Copyright © Tadeusz Ross, 2012

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

www.panczakiewicz.pl

Zdjęcia na okładce

Donat Brykczyński/ZW/REPORTER

Redaktor prowadzący

Anna Derengowska

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Jolanta Kucharska

Wydawca Prószyński Media Sp. z o.o. dołożył wszelkich starań,

by dotrzeć do wszystkich właścicieli i dysponentów praw autorskich

do zdjęć zamieszczonych w niniejszej książce.

Niestety nie udało się ustalić niektórych autorów zdjęć i źródeł ich pochodzenia.

Wydawca zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia

osobom uprawnionym, niezwłocznie po zgłoszeniu się ich do wydawcy.

ISBN 978–83–7961–651–0

Warszawa 2012

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Kabaret, kabaret,

lecz śmiechu w nim mało

i słowa w nim gorzkie,

bez blasku i zalet,

bo tak, proszę państwa,

fatalnie się stało,

że życie przerosło kabaret.

Domator. Gdyby tylko mógł, nie ruszałby się z domu. Boi się samolotów, wysokości i windy. Gdy ktoś mieszka na dwunastym piętrze, wchodzi do niego po schodach. W Nowym Jorku, mieście drapaczy chmur, wjeżdża windą, ale tylko on wie, ile go to kosztuje. Boi się tłumów i hałasu.

Jak ktoś taki mógł zostać aktorem, artystą estradowym, kabaretowym, występującym przed tysiącami ludzi? To proste: od ludzi oddziela go scena. Na niej króluje, trzyma widzów w napięciu, bawi, wzrusza.

Tadeusz Ross – artysta, ale nie celebryta. Nie chodzi na bankiety, stroni od wielkich fet, jubileuszy, gali. Nieprzyzwoicie skromny, marzyciel, introwertyk z kompleksami. Uwielbia podróże, chociaż się ich boi, przyrodę, polne ścieżki i wieś. Zawsze zakochany i spragniony miłości. Lubi pisać książki dla najmłodszych czytelników. Dzieci go wzruszają, kobiety rozczulają. Gdyby mógł zmienić świat, nie byłoby agresji, oszustw i chamstwa. Kocha muzykę, gra na keyboardzie i gitarze. Lubi śpiewać. Bing Crosby, Sinatra, Nat King Cole, Ray Charles, Stevie Wonder – to jego mistrzowie; tak jak w muzyce poważnej Mozart, Chopin, Czajkowski, na parkiecie Fred Astaire i Gene Kelly, a w literaturze Czechow i Woody Allen. W malarstwie Rubens i Chagall.

Zawsze pełen pomysłów i niespożytej energii. Żyje, pracuje, tworzy. Wierzy, że pomoc innym nadaje życiu sens. Jego dzieci mówią, że tata jest wieczny. A skoro dzieci tak twierdzą, to… trzeba im wierzyć.

TA WOJNA BYŁA NAPRAWDĘ

To nie będzie dzieło, tylko zwykła książka. O życiu, zagubieniu, karierze – choć tę powinienem chyba wziąć w cudzysłów. A także o tym, co małemu, a potem dorosłemu człowiekowi może (choć nie wszystko powinno) przydarzyć się w życiu. Piszę ją zwykłym językiem, nie cyzeluję w niej zdań, nie poleruję słów. Życia też nie da się za bardzo wypolerować – biegnie swoim torem, ignorując szlifierza, choćby ten bardzo się starał. Czasem można coś poprawić, skierować na inne tory, ale główne punkty tej uroczystości, na którą zostaliśmy zaproszeni, pozostają niezmienne: narodziny, dzieciństwo, dorosłość, starość i śmierć. Szczegóły tych etapów są w naszych rękach, choć też tylko do pewnego stopnia.

Urodziłem się przed II wojną światową, ale niech nikogo to nie zniechęci. Mimo że mam już swoje lata, nie jestem staruszkiem, na dowód czego mogę przytoczyć rozmowę z moim kolegą.

– Pamiętasz, jak się nazywasz? – kolega pyta.

– Pamiętam. Jacek Fedorowicz.

– No niezupełnie – mówi kolega – ale nie jest najgorzej. Zawsze mógłbyś wymienić kogoś z innego kraju, na przykład dalajlamę czy Obamę. A jak ci się rano wstaje?

– Cicho, bez skrzypienia – odpowiadam.

– To dobrze – mówi kolega – bo jak już zaczniesz skrzypieć, będziesz musiał regularnie się oliwić, a o ile wiem, nie pijesz. Nosisz swoje dzieci na barana?

– Noszę, chociaż baran gryzie się z posłem, którym byłem.

– Nie zawsze się gryzie. A twoja żona…

– Gryzie się tym, że nie może za mną nadążyć.

– Chciałem zapytać, o ile jest od ciebie młodsza?

– O trzydzieści lat. Ale ja w jej wieku byłem już trzydzieści lat młodszy.

– Na które piętro możesz wejść bez zatrzymywania się?

– Windy? Na dziesiąte.

– A jak z... tymi sprawami, no wiesz…

– Szczerze? Mają ze mną kłopot.

– To znaczy?

– Nie mogą mi sprostać. Chociaż nie lubię tego słowa, bo za bardzo kojarzy mi się z prostatą.

– Ale na Facebooku na pewno cię nie ma.

– Jestem. Mam 1200 przyjaciół. I powiem ci więcej: Moja wnuczka Kayla, mieszkająca w Stanach, równolatka mojej córki Klementyny, powiedziała jej ostatnio: „Jak widzisz, że twój dziadek ma na Facebooku więcej znajomych niż ty, to znaczy, że świat się kończy”.

– Ten dziadek to niby ty?

– A niby kto? Przecież nie cesarz Japonii. On na pewno nie siedzi na Facebooku, bo siedzi na tronie.

Wspomnienia, które przeleję na karty tej książki, pochodzą z arcyciekawego kraju, który nigdy swoim rodakom nie pozwalał na nudę. Jak mówił mój Zulu-Gula: „Polska, to jest bardzo ciekawa kraj”.

Urodzić się w roku 1938 było tak samo łatwo, jak w każdym innym. Gorzej było przeżyć następne lata. Ja je przeżyłem, choć do dziś czasem zastanawiam się, jakim cudem.

Urodziłem się w samym środku Warszawy, przy ulicy Lwowskiej, pod numerem 13. Właśnie tam mieściła się wówczas Klinika Położnicza. Z miejsca okrzyknięto mnie królem, ponieważ przede mną urodziło się dwanaście dziewczynek. Ja byłem trzynasty. Król Tadzik Trzynasty.

Niestety widocznie nie pisane mi było królewskie życie, ale o tym dopiero miałem się przekonać. Jako dziecko z Mamą i Babcią przeprowadziliśmy się do Gdyni, gdzie mieszkałem w dzielnicy Kamienna Góra. Miałem psa, Gigę, którego kojarzę jedynie ze zdjęcia. Podobno byłem opalony jak czekolada i nawet sam Wedel chciał zaangażować mnie do reklamy swoich czekoladek.

Niestety reklama nie doszła do skutku, bo do skutku doszedł Hitler. Nie wiem, czy Hitler lubił czekoladę, ale sądząc po jego rasistowskich poglądach, ze względu na kolor mogła mu się kojarzyć dość jednoznacznie.

Moja Mama nie przewidziała wojny. Gdyby ją przewidziała, może wcale by mnie nie urodziła. Z tej potwornej wojny pamiętam płonącą Warszawę, ryk syren, które obwieszczały nadlatujące niemieckie samoloty, nafaszerowane bombami, i chór modlitw, gdy Babcia znosiła mnie, owiniętego w kołdrę, do piwnicy. Do dziś pobrzmiewa mi w uszach ten przejmujący chór: „Święta Maryjo, Matko Boża, módl się za nami grzesznymi…”. Pomiędzy słowa modlitwy wdzierał się świst spadających bomb i huk walących się domów.

Nie wiem, czy się bałem. Nie pamiętam. Ale chyba musiało to odcisnąć na mojej psychice jakieś piętno, bo w dorosłe życie wszedłem pełen lęku. Lęku przed wszystkim. Do dziś jestem emocjonalnym kaleką. Noszę w sobie strach połączony z chorobliwym wręcz pragnieniem miłości. To niecierpliwe zapotrzebowanie na uczucie nieraz powodowało spore zamieszanie w moich związkach z kobietami, ostatecznie prowadząc do rozwodów. Związki, które powstają ze strachu przed samotnością, mają małe szanse na przetrwanie.

Z dzieciństwa nie pamiętam miłości. Chyba nikt nie miał na nią wtedy czasu. Swoje wczesne lata zapamiętałem jako ucieczkę. Cały czas uciekaliśmy. Pakowanie, rozpakowywanie i dalej, i dalej. To smutne, gdy dorosły człowiek nie pamięta z dzieciństwa przytulania, pocałunków, pieszczot. Ale to jest tak jak z niewidomym od urodzenia. Nie wie, jak to jest widzieć. Ja też nie wiedziałem, jak to jest mieć normalne, szczęśliwe dzieciństwo, w otoczeniu kochających rodziców i rodzeństwa; jak to jest mieć bezpieczny, stały dom, a nie co chwilę zmieniać mieszkanie; jak to jest bawić się z rówieśnikami, a nie zawsze być samotnym.

Nie pamiętam dużo z tamtych czasów. Ten rozdział trudno jest zapełnić treścią. Pamięć dorosłego człowieka, który był wtedy małym dzieckiem, zawodzi. Z mgły od czasu do czasu wydobywa się jakieś wspomnienie, przedmiot, fragment ulicy, kawałek domu, cień postaci. A tych postaci było wiele.

Brat Babci Anieli, Feliks Nowosielski, był niezwykle przystojnym mężczyzną. Przypominał Gregory’ego Pecka − wysoki, o pięknych, amerykańskich rysach. Felek, bo tak go wszyscy nazywali, stanowił prawdziwy wzór męskości. Był szlachcicem z dziada pradziada, tak jak i moja Babcia Aniela, dziedziczka z Malinicz. Oboje byli dobrze urodzeni, jakkolwiek śmiesznie brzmi to w dzisiejszych czasach. Ród Nowosielskich trwał od wielu pokoleń. Jego przedstawiciele byli ludźmi spokojnymi, szlachetnymi, dobrze wychowanymi, niezwykle uczynnymi i życzliwymi światu. Wszystkie te cechy miał wuj Felek. Pamiętam, że często siadywałem wraz z nim na kanapie i powtarzałem za nim zdanie, które tak często wypowiadał: „Jak za naszych dobrych czasów”. Wtedy oczywiście nie rozumiałem, co znaczą te słowa. Dziś wiem, że wuj Felek dawał w ten sposób wyraz swojej tęsknocie za czasami, które bezpowrotnie minęły, czasami spokojnego, normalnego życia. Wokół szalała wojna, ludźmi targały strach i bezradność, żal i gniew, bunt przeciwko przemocy. Wuj Felek tymi wypowiadanymi jak mantra słowami chciał przywrócić czas spokoju. Ale w ustach czterolatka, którym wówczas byłem, te poważne słowa brzmiały nad wyraz zabawnie. Toteż dorośli przychodzili, prosząc: „Tadziku, opowiedz nam, jak to było kiedyś”. A ja, siedząc obok wuja Felka, cienkim głosikiem z szacunkiem dla mojej publiczności mówiłem: „Jak za nasych doblych czasów”. Wszyscy śmiali się, choć w sercach mieli smutek, przerażenie i niepewność o los nas wszystkich. Ta wojna była przecież naprawdę.

Po latach wraz z Włodzimierzem Korczem napisałem dla Alicji Majewskiej piosenkę Ballada Mateńka. Jest w niej zdanie: „Gdy weszły hordy w podkutych butach (…)”. Właśnie ten przerażający wówczas każdego dźwięk − dźwięk niemieckich, podkutych butów, niosący się po warszawskich ulicach, zapamiętałem z mojego dzieciństwa na zawsze. Hordy w podkutych butach. Wtedy tego nie rozumiałem, ale później nieraz zastanawiało mnie, skąd w drugim człowieku tyle nienawiści do bliźniego, tylko dlatego że ów bliźni nie jest Niemcem? Jak można podporządkować się tak bezkrytycznie szaleńcowi, który pragnął mścić się na całym świecie, dlatego że w dzieciństwie był bity przez ojca? Dziś wiem, że po prostu taki jest człowiek. I dobry, kochający, miłosierny − i okrutny, bezwzględny, mściwy.

Pamiętam również Marysię od Radka. Radek był synem Babci Anieli. Marysia Radkowa, bo tak o niej mówili, była bardzo piękną kobietą. Drobna, niepozorna brunetka, ze ślicznym uśmiechem i całymi pokładami wdzięku. Wiem to z opowiadań cioci Marysi (córki Babci Anieli, czyli siostry mojej Mamy), a także ze starych fotografii, które w czerni i bieli tak dobrze utrwaliły nieprzeciętną urodę Radkowej Marysi.

Stryj Felek niestety nie przeżył wojny. Zginął gdzieś w sowieckich łagrach. Radka, syna Babci, nie było wtedy wśród nas. On również przebywał w jakimś obozie u „przyjaciół” Polski. Bo Polska zawsze miała takich dobrych sąsiadów. Niemcy i Rosja − ucieleśnienie zła i przebiegłości z obu stron. Stalin i Hitler, a między nimi my, Polacy, naród szargany wiecznymi wojnami i zaborami.

Nie było z nami wówczas też Stanisława Cebrowskiego, męża Babci. Stanisław Cebrowski, tata mojej Mamy, cioci Marychny i wujka Radka, był przed wojną starostą w Łęczycy. Starosta to był wtedy ktoś. Mój dziadek Stanisław, którego nigdy nie poznałem, był w Łęczycy otaczany wielką estymą. Podobno sprawował swoją funkcję godnie i był podawany za wzór pracownika administracyjnego. W czasie wojny on również trafił do sowieckich łagrów.

Pamiętam, jak któregoś dnia spytałem Babcię, czy wszyscy umrzemy. Babcia odpowiedziała, że nie. Znowu znosiła mnie, zawiniętego w koc, do urządzonego w piwnicy schronu. (Marna to była kryjówka przed niemieckimi bombami, bo gdyby kamienica się zawaliła, a kamienice obok nas zawalały się co chwilę, to i tak zostalibyśmy zasypani).

Dialog z Babcią na pewno był dłuższy, ale ja pamiętam tylko to jedno pytanie „Czy wszyscy umrzemy?”.

SAD PEŁEN JABŁONI I PUPA

Z czasów wojny pamiętam też sad pełen jabłoni. Głównie papierówki. Delikatne, bladozielone, rozpływające się w ustach. Nie pamiętam, co robiłem w tym sadzie ani czy była tam ze mną Mama. Ani czy w ogóle jeszcze była. Sam sad utkwił w mojej pamięci z dwóch powodów. Pierwszy to te cudowne jabłka, a drugi – ważniejszy, może nawet dzięki któremu tak dobrze zapamiętałem powód pierwszy – to pewna dziewczynka, a właściwie jej pupa.

Dziewczynka była jasną blondynką, chyba z warkoczami. Miałem jakieś pięć lat, ona może dziesięć. Ja zupełnie nieświadomy „tych spraw”, ona już trochę tak. Pamiętam, jak szliśmy ścieżką między jabłoniami. W pewnej chwili moja towarzyszka kazała mi stanąć. Rozpięła mi spodenki (były na szelkach, więc nie spadły) i bezpardonowo wyciągnęła moją „chłopięcość” na światło dzienne, po czym spróbowała, zapewne naśladując podpatrzonych gdzieś dorosłych lub kierując się przemycanymi na podwórko opowieściami rówieśnic, uskutecznić miłosny akt! Próba ta była bardzo miła, ale rzecz jasna zupełnie nieudana, ponieważ mój dziecięcy umysł znał wówczas tylko jedną funkcję tej części mojego ciała. Najprzyjemniejsze było jednak dopiero przede mną. Dziewczynka zaprowadziła mnie na strych, zdjęła majtki i kazała przytulać się do swojej pupy. Wspomnienie ciepła jej ciała i zapachu skóry zamieszkało w mojej głowie na zawsze.

– Lubisz jabłka? – pytała mała kusicielka. Moja rajska Ewa.

Tamten sad był tym rajem, mimo że wokół huczała wojna. Dzieci wszystko widzą inaczej. Ich ufny umysł nie dopuszcza do siebie okrucieństwa, które rządzi światem dorosłych. Świat dzieci jest jak kalejdoskop kolorowych, ożywionych rysunków. W pewnym momencie opuszczają ten barwny świat, by wrócić do niego na starość. Wtedy znów są bezbronni wobec rzeczywistości, znowu stają się dziećmi.

Zacząłem przychodzić do sadu codziennie. Codziennie ją spotykałem i codziennie szliśmy na strych, który pachniał drewnem i nią. Leżeliśmy pośród skrzynek z jabłkami. Trzymaliśmy się za ręce. Patrzyliśmy w górę, na strop strychu. Chyba opowiadaliśmy sobie bajki, ale zupełnie nie pamiętam jakie. I budziło się we mnie coś nieznanego, o czym wcześniej zupełnie nie miałem pojęcia. Rodzaj uczucia, nieuświadomionego pożądania, a jednocześnie niezwykła, jak na tak małego chłopca, świadomość przemijającego czasu. Już wtedy poczułem, że to wszystko może nagle zniknąć.

Na pewno prowadziliśmy ze sobą wówczas wiele rozmów, ale ich sens z biegiem czasu zatarł się w moich wspomnieniach. Oprócz jednej. Pewnego popołudnia, kiedy jak zwykle leżeliśmy na strychu, dziewczynka powiedziała nagle:

– Wyjeżdżam.

Pamiętam swój strach, który mnie wtedy ogarnął.

– Dlaczego wyjeżdżasz? – spytałem.

– Mama mówi, że musimy uciekać i że to przez wojnę – odpowiedziała. – Ty też musisz uciekać. Mama mówi, że wszyscy muszą uciekać.

Chyba nie bardzo rozumiałem sens jej słów, bo ciągle pytałem „dlaczego”.

– Nie wiesz, że jest wojna? – dziwiła się dziewczynka, która z racji swojego wieku nie tylko o „tych sprawach” wiedziała więcej niż ja.

– Wiem – powiedziałem. – Wojna strasznie wyje.

– A, syreny! – domyśliła się. – Tu nie słychać syren.

Chyba spytałem ją wtedy, czy się jeszcze spotkamy, ale nie jestem tego pewien. Teraz po latach jestem zdumiony faktem, że tak dobrze pamiętam tamte słowa. Przecież miałem tylko pięć lat. Nie pamiętam rozmów ze swoją Mamą, a pamiętam to. To niesprawiedliwe.

W nocy po tamtej rozmowie ponoć źle spałem. Babcia mówiła, że strasznie się rzucałem i krzyczałem przez sen. Rano natychmiast pobiegłem do sadu i czekałem na moją słoneczną dziewczynkę. Czekałem bardzo długo, ale nie przyszła. Z rozpaczy się pochorowałem, miałem gorączkę, strasznie wymiotowałem i Babcia chciała nawet wzywać lekarza.

Najdziwniejsze jest to, że kiedy po wielu, wielu latach usiłowałem przypomnieć Babci Anieli tamten czas i to, co się wtedy wydarzyło, Babcia nie pamiętała niczego, a ja prawie wszystko. To, że spadł na mnie cały sad jabłek, spadł na małego chłopca razem z wonią papierówek, zapachem słonecznej dziewczynki, siana i zapachem dzieciństwa zdemolowanego przez wojnę.

Nigdy więcej jej nie spotkałem, chociaż przychodziłem do sadu jeszcze wiele razy. Później, już w dorosłym życiu, często wracał do mnie jej obraz – zawsze taki sam, niezmiennie przyjemny, czysty, nieomal symboliczny. Ten zaczątek dziecięcej miłości w środku okrutnej wojny to dowód na to, jak los potrafi spleść w jedną całość rzeczy przeczące sobie nawzajem, z pozoru nielogiczne, a jednak będące esencją ludzkiego życia.

Wspaniały dziennikarz Władysław Kopaliński i pisarz Stanisław Lem uważali, że życiem rządzą przypadki. Lem twierdził wręcz, że wszystko, czego doświadczamy, jest bełkotem. Ja nie jestem tego do końca pewien. Wierzę w dobro i miłość. Ale w zło też. Jestem pokorny wobec losu. Tamta wojna, widziana oczami dziecka, sprawiła, że zawsze później towarzyszyła mi świadomość cienkiej granicy dzielącej życie od śmierci. Ten sad, w którym poczułem pierwszy przypływ namiętności, stał się dla mnie symbolem istoty życia.

Gdybym wiedział gdzie jest ten sad, gdybym pamiętał to miejsce, gdybym stanął jeszcze raz na tej ścieżce, na której spotkałem przeznaczenie, to wydaje mi się, że niewinną wiarą dziecka i świadomością obecnej dorosłości mógłbym wszystko zmienić. Ale to tylko złuda…

PANNA MŁODA W ABAŻURZE

Bomby leciały nam na głowy, a my przenosiliśmy się z miejsca na miejsce. Mieszkaliśmy na Wilczej, na Siennej i na Parkowej. W pewnym momencie znalazłem się pod Warszawą, w Brwinowie. To tam po raz pierwszy zobaczyłem ludzką rozpacz po stracie kogoś bliskiego. Siedziałem przy stole i nagle usłyszałem wycie. To wył człowiek. Kobieta, która straciła najbliższą osobę. Pamiętam, że bardzo się wtedy przestraszyłem. Nigdy nie zapomnę tego strasznego, przeszywającego bólem dźwięku.

Spytałem wtedy Babcię, co stało się tej pani. A Babcia wyszeptała: „Ta pani straciła syna. Niemcy go zabili”. I to był koniec rozmowy. Babcia, mówiąc, że tamta kobieta straciła syna, nie wiedziała jeszcze, że sama wkrótce straci córkę − moją mamę. Nieświadomość jest ciemnością i ciszą. Nie ma w niej strachu, rozpaczy, bólu. Nie ma w niej miłości. Ale czasem jest też łaską i błogostanem.

Jako dziecko żyjące w tych przerażających czasach − mimo strachu, bólu najbliższych, wycia syren i huku nadlatujących samolotów − patrzyłem na świat oczami małego chłopca spragnionego zabawy i kontaktu z rówieśnikami. I znów stanęła na mojej drodze mała kobietka. Tym razem była w moim wieku i strasznie mi się podobała. Ja jej najwidoczniej też, ponieważ wkrótce wzięliśmy ślub. Ona, panna młoda, miała na głowie abażur od lampy, a ja pod brodą muszkę zrobioną ze skrawka czarnego papieru. Szliśmy do tego naszego ślubu w pełnej powadze i przekonaniu, że łączymy się ze sobą już na zawsze. Babcia, zupełnie nieświadoma, że jej młodociany wnuk wstąpił na nową drogę życia, położyła nas razem do jednego łóżka. Moja świeżo poślubiona żona natychmiast odwróciła się do mnie pupą i zasnęła. Ale ja nie mogłem spać. Byłem chyba zbyt podekscytowany jej bliskością. Tak minęła moja pierwsza w życiu noc poślubna.

Rano, zamiast jeść śniadanie, patrzyłem rozanielonym wzrokiem na swoją „żonę” i marzyłem, by znów nadeszła noc. Ale zanim nadeszła, musieliśmy uciekać przed Niemcami.

Z tego pobytu w Brwinowie pamiętam też swojego stryjka Tadeusza. Stryjek był Tatarem. Miał absolutnie dzikie oczy, którymi błyskał jak sztyletami. Miał też nieprawdopodobnie zaraźliwy sposób jedzenia. Jadł w taki sposób, że każdemu, kto na niego patrzył, natychmiast ciekła ślinka. Ja, który byłem żywym odpowiednikiem Tadka Niejadka, przy stryjku Tadeuszu pożerałem wszystko. Stryjek cudownie mlaskał, ciamkał, przeżuwał, chłeptał, pomrukiwał, ruszał szczękami, wybałuszał z rozkoszy oczy – słowem, każda potrawa wprawiała go w bezgraniczny zachwyt. Miałem wrażenie, że gdyby stryjkowi podać na talerzu gumkę do ścierania, mydło albo plastelinę, zjadłby to z równym smakiem, jak zjadał wszystko inne.

W Brwinowie mieszkaliśmy krótko. Nie żyje już nikt z mojej rodziny, kto mógłby pomóc ustalić jakąś chronologię naszych wiecznych przeprowadzek i ucieczek. Dziecięca pamięć wyławia z mroku tamtych lat same błyskotki. Ciemności i grozy dokładnie nie pamięta. Nie chce pamiętać. Może to i lepiej.

Któregoś dnia na jakiejś drodze w Brwinowie znalazłem skrzypce. Leżały pod płotem, ale były połamane. Chyba gryf odpadł. Nie wiedziałem oczywiście wtedy, co to za instrument, ale zabrałem strzaskane biedactwo do domu i pokazałem Babci.

– Skąd to masz? – spytała. Wzięła instrument do ręki i długo go oglądała. Wydawała się przestraszona. – Skąd to masz? – powtórzyła.

– Znalazłem na ulicy – powiedziałem. – A co to jest, Babciu?

– To są skrzypce – odparła. – Ale trzeba je natychmiast wyrzucić.

Pamiętam, że zacząłem płakać. Strasznie płakałem. Babcia coś mówiła, ale ja jej wcale nie słuchałem. Za nic nie chciałem jej oddać moich skrzypiec. Nie wiedziałem wtedy, że z tyłu pudła rezonansowego wyryta była gwiazda Dawida. Babcia wiedziała, co robi. Za znalezienie przez Niemców przedmiotu z takim symbolem mogła nas czekać śmierć albo obóz.

Dowiedziałem się o tym dużo później z opowieści Babci Anieli. Kiedy po wojnie wspominała nasz pobyt w Brwinowie, zapytała mnie: „A pamiętasz skrzypce? Mogło być z nami bardzo źle, gdybym nie zauważyła tej gwiazdy”.

Ale wtedy nie dałem za wygraną. Codziennie wychodziłem za ogrodzenie i szukałem czegoś w okolicznych krzakach. Nie wiem, co chciałem znaleźć − drugie skrzypce czy może jakiś inny instrument. Po paru dniach jednak przestałem wychodzić na dwór, bo znalazłem sobie inne zajęcie. Z pokoju obok wyprowadził się lokator, któremu Babcia pomagała, karmiła go i chroniła. Mówiła na niego „przechrzta”. Nie wiedziałem, co to znaczy, ale jakoś podświadomie bałem się tego słowa. Brzmiało tajemniczo i złowrogo. Więc kiedy ów przechrzta zniknął, odetchnąłem. Babcia kiedyś powiedziała, że przez niego mogliśmy wszyscy zginąć, ale że trzeba sobie pomagać.

Kiedy pokój został pusty, pewnego dnia wszedłem do środka. Pod ścianą stało czarne pianino z otwartą klapą. Nigdy nie widziałem ani pianina, ani fortepianu, więc z tym większą ciekawością podszedłem do niego. Jednak gdy spojrzałem w jego otwartą paszczę, uciekłem do Babci Anieli z krzykiem:

– Babusiu, tam stoi coś okropnego i ma zęby!

– Jakie zęby, dziecko? – spytała nic nierozumiejąca Babcia.

– Tam w pokoju... coś ma zęby... – powtarzałem ze strachem.

Babcia patrzyła na mnie uważnie przez chwilę, po czym powiedziała:

– Chodź, pokażesz mi te zęby. − Weszliśmy razem do pokoju. Babcia jak taran, ja − malutki, chudziutki, uczepiony jej spódnicy. − No i gdzie one są? – spytała. – Ja tu żadnych zębów nie widzę.

– Są, Babusiu. Tam! – Wskazałem rączką otwarte pianino. – Widzisz, jakie straszne?

Dopiero wtedy Babcia zrozumiała, o co mi chodzi. Roześmiała się głośno, a mnie minął cały strach. Pierwszy raz w życiu widziałem, żeby Babcia Aniela tak beztrosko się śmiała.

– To nie są żadne zęby, synku, tylko klawisze. Klawisze w pianinie.

– Co to pianino? – spytałem zaciekawiony, gdy już całkiem odzyskałem odwagę.

– Pianino to instrument. Tak jak skrzypce, tylko inny – wyjaśniła dość enigmatycznie. − Ale też można na nim grać. Podejdź i naciśnij jakiś klawisz. No śmiało, nie bój się. Pianino nie gryzie.

Pamiętam, że bardzo powoli zbliżałem się do instrumentu. W końcu podszedłem i nacisnąłem pierwszy z brzegu klawisz. Rozległ się pojedynczy dźwięk. Wydał mi się bardzo piękny. Tak właśnie go odebrałem − jako coś niepochodzącego ze świata, który znałem dotychczas, świata strachu, huku i wyjących syren. Nacisnąłem następny klawisz. I jeszcze następny. I kolejne. Po chwili naciskałem wszystkie naraz, co już nie było takie piękne.

– Na takim instrumencie, tylko trochę większym, który nazywa się fortepian, grał nasz największy kompozytor Fryderyk Szopen. Kiedyś będziesz się o nim uczył i będziesz słuchał jego pięknej muzyki − powiedziała Babcia Aniela.

Od tamtego dnia całymi godzinami siedziałem tam, naciskając klawisze. Do dziś nie wiem, jak Babcia i ciocia Marychna wytrzymywały te próby małego wirtuoza. Babcia mówiła, że czasem udawało mi się coś ładnie zagrać, choć myślę, że Babcia po prostu bardzo mnie kochała i tylko dlatego nie dostała obłędu od tego mojego muzykowania. Ja natomiast w dawnym pokoju „strasznego przechrzty” odkryłem w sobie talent prawdziwego wirtuoza...

Po dwóch dniach umiałem grać Wlazł kotek na płotek, a po tygodniu, wprawdzie jednym palcem, ale jednak zagrałem fragment Eine kleine Nachtmusik Mozarta. Grałem wyłącznie ze słuchu, na okrągło odtwarzając płytę na patefonie.

Będziesz wielkim pianistą. Może nawet tak wielkim, jak sam Paderewski – Babcia Aniela wróżyła mi świetlaną przyszłość, o której dziś myślę nie bez żalu. To prawda, mogłem zostać pianistą. Przez wszystkie późniejsze lata widok fortepianu sprawiał, że moje serce zaczynało bić mocniej. Nigdy nie zdarzyło się, żebym widząc pianino czy fortepian, natychmiast do niego nie podszedł i nie zagrał choć kilku dźwięków. Moje magiczne zęby zawsze mnie kusiły. I kuszą nadal.

PATEFON I CZARODZIEJSKA PŁYTA

Do niedawna adaptery, potem magnetofony, walkmany, CD, telefony komórkowe, iPody, iPady, iPhone’y, MP3, MP4, pendrive’y, tablety, e-booki – tyle tego wszystkiego, a ja wciąż pamiętam patefon.

Przy patefonie ludzie tańczyli, bawili się, pili i kochali. Ja, mały wówczas chłopczyk, byłem patefonem absolutnie zafascynowany. Byłem jego wiernym i oddanym fanem. Całymi godzinami stałem przy nim i patrzyłem, jak kręci się zaczarowana płyta. Zmieniałem szpilki i nakręcałem patefon korbką. Na płyty trzeba było bardzo uważać, ponieważ były niebywale kruche. Gdy któraś z nich spadła na podłogę, natychmiast pękała.

Piosenki płynące z wielkiej tuby wydawały mi się bardzo piękne. Chór Dana, Mieczysław Fogg, Tadeusz Faliszewski, Stefan Witas, Hanka Ordonówna i wiele innych znanych głosów przedwojennej Polski. Dźwięk zarejestrowany na starych winylowych płytach był bardzo charakterystyczny. Dziś znają go głównie kolekcjonerzy, niestety współczesna młodzież prawie wcale. Bo i skąd? W porównaniu z dzisiejszą cyfrową jakością odtwarzania tamte dźwięki mogą kojarzyć się jedynie z popsutą MP3. Ale dla prawdziwych melomanów, dla tych, którzy pamiętają klimat nagrań odtwarzanych na patefonie, to prawdziwa uczta wspomnień.

Była okupacja. Zaciemnialiśmy okna, żeby na zewnątrz nie wydostało się najmniejsze światło. Gdy tylko Babcia dostrzegała jakiś prześwit, wszyscy rzucali się do okna, żeby poprawić roletę. To było ważne. Bardzo ważne. Nawet małe światełko przedostające się na zewnątrz mogło spowodować skierowanie w naszą stronę pocisków. Ciemne miasto stawało się trudniejszym celem dla samolotów. Dookoła groza, naloty, strzały, aresztowania, a jednak w tym bezmiarze strachu i rozpaczy warszawiacy potrafili się bawić, tańczyć − po prostu żyć.

Jednak żeby żyć i przeżyć, trzeba było mieć jakieś pieniądze. Ludzie wpadali więc na najrozmaitsze pomysły: niektórzy sprzedawali ubrania wyjęte z ocalałej szafy, inni robili marmoladę z owoców, zaś my, a właściwie to Babcia Aniela (jakaż ona była silna i przedsiębiorcza) wyrabiała mydło. Tak, tak, mydło. Nie wiem, jak ona to robiła i z czego, ale fakt, że widziałem na własne oczy dziesiątki kostek mydła, na które w tamtych chwilach było szczególne zapotrzebowanie. Babcia je produkowała, sprzedawała, a za zarobione w ten sposób pieniądze kupowała dla nas wszystkich jedzenie. Nie było ono zbyt wykwintne. Ja w każdym razie najbardziej zapamiętałem smak chleba posmarowanego marmoladą i smak zupy zrobionej z dyni, w której pływały łazanki. Skąd je babcia wytrzasnęła, nie wiem. Może robiła je sama, bo gotowe produkty jeszcze wtedy w Polsce nie istniały.

Wycie syren co pewien czas ogłaszających nalot bombowy był przerażający. Babcia natychmiast brała mnie na ręce, a w nocy zawijała w kołdrę i schodziła do piwnicy. Tam byli już inni lokatorzy. Wszyscy się modlili. Bomby wybuchały gdzieś obok, ale żadna w nas nigdy nie trafiła. Inna rzecz, że bez przerwy gdzieś się przenosiliśmy. Mnóstwo różnych ulic. Raz była to Parkowa, raz Wilcza, raz Sienna i pewnie jeszcze wiele innych, których nazw nie pamiętam. Nie pamiętam też tego, żebym się bał, ale jeśli nawet tak wtedy nie było, to co przeżywałem jako dziecko, w następnych, już młodzieńczych, a potem dorosłych latach mocno zaważyło na całym moim życiu. Nie potrafiłem i nadal nie potrafię żyć bez lęku.

Wtedy te czarodziejskie, czarne płyty z winylu pomagały na chwilę zapomnieć o tym, że po drugiej stronie szczelnie pozasłanianych okien toczy się okrutna wojna. Że giną ludzie. Palą się domy. Czy był to mechanizm samoobrony? Trochę pewnie tak. Ale i szczególna wola życia. Podczas każdej wojny życie przedziera się jak przebiśnieg wczesną wiosną − najpierw wcale go nie widać, potem nieśmiało ukazuje się łodyżka, a dopiero na końcu kwiat. Może nie tak barwny i pachnący, nie tak rozgrzany słońcem, ale uparcie, na przekór wszystkiemu, pnie się w górę. Nasze ludzkie życie.

„Tadziku, trzeba zmienić szpilkę. Nie słyszysz, że już się starła?”. „Tadziku, nakręć patefon, bo płyta zwalnia i jęczy”. Z ogromnej tuby płynęły walce, fokstroty i lambeth walki. Miarowy rytm tanga przeplatał się z odgłosami wybuchających bomb. Tym razem to nie w nasz dom. To gdzieś daleko. Teraz śmierć nas nie dotyczyła.

To tak jak z pewnym lekarzem, który dowiedział się, że ma złośliwego raka. Wyrok był bezlitosny. I on, jako lekarz, dobrze wiedział, że jego dni są policzone. Po tygodniu jednak zaczął wątpić w wyniki swoich badań, po kolejnych tygodniach uznał, że to nieprawda, a w końcu wyparł tego raka całkowicie. Oto, co znaczy wola życia.

I moja Babcia Aniela miała wielką wolę życia. Wierzyła, że wszyscy przeżyją, że wyjdą z piekła. Moja Mama też wierzyła. Bardzo wierzyła.

Jaka siła była w ludziach, którzy potrafili się bawić, tańczyć, pić w ciemnym, pozornie wymarłym mieście, kiedy dookoła spadały bomby, kiedy paliły się domy. Jaka wola przetrwania i determinacja. Pamiętam dziecięcą radość słuchania pięknych piosenek, przyjaznych głosów, tę ulotną magię patefonu. Pewnej nocy Mieczysław Fogg śpiewał: Ta ostatnia niedziela… A ona wcale nie była ostatnia. Przynajmniej nie dla mnie.

PRZEKLĘTE POWSTANIE

Dostępne w pełnej wersji

LUDZKI NIEMIEC, KTÓREMU ZAWDZIĘCZAM ŻYCIE

Dostępne w pełnej wersji

MAMO, DLACZEGO CIĘ NIE MA?

Dostępne w pełnej wersji

DAWNO, DAWNO TEMU…

Dostępne w pełnej wersji

LECĄ Z NIEBA PACZKI UNRRA

Dostępne w pełnej wersji

DZIECIŃSTWO I MŁODOŚĆ W MIEŚCIE ŁODZI

Dostępne w pełnej wersji

BABCIA ANIELA NA TROPIE ONANIZMU

Dostępne w pełnej wersji

A JEDNAK NIE ZOSTAŁEM GEJEM

Dostępne w pełnej wersji

BOKSER CHUDZINA

Dostępne w pełnej wersji

TO JA JESTEM TWOIM OJCEM

Dostępne w pełnej wersji

Z TATĄ W KUŹNICY

Dostępne w pełnej wersji

SZKOŁA TEATRALNA

Dostępne w pełnej wersji

KRAKOWSKIE PRZEDMIEŚCIE

Dostępne w pełnej wersji

FRANCISZEK „BYK” STAROWIEYSKI

Dostępne w pełnej wersji

JANUSZ GŁOWACKI, CZYLI „GŁOWA”

Dostępne w pełnej wersji

ZBYSZEK CYBULSKI, BRISTOL I ŻUBRÓWKA

Dostępne w pełnej wersji

OBÓZ WOJSKOWY, CZYLI JA W PIERDLU

Dostępne w pełnej wersji

KLUB „HYBRYDY” I HENIO „MELOMAN”

Dostępne w pełnej wersji

„DZIEKANKA”

Dostępne w pełnej wersji

WAJDA, CZYLI JAK WPUSZCZONO MNIE W KANAŁ

Dostępne w pełnej wersji

MÓJ PIERWSZY RAZ

Dostępne w pełnej wersji

PIERWSZA MIŁOŚĆ NA ŻOLIBORZU

Dostępne w pełnej wersji

TEATR KOMEDIA

Dostępne w pełnej wersji

CEGŁOWSKA 42

Dostępne w pełnej wersji

NARODZINY MONISI. GÓWNIANY TATA

Dostępne w pełnej wersji

SPATIF Z FRANIEM W SZATNI. HIMILSBACH I MAKLAK

Dostępne w pełnej wersji

WŁADYSŁAW SZPILMAN. JAK PIANISTA Z PIANISTĄ

Dostępne w pełnej wersji

KISIEL I BUDYŃ

Dostępne w pełnej wersji

MIESZKAM PRZY SPLUWACZCE

Dostępne w pełnej wersji

JEŻDŻĘ SYRENKĄ. PANIE GIENIU, DLACZEGO JADĘ DO TYŁU?

Dostępne w pełnej wersji

PODWIECZOREK PRZY MIKROFONIE. GWIAZDY Z TAMTYCH LAT

Dostępne w pełnej wersji

CHICAGO, CZYLI GOMUŁKA, TY CH…!

Dostępne w pełnej wersji

„STEFANEM BATORYM” DO KANADY

Dostępne w pełnej wersji

TEATR SYRENA. SPOTYKAM WIELKICH

Dostępne w pełnej wersji

MILION ZA LAURĘ

Dostępne w pełnej wersji

KABARET POD GWIAZDAMI

Dostępne w pełnej wersji

MÓJ PRZYJACIEL RYSIO

Dostępne w pełnej wersji

OPOLE I SŁOŃCE W KAPELUSZU

Dostępne w pełnej wersji

KABARETON

Dostępne w pełnej wersji

ZACZYNA SIĘ POPULARNOŚĆ

Dostępne w pełnej wersji

OSIEMNAŚCIE RAZY W STANACH I KANADZIE

Dostępne w pełnej wersji

MAŁŻEŃSTWA I ROZWODY

Dostępne w pełnej wersji

POPIERAJMY SIĘ

Dostępne w pełnej wersji

60 MINUT NA GODZINĘ I ROSSMÓWKI

Dostępne w pełnej wersji

JERZY PETERSBURSKI

Dostępne w pełnej wersji

MIAŁEM LECIEĆ Z ANIĄ JANTAR...

Dostępne w pełnej wersji

POLSKO, CÓŻEŚ TY ZA PANI

Dostępne w pełnej wersji

KABARET „TU 60-TKA” I CZERWONE MRÓWKI

Dostępne w pełnej wersji

PANIE DOKTORZE EDELMAN

Dostępne w pełnej wersji

POZNAJĘ WAŁĘSĘ

Dostępne w pełnej wersji

PORANEK 13 GRUDNIA I CAŁA PARSZYWA RESZTA

Dostępne w pełnej wersji

OPOWIEŚCI NIE Z TEJ ZIEMI

Dostępne w pełnej wersji

RUSZAM W POLSKĘ

Dostępne w pełnej wersji

KABARET „WARSZTAT”

Dostępne w pełnej wersji

PRACUJĘ W „CHICAGO TRIBUNE”

Dostępne w pełnej wersji

I LOVE NEW YORK

Dostępne w pełnej wersji

SPOTKANIE Z FRANKIEM SINATRĄ

Dostępne w pełnej wersji

W DUECIE Z LIZĄ MINNELLI

Dostępne w pełnej wersji

SUBTELNE USTA UBECJI, CZYLI „WYPIERDALAJ Z POZNANIA”

Dostępne w pełnej wersji

RODZĄ SIĘ MATEUSZ I ŁUKASZ

Dostępne w pełnej wersji

PIERWSZA PODRÓŻ DO AUSTRALII

Dostępne w pełnej wersji

SYDNEY OPERA HOUSE

Dostępne w pełnej wersji

DRUGA PODRÓŻ DO AUSTRALII

Dostępne w pełnej wersji

GRAM LOUISA DE FUNÈSA

Dostępne w pełnej wersji

CZAS OKRĄGŁEGO STOŁU

Dostępne w pełnej wersji

SONIA – MOJA MIŁOŚĆ

Dostępne w pełnej wersji

TWIGGY

Dostępne w pełnej wersji

ZULU-GULA

Dostępne w pełnej wersji

RODZĄ SIĘ NATASZA, KLEMENTYNA I MATYLDA

Dostępne w pełnej wersji

NASZE ZWIERZĘTA. NAWRÓCONY NA KOTY

Dostępne w pełnej wersji

PARĘ SŁÓW OD ŻONY

Dostępne w pełnej wersji

MAMA GAMA I FASOLINKI

Dostępne w pełnej wersji

PISZĘ DLA DZIECI

Dostępne w pełnej wersji

DZIESIĘĆ LAT BEZ PRACY – KTO BY UWIERZYŁ

Dostępne w pełnej wersji

TEATR SABAT

Dostępne w pełnej wersji

SALON FRYZJERSKI „HEST”

Dostępne w pełnej wersji

GOŚCINNIE W TEATRZE SYRENA. SPOTKANIE Z CÓRKĄ PO LATACH

Dostępne w pełnej wersji

POLITYKA? TO NIE DLA MNIE, CZYLI JAK ZOSTAŁEM RADNYM WARSZAWY

Dostępne w pełnej wersji

PŁACZĘ Z DONALDEM TUSKIEM

Dostępne w pełnej wersji

KAWIARNIA CZYTELNIK

Dostępne w pełnej wersji

CHOROBA? PANI JUŻ DZIĘKUJEMY

Dostępne w pełnej wersji

LUDZIE O WIELKICH SERCACH

Dostępne w pełnej wersji

KOCHAM CIĘ, POLSKO

Dostępne w pełnej wersji

JESTEM POSŁEM

Dostępne w pełnej wersji

DZIESIĘĆ FILARÓW SOLIDNEJ WIEDZY WSPÓŁCZESNEJ

Dostępne w pełnej wersji

WUJ Z WAŁBRZYCHA

Dostępne w pełnej wersji

USTRONIE MORSKIE

Dostępne w pełnej wersji

O WŁOS OD PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Dostępne w pełnej wersji

PODRÓŻ DO CHORWACJI

Dostępne w pełnej wersji

ZNÓW KANDYDUJĘ

Dostępne w pełnej wersji

CORAZ NAS MNIEJ

Dostępne w pełnej wersji

ROZMOWA Z MOIM PANEM BOGIEM

Dostępne w pełnej wersji

NIE ZAPOMNIJ MNIE

Dostępne w pełnej wersji

DZIĘKUJĘ...

Dostępne w pełnej wersji

PRAWDZIWY ŻYCIORYS TADEUSZA ROSSA

Dostępne w pełnej wersji

ZDJĘCIA

Dostępne w pełnej wersji