Copyright © Jerzy Boczkowski, 2025

Projekt okładki

Sylwia Turlejska

Redaktor prowadzący

Anna Derengowska

Redakcja

Dagmara Ślęk-Paw

Korekta

Barbara Szymanek

Anna Sidorek

ISBN 978-83-8391-824-2

Warszawa 2025

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

kontakt@proszynskimedia.pl

Ewelinie i Zuzi

Część I.

Warszawa

1

Mówiło się potem, że to był pomysł Józia, ale Maćkowi zawsze wydawało się, że Józio wypowiedział tylko na głos to, czym powoli zatruwała ich szpalta gazetowa włożona za wiecznie brzęczącą szybę kredensu. „Warszawa wolna!”, krzyczał tytuł, a ta prosta prawda powoli wsiąkała w dusze mieszkańców dużego domu na Staszica w Sochaczewie. Każdy z domowników po wielokroć przeczytał o Armii Czerwonej i Wojsku Polskim, które razem wkroczyły do miasta, o odosobnionych grupach nieprzyjaciela, o zniszczeniu linii kolejowej Warszawa–Łódź. Maciek też czytał, ale jako najmłodszy w rodzinie musiał ukrywać swoje zainteresowanie tą gazetową szpaltą, bo pomimo skończonych czternastu lat nie był dopuszczany do spraw wojennych, jakby nikt na Staszica nie zwrócił uwagi, że nie był już dziewięcioletnim dzieckiem w marynarskim ubranku, że wiele wiedział i doskonale rozumiał, co się działo na frontach wielkiego konfliktu. Wojna jednak wciąż była sprawą dorosłych, bardziej nawet niż bimber i machinacje Skorupskiego, bo te dyskutowane były zupełnie otwarcie, zwłaszcza po drugiej lub trzeciej butelce. Jednak Maciek też czytał „Życie Warszawy”. Wielokrotnie, z dreszczem podniecenia, przesuwał wzrokiem po kolumnie tekstu, wyobrażając sobie, jak tuż przed ich kamienicą na Kopernika padają hitlerowcy, ścigani ogniem z karabinu maszynowego polskiego czołgu, który dzwoniąc gąsienicami, wspina się stromą Tamką. Gazetowa szpalta, która znalazła się na Staszica, była jak granat wrzucony w sam w środek uporządkowanego okupacyjnego życia. Oczywiście już wcześniej widziało się w Sochaczewie azjatycką rzekę płynącą przez miasto, widziało się wielką armię, która niedaleko miasteczka zamknęła kocioł wokół stolicy. Maciek pamiętał wielbłądy prowadzone gdzieś z głębi wielkiego imperium i pomyślał, że jest niemożliwością, by te dziwaczne zwierzęta o obojętnych oczach uczestniczyły w tej samej wojnie co myśliwce i czołgi, co spitfire’y i lancastery. Że zaplątały się tu z jakiejś krucjaty, z kampanii Dżyngis-chana, o której opowiadał Józio, że w tej wielkiej światowej wojnie splotły się wszystkie minione konflikty. Że po wielbłądach ujrzy słonie Hannibala, spotka krzyżowców albo greckich hoplitów, że wszyscy oni przejdą przez Sochaczew, przejadą rydwanami, wozami i machinami oblężniczymi. Za wielbłądami jednak, prowadzonymi przez skośnookich żołnierzy w budionnówkach, podążały zwykłe ciężarówki ciągnące czterokołowe działa przeciwlotnicze Bofors.

„Warszawa wolna!”, krzyczała pojedyncza gazetowa szpalta, podczas gdy tamtej zimy nikt na Staszica nie wiedział nawet, czy istnieje jeszcze jakakolwiek Warszawa, bo wielu zarzekało się, że na wschodzie widać krwawą łunę płonącej stolicy, bo chodzono wypatrywać jej w ciepłe noce, głośne od jazgotu koników polnych, gdy kończyło się lato. A tu, proszę! Nie tylko jest jeszcze Warszawa, nie tylko jest wolna, ale toczy się w niej nawet jakieś życie, życie Warszawy, przynajmniej pod postacią demokratycznego pisma.

Wydanie specjalne „Życia Warszawy” pojawiło się w starym domu na Staszica dwudziestego stycznia. Skorupski dostał je od kogoś, kto musiał być już w mieście, ale nie przekazał mu żadnych innych wieści. Z czasem stało się jasne, że Skorupski musiał wiedzieć więcej, ale wiedzę tę zachował dla siebie, niczego bowiem nie pragnął bardziej, niż pozbyć się swojej warszawskiej rodziny z domu na Staszica, gdzie atmosfera od dawna była nieznośna. Ojciec Maćka i Skorupski codziennie kłócili się o drobiazgi, by potem godzić się przy butelce bimbru, co z kolei wzbudzało wściekłość obu małżonek, które na nowo wszczynały wygasłe awantury, tylko po to, by przerwać pijaństwo. Codziennie zięć Skorupskiego, wątły i blady wymoczek, przejęty wyłącznie powiększającym się brzuchem swojej młodej małżonki, robił jakieś przytyki, każdego dnia matka Maćka narzekała, że giną jej drobne przedmioty, podejrzewając o to ciężarną. Trudno żyło się w starym domu, a raczej trudno żyło się dorosłym, bo chłopiec po prostu go uwielbiał, podobnie jak wielki ogród kończący się skarpą nad Bzurą. Jednak w chwili pojawienia się gazety wiadomo było, że pobyt warszawskich uciekinierów na Staszica zbliża się do końca. Każdego dnia Skorupski rzucał jakieś uszczypliwości pod adresem krewniaka, mruczał pod nosem o tych, co najpierw wyjechali z Sochaczewa do ministerstw, do wielkiej stolicy, a teraz siedzą na ojcowiźnie. Chłopcu było szkoda rodzica, bo ze słów Skorupskiego wynikało, że ojciec nie był szeregowym urzędnikiem Ministerstwa Skarbu, co prawda z widokami na awans, lecz nie przymierzając, generałem, jakimś Rómmlem albo Dąb-Biernackim, który nie tylko sam wojnę rozpętał, ale jeszcze ją z kretesem przegrał.

W tym wszystkim był też Józio, jednak na jego pobyt w Sochaczewie nikt nie śmiał narzekać, bo prawie cała rodzina żyła z jego forsy. Józio, trzydziestopięcioletni kawaler, były inspicjent w Teatrze Polskim i dandys, przynajmniej przed wojną, bo być dandysem w Sochaczewie było trudno, a być dandysem w okupowanym Sochaczewie było prawie niemożliwością. Józio niewiele sobie z tego robił, narażając się czasem na przytyki i złośliwe komentarze ze strony mieszkańców miasteczka. Martwiły one Skorupskiego, bo jak każdy małomiasteczkowy kombinator czuły był na punkcie swojej reputacji. Józia – mimo wieku przezywanego tym dziecięcym zdrobnieniem – otaczała atmosfera niewyjawionej tajemnicy, która nie była żadną tajemnicą, bo wszystko było widać jak na dłoni w miękkich wystylizowanych ruchach i dało się słyszeć w jego nieco modulowanym głosie, który szczególnie irytował Skorupskiego, choć tłumił swe rozdrażnienie, bo bez forsy Józia nie przetrwaliby kolejnej okupacyjnej zimy. Czasem tylko po trzeciej wódce rzucał, niby to żartem, pytanie: „A czemu to Józio panien do domu nie przyprowadza, co?”. Na co Józio, znad książki, z niezmąconym spokojem mruczał tylko pod nosem, że wolałby się w Bzurze utopić, niż się z pannami prowadzać, co to mu je Skorupski przedstawiał.

Józio podobno pisał jakieś jednoaktówki, które sam Osterwa chwalił, choć wszystko to było z nudów, bo matka zostawiła mu duży spadek i nigdy nie musiał się martwić o pieniądze. Przyjechał do domu w Sochaczewie niedługo po chłopcu, w listopadzie czy grudniu trzydziestego dziewiątego, bo nie chciał pracować w Theater der Stadt Warschau. Czasem mówił, że się ukrywa, jak Sempoliński, że „wąsik” i tak dalej, ale to gadanie było tylko z nudów. W ogóle nuda pozostawała najsilniejszą motywacją w życiu Józia i z nudów stał się nauczycielem Maćka. Uczył chłopca podstaw matematyki, której sam nie znał za dobrze, i polskiego. Czasem kazał pisać wypracowania, przede wszystkim jednak podsuwał najlepsze książki, jakie udało mu się zdobyć w Sochaczewie i Warszawie, do której wciąż go ciągnęły sprawy natury finansowej i sercowej. Dzięki niemu chłopiec przeczytał Verne’a i Karola Maya, to on pokazał mu Stevensona. Chłopiec za nim przepadał, a Józio stał się najbliższą mu osobą, bliższą niż rodzice, którzy pod wpływem okupacyjnych trosk, szarpaniny ze Skorupskim i jego córką, pod wpływem żalu ojca za przerwaną karierę abdykowali ze swej rodzicielskiej władzy i obowiązków, oddając ugór, jakimi stały się dusza i umysł chłopca, Józiowi, który i tak nie miał nic lepszego do roboty.

Maciek uwielbiał jego opowieści o podróży do Neapolu z pewnym aktorem, którego nazwiska Józio nigdy nie wymienił, choć ojciec bezgłośnie wypowiadał jakieś krótkie słowo, dwie sylaby, coś jakby „do-do”. Na to jednak chłopiec nie zwracał żadnej uwagi, bo dla niego liczyły się tylko historie o wulkanie, długim makaronie, rzymskich miastach zasypanych popiołem i wszystkich cudach, które Józio widział w swoim trzydziestopięcioletnim życiu.

Tak, to nie był pomysł Józia. Józio tylko wypowiedział głośno to, co kiełkowało w głowach wszystkich domowników, co powoli sączyło się z gazetowego nagłówka („Warszawa wolna!”). Nawet Maciek słyszał wyraźnie cichy szept „Życia Warszawy”, którego nie mogło zagłuszyć brzęczenie szyby, słyszał wyraźnie, jak demokratyczne pismo miasta Warszawy szeptało swoją prawdę. I choć Sochaczew miał dla niego smak niekończących się wakacji w domu z wielkim ogrodem, to Maciek zaczął po cichu marzyć o powrocie na Kopernika, o Tamce i szkole na Drewnianej, gdzie zapisał go ojciec, wbrew matce, licząc, że nauka z synami flisaków z Powiśla ochroni pierworodnego przed staniem się paniczem z Warszawy. Matka nie miałaby nic przeciw, by chłopiec został paniczem, ale ona pochodziła z innej klasy, ją wielokrotnie przestrzegano przed mezaliansem, choć narzeczony był już wtedy urzędnikiem Ministerstwa Skarbu.

Józio wypowiedział głośno to, co od dawna nabrzmiewało w domu na ulicy Staszica w Sochaczewie.

– Przecież nie sposób tak siedzieć bezczynnie! – krzyknął i rzucił łyżką podczas obiadu tak, jak zrobiłby to Osterwa albo amant, którego nazwisko brzmiało jak „do-do”. – Jak tak siedzieć, kiedy Warszawa wolna? Jak tracić czas na brydżyki, na wódeczki, kiedy tam miasto znów wolne? Stolica!

Po chwili znów złapał łyżkę i wrócił do stygnącego rosołu, zadowolony z efektu, jaki jego występ zrobił na domownikach. Wrócił do rosołu, bo mimo aktorskiej emfazy był nade wszystko człowiekiem praktycznym, potrafiącym docenić walory dobrej zupy, nawet jeśli Warszawa była już wolna.

– Trzeba tam jechać – dodał już spokojniej, w zamyśleniu wpatrując się w płomień naftowej lampy, jakby dopiero planując to, co dawno miał już przemyślane. – Zobaczyć, rozejrzeć się. Ja pojadę.

Negocjacje trwały aż do soboty, bo Skorupski nie chciał nawet słyszeć o wyciąganiu ze strychu roweru, którym Józio umyślił jechać do stolicy. Łucznik, model dwadzieścia jeden, cywilna wersja wojskowej dwudziestki, z siodełkiem marki Unja, był skarbem Skorupskiego, który trzymał dla wnuka, nigdy bowiem nie wątpił, że córka urodzi syna, i nie chciał słyszeć o oddawaniu bicykla w niepewne ręce Józia.

– Panie Skorupski, przecież nie pójdę do Warszawy pieszo – tłumaczył Józio, wystawiając twarz do zimowego słońca. W zębach trzymał połówkę papierosa w długiej cygarniczce. – Chcesz się nas pan pozbyć z domu, to ściągaj pan rower ze strychu.

– Ściągaj rower, ściągaj rower – gderał Skorupski. – Całą wojnę przechowałem, Niemcom nie dałem, Ruscy nie zabrali i teraz, po wszystkiemu, mam stracić? Model dwadzieścia jeden, stomile jak nowe i siodełko Unja!

– Przecież pan jeździć nie umiesz.

– Nie dla siebie trzymam, dla wnuka kupiłem!

– Panie Skorupski, po co te dyskusje? – cedził Józio, z cygarniczką w zębach, mrużąc oczy do słońca jak kot. – Rower jest potrzebny i tyle. A kupić, to żeś go pan kupił, owszem, od doktora Zysmana, za bezcen, jak ich wszystkich do Warszawy mieli pędzić. Na ludzkim nieszczęściu żeś się pan wzbogacił.

Te rozmowy wracały co kilka dni i w końcu Skorupski uległ, czując zapewne, że bez ofiary z Łucznika model dwadzieścia jeden nie pozbędzie się z domu warszawiaków. Poszedł na strych i wyciągnął rower.

Wszyscy mieszkańcy domu, nawet córka Skorupskiego i jej blady małżonek o wyglądzie suchotnika, przyszli obejrzeć tę scenę. Maciek z zapartym tchem śledził, jak z Łucznika jeden po drugim odpadały naoliwione papiery, ukazując piękną maszynę. Skorupski, jakby wiedząc, że nie ma już odwrotu, że od niego zależy powodzenie misji Józia, sam napompował koła, wyregulował siodełko i kierownicę dla niewysokiego inspicjenta Teatru Polskiego. Ten, nie czekając na pozwolenie, wskoczył na rower i począł kręcić kółka po podwórku.

– Dbaj pan o niego jak o swój.

– Panie Skorupski, bardziej będę dbał, bo swojego nie mam! – krzyknął Józio i puścił się w dół ogrodu, w stronę Bzury.

– Torpedo…! – wrzeszczał Skorupski, ale w odpowiedzi słychać było tylko śmiech Józia.

Kiedy chłopiec już myślał, że Józio przepadł, że spadł ze skarpy wraz z Łucznikiem, ten wynurzył się z zarośli w pełnym pędzie, wołając, że jeździł na torpedach, na styriach, a raz nawet na rowerze z cyklo, które ułatwia pedałowanie pod górę.

Ustalono, że Józio wyruszy w poniedziałek dwudziestego dziewiątego stycznia, przed świtem, tak by dla bezpieczeństwa do Warszawy dotrzeć rano, na długo przed zimowym zmierzchem. Maciek przez szparę w drzwiach obserwował, jak szykował się do drogi. Patrzył, jak Józio zdjął złoty zegarek i sygnet, na krześle powiesił pumpy, narciarski sweter i tweedową marynarkę. Do jej kieszeni schował dziesięć dolarów, scyzoryk z okładziną z macicy perłowej i pudełko papierosów, choć zwykle trzymał je w srebrnej papierośnicy. Po tym wszystkim sięgnął po książkę i zatonął w lekturze, jakby całe zamieszanie związane z wyjazdem dotyczyło kogoś innego, a chłopiec pomyślał, że kiedy dorośnie, będzie jak Józio – będzie nosił sygnet i zegarek, będzie czytał książki, znajdując się w oku cyklonu.

W nocy, gdy Józio sposobił się do podróży, w pumpach spiętych agrafkami, w tweedach, swetrze i w pilotce ojca Maćka wyglądał jak prawdziwy kolarz, jak Scott albo Amundsen, o których opowiadał chłopcu. Jak zdobywca. Matka Maćka błagała go, żeby wziął coś cieplejszego, że będzie przecież pedałować na mroźnym wietrze, ale odmówił kategorycznie, twierdząc, że nie może wjechać do Warszawy jak przekupa. Zgodził się tylko do parcianego plecaka zapakować płaszcz, rękawice i futrzaną czapkę.

Każdy przyszykował mu jakiś drobny prezent i choć Maciek nic nie miał, to uścisnęli sobie dłonie jak dorośli mężczyźni, co chłopiec na długo zapamiętał. Ojciec Maćka prócz pilotki dał mu złotego rubla, bo, jak stwierdził, „lepiej mieć ich pieniądze”, matka wręczyła mu różaniec, na co Józio się roześmiał, mówiąc, że nie wiedziałby, co z nim zrobić, a Skorupski, wyraźnie wzruszony, do plecaka sam dopakował mu litr bimbru, przedwojennego. Już wtedy Maciek wiedział, że bimber przedwojenny miał walory niezwykłe, leczył z chorób duszy i ciała, działał na chandrę i podagrę, dodawał także męskiej siły, o czym lubił zapewniać Skorupski, napominany przez małżonkę, że przecież w domu jest dziecko. Wiedział też Maciek, że prawdziwe przedwojenne zapasy zostały wypite już na początku okupacji i wszystko, co Skorupski ma w piwnicy, to bieżąca produkcja, po którą jeździł aż pod Puszczę, jednak nikt nie ośmielał się mu tego wytknąć, zwłaszcza w chwili tak podniosłej. Córka Skorupskiego i zięć nie mieli nic, bo nie raczyli wstać. Warszawa nic ich nie obchodziła i świata poza rosnącym brzuchem dziewuchy nie widzieli.

Józio w końcu zgrabnie wskoczył na rower i popędził na wschód, a wtedy na Staszica nastały najdziwniejsze, najbardziej nerwowe dni całej wojny. O ile bowiem już wcześniej panował tam nastrój niespokojnej nudy, to po wyjeździe Józia atmosfera zagęściła się w sposób niemal namacalny. Codziennie żona Skorupskiego i matka Maćka tłukły na kolanach koronki przed obrazem Matki Boskiej NP, licząc zapewne, że NP obejmie także Józia. Codziennie Skorupski z ojcem Maćka już od najwcześniejszych godzin brali się za swoje rytuały, które rozpoczynały się w piwnicy, po cichu i w tajemnicy przed kobietami, kończyły się zaś późno w nocy gromkimi śpiewami i pijackimi wrzaskami. W tamtych dniach dom na Staszica stał się połączeniem kościelnej kruchty, w której nieustannie płynęło miarowe „synowi swojemu nas polecaj, z synem swoim nas pojednaj”, i taniego szynku, gdzie złorzeczono Niemcom, Rosjanom lub Londynowi. Rosjanom raczej po cichu, bo przez miasto płynęła rzeka czerwonoarmistów, Londynowi głośniej, bo nikt nie spodziewał się, by w drzwiach mieli stanąć Mikołajczyk lub Arciszewski. Najgłośniej mężczyźni złorzeczyli Adolfowi, co było całkiem zrozumiałe i zupełnie bezpieczne.

Minęło Matki Boskiej Gromnicznej, jeszcze bardziej przemodlone i przepite, minęła niedziela, pierwsza, licząc od wyjazdu Józia, i powoli tracono już nadzieję na jego bezpieczny powrót. Nastał w końcu wtorek, szóstego lutego, ósmy dzień, licząc od wyjazdu, kiedy wieczorem w drzwiach stołowego stanął Józio.

Nie miał narciarskiego swetra ani marynarki, nie miał dwurzędowego płaszcza, który wkładał zawsze w święta. Wisiały na nim jakiś wojskowy szynel, brudny i mokry, oraz nędzne spodnie z wypchniętymi kolanami, i nie sposób było orzec, czy to pumpy, w których wyruszył. Jedną nogę, bez buta, zawiniętą miał w grube szmaty. Wszystkie jednak przeobrażenia Józia w warstwie garderoby były niczym w porównaniu ze zmianą, jaka zaszła w jego twarzy. Oczy mu się zapadły, wychudł, na czole pojawiły się głębokie bruzdy. Resztę fizys skrywała rzadka broda, skronie zaś miał zupełnie siwe, przed czym od dawna się bronił, czerniąc włosy. W te kilka dni Józio postarzał się o dziesięć, piętnaście lat – i jak się miało później okazać, te dodatkowe lata zostały z nim już na dobre, a jego twarz nigdy nie wróciła do późnomłodzieńczej urody, o czym Maciek miał się przekonać za kilka miesięcy.

Józio wysłany został natychmiast do kąpieli, a ubrania spalono w piecu, ledwie co zajrzawszy do kieszeni. Wykąpany i ogolony, zasiadł w wiklinowym fotelu, w rogu przy piecu, poprosił o wódkę, zapalił papierosa już bez cygarniczki i siedział tak, wpatrując się w zasłonę okienną, zza której słychać czasem było kroki lub strzępy rozmów, okrzyki lub szepty. Maciek, gdy przyjechał do Sochaczewa, bał się tych przemykających postaci, bał się mieszkania w domu tuż przy ulicy, pierwsze piętro nad sklepem, nie mógł zrozumieć, jak można mieszkać na ziemi, jak można nie bać się tej obecności przechodnia tuż za szybą, za cienką zasłonką; przechodnia, który czasem przystawał pod domem, zapalał papierosa; przechodnia, który mógł wpatrywać się w zasłonięte okno. Wtedy jednak nie myślał o osobach mogących zajrzeć do pokoju, tylko o Józiu siedzącym w fotelu, samotnym w swym utrapieniu, choć otoczonym ludźmi. Kobiety odciągały ojca Maćka i Skorupskiego, którzy, zdrowo już podpici, natychmiast jęli wypytywać Józia o Warszawę, o to, co widział, o rower, o gmach ministerstwa skarbu, o kamienicę na Kopernika.

Mimo stanu, w jakim Józio tkwił w fotelu, mimo smrodu wkraczającego wraz z nim na Staszica, smrodu pożogi, który Maciek dobrze znał, który poznał któregoś okupacyjnego lata, gdy piorun uderzył w stodołę Czapigowej, zamieniając ruderę w najlepsze miejsce zabaw w całym Sochaczewie, mimo nieszczęść, które niewątpliwie musiały spotkać Józia po drodze – jego powrót przyjęto z ulgą. Skończyły się prośby o pojednanie z synem, skończyły się także pijatyki, przynajmniej te przedpołudniowe. Jego powrót przywrócił jakiś ład w starym domu w Sochaczewie.

Jedyną osobą zawiedzioną powrotem Józia był Maciek. Nie dlatego, że nie chciał go zobaczyć, ale dlatego, że bardzo liczył, iż ten odnajdzie swoją Warszawę, o której tyle opowiadał i za którą tęsknił, że ona znów go wciągnie, uniemożliwiając powrót. Myślał, że Józio znajdzie czas, by z bankietu skreślić do nich parę słów, by nadać telegram z poczty na placu Napoleona, że przesiaduje już w grill-roomie w Oazie, stop, że w Adrii znów wiruje parkiet, stop, że Polski jest na powrót Polski, a nie der Stadt Warschau. Maciek liczył, że Józio pokręci się trochę na tych parkietach, poszaleje w smokingu i fraku z krochmalonym gorsem, że popije szampana i wódki, a potem, kiedy nadejdzie wiosna, spakuje walizkę, by wyruszyć do Neapolu albo Paryża, obu już wyzwolonych, że ruszy ze znanym aktorem, którego nazwisko miało tylko dwie sylaby. To, że Józio powrócił do Sochaczewa, a zwłaszcza to w jakim stanie, było dla Maćka znakiem, że spełnienie tych marzeń, którego szczerze Józiowi życzył, musi poczekać na lepsze czasy.

Józio milczał całą środę i dopiero w czwartek wieczorem coś w nim pękło. Już wcześniej Skorupski starał się do niego przysiadać, prosił, groził, nic to jednak nie dawało.

– Panie Józiu kochany, rower pan wziąłeś, pieniądze, bimber pan żeś dostał przedwojenny, wszystko przepadło, Łucznik przepadł, model dwadzieścia jeden, i teraz nic pan nie będziesz mówić? Milczeć pan będziesz? Przecież tak nie można, pan nie wiesz, cośmy tu przeżyli, kobity od zmysłów odchodziły!

Józio jednak milczał, prawie nie jedząc, pijąc też umiarkowanie, dużo za to paląc. Spędził cały dzień w wiklinowym fotelu, ubrany jedynie w bonżurkę. Siedział, robił czasem papierosy maszynką ojca, palił i milczał. W czwartek jego niema obecność w chmurze papierosowego dymu stała się czymś zwykłym, czymś, co prawie przestało budzić zainteresowanie. Również Skorupski dał za wygraną, godząc się ostatecznie ze stratą roweru i z tym, że wyprawa Józia nie zwiastuje wyjazdu natrętnej rodziny. I właśnie wtedy, gdy wszyscy przestali się Józiem interesować, kiedy stał się czymś na kształt mebla, jak ci starcy, którzy wpatrywać się będą cały dzień w deseń na tapecie, jeśli życzliwa ręka nie przestawi ich fotela lub gdy ktoś nie wyprowadzi ich do ogrodu, właśnie wtedy Józio zapytał, co na kolację. Poinformowany, zniknął następnie w swoim pokoiku, najmniejszym ze wszystkich, przebrał się do posiłku w aksamitną dinner jacket, po czym zasiadł przy stole. Jadł niewiele, pogrążony we własnych myślach, jakby nie dostrzegając, że domownicy wpatrują się w niego uważnie, czekając przełomu w jego kryzysie. Wypił dwa kieliszki wódki, otarł usta, zakąsił zimnym mięsem, które zostało z obiadu, odłożył sztućce, po czym rozpłakał się jak małe dziecko.

– Warszawy już nie ma. – Szlochał tak, że trudno było zrozumieć, co mówi. – Warszawy nie ma i nie będzie. To już nie jest miasto – mazał się, ocierając twarz. – Tam nic nie ma! Tylko gruzy.

Nabrał powietrza i przez chwilę wyglądało, że uda mu się nad sobą zapanować, ale wtedy wstrząsnął nim kolejny spazm.

– Nic już nie ma! Nie ma Starego Miasta ani placu Zamkowego… Już się nie wsiądzie w dorożkę, nie pojedzie do Simona albo do Wróbla, nie zajrzy do Feminy, by zobaczyć, co grają. – Słowa Józia stawały się coraz bardziej bełkotliwe i coraz mniej można było zrozumieć z tego, co mówi. – Już nie ma po co iść na Marszałkowską i cieszyć się, że takie piękne słońce, że niepotrzebny parasol, który się zgubiło tydzień wcześniej u Nardellego, bo nie ma już Marszałkowskiej, nie ma Złotej ani Chmielnej, nie ma Kruczej, gdzie spadłem ze schodów, jak miałem dwanaście lat. Tam są tylko gruzy, straszne, straszne gruzy.

Józio ukrył twarz w dłoniach, a jego słowa zupełnie utonęły w płaczu. Trwał tak chwilę i choć skupił na sobie uwagę domowników, to po raz pierwszy widać było, że nie gra żadnej roli. W końcu zamilkł, położył ręce na stole, odsłaniając opuchniętą, zasmarkaną twarz dorosłego dziecka, i powiedział:

– Warszawy nie ma i nigdy już nie będzie.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ WERSJI