Tytuł oryginału

JOSEPH GOEBBELS

Copyright © 2010 by Peter Longerich.

All rights reserved

Projekt okładki

Prószyński Media

Zdjęcie na okładce

BPK/BE&W

Zdjęcia w tekście:

Agencja BE&W, Agencja Indigo Images, Agencja Getty Images

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Jarosław Skowroński

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-7961-921-4

Warszawa 2014

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

PROLOG

30 kwietnia 1945 roku urzędujący kanclerz Rzeszy dr Joseph Goebbels, któremu urząd ten przypadł kilka godzin po śmierci Hitlera, zdecydował się na podjęcie próby opóźnienia swego wielokrotnie zapowiadanego samobójstwa. Zredagował pismo do „Najwyższego Dowództwa Sił Zbrojnych Związku Radzieckiego”, w którym informował o samobójstwie Hitlera i o wchodzących właśnie w życie ustaleniach dotyczących sukcesji po dyktatorze. Führer przed śmiercią zdecydował o awansie Goebbelsa na stanowisko kanclerza, a na urząd prezydenta Rzeszy powołał admirała Karla Dönitza. W piśmie wystosowanym do radzieckiego dowództwa Goebbels złożył również Rosjanom ofertę zawieszenia broni i rozpoczęcia negocjacji pokojowych.

Szef sztabu Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) Hans Krebs, który od czasu służby w misji wojskowej w Moskwie mówił po rosyjsku, podjął się zadania przekroczenia linii frontu, przebiegającej w odległości kilkuset metrów od Kancelarii Rzeszy. Wczesnym rankiem dostarczył wspomniane pismo radzieckiemu generałowi broni Wasilijowi Czujkowowi, dowódcy 8 Armii Gwardii, do jego kwatery głównej w Tempelhof. Czujkow skontaktował się natychmiast z generałem Żukowem, naczelnym dowódcą bitwy o Berlin, a ten z kolei telefonicznie poinformował o sprawie radzieckiego dyktatora Józefa Stalina. Odpowiedź, która przyszła z Moskwy kilka godzin później, brzmiała: zawieszenie broni nie wchodzi w rachubę, Moskwa oczekuje kapitulacji niemieckich sił zbrojnych1. Gdy 1 maja Krebs przyniósł rosyjską odpowiedź Goebbelsowi, ten uznał go za winnego niepowodzenia negocjacji pokojowych i wysłał kolejną delegację do Czujkowa, ale i tym razem otrzymał odpowiedź odmowną2.

Teraz Goebbels zdecydował się poinformować Dönitza o śmierci Hitlera i związanych z nią ustaleniach dotyczących sukcesji. Powzięte próby zmierzające do zawieszenia broni poczynione zostały nie bez powodu, jeszcze zanim nowy prezydent mógł objąć swój urząd. Podczas omawiania sytuacji Goebbels pozostawił znajdującej się w bunkrze Führera załodze swobodę w podjęciu ostatecznej decyzji co do opuszczenia bunkra i ucieczki na własną rękę3. Sam wielokrotnie zapowiadał, że w razie upadku Trzeciej Rzeszy on i jego najbliżsi zakończą życie. W trakcie przemówienia radiowego, wygłoszonego pod koniec lutego, przyznał, że w zaistniałych okolicznościach uznał swoje życie „za niewarte kontynuowania, ani przeze mnie, ani przez moje dzieci”4. W tygodniku „Das Reich” z 25 kwietnia w artykule zatytułowanym Der Einsatz des eigenen Leben („Wkład własnego życia”) pożegnał się z czytelnikami, pytając retorycznie: kto po zwycięstwie aliantów „w ogóle chciałby wyobrażać sobie swoje dalsze życie w takiej sytuacji”5. Nieco ponad dwa tygodnie później dla rodziny Goebbelsów nadeszła ostatnia godzina.

Zorganizowanie dawno postanowionego morderstwa własnych dzieci Goebbels pozostawił żonie. Dokładne okoliczności tego morderstwa (i kwestia osobistej odpowiedzialności za zabicie dzieci) nie zostały całkowicie wyjaśnione. Dentysta Helmut Kunz wielokrotnie zeznawał po wojnie, że podał dzieciom zastrzyk z morfiny, po czym Magda Goebbels rozgniotła w ich ustach kapsułki z cyjankiem. Później skorygował swoje zeznania, przypisując ten czyn przybocznemu lekarzowi Hitlera Ludwigowi Stumpfeggerowi6.

Magda i Joseph Goebbels 28 kwietnia 1945 roku napisali list pożegnalny do Haralda Quandta, syna Magdy z pierwszego małżeństwa, w którym zapowiadali swoje samobójstwo i zamordowanie dzieci. List ten wręczyli pilotce Hannah Reitsch, której jeszcze tego samego dnia udało się wydostać samolotem z oblężonej stolicy Niemiec. Goebbels pisał: Niemcy „przetrzymają tę okropną wojnę, ale tylko wtedy, jeśli nasz naród będzie miał przed oczami przykłady, dzięki którym znowu nabierze otuchy. My chcemy dać mu taki przykład”7. W liście do Haralda Magda twierdziła, jakoby zarówno jej mąż, jak i sam Hitler próbowali namówić ją do ucieczki z Berlina. Jednak odmówiła. Nie ukrywała przed Haraldem, że jest współodpowiedzialna za decyzję o zamordowaniu jego przyrodniego rodzeństwa. „Świat, który nastąpi po Führerze i narodowym socjalizmie, nie jest już wart, by na nim żyć, i dlatego zabieram również dzieci, ponieważ szkoda ich dla tego życia, które nastąpi po nas; łaskawy Bóg mnie zrozumie, gdy sama dam im wybawienie [...] Mamy już tylko jeden cel: wierność Führerowi aż do śmierci”8.

Adiutant Hitlera, Günther Schwägermann, zeznał po wojnie, że wieczorem 1 maja Goebbels wezwał go do siebie i poinformował, że on i jego żona zamierzają popełnić samobójstwo. Według zeznań Schwägermanna, Goebbels poprosił, aby „koniecznie zagwarantować jego śmierć poprzez oddanie dodatkowego strzału”, i wyraził życzenie, by zwłoki zostały spalone. Po poczynieniu niezbędnych przygotowań Goebbels pożegnał się z nim i przekazał mu zdjęcie Führera ze swojego biurka. Zeznanie Schwägermanna daje również wyobrażenie, jak bardzo Goebbelsowi zależało na zachowaniu zewnętrznych form aż do ostatniej minuty życia: „Krótko potem, około godziny 20.30, minister z żoną wyszli z pokoju, [minister] podszedł do wieszaka, założył płaszcz, kapelusz i rękawiczki. Podał ramię swojej małżonce i bez słowa opuścił bunkier przez wyjście prowadzące do ogrodu”. Niedługo później Schwägermann znalazł w ogrodzie nieruchome ciała Goebbelsów. Wyglądało na to, że oboje zmarli po zażyciu trucizny9. „Tak jak to wcześniej ustalono, mój towarzysz oddał jeden albo dwa strzały do zwłok dr. Goebbelsa. Oba ciała nie wykazywały najmniejszych oznak życia. Następnie polane zostały przygotowaną wcześniej w tym celu benzyną i podpalone. Płomienie ogarnęły je natychmiast”10.

Niemal wszyscy czołowi funkcjonariusze narodowosocjalistycznego reżimu uciekli ze stolicy przed radzieckimi oddziałami – nawet członkowie najściślejszego nazistowskiego kierownictwa chcieli w obliczu nieuchronnego upadku Trzeciej Rzeszy uratować przynajmniej własne życie: Himmler, próbując zniknąć w milionowym tłumie pokonanych żołnierzy Wehrmachtu, trafił do niewoli i został rozpoznany. Bormann po śmierci Hitlera przyłączył się do uzbrojonej grupy próbującej uciec, przerywając pierścień oblężenia, i zginął w trakcie tej ucieczki. Göring i Speer oddali się w ręce aliantów. Goebbels należał do najściślejszego kręgu Führera; po śmierci wodza pozostał w jego bunkrze i ostatecznie podążył za nim, popełniając samobójstwo – był też jedynym, który pociągnął za sobą w śmierć całą swoją rodzinę.

Ten ostatni krok był już inscenizacją zaaranżowaną dla potomności. Gdyby tak zwyczajnie i po prostu wraz z żoną odebrał sobie życie, można by uznać, że jak wielu innych poniósł jedynie konsekwencje sytuacji bez wyjścia. Ale byłoby to przyznanie się do całkowitego fiaska własnego życiowego planu, żałosna ucieczka w chwili gdy jego polityczna działalność ostatnich dwudziestu lat kończyła się gigantyczną katastrofą. Goebbels i jego żona chcieli, by ten finał był prawdziwie dramatyczny, z „wiernością aż do śmierci”, którą zaprzysięgła pani Goebbels. Miał też stanowić „przykład” dla potomności. W tym czasie minister propagandy Rzeszy nie dysponował już konwencjonalnymi środkami propagandowymi. Zatem radykalny akt, jakim było zniszczenie własnej rodziny, wydawał mu się jedyną szansą, by udowodnić całemu światu, że on, Joseph Goebbels, rzeczywiście, całkowicie i bezwarunkowo oddany był Hitlerowi i jako jedyny z całej nazistowskiej kliki potrafił dla tej bezwarunkowej lojalności odrzucić nawet fundamentalne ludzkie zobowiązania. W tym ostatecznym akcie Goebbels widział szansę przemiany swego nieudanego żywota w dzieło nacechowane skrajną prostolinijnością i bezwarunkowym poświęceniem. Była to jego ostatnia propagandowa inscenizacja, uczyniona z myślą o pośmiertnej sławie, ujawniająca wielkie psychiczne uzależnienie Goebbelsa od Hitlera. Z chwilą samobójstwa Führera życie ministra propagandy Rzeszy straciło wszelki sens. Dla Goebbelsów dalsza egzystencja ich rodziny po śmierci Hitlera była nie do pomyślenia, ponieważ własną rodzinę traktowali także jak własność Hitlera. Ta absolutna uległość wobec wodza miała – poprzez samobójstwo i morderstwo – stać się wyrazem ich prawdziwej cnoty: wierności aż po śmierć.

Josepha Goebbelsa przez całe życie napędzała do działania nadzwyczaj silna potrzeba uznania ze strony innych ludzi. Był wręcz uzależniony od ich podziwu. Uzależnienie to – w gruncie rzeczy nie do zaspokojenia – widać chociażby w tym, jak minister propagandy i prawdziwy władca opinii publicznej Trzeciej Rzeszy po latach swojej działalności wciąż entuzjastycznie cieszył się, gdy wysoko oceniano i z uznaniem komentowano jego przemówienia wygłaszane w kontrolowanych przez niego samego mediach. Takie „sukcesy” regularnie i skrupulatnie odnotowywał w swoim dzienniku.

Uzależnienie od uznania innych osób, a w młodych latach pęd ku wielkości i wyjątkowości, megalomańskie fantazje na temat swojej przyszłej roli w świecie, arogancja i pycha, brak empatii i skłonność do wykorzystywania na zimno prywatnych relacji z jednej strony, z drugiej zaś gotowość do bezwarunkowego podporządkowania się rzekomo wyższej osobowości i wreszcie napady depresji, gdy nie nadchodziły oczekiwane nadzwyczajne sukcesy, to symptomy charakteryzujące osobowość określaną przez współczesną psychologię mianem narcystycznie zaburzonej11. Aby zaspokoić to uzależnienie od uznania i podziwu, Goebbels – w głębi duszy szalenie niepewny swego oddziaływania na innych – potrzebował nieustannych pochwał i dowodów uznania ze strony swego idola, któremu podporządkował się całkowicie. Idolem tym od 1924 roku był dla niego Adolf Hitler. Przez stałe potwierdzanie jego niezwykłej wartości Hitler dostarczał mu stabilności, koniecznej do radzenia sobie w życiu, której Goebbelsowi brakowało z powodu niezrównoważonej osobowości.

Narcystyczna żądza uznania ze strony innych była bez wątpienia istotnym bodźcem kariery Goebbelsa. Pierwszoplanowe cechy owej żądzy, takie jak przecenianie siebie, niestrudzony zapał do pracy, bezwarunkowe poddanie się swemu idolowi, lekceważenie innych relacji międzyludzkich i gotowość do niezważania na ogólnie przyjęte normy moralne, gdy w grę wchodzi interes własnej sprawy – mogą być identyfikowane jako konsekwencja tego uzależnienia od podziwu innych ludzi.

Życiowym celem Goebbelsa było udowodnienie, że to właśnie on, Joseph Goebbels, potrafi zjednoczyć cały niemiecki naród pod wodzą swego własnego politycznego idola i Führera, Adolfa Hitlera. Aby utrwalić tę „sagę” w umysłach ludzi, Goebbels produkował nieskończoną ilość materiałów; pozostawił po sobie prawdziwą powódź przeróżnych druków, filmów i źródeł dźwiękowych, tworzonych przez podległy mu aparat propagandy. Są wśród nich również trudne do oszacowania ilości sprawozdań na temat ówczesnych nastrojów społecznych, które podpowiadały mu, jak osiągnąć propagandowy sukces; w końcu zostawił po sobie także obszerne Dzienniki. Zostały one, staraniem Elke Fröhlich z Instytutu Dziejów Współczesnych w Monachium, wydane w latach 1993–2008 i obejmują 32 tomy. Goebbels prowadził dziennik przede wszystkim po to, by udokumentować własny sukces12.

Sam kompleksowo naszkicował poszczególne etapy historii owego sukcesu, a były nimi: awans z nierozpieszczanego przez warunki zewnętrzne szarego człowieka z ludu na rzecznika „socjalistycznej” NSDAP w zachodnich Niemczech, następnie rola zdobywcy „czerwonego Berlina” i twórcy „propagandy Führera” w latach 1926–1933. Kolejny rozdział to osiągnięcie pozycji człowieka, który po 1933 roku zjednoczył wokół Hitlera masy we „wspólnotę narodową” i który w końcu, jako najwierniejszy stronnik swego Führera, potrafił pobudzić naród niemiecki do ekstremalnego wysiłku. Sedno tej autobiograficznej opowieści – choćby jako zły omen – zachowało się w rozmaitych formach do dnia dzisiejszego. Multimedialne wykorzystanie materiałów tworzonych przez Goebbelsa i jego współpracowników nie straciło siły oddziaływania również po jego śmierci; żaden film, żaden album ze zdjęciami, żaden podręcznik, żadne popularne ani naukowe opracowanie na temat Trzeciej Rzeszy nie obejdzie się bez tych materiałów. W ten sposób hasło „goebbelsowska propaganda” stało się pojęciem powszechnie znanym. Nikt, kto szuka wyjaśnienia fenomenu, który sprawił, że ogromna większość niemieckiego społeczeństwa tak mocno związała się z narodowosocjalistycznym systemem, nie może pominąć osoby Josepha Goebbelsa.

Zakwestionowanie tego przekonująco naszkicowanego przez niego samego autoportretu i określenie na nowo jego historycznej roli stanowi szczególne wyzwanie, któremu sprostać musi biografia narodowosocjalistycznego ministra propagandy. Fakt, że większość materiałów o ministrze propagandy Rzeszy i gauleiterze Berlina pochodzi od niego samego albo od kierowanego przez niego aparatu propagandy – tworzącego je w celu udowodnienia wspaniałości oraz historycznej wyjątkowości sukcesu Josepha Goebbelsa – od samego początku stanowił główny problem, z którym zmierzyć się musiał autor niniejszej biografii. Przy bliższej analizie okazało się jednak, że znaczna część tekstów, które Goebbels sam o sobie napisał, i masa materiałów, za pomocą których jego aparat propagandowy usiłował dokumentować działania swego przełożonego, zawiera zaskakująco dużo podstaw do „dekonstrukcji” naszkicowanego autoportretu.

Goebbelsowi jako autorowi i szefowi propagandystów Trzeciej Rzeszy chodziło przede wszystkim o ustawienie zwierciadła, w którym on sam widział siebie jako postać nadnaturalnej wielkości. Przed takim lustrem mógł dawać upust swojej narcystycznej manii. Ponieważ brakowało mu zarówno wewnętrznej równowagi, jak i zewnętrznej pewności siebie, nie dowierzał sile swego oddziaływania na innych. Potrzebował więc nieustannego potwierdzenia faktu, że ten wspaniały obraz, który widzi w lustrze, przedstawia rzeczywiście jego, Josepha Goebbelsa. Takiego potwierdzenia dostarczał mu wybrany przez niego Führer, wysłannik Boga – jak Goebbels o nim myślał – któremu całkowicie się podporządkował. Zdanie tego idola było dla niego tym istotniejsze, im pełniejsze było to podporządkowanie.

Okazuje się, że wielki zbiór zapisów, pozostawionych potomności, w których Goebbels schlebia samemu sobie i daje wyraz poczuciu własnej wartości, paradoksalnie pozwala jasno rozpoznać jego niepewność, zależność oraz spektakularne przecenianie samego siebie. Wgląd w deficyty jego osobowości powinien w tej historycznej biografii pomóc w odkryciu daleko idących perspektyw; chodzi przede wszystkim o pytanie, jaką rolę odgrywał Goebbels w ramach kierownictwa Trzeciej Rzeszy. Jego biografia ma przede wszystkim otworzyć dostęp do analizy powstania i sposobu działania narodowosocjalistycznego aparatu propagandy.

Pozycja, którą przez lata budował sobie Goebbels, skupiając oraz częściowo łącząc różne urzędy, niezupełnie daje się wyjaśnić konwencjonalnymi metodami znanymi z historii tworzenia organizacji i struktur. Była to pozycja historycznie wyjątkowa, całkowicie dostosowana do Goebbelsa i z gruntu naznaczona przez jego osobowość. Pozycja ta staje się w pełni zrozumiała dopiero poprzez jego biografię. Chodzi tu szczególnie o skupienie w jednym ręku urzędów gauleitera Berlina z urzędem szefa propagandy partii i szefa – utworzonego specjalnie dla Goebbelsa – ministerstwa mającego łączyć funkcję kontrolną wobec mass mediów z dbałością o narodowosocjalistyczną linię życia kulturalnego. Do tego dochodziły – znowu dostosowane do osoby Goebbelsa – określone zadania specjalne, chociażby w zakresie polityki zagranicznej. Gdy w czasie wojny Goebbelsowi udało się rozszerzyć swoje kompetencje na inne dziedziny, wykraczające poza obszar propagandy, i zająć ostatecznie centralną pozycję w niemilitarnym obszarze „wysiłku wojennego”, było to – jak się później przekonamy – konsekwencją jego starań, by w warunkach propagowanej przez niego „wojny totalnej” uzyskać pełną kontrolę nad obliczem społeczeństwa w Trzeciej Rzeszy. Po części wyrafinowane związki zachodzące pomiędzy poszczególnymi obszarami aktywności Goebbelsa stają się zrozumiałe dopiero poprzez opisanie jego życia.

Niniejsza biografia Josepha Goebbelsa pozwala nie tylko zajrzeć za kulisy – gdzie przez streszczenie różnych źródeł ukazane zostały sposoby przygotowywania i wprowadzania w życie narodowosocjalistycznej propagandy – ale też nierzadko kwestionować jakże często stwierdzaną omnipotencję jego propagandy. Przy czym zasadniczą rolę odgrywa tu dekonstrukcja autoportretu pozostawionego przez Goebbelsa potomnym, przedstawiającego go jako genialnego szefa propagandy. Po przeczytaniu tej pracy jasne stanie się, że narcystyczne wywyższanie się Goebbelsa było nie tylko istotną cechą jego charakteru, ale miało również decydujące znaczenie dla budowanego przez niego latami image’u. Image ten okazał się tak skuteczny, że nie uległ bynajmniej zniszczeniu wraz ze śmiercią ministra propagandy. Oczywiste stanie się też, że Goebbels nie był nieograniczonym władcą całego aparatu propagandy – jak chętnie sam to widział – lecz przynajmniej w pewnym zakresie musiał dzielić swoje kompetencje z innymi nazistowskimi funkcjonariuszami. Szczególnie mocno podkreślony został fakt, że przekonanie narodowych socjalistów i samego Goebbelsa o kolosalnym działaniu propagandy było samo w sobie częścią goebbelsowskiej propagandy. Twierdzenia o przemożnej skuteczności propagandy pochodziły przede wszystkim od człowieka, który był wręcz podręcznikowym przykładem przeceniania samego siebie i z trudem odróżniał fikcję od rzeczywistości – a to dodatkowo podkreśla wagę biograficznego podejścia do tematu.

Ponadto biografia niniejsza stanowić może ważny wkład do ogólnej historii Trzeciej Rzeszy, ponieważ Goebbels poprzez swoje Dzienniki jest najważniejszym wewnętrznym kronikarzem narodowego socjalizmu i swego „Führera” od chwili ponownego założenia partii w latach 1924–1925 aż do ostatecznego upadku reżimu. Nie istnieje żadne inne źródło, które dawałoby porównywalny wgląd w wewnętrzną strukturę narodowosocjalistycznej władzy. Wprawdzie Goebbels często nie był uczestnikiem rzeczywistych procesów decyzyjnych, miał jednak możliwość bliskiej obserwacji procesów powstawania ważnych decyzji. Jego skoncentrowanie na Hitlerze i związana z tym niezdolność do krytycznego spojrzenia na wodza umożliwiała w wielu wypadkach osobliwe i w szczególny sposób szczere spojrzenie na dyktatora.

Dzienniki, podstawa niniejszej biografii Goebbelsa i jedno z głównych źródeł dotyczących Trzeciej Rzeszy – dostępne od kilku lat w transkrypcji pozbawionej komentarza – stanowią źródło historyczne, ale dopiero po dokonaniu analizy osobowości i ambicji ministra propagandy. Ocena Dzienników jako źródła historycznego dla biografii i jej interpretacji w świetle osobowości ich autora to podwójny proces stanowiący podstawę tej książki. W pierwszych latach prowadzenia dziennika był on dla Goebbelsa miejscem autorefleksji i samokrytyki, bardzo szybko jednak zaczął służyć mu przede wszystkim do utwierdzania samego siebie w swoich sukcesach, do utrwalania historii własnych osiągnięć, odsuwania na bok klęsk i niepowodzeń, a także do umacniania samego siebie i zagrzewania do kontynuacji raz obranej drogi. O ile samokrytyczne fragmenty stanowią najbardziej interesującą część najwcześniejszych dzienników Goebbelsa, o tyle ostatnie jego części pozbawione są tego wymiaru niemal zupełnie, co pewnie stanowi największą ich osobliwość.

Dzienniki były dla Goebbelsa również miejscem gromadzenia materiałów, które w innej formie zamierzał wykorzystać w przyszłości; porównania tekstów wykazują zgodność dziennika z publicystycznymi i literackimi publikacjami Goebbelsa, jak również z jego prywatną korespondencją – wyraźne rozgraniczenie nie jest tu możliwe. Często bowiem dziennik stanowi pierwszy etap literackiego opracowania, które znajduje później odzwierciedlenie w ostrych charakterystykach osób, w udramatyzowanych opisach przebiegu zdarzeń, obrazach nastrojów i aforyzmach. Diarysta Goebbels był tu nie tylko kronikarzem, ale też jednocześnie dziennikarzem, pisarzem i poetą zbierającym wrażenia i próbującym nadawać im rozmaite formy. Gdy pod koniec lat dwudziestych Goebbels mocno zapuścił korzenie w polityce, skonkretyzował swoje zamiary co do ponownego wykorzystania notatek z własnego dziennika. Posłużyły mu one przede wszystkim jako podstawa chronologiczno-politycznej publicystyki, co znalazło wyraz w jego książkach Kampf um Berlin (1931) („Walka o Berlin”) oraz Vom Kaiserhof zur Reichskanzlei (1934) („Z [hotelu] Kaiserhof do Kancelarii Rzeszy”), których głównym przesłaniem była prezentacja historii sukcesu Josepha Goebbelsa. W 1936 Goebbels ostatecznie sprzedał prawa do publikacji swoich przerobionych dzienników partyjnemu wydawcy Maxowi Amannowi. Poza tym powziął zamiar posłużenia się nimi jako podstawą do napisania dzieł mających stanowić oficjalną historię Trzeciej Rzeszy13. Różne pomysły na dalsze wykorzystywanie własnego dziennika dają się też zauważyć podczas lektury zapisków ministra propagandy Rzeszy.

Dzienniki były w dużej mierze rodzajem wsparcia dla pamięci Goebbelsa oraz kroniką wydarzeń. Obie te funkcje nabierały tym większego znaczenia, im bardziej rozrastał się zakres obowiązków ministra. Ważną cezurę stanowił początek wojny ze Związkiem Radzieckim; w tym czasie odręczne zapiski Goebbelsa stały się czymś w rodzaju notatnika, a konsekwencją było coraz większe redukowanie w nich treści intymnych. Sam dziennik – przez zamieszczanie w nim wojskowych meldunków opisujących aktualną sytuację, urzędowej korespondencji ministerstwa i wszystkich innych dokumentów leżących na biurku ministra – stał się chaotyczny i bardzo rozbudowany.

Porównanie z innymi źródłami pokazuje, że informacje o terminach i spotkaniach z różnymi osobami są w znacznym stopniu wiarygodne, a notatki dotyczące istoty przeprowadzonych rozmów należy określić jako skrupulatne. Abstrahując oczywiście od przesady, w jaką Goebbels popadał – szczególnie gdy rzecz dotyczyła jego własnej roli – dramatyzowania określonych sytuacji, pominięć i wielu innych niedociągnięć. W dziennikach ciągle pojawiają się też zmyślone stwierdzenia co do jego warsztatu propagandysty, które niewątpliwie chciał zamieścić w swoich przyszłych dziełach. Tego rodzaju zafałszowania i urojenia w ramach biografii stanowią jednak pewną wartość; dostarczają materiału ukazującego sposób postrzegania i interpretację przez Goebbelsa określonych sytuacji. Aby je właściwie odczytać, należy w miarę możliwości porównywać dzienniki z innymi historycznymi źródłami – w niniejszej biografii zostało to uczynione tak dalece, jak to tylko możliwe.

Podstawowy problem każdego biograficznego przybliżenia osoby Goebbelsa polega na tym, że odnośnie do jego wczesnych lat dysponujemy praktycznie tylko jego osobistymi świadectwami, a przez to konfrontowani jesteśmy z prawdziwym wyzwaniem, jakim jest przełamanie narcystycznego poczucia ważności wyznaczonego przez autora tych świadectw, Josepha Goebbelsa. Niemal wszystkie informacje, których dostarcza nam na temat swego dzieciństwa i wczesnej młodości, pochodzą z bardzo depresyjnego okresu lat 1923–1924, w którym kierował nim oczywisty, wręcz maniakalny przymus pisania.

Aby uzyskać dostęp do wczesnych lat życia późniejszego ministra propagandy Rzeszy, musimy bliżej zająć się tymi tekstami i spróbować je rozszyfrować. Jako początek historii życia Goebbelsa wybieramy zatem jesień 1923 roku, czyli moment, w którym jego autobiograficzne wpisy zaczynają pojawiać się regularnie.

1 Lew A. Bezymienski, Der Tod des Adolf Hitlers. Der sowjetische Beitrag über das Ende des Dritten Reiches und seines Diktators, Monachium m.in. 1982, str. 128 i następne (Protokoll Dolmatowski, 129 i następne).

2 James P. O’Donnel/Uwe Bahnsen, Die Katakombe. Das Ende in der Reichskanzlei, Stuttgart 1975, str. 229.

3 OKW KTB, str. 1468 i następna.

4 Heiber, Helmut (wyd.), Goebbels Reden 1932–1945, Düsseldorf 1971/72, nr 30, str. 435.

5 „Das Reich”, 15 kwietnia 1945.

6 Bezymienski, Tod, 1982, str. 209 i następne: przesłuchanie Kunzego z 7 maja 1945, jak również str. 212 i następna z 19 maja 1945.

7 Joseph Goebbels, Tagebücher 1945. Die letzten Aufzeichnungen, Hamburg 1980, str. 547 i następna. List pożegnalny do Haralda, 28 kwietnia 1945.

8 Tamże, str. 549 i następna.

9 Lew A. Bezymienski, Der Tod des Adolf Hitler. Unbekannte Dokumente aus Moskauer Archiven, Hamburg 1968, str. 111 i następne, 116 i następne. Sprawozdania z obdukcji Josepha i Magdy Goebbels, 9 maja 1945. Zwłoki obojga wykazały ślady obecności kapsułek z trucizną.

10 LA Berlin Rep. 058, nr 6012, Zeznania Günthera Schwägermanna, Hanower, 16 lutego 1948. Według radzieckiego sprawozdania z obdukcji, w ciałach nie znaleziono śladów po pociskach, uznano jednak, że przyczyną tego mógł być stan, w jakim znajdowały się zwłoki w następstwie znacznego spalenia.

11 Zwłaszcza Claus-Ekkehard Bärsch, Der junge Goebbels. Erlösung und Vernichtung, Monachium 1995, a niedawno również Peter Gathmann i Martina Paul, Narziss Goebbels. Eine psychohistorische Biographie, Wiedeń-Kolonia-Weimar 2009. Odnośnie do zaszeregowania i oceny tych książek patrz uwagi do źródeł i literatury w suplemencie. Odnośnie do fenomenu narcyzmu patrz str. 25 i następna.

12 Elke Fröhlich (wyd.), Die Tagebücher von Joseph Goebbels, 32 tomy, w trzech częściach, Monachium 1993–2008. Ostatni tom tekstów ukazał się w 2006 roku.

13 Goebbels planował stworzenie dwutomowego dzieła o Hitlerze. Pierwszy tom pisał w listopadzie i grudniu 1938 roku, więc w szczytowym momencie swego kryzysu małżeńskiego, i nadał mu tytuł Adolf Hitler – Ein Mann, der Geschichte macht („Adolf Hitler – człowiek, który tworzy historię”). Jednak w styczniu 1939 roku Amann poinformował go, że dzieło – według informacji Goebbelsa już gotowe – w najbliższym czasie nie może ukazać się w wydawnictwie Eher-Verlag (Dziennik, 13 listopada do 30 listopada, liczne wpisy dotyczące pracy nad manuskryptem również 17 stycznia 1938). Przygotowaniem drugiego tomu, obejmującego czas wojny – Kriegszeit – zajmował się w sierpniu 1941 roku. Postanowił pracować nad nim jeszcze podczas wojny i miał nadzieję, że „będzie mógł przekazać swoje dzieło opinii publicznej krótko po zakończeniu działań wojennych” (Dziennik, 31 sierpnia 1941).

1897–1933

KARIERA ZA WSZELKĄ CENĘ

Nie wydaje się, aby fizyczne upośledzenie czy szkolne ambicje uczyniły z niego izolującego się od innych odludka: Joseph Goebbels (trzeci z lewej) w gronie swoich szkolnych kolegów z gimnazjum w Rheydt, około 1914 roku.

I

„Z lat młodości, z lat młodości, na zawsze rozbrzmiewa mi pieśń”

Joseph Goebbels o swoim dzieciństwie i młodości

„Nie wytrzymuję już tej męki. Muszę pisać o goryczy, którą noszę w sercu. Else podarowała mi księgę do codziennego użytku. Tak więc 17 października rozpoczynam mój dziennik”14.

Zdania te zostały zapisane w roku 1923, gdy Goebbels podjął decyzję, której pozostał wierny na zawsze: postanowił pisać dziennik, mający mu towarzyszyć do końca życia.

Męka i gorycz, dokuczające mu jesienią 1923 roku, miały różnorakie przyczyny. Trzeźwo oceniając, doktor Joseph Goebbels był w owym czasie prawie 27-letnim, nieodnoszącym sukcesów pisarzem, zwolnionym właśnie z nielubianej pracy w banku Kölner Bank, zupełnie pozbawionym środków utrzymania, znajdującym schronienie w domu rodziców w nadreńskim Rheydt. W tym czasie przyjaźnił się z Else, młodą nauczycielką, ale związek ten nie był bezproblemowy. Pokłóceni przerwali właśnie wakacyjny pobyt na wyspie Baltrum, zatruty zresztą przez nękające ich kłopoty finansowe. Goebbels widział siebie w owym czasie jako „wrak na mieliźnie”: czuł się „śmiertelnie chory”. Za nim pozostały „dzikie dni popijania z rozpaczy”15.

Do depresji pisarza pozbawionego środków materialnych przyczyniała się także ogólna sytuacja polityczna i gospodarcza. Jego rodzinne miasto Rheydt stanowiło część obszaru położonego na lewym brzegu Renu, który od zakończenia pierwszej wojny światowej okupowany był przez wojska brytyjskie, belgijskie i francuskie. Właśnie załamał się bierny opór przeciwko armii francuskiej, która z początkiem roku oprócz swojej strefy okupacyjnej nad Renem dodatkowo objęła okupacją obszar zagłębia Ruhry. Inflacja osiągnęła kulminacyjny, absurdalnie wysoki poziom; pieniądze zarobione rano już wieczorem tego samego dnia nie miały żadnej wartości. Ekstremistyczne ugrupowania zarówno z lewej, jak i z prawej strony szykowały się do wojny domowej; w Nadrenii separatyści przygotowywali odłączenie tego landu od Rzeszy. Niemieckiej republice, wstrząsanej całą serią ciężkich wewnętrznych kryzysów, groził upadek; „Polityka jest do śmiechu i do łez” – zanotował w tym czasie Goebbels16, który panujący wokół kryzys pragnął widzieć jako oczyszczającą gorączkę. „Dolar wspina się niczym akrobata. We mnie skryta radość. Tak, musi nadejść chaos, jeżeli ma być lepiej”17.

Dziennik w swoim założeniu miał pomagać Goebbelsowi w tej skrajnie napiętej sytuacji osobistej i politycznej. Po kilku miesiącach autor uczynił z niego swoją krótką biografię – poprzedzającą mającą dopiero powstać obszerniejszą postać – i nadał jej tytuł Erinnerungsblätter („Kartki wspomnień”). Była to sporządzona szybko, częściowo ujęta w punktach spowiedź życia, napisana latem 1924 roku. Stanowi ona najważniejsze źródło odnoszące się do wczesnych lat życia Goebbelsa18. Decyzja o rozpoczęciu pisania dziennika i postanowienie, by w krótkiej autobiografii złożyć sprawozdanie ze swojego życia, wynikały z depresyjnego nastroju, który dominował w życiu Goebbelsa na przełomie 1923 i 1924 roku. W swoim zwątpieniu zadawał sobie pytania, kim jest, jak stał się właśnie takim człowiekiem i do jakich życiowych celów chciałby dążyć.

Lata w Rheydt

„Urodziłem się 29 października 1897 roku w Rheydt, wówczas prężnie rozwijającym się miasteczku przemysłowym nad Dolnym Renem, w pobliżu Düsseldorfu i niezbyt daleko od Kolonii” (w ówczesnej pisowni: Cöln) – tak rozpoczynała się historia życia Josepha Goebbelsa. Dalej dowiadujemy się, że jego ojcem był Fritz Goebbels, niższej rangi urzędnik zatrudniony w fabryce knotów. W 1892 roku ożenił się on z młodszą o siedem lat Kathariną Odenhausen, będącą w owym czasie służącą w gospodarstwie rolnym. Oboje pochodzili z ubogich rzemieślniczych rodzin19. Byli – jak to się mówiło nad Dolnym Renem – dobrymi katolikami i wydali na świat sześcioro dzieci: Konrada, urodzonego w 1893, Hansa (1895), Marię (1896, która zmarła w wieku sześciu miesięcy), Josepha (1897), Elisabeth (1901) i Marię (1910)20. W 1900 roku ojcu udało się kupić „mały, przytulny dom” przy Dahlener Straße21.

Dzieciństwo Josepha zatruwały choroby. Jako dorosły człowiek wciąż miał w pamięci jedną z nich: długotrwałe zapalenie płuc z „koszmarami wywołanymi przez gorączkę”. Wspominał też: „przed oczami mam niedzielę, podczas której całą rodziną wybraliśmy się na spacer do Geistenbeck. Następnego dnia, siedząc na sofie, odczułem ból lewej stopy, jakiego doświadczałem już dawniej. [...] Straszliwy ból”. Po tym wydarzeniu nastąpiło długie leczenie, kolejne badania w klinice uniwersyteckiej w Bonn i nieodwołalny werdykt: „Noga sparaliżowana na całe życie”. Konsekwencje tego faktu były gorzkie: „Od tego czasu młodość dość smutna. To jedno ze zdarzeń z lat dziecięcych, które mnie ukształtowało. Byłem odtąd zdany na samego siebie. Nie mogłem już brać udziału w zabawach innych. Stałem się samotnikiem i dziwakiem. Może dlatego kochano mnie w domu. Koledzy mnie nie lubili”. Tylko jeden przyjaciel, Richard Flisges, wspierał wówczas młodego Goebbelsa22.

Relacja Goebbelsa na temat choroby wskazuje, że jego „ból stopy” to neurogeniczna stopa szpotawa, rodzaj kalectwa, który może występować u dzieci w szczególności z powodu zaburzeń procesu przemiany materii. Prawa stopa Goebbelsa była zakrzywiona do wewnątrz i – w porównaniu z prawidłowo rozwiniętą lewą – zgrubiała i krótsza23.

Relacje Goebbelsa na temat rozpoczętej w 1904 roku nauki szkolnej są również mało radosne. Przypomina on sobie o „nauczycielu Hennesie, kłamcy”, ale w zapiskach pojawia się też inny nauczyciel, Hilgers, „łajdak i lump, maltretujący nas, dzieci, czyniąc ze szkoły koszmar [...] Matka zauważyła pewnego razu przy myciu sine pręgi na moich plecach od uderzeń jego laski”. Goebbels nie ukrywał, że szkolne trudności, jakich doświadczał, wynikały także z jego nastawienia. „Byłem wtedy dość samodzielnie myślącym uparciuchem, przedwcześnie dojrzałym chłopakiem, którego nie mógł ścierpieć żaden nauczyciel”24.

W ostatnim roku nauki szkolnej Goebbels przeszedł operację stopy, która w znacznym stopniu się nie powiodła: „Kiedy matka chciała wracać do domu, strasznie krzyczałem. Poza tym w ponurym wspomnieniu ostatnie pół godziny przed narkozą i że nocą turkotały obok szpitala pociągi”. Pobyt w szpitalu miał jednak także radosne strony; mianowicie matka chrzestna Goebbelsa, ciotka Stina, przynosiła książki z bajkami, które „omalże połknąłem. Moje pierwsze bajki, w domu niewiele opowiadano. Te książki przyniosły mi pierwszą radość związaną z czytaniem. Odtąd pochłaniałem wszystko, co drukowane, włącznie z gazetami, również na tematy polityczne, choć nic z tego nie rozumiałem”. Bezpośrednio po opuszczeniu szpitala młody Goebbels przeniesiony został do gimnazjum w Rheydt, przy czym, w wyniku interwencji ojca, oceny na świadectwie, które otrzymał, przechodząc do nowej szkoły, zostały mocno naciągnięte25. W pierwszych latach szkolnych – według samego Goebbelsa – był on „dość leniwy i apatyczny”, potem jednak stopniowo stawał się uczniem wyróżniającym się i nadzwyczajnie ambitnym. Szczególnie dobrym z religii, greki i historii26.

Wyjaśnienie tej szkolnej ambicji wydaje się bardzo proste; miała być ona kompensacją jego fizycznej deformacji. W roku 1919 sam Goebbels zaprezentował takie właśnie wytłumaczenie w autobiograficznym utworze zatytułowanym Michael Voormanns Jugendjahre („Lata młodości Michaela Voormanna”). Było to literackie ubarwienie jego dzieciństwa i młodości, świadomie realizujące założenia powieści inicjacyjnej27. Michael był „osobliwym chłopcem. Wcale nie trzeba go było znać, by to dostrzec, gdy otwierał swoje wielkie, szare oczy i pytająco przypatrywał się rozmówcy. Było coś szczególnego w tych spojrzeniach, jakby zawierał się w nich wielki świat problemów, którego nikt nawet nie przeczuwał. Rzadko widywano go bawiącego się z innymi dziećmi”. W szkole Michael był leniwy. Nauczyciel „nienawidził go jak grzechu”, szkolni koledzy również „go nie lubili”, ponieważ „był wobec nich twardy i szorstki, a gdy ktoś poprosił go o przysługę, w odpowiedzi śmiał się tylko i odwracał. Jedyną osobą, która go kochała, była matka”. W tym miejscu Goebbels przedstawił opis własnej matki, w którym – podobnie jak ojca – stylizował ją na osobę z lumpenproletariatu: „Nie umiała ani czytać, ani pisać, była służącą aż do chwili, gdy jego ojciec, ubogi pracownik dniówkowy, ożenił się z nią. Urodziła mu siedmiu synów. Stała się chuda i blada. Czwartym dzieckiem był Michael. Nikt nie wiedział, skąd pochodziła jego matka – nawet ojciec”. O ojcu pisał, że był „zacnym, uczciwym człowiekiem o wyostrzonym poczuciu obowiązku”, który wobec matki bywał niekiedy „twardy i surowy” i po którym odziedziczył despotyczne skłonności.

Gdy Michael miał dziesięć lat, przebył ciężką chorobę. Odtąd jego prawa noga pozostawała bezwładna. „Michael był zrozpaczony. Z czasem pogodził się z sytuacją, stał się tylko jeszcze bardziej zamknięty w sobie i nieco rzadziej spotykał się z kolegami”. Od tego czasu był też „pilny i pracowity w szkole, miał bowiem ambicje zostać wielkim człowiekiem”. Przez szkolnych kolegów nie był lubiany i to wykluczenie, jakiego doznawał ze strony innych uczniów, uczyniło go „twardym i zgorzkniałym”. Nie sposób nie dostrzec, że pisząc tę powieść, Goebbels próbował przedstawić wymyślony wariant własnej autobiografii: Michael Voormann pochodził – inaczej niż drobnomieszczański syn Joseph Goebbels – z nizin społecznych i próbował poprzez nadzwyczajne osiągnięcia szkolne rekompensować sobie izolację od rówieśników. Ta izolacja miała początek w jego przekonaniu o własnej wyjątkowości, a pogłębiała ją fizyczna ułomność. Goebbels próbował w ten sposób przedstawić udramatyzowaną wersję własnej historii: piął się w górę, wychodząc z bardzo skromnych warunków, okaleczony, lekceważony, samotny, ale bardzo zdolny, asertywny i osiągający sukces – jednak zgorzkniały, zimny i pożerany przez ambicję. Dalszy rozwój bohatera, aż do poziomu geniusza, możemy z góry założyć jako oczywistość.

Różnice z napisanymi pięć lat później wspomnieniami, umieszczonymi jako wprowadzenie do dziennika, są widoczne jak na dłoni: także tutaj opisywał kalectwo jako najważniejszą przyczynę smutnego dzieciństwa, jednak w swojej ułomności fizycznej nie chciał upatrywać już prawdziwego impulsu do pięcia się coraz wyżej. W późniejszych jego rozważaniach literackich na temat własnego życia fizyczne kalectwo odgrywało równie małą rolę, jak w dzienniku, gdzie wspominane jest sporadycznie, mimo że Goebbels skazany był na chodzenie w aparacie ortopedycznym i wciąż pojawiały się jakieś związane z tym komplikacje28. Czy można zatem uważać powieść Michael za autentyczną relację z życia, czy rzeczywiście jest to rzadki i cenny dokument autobiograficzny, w którym Goebbels okazuje się wyjątkowo zdolnym do autorefleksji? Czy w Michaelu podjął próbę przełamania fikcji, w której wypierał kalectwo, i szczerze ustosunkowywał się do fizycznej deformacji i jej konsekwencji?

To, że Joseph Goebbels już jako podrostek czuł się powołany do celów wyższych, że poprzez szkolne osiągnięcia szukał możliwości ucieczki od środowiska swojego dzieciństwa i że izolował się od innych, mogło być nasilone przez fizyczne kalectwo. Jednakże narcystyczne cechy charakteru, jego silna potrzeba uznania i akceptacji ze strony innych ludzi miały odmienne przyczyny.

Psychoanaliza wychodzi z założenia, że narcystyczne zaburzenie osobowości ma swoje źródło w nieprawidłowościach rozwojowych zachodzących między drugim a czwartym rokiem życia. Mówi się w tym wypadku o zaburzonym rozwoju autonomii: dziecko nie jest w stanie oddzielić się od opiekuńczej i podporządkowującej matki, przez co rozwój jego własnej osobowości ulega zatrzymaniu. Przyczyny takiej zaburzonej relacji mogą być rozmaite, na przykład okresowe zaniedbanie przez matkę albo wychowanie domowe wahające się między skrajnościami, przez które dziecko odpiera sprzeczne sygnały: nadmierna opiekuńczość z jednej i przesadna surowość z drugiej strony. Nie trzeba zbyt wielkiej fantazji, by się domyślić, że w licznej rodzinie, nieobdarzonej materialnym dobrobytem, czyli takiej, jaką była rodzina Goebbelsów, mogły panować opisane wyżej warunki. Oczywiście nie sposób zrekonstruować tu procesu wychowywania małego Josepha Goebbelsa, zresztą nie jest to wcale konieczne, wystarczy, że dla jego niepodlegającego dyskusji narcyzmu istnieją przekonujące wyjaśnienia.

Na przykładzie Goebbelsa można zaobserwować wręcz podręcznikowe przykłady następstw zaburzeń autonomii. Narcyz, aby wzmocnić swoją własną tożsamość, którą postrzega jako niewystarczającą, stale szuka uznania dla siebie u innych ludzi, a przede wszystkim poszukuje życiowego partnera, który całkowicie mu się poświęci i który – na wzór opiekuńczej matki – zapewni mu niezbędne uznanie i akceptację. Narcyzom trudno przychodzi oddzielenie się od osób, które okazują im takie uznanie. Czasami wydaje się, że w ich postrzeganiu własna osobowość zlewa się z osobowością innych ludzi. Z tego względu podjęta przez Goebbelsa próba przedstawienia – za pomocą Michaela Voormanna – wariantu swojego rozwoju stanowi typowy wyraz niepewności co do własnej tożsamości. Powieść ta jest spontanicznym eksperymentem z własną biografią, a nie ujawnieniem samego siebie.

Osoby będące narcyzami generalnie mają problemy z odróżnieniem snów na jawie od rzeczywistości, pozoru od realności, sukcesu od fantazji o sukcesie. Dzieje się tak, ponieważ ich relacje z otoczeniem są słabo rozwinięte, a pewność siebie nie została wystarczająco zakorzeniona: żyją skupieni na sobie, mają skłonność do przeceniania samych siebie i do manii wielkości. Z powodu słabej osobowości dotyka ich też często lęk przed izolacją i stratą. Brak sukcesów łatwo odczuwają jak niepowodzenie i mają z tego powodu skłonności do depresji29. Goebbels rozwinął swój narcyzm nie w celu rekompensowania sobie własnego kalectwa, gdyż nabyta w dzieciństwie skłonność do przeceniania samego siebie oraz przeinaczania rzeczywistości sprawiała, że był w stanie w znacznym stopniu ignorować swoją fizyczną deformację. Dla jego samooceny fizyczne kalectwo miało znaczenie drugorzędne.

Gdy śledzimy „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), okazuje się, że w żadnym wypadku nie postrzegał też siebie jako ucznia izolowanego z uwagi na kalectwo lub fakt bycia kujonem – wręcz przeciwnie, wspomina całe mnóstwo szkolnych przyjaciół, którzy w późniejszych latach wciąż przecinali ścieżki jego życia30. Na pierwszym planie „Kartek wspomnień” występuje budząca się w tym okresie erotyka i seksualność, które silnie zajmowały dojrzewającego Goebbelsa i wpędzały go ciągle w kłopoty. Wobec macochy jednego ze swoich przyjaciół odczuł coś, co określił „pierwszym uczuciem skierowanym ku kobiecie”. W swoich wspomnieniach sformułował to w następujący sposób: „Eros się budzi. Już jako chłopiec [zostałem] uświadomiony w ordynarny sposób”. Według jego wspomnień po raz pierwszy zakochany był w maju 1912 roku: „Sentymentalny okres. Pompatyczne listy. Wiersze. Poza tym miłość do dojrzałych kobiet”. W tym czasie doszło do kłopotliwej afery z jego udziałem; sfałszowane przez Goebbelsa listy miłosne do ukochanej zwrócone zostały ich prawdziwemu autorowi, czyli Josephowi Goebbelsowi. Zdarzenie to stało się powodem, dla którego ulubiony nauczyciel Goebbelsa, Voss – mający duży wpływ na jego szkolny rozwój – nie poparł starań Josepha o uzyskanie stypendium fundowanego przez miasto. W swojej powieści Michael Voormann Goebbels nadał całej tej sprawie rangę małej martyrologii31.

Latem 1914 roku, gdy miał 16 lat, nastąpiło drastyczne wydarzenie: „Wybuch wojny. Mobilizacja: wszyscy pod sztandary. Ból, że nie mogę iść z innymi. [...]. Pierwsi koledzy wśród rannych. [...] Z czasem coraz więcej towarzyszy wśród zaginionych. [ ...] Klasa zaczyna się stopniowo wyludniać”32. Za pośrednictwem poczty polowej nawiązał kontakt ze szkolnymi kolegami walczącymi na froncie33. W grudniu 1915 roku na gruźlicę płuc zmarła Elisabeth, siostra Goebbelsa. Kilka lat później, przy okazji innej sprawy, ojciec przypominał mu, jak rodzina zebrała się przy łóżku zmarłej, by w modlitwie szukać pocieszenia34.

Z czasów szkolnych zachowało się kilka wypracowań Goebbelsa, w których uderza on w pożądany „ojczyźniany” ton, który później sam w swoich wspomnieniach odczuwał jako „pusty”35. Oprócz Vossa, nauczyciela języka niemieckiego, oczywisty wpływ na Goebbelsa miał Gerhard Bartels, nauczyciel historii z pierwszych lat gimnazjalnych. Po jego przedwczesnej śmierci ukazał się tekst wspomnieniowy, zawierający również artykuł Goebbelsa. Goebbels chwalił w nim przede wszystkim pełne zaangażowania lekcje prowadzone przez Bartelsa, szczególnie historie bohaterskie, za pomocą których nauczyciel przybliżał uczniom patriotyczne ideały36. W roku 1917 Joseph Goebbels zdał maturę. Jako najlepszy uczeń swojego rocznika wygłosił mowę podczas uroczystego „nadania dojrzałości”. Oczywiście mowa ta pozostawała pod znakiem patriotycznego wyznania: „Naród poetów i myślicieli musi teraz udowodnić, że jest czymś więcej niż tylko tym, który nosi w sobie upoważnienie do bycia politycznym i duchowym przewodnikiem w świecie”37.

Po maturze Goebbels najpierw myślał o studiowaniu medycyny. Wyperswadował mu to jednak Voss, nauczyciel niemieckiego. „A więc niemiecki i historia. To obojętne”. Podjęcie studiów – wszystko jedno, na jakim kierunku – pozwalało uniknąć obowiązku służby cywilnej (wszyscy mężczyźni powyżej 17. roku życia podlegali wówczas obowiązkowi „patriotycznej służby pomocniczej”).

Podczas ostatnich lat szkolnych Goebbels zaprzyjaźnił się z Lene Krage z Rheindahlen: „Pierwszy pocałunek przy Gartenstraße. [...] cudowna chłopięca błogość. Oczywiście ślub. Sprawa honoru”. Z chwilą zdania matury nastąpiło „pożegnanie z Lene”, przynajmniej chwilowe. „Zamknięci nocą w Parku Cesarskim (Kaiserpark). Po raz pierwszy całuję jej piersi. Staje się po raz pierwszy kochającą kobietą”38.

Ogólnie rzecz ujmując, można stwierdzić, że w dzieciństwie i młodości nie odmawiano bynajmniej Goebbelsowi uznania, o które z takim zapałem zabiegał. Szkołę ukończył, odnosząc sukces, a jako najlepszy uczeń swojego rocznika mógł też – mimo skromnej sytuacji ekonomicznej rodziny – wybrać dowolny kierunek studiów. Do tego miał przyjaciół, a nawet przyjaciółkę.

Cd. w pełnej wersji

14 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), w: Tagebücher von Joseph Goebbels. Sämtliche Fragmente, wyd. przez Elke Fröhlich, 4 tomy, Monachium 1987, str. 29. Co do genezy str. 60 odnośnej edycji – uwaga 5.

15 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 26–28, wyd. pol. t. I, str. 19.

16 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 27, wyd. pol. t. I, str. 18. Odnośnie do kryzysu roku 1923: Heinrich August Winkler, Weimar 1918–1933. Die Geschichte der ersten deutschen Demokratie, Monachium 1993, str. 186 i następne; Peter Longerich, Deutschland 1918–1933. Die Weimarer Republik. Handbuch zur Geschichte, Hanower 1995, str. 131 i następne.

17 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 27.

18 Wydrukowane w: Die Tagebücher von Joseph Goebbels. Sämtliche Fragmente, wyd. przez Elke Fröhlich. 4 tomy Monachium, między innymi 1987 r., tom 1 str. 1–29.

19 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter) str. 1, wyd. pol. t. I, str. 3. Szczegóły dotyczące historii rodziny w  książce Ralfa Georga Reutha Goebbels, Monachium/Zurych 1990, str. 12 i następne.

20 Zestawienie dat urodzin członków rodziny Goebbels sporządzone przez Stadtarchiv Mönchengladbach na podstawie kart meldunkowych.

21 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter) str. 1. Joseph Goebbels urodził się przy Odenkirchener Straße nr 186 (obecnie nr 202, według informacji Stadtarchiv Mönchengladbach, w dalszej części archiwum podawane w skrócie jako StA MG). Około dwóch lat po narodzinach Goebbelsa jego rodzina przeprowadziła się do innego mieszkania przy Dahlenerstr., krótko potem Fritz Goebbels kupił dom przy Dahlener Str. nr 140, później nr 156 (StA MG, Hausbuch 25C/8752). Patrz również: Dr Joseph Goebbels, 1897–1945, w: „Rheydter Jahrbuch” 10/1973, str. 86–93.

22 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter) str. 2, wyd. pol. str. 4. O dzieciństwie i młodości: Reuth, Goebbels, str. 14 i następne, jak również Thacker, Toby, Joseph Goebbels. Life and Death, Houndmills 2009, str. 10 i następne.

23 Bezymienski, Der Tod des Adolf Hitler, str. 33 i następna. Według radzieckiego sprawozdania z obdukcji z 9 maja 1945 prawa stopa była tak bardzo zakrzywiona do wewnątrz, że z kością podudzia tworzyła niemal kąt prosty. Prawa stopa zgrubiała i krótsza o 3,5 cm od lewej, a prawe podudzie krótsze o 4,5 cm.

24 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 2, wyd. pol. t. I, str. 4.

25 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 3, wyd. pol. t. I, str. 5.

26 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 4; BAK, NL 1118/113, świadectwa szkolne z lat 1912 do 1916. Z wymienionych przedmiotów nauczania na podanych świadectwach Goebbels trzy razy uzyskał ocenę bardzo dobrą.

27 NL 1118/126, BL 148–201, Michael Voormanns Jugendjahre. Część I. Poza tym zachowała się część III. Odnośnie do tego patrz Kai Michel, Vom Poeten zum Demagogen. Die Schriftstellerischen Versuche Joseph Goebbels’, Kolonia-Weimar-Wiedeń 1999.

28 Na początku 1929 roku w dzienniku znalazło się kilka wpisów, w których Goebbels uskarża się na swoją stopę: od tygodni cierpiał z powodu bólu, kalectwo jest po prostu „okropne”. Trzeba było dopasować nową szynę (Dzienniki, 26 stycznia, a także 5 lutego 1929 r., wpisy o dopasowywaniu nowej szyny ortopedycznej). W listopadzie 1931 roku zanotował, że zlecił skonstruowanie nowego „aparatu” przez berliński zakład ortopedyczny (Dzienniki, 12 i 27 listopada 1931 r.) Chodziło o zakład ortopedyczny Franz Gstatenbauer przy Kurfürstenstr. 45 (Berliner Adreßbuch 1931). 18 sierpnia 1934: „Czwartek: wielki ból stopy. Nie wychodziłem”. 13 września 1935: „Moja stopa jest spuchnięta. Muszę leżeć w łóżku i się oszczędzać. Te dni tutaj są bardzo męczące”.

29 Otto F. Kernberg, Narzisstische Persönlichkeitsstörungen, Stuttgart-New York 1998; w: tamże, Borderline-Störungen und pathologischer Narzissmus, 14. wyd., Frankfurt a. M. 2007; Heinz Kohut, Narzißmus Eine Theorie der psychoanalytischen Behandlung narzißtischer Persßönlichkeitsstörungen, Frankfurt a. M. 1973. Nowe wydanie 2007.

30 Fritz Prang, Herbert Beines, Hubert Hompesch, Willy Zille. Herbert Lennartz zmarł w 1912 roku, jemu właśnie Goebbels poświęcił swój pierwszy (zachowany) wiersz. Inny przyjaciel Goebbelsa, Ernst Heynen, który wstąpił do wojska, zmarł w roku 1918 (STA MG, NL Goebbels/54, jak również 49).

31 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 4. Oczywistym wzorem dla postaci nauczyciela Fördera w powieści Michael Voormann był Voss.

32 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 4, wyd. pol. t. I, str. 6.

33 BAK, NL 1118/129 zawiera karty poczty polowej adresowane do Goebbelsa, wśród nadawców między innymi Willy Zilles, Hubert Offergeld i brat Goebbelsa, Konrad.

34 2 grudnia 1915 roku (STA MG, rejestr pogrzebów katolickiej parafii St. Marien w Rheydt).

35 BAK, NL 1118/117, Jak człowiek niewalczący [na froncie] może również w  tych dniach służyć ojczyźnie (1914); Goebbels, Das Lied im Kriege (1915); Erinnerungsblätter, str. 4.

36 BAK, NL 1118/120, Hans Richter, Pamięci Gerharda Bartelsa: w tym J.G., Gerhardi Bartels manibus, Monachium, 6 grudnia 1919.

37 BAK NL 1118/126.

38 „Kartki wspomnień” (Erinnerungsblätter), str. 5, wyd. pol. t. I, str. 6. Listy od Lene Krage z lat 1916 do 1920 znajdują się w BA, NL 1118/112.

II

„Kto nie jest nękany, nie jest wychowywany”

Droga Goebbelsa do narodowego socjalizmu

Dostępne w pełnej wersji

III

„Praca w duchu jest największą ofiarą”

Pozycjonowanie we wczesnej NSDAP

Dostępne w pełnej wersji

IV

„Wiara przenosi góry”

Polityczne początki w Berlinie

Dostępne w pełnej wersji

V

„Walka jest ojcem wszechrzeczy”

Gauleiter i stolica Rzeszy

Dostępne w pełnej wersji

VI

„Życie pełne pracy i walki w rzeczywistości jest wieczną rozkoszą”

Polityka między Berlinem a Monachium

Dostępne w pełnej wersji

VII

„Mam odwagę żyć niebezpiecznie”

Radykalizm Goebbelsa i „legalny” kurs Hitlera

Dostępne w pełnej wersji

VIII

„Teraz musimy dojść do władzy... tak czy owak!”

Udział we władzy?

Dostępne w pełnej wersji

IX

„Wierzę ślepo w zwycięstwo”

Na drodze do władzy

Dostępne w pełnej wersji

1933–1945

KONTROLA OPINII PUBLICZNEJ POD RZĄDAMI DYKTATURY

X

„Już nie idziemy”

Przejęcie władzy

Dostępne w pełnej wersji

XI

„Tylko ten, kto zasługuje na zwycięstwo, odniesie je”

Umocnienie reżimu

Dostępne w pełnej wersji

XII

„Führer dba o to, aby wszystko, co robi, było całościowe”

Tworzenie państwa Führera

Dostępne w pełnej wersji

XIII

„...wewnętrzna dyscyplina narodu …rządy twardej ręki”

Propaganda i sterowana opinia publiczna

Dostępne w pełnej wersji

XIV

„Nigdy nie ustawać!”

Sukcesy polityki zagranicznej i polityka antyżydowska

Dostępne w pełnej wersji

XV

„Im ciężej, tym lepiej!”

Rok olimpijski 1936

Dostępne w pełnej wersji

XVI

„Najważniejsze czynniki naszego nowoczesnego życia kulturalnego”

Konsolidacja narodowosocjalistycznej polityki kulturalnej

Dostępne w pełnej wersji

XVII

„Nie rozglądać się, maszerować dalej!”

Podżegacz w roli apostoła pokoju

Dostępne w pełnej wersji

XVIII

„Tylko cierpienie czyni nas dojrzałymi!”

Przygotowania wojenne – od układu monachijskiego do ataku na Polskę

Dostępne w pełnej wersji

1939–1945

WOJNA – TOTALNA WOJNA – TOTALNY UPADEK

XIX

„Wojna jest ojcem wszechrzeczy”

Pierwsze miesiące wojny

Dostępne w pełnej wersji

XX

„Istnieje tylko jeden grzech: tchórzostwo!”

Eskalacja wojny

Dostępne w pełnej wersji

XXI

„Z naszymi sztandarami jest zwycięstwo!”

Między wojną na Wschodzie i Zachodzie

Dostępne w pełnej wersji

XXII

„Wielki, wspaniały czas, w którym rodzi się nowa Rzesza”

Inwazja na Związek Radziecki

Dostępne w pełnej wersji

XXIII

„Uczenie narodu politycznej twardości”

Kryzys zimowy 1941/42

Dostępne w pełnej wersji

XXIV

„Oczami wyobraźni widzimy szczęśliwy naród”

Ofensywy i odwroty

Dostępne w pełnej wersji

XXV

„Czy chcecie wojny totalnej?”

Drugi kryzys zimowy

Dostępne w pełnej wersji

XXVI

„Większość ludzi ogarnął określony sceptycyzm, żeby nie powiedzieć beznadziejność”

Kryzys jako stan ciągły

Dostępne w pełnej wersji

XXVII

„Zupełnie nie wiem, co ostatecznie uczyni Führer”

Poszukiwanie wyjścia

Dostępne w pełnej wersji

XXVIII

„…praktycznie wewnętrzna dyktatura wojenna”

Między nastrojem pesymizmu a wojną totalną

Dostępne w pełnej wersji

XXIX

„Jak to się przekłada na czyny?”

Upadek

Dostępne w pełnej wersji

PODSUMOWANIE

Dostępne w pełnej wersji

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w pełnej wersji

SUPLEMENT

Uwagi dotyczące źródeł i literatury

Dostępne w pełnej wersji

Skróty i oznaczenia

Dostępne w pełnej wersji

Wykaz literatury

Dostępne w pełnej wersji