Dedykacja

Dla Clary i Lettie

Przedmowa

Kiedy siedemnastoletni Fryderyk II wjeżdżał do Moguncji na początku grudnia 1212 roku, witali go wiwatujący mieszkańcy. Różne stronnictwa od lat walczyły o tron niemiecki, teraz jednak wyglądało na to, że sukcesja młodego Fryderyka – „chłopca z Apulii”, jak czule go nazywano – pozwoli rozwiązać spory. Fryderyk był ubrany z przepychem: futra i ciężki płaszcz chroniły go również przed mrozem, do którego nie był przyzwyczajony. Do miasta wprowadzał go miejscowy archidiakon, a tłum rozstępował się przed nimi. Zmierzali do wielkiej katedry w centrum. Tam czekali już na Fryderyka dwaj biskupi z relikwiarzami na piersiach. Potem dołączył do nich arcybiskup Zygfryd i wprowadził niewielką świtę cesarską do świątyni.

Gdy tłum za ich plecami zaczął zapełniać kościół, Fryderyk złożył swoją broń i płaszcz przed ołtarzem. Następnie demonstracyjnie położył się krzyżem na posadzce, błagając Boga o łaskę. Za jego przykładem poszli obecni tam biskupi i pozostali duchowni, wzywając na pomoc świętych. Kiedy Fryderyk wstał, arcybiskup Zygfryd spytał go, czy wypełni ciążące na nim jako na królu obowiązki (obrony Kościoła i swego ludu), na co Fryderyk z ochotą odparł, że tak. Usłyszawszy to, wszyscy obecni wykrzyknęli z aprobatą: „Amen! Amen! Niech tak będzie! Niech tak będzie!”. Po dalszych modłach ceremonia osiągnęła punkt kulminacyjny, gdy Zygfryd poświęcił Fryderyka krzyżmem świętym, formalnie namaszczając go na króla. Następnie wręczył mu klejnoty koronne, czyli symbole jego władzy monarszej: miecz, którym Fryderyk miał bronić Kościoła i karcić niesprawiedliwych; pierścień stanowiący znak wiary chrześcijańskiej; dwa berła – cesarskie i królewskie – żeby wydawał sprawiedliwe wyroki; oraz koronę będącą symbolem chwały i świętości jego majestatu. Wreszcie po kolejnych modlitwach Zygfryd podszedł do stojącego przed ołtarzem nowo koronowanego króla i poprowadził go wzdłuż chóru do tronu, który ustawiono na podwyższeniu. Fryderyk złożył przysięgę koronacyjną – uroczystą obietnicę zaprowadzenia pokoju i sprawiedliwości oraz okazywania należytego miłosierdzia – po czym przyjął pocałunek pokoju od arcybiskupa. W końcu zasiadł na tronie. W pełnym majestacie swej władzy obserwował trwające nabożeństwo z głęboką satysfakcją. Wjeżdżał do Moguncji jako książę, a opuści to miasto jako namaszczony przez Boga monarcha. Był teraz królem z Bożej łaski, władcą Niemców, i znajdował się na najlepszej drodze do tego, aby zostać świętym cesarzem rzymskim.

Fryderyk był ostatnim władcą ze znakomitego rodu, którego najsłynniejszym przedstawicielem był jego dziad, legendarny cesarz niemiecki Fryderyk I Barbarossa. To wrażenie kontynuacji było jednak zwodnicze, gdyż młody Fryderyk tak naprawdę nie był Niemcem i ledwie znał kraje niemieckie. W rzeczywistości był włoskim Normanem (dlatego właśnie nazywano go „chłopcem z Apulii”), który nigdy wcześniej nie postawił stopy na północ od Alp. I jak miało pokazać jego panowanie, znacznie więcej zawdzięczał normańskiemu południu niż swoim niemieckim korzeniom. W późniejszym okresie, gdy podzielił się władzą z własnym synem, królem niemieckim Henrykiem VII, wymagał od niego, aby stosował sycylijskie metody rządzenia, znacznie surowsze od tych, które znano w Niemczech.

Fryderyk II nie był jedynym władcą pochodzenia normańskiego w tamtej epoce. Anglia, większa część Walii i wielkie połacie Irlandii – nie wspominając o wielu kluczowych posiadłościach we Francji – znajdowały się pod panowaniem niesławnego „złego króla Jana” bez Ziemi, bezpośredniego potomka (w linii żeńskiej) wielkiego normańskiego księcia, a potem króla angielskiego Wilhelma Zdobywcy. Na północ od włości Jana bez Ziemi leżała Szkocja, nią zaś długie lata władał z kolei król Wilhelm Lew, który sam był w trzech czwartych Normanem i korzystał ze wsparcia głównie normańskiej arystokracji. W basenie Morza Śródziemnego Fryderyk II rządził Sycylią i południowymi Włochami, a prawie połowa Ziemi Świętej była w rękach Boemunda IV z Antiochii, prawnuka osławionego włosko-normańskiego najemnika Boemunda z Tarentu.

Wraz z koronacją Fryderyka II na króla niemieckiego potęga i wpływy Normanów osiągnęły apogeum. W takiej czy innej formie zdominowali oni Europę Zachodnią i Morze Śródziemne. Trudno przecenić ich rolę w tym okresie. Normandii dali nową arystokrację i dynastię rządzącą; Brytanii oraz Irlandii – zamki, kulturę rycerską, architekturę romańską i język francuski (którym w czasach Fryderyka II nadal mówili arystokraci); południowej Italii – powiązania z Rzymem oraz Kościołem katolickim; a Niemcom – nowe podejście do prawa i porządku. To osiągnięcie Normanów miało jednak niebywale kruchy charakter, gdyż we wszystkich wspomnianych wyżej krajach osiedlali się oni i w miarę upływu czasu wtapiali w miejscowe społeczności. Skutkiem takiego postępowania był świat, w którym dziedzictwo normańskie było wyraźnie widoczne, ale sami Normanowie coraz bardziej różnili się między sobą, przyjmując stopniowo kultury rządzonych przez siebie krajów. Ci, którzy osiedli w basenie Morza Śródziemnego, już od dawna uważali się za Sycylijczyków, Apulijczyków i Kalabryjczyków, a na Wyspach Brytyjskich zaczynali już czuć się Anglikami i Szkotami (chociaż w arystokratycznej odmianie francuskojęzycznej). Jednocześnie byli wszędzie i nigdzie – byli ludem o sławnej przeszłości, ale krótkiej przyszłości.

W tych latach dominacji normańskiej rodziła się wspólna kultura europejska, a Normanowie odegrali w tym procesie kluczową rolę¹. To dzięki nim Wyspy Brytyjskie i południowe Włochy stały się częściami zachodniej (i katolickiej) Europy. Ich wpływy nie ograniczały się jednak tylko do obszarów znajdujących się bezpośrednio pod ich panowaniem. Normanowie uczestniczyli też w ważnych epizodach chrześcijańskiego podboju muzułmańskiej Hiszpanii. W Afryce Północnej założyli królestwa, które co prawda istniały krótko, ale w szczytowym momencie swojego rozwoju zagrażały fatymidzkim władcom Egiptu i almohadzkim panom Maroka. W istotnym stopniu przyczynili się również do upadku panowania Bizancjum w Azji Mniejszej, co stało się główną przyczyną zorganizowania pierwszej wyprawy krzyżowej.

Zważywszy na to, iż Normanowie byli potomkami garstki wikingów, która około 911 roku przypłynęła na ledwie kilku okrętach i osiedliła się w ujściu Sekwany, ich późniejsze osiągnięcia są zdumiewające. Następne stronice tej książki mają pomóc czytelnikowi zrozumieć, jak udało im się tego dokonać dzięki połączeniu szczęścia, śmiałości i pobożności. To opowieść o ambitnych awanturnikach i żądnych łupów grabieżcach, o zbijanych fortunach i traconych królestwach. Zaczynamy od legendarnego Rollona, którego pirackie najazdy wzdłuż Sekwany położyły fundament pod przyszłe księstwo Normandii. Następnie śledzimy losy jego potomków, którzy zapewnili sobie dominację nad północną Francją, uporawszy się z zagrożeniem ze strony sąsiadów z Flandrii i Andegawenii. W kolejnych latach podejmowali oni coraz śmielsze wyprawy: najpierw do Anglii, gdzie Wilhelm Zdobywca zagarnął jedną z najcenniejszych koron europejskich, a potem do południowych Włoch, gdzie synowie skądinąd mało znanego Tankreda z Hauteville zbudowali równie wspaniałe królestwo. Z tych nowych baz Normanowie rozciągnęli swoje wpływy jeszcze dalej, osiedlając się w Szkocji oraz podbijając znaczną część Walii i Irlandii. Jeszcze bardziej spektakularny, choć względnie krótkotrwały, był ich wpływ we wschodniej części Morza Śródziemnego, gdzie omal nie doprowadzili do upadku cesarstwa bizantyjskiego. Wraz z koronacją Fryderyka II w grudniu 1212 roku dali też Niemcom nowego króla. W owej epoce nadmiernie ambitnych ludzi Normanowie nieustannie się wyróżniali na tle innych: ich kościoły były większe, ich władcy śmielsi, a ich wojska zacieklejsze w boju. Oto opowieść o nich.

Mapy

ŚWIAT NORMANÓW

NORMANDIA, BRYTANIA I IRLANDIA

NORMAŃSKIE POŁUDNIE

1

Obcy ludzie z obcego kraju: początki nad dolną Sekwaną ok. 911–942

Dwie armie stanęły naprzeciwko siebie po obu stronach rzeki Epte w północnej Francji. Atmosfera była napięta. Na jednym brzegu rozłożył się dwór króla francuskiego (czy raczej zachodniofrankijskiego) Karola III Prostaka, u boku którego wyróżniał się możnowładca Robert z Neustrii. Na drugim zaś ustawiła się świta Rollona, wikińskiego grabieżcy, który od kilku już lat grasował wzdłuż brzegów Sekwany. Tym razem jednak zamierzano zawrzeć ugodę. Niewiele wcześniej Rollon próbował zająć Chartres, ważne miasto katedralne leżące 80 kilometrów na południowy zachód od Paryża, lecz został pobity przez Roberta z Neustrii. Po tych wydarzeniach Karol Prostak pchnął poselstwo do najeźdźcy. Zaoferował wodzowi wikingów rękę swojej córki Giseli oraz ziemie na północnym wybrzeżu Francji, pod warunkiem że Rollon i jego ludzie przysięgną mu wierną służbę oraz przyjmą chrzest. Była to rzadka okazja, dlatego skandynawski watażka ochoczo na to przystał. Pozostało jedynie zatwierdzić ten układ… a przynajmniej tak się wydawało.

Wiemy, że gdy wojska zbierały się w Saint-Clair-sur-Epte, Rollon posłał arcybiskupa Rouen z wiadomością dla francuskiego króla. Duchowny przekazał Karolowi, że Rollon i jego ludzie nie zadowolą się już terenami, które początkowo dla nich przeznaczył (między rzeką Andelle i morzem); teraz domagali się całego obszaru między rzeką Epte i wybrzeżem, czyli pasa ziemi szerszego o mniej więcej 50 kilometrów. Gdyby takie żądanie wysunął ktokolwiek inny, zostałoby uznane za zwykłą bezczelność, ale w przypadku potężnego Rollona przełknięto je z niechęcią. Robert z Neustrii, który był gotów zostać ojcem chrzestnym wodza wikingów, oznajmił Karolowi Prostakowi, że nie pozyska na służbę tak wielkiego wojownika bez żadnych ustępstw. Dlatego król zaczął łagodzić swoje stanowisko. Najpierw zamiast wspomnianych ziem zaoferował Flandrię i Bretanię, lecz Rollon nie zamierzał ustąpić. W końcu Karol się ugiął – Rollon miał otrzymać wszystkie ziemie leżące między Epte i morzem.

W zamian za to Rollon uznał zwierzchnictwo króla Franków. Publicznie włożył dłonie w jego ręce w rytualnym akcie komendacji (czy też hołdu lennego, jak miano go później nazywać). Żaden z przodków Rollona nie podporządkował się innemu władcy w taki sposób, ale też żaden z nich nie otrzymał za to równie wielkiej nagrody. Zresztą Rollon nie stracił do końca poczucia dumy. Odmówił ucałowania stopy króla na znak wdzięczności, jak nakazywał zwyczaj. W zastępstwie Rollona miał to uczynić jeden z jego ludzi, jednak nawet dla zwykłego wikinga było to za wiele. Zamiast schylić się, żeby ucałować stopę, mężczyzna bezceremonialnie chwycił Karola za nogę i zadarł ją do góry, wskutek czego przewrócił monarchę. Trudno było o dobitniejszą demonstrację wyższości Rollona i jego ludzi nad Frankami.

A przynajmniej Dudon z Saint-Quentin, będący naszym głównym źródłem informacji o początkach osadnictwa normańskiego we Francji, chciał, żebyśmy w to uwierzyli². Problem polega na tym, że Dudon pisał blisko sto lat po tych wydarzeniach (ukończył swoje dzieło Historia Normannorum [Dzieje Normanów] w połowie drugiej dekady XI wieku) i często nie sposób stwierdzić, gdzie kończy się rzeczywistość, a zaczyna bujna wyobraźnia kronikarza. Dwa pierwsze przykłady z brzegu: Dudon twierdzi, że arcybiskup Rouen miał na imię Franko, jednak w czasie zawierania układu z Rollonem arcybiskupem był nie Franko, lecz Gwidon; natomiast Gisela – o ile w ogóle istniała – nie mogła mieć wtedy więcej niż trzy lub cztery lata. Pewne nie jest nawet to, czy porozumienie faktycznie zawarto w Saint-Clair-sur-Epte. Rzeka Epte wyznaczała przebieg granicy między Normandią i Francją w późniejszych czasach, zapewne dopiero od lat 30. X wieku. W Saint-Clair istotnie odbyło się ważne spotkanie – wnuka Rollona z królem francuskim – ale dopiero w 942 roku. Dudon mógł zatem wzorować swój opis na tym wydarzeniu³.

Niestety dla nas kronika Dudona to niemal wszystko, co mamy. Nie ulega wątpliwości, że mniej więcej w tym czasie zawarto jakieś porozumienie z wikingami, ale poza tym trudno cokolwiek stwierdzić z całkowitą pewnością. Brak zainteresowania współczesnych tym wczesnym osadnictwem wikińskim jest zupełnie zrozumiały. Wbrew twierdzeniom Dudona bowiem układ z Saint-Clair nie był niczym nadzwyczajnym. Wikingowie (zwani też „ludźmi Północy”) gwałtownie wdarli się na scenę historii pod koniec VIII wieku, rozpoczynając serię błyskawicznych ataków na niebronione wybrzeża zachodniej Europy. Do dzisiaj toczą się spory o to, co początkowo skłoniło ich do szukania szczęścia w zamorskich krajach, ale najwyraźniej złożyły się na to różne czynniki. W Skandynawii powstawały nowe królestwa, przez co powiększała się grupa niezadowolonych drobniejszych wodzów (i ich ludzi), którzy przegrali walkę o tron. Rozwój żeglugi sprawił z kolei, że wyprawy do dalekich krajów stały się łatwiejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Do tego trzeba dodać niestabilną sytuację polityczną w wielu częściach Europy (zwłaszcza na Wyspach Brytyjskich). Najazdy wikingów rozpoczęły się w drugiej połowie VIII wieku (być może nawet już w latach 60. lub 70. tego stulecia) i stopniowo przybierały na sile, co doprowadziło do podboju znacznych obszarów kontynentalnej Europy oraz Wysp Brytyjskich⁴.

W tych okolicznościach trudno się dziwić, że władcy zachodnioeuropejscy zaczęli werbować wikingów do swoich armii. Dzięki temu nie tylko pozbywali się potencjalnego zagrożenia, ale często zapewniali sobie najlepszą obronę; to było jak zatrudnienie złodzieja do łapania złodziei. Jednak „ludzie Północy” wyprawiali się za morze nie tylko w poszukiwaniu łatwych łupów i wkrótce powszechne stało się oferowanie im ziemi w zamian za dłuższą służbę. Szczególnie popularne było osadzanie grup wikingów w rejonach nadbrzeżnych, których mieli bronić przed własnymi rodakami⁵. W ten sposób wielokrotnie nadawano im różne części Flandrii, co mogło skłonić Karola Prostaka do próby wciśnięcia Rollonowi kawałka właśnie tej krainy.

Sam Rollon pochodził z Norwegii i zaczynał karierę w szeregach „wielkiej armii wikińskiej”, która w latach 60. i 70. IX wieku podbiła znaczną część Anglii. Prawdopodobnie nie uczestniczył w pierwszych etapach tych podbojów, ale wiele wskazuje na to, że dołączył do owych wojsk, zanim na początku lat 80. IX wieku przeniosły się one z Anglii do północnej Francji, a następnie brał udział w słynnym oblężeniu Paryża w latach 885–886. Chociaż przyszła stolica francuska obroniła się wtedy, elementy armii wikińskiej zaczęły pustoszyć większą część Bretanii oraz tereny nad dolną Sekwaną. A Rollon był jednym z wodzów wikińskich, którzy postanowili osiedlić się nieopodal ujścia tej rzeki.

Przy braku bardziej szczegółowych źródeł trudno dokładniej ustalić charakter działań podejmowanych w tym okresie przez Rollona. Archeologów kusi czasami, żeby łączyć wczesne dowody osadnictwa skandynawskiego na terenach późniejszej Normandii z niestworzonymi opowieściami o wyczynach Rollona w latach 90. IX wieku, jakie na kartach swojej kroniki snuje Dudon, drobiazgowo opisując rozwój nowej potęgi wikińskiej. Wszelkie barwne opisy tego kronikarza (będące najwyraźniej wytworem jego fantazji) należy jednak traktować ostrożnie⁶. Przypuszczalnie Rollon wraz ze swoją armią był aktywny nad dolną Sekwaną – i być może tam się osiedlił – zanim jeszcze około 911 roku zawarł układ z Karolem Prostakiem. Następnie w którymś momencie to wtargnięcie przybyszów z północy zostało sformalizowane jakimś porozumieniem z królem Francji (być może zawartym w Saint-Clair). Nasze najwcześniejsze informacje na ten temat pochodzą nie od Dudona, ale z przywilejów (czyli dokumentów nadających ziemię lub prawa) wydanych w imieniu króla Karola⁷. Pierwszy z nich, z roku 905, poświadcza, iż w tamtym momencie centrum późniejszej Normandii nadal znajdowało się w rękach królewskich, gdyż Karol podarował jedenastu chłopów pańszczyźnianych z miejscowości Pîtres (nieco na południe od Rouen) swojemu kanclerzowi, niejakiemu Ernustusowi. Są jednak też pewne oznaki świadczące o tym, że ten region był już wtedy pod presją z zewnątrz. W kolejnym przywileju, wydanym w roku 906, odnotowano bowiem, że mnisi z Saint-Marcouf na zachodzie późniejszej Normandii przenieśli relikwie swojego patrona, Świętego Markulfa, do Corbény (na północ od Reims) z powodu ataków pogan (czyli wikingów). Bezsprzecznie mieszkańcom tego regionu coraz bardziej dawała się we znaki obecność „ludzi Północy”, wśród których zapewne był również Rollon ze swymi towarzyszami. Nie sposób jednak mówić tutaj o jakiejś katastrofie, gdyż w tym samym dokumencie wspomina się też o możliwości powrotu relikwii Markulfa na ich właściwe miejsce.

Najważniejszy jest przywilej nadany w marcu 918 roku paryskiemu klasztorowi Saint-Germain-des-Prés, który wspomina o układzie zawartym przez króla Karola z Rollonem. Dokument ów przyznawał klasztorowi ziemie pomniejszego opactwa benedyktyńskiego La Croix Saint-Ouen nad rzeką Eure, w obecnej miejscowości La Croix-Saint-Leufroy położonej niecałe 40 kilometrów na południe od Rouen. Powodem było to, że klasztor w La Croix, podobnie jak w Saint-Marcouf, ucierpiał z rąk wikińskich sąsiadów tak mocno (w przywileju znalazła się dramatyczna wzmianka o „srogości pogan”), że nie mógł dalej utrzymywać swojej pozycji. W związku z tym majątki klasztoru przekazano paryskiemu opactwu Saint-Germain leżącemu z dala od niebezpieczeństw. Poczyniono przy tym ważne zastrzeżenie. Król Karol nie nadał klasztorowi z Paryża wszystkich ziem La Croix, lecz tylko grunty nienależące do „tej części majątków opactwa, które nadaliśmy ludziom Północy znad Sekwany, a mianowicie Rollonowi i jego stronnikom, dla ochrony królestwa”. Obecność wikingów nad dolną Sekwaną niewątpliwie była już wtedy utrwalona i królewski przywilej nie naruszał ich stanu posiadania.

W ten sposób wiosną 918 roku znaczna część obszaru przyszłej Normandii znalazła się w rękach Rollona i jego ludzi. Chociaż Dudon odmalowuje w swojej kronice obraz harmonijnej współpracy króla i jego czołowego możnowładcy Roberta z Neustrii, to rzeczywistość prawie na pewno była bardziej złożona. Dudon pisał jednak w czasach, gdy potomkowie Roberta z Neustrii zasiadali już na tronie francuskim¹, popierani przez spadkobierców Rollona, którzy wielokrotnie wspierali ich w walkach wewnętrznych, jakie toczyły się do tego czasu. Dudon wolał zatem udawać, że owe rody były sprzymierzone od samego początku. W rzeczywistości porozumienie zawarte z Rollonem było niekorzystne dla Roberta, którego ród od ponad pół wieku dominował w marchii Neustrii, dużym regionie w północno-zachodniej Francji. Ziemie nadane Rollonowi zostały wykrojone bezpośrednio z tego obszaru i trudno uwierzyć, że Robert był z tego zadowolony, a tym bardziej – jak próbuje przekonywać Dudon – że sam namawiał króla do przekazania obcemu tych terenów. Wątpliwości te potwierdza treść wspomnianego przywileju w sprawie klasztoru w La Croix-Saint-Leufroy. Opactwa La Croix i Saint-Germain znajdowały się bowiem na terenach kontrolowanych przez Roberta z Neustrii i cała ta transakcja stanowiła najwyraźniej próbę ograniczenia jego strat przez przekazanie posiadłości bardziej narażonego opactwa temu, które było bezpieczniejsze.

Pod względem politycznym układ Karola Prostaka z Rollonem był sukcesem. „Ludzie Północy” okazali się nie tylko skutecznym narzędziem odstraszania innych grup wikingów, ale także wiernymi sojusznikami dworu królewskiego w czasie walk politycznych, które wyniszczały Francję w X wieku. Największe zagrożenie dla Karola Prostaka stanowił właśnie Robert z Neustrii, którego starszy brat w latach 90. IX wieku krótko zasiadał na tronie królewskim². To dlatego Karol na ziemiach Roberta osiedlił Rollona i jego ludzi, ci zaś w następnych latach pozostawali wiernymi sprzymierzeńcami króla. Kluczowy moment nastąpił na przełomie 922 i 923 roku, gdy Robert z Neustrii się zbuntował i zażądał dla siebie korony. Ostatecznie poległ w bitwie pod Soissons w 923 roku, ale to jego strona wyszła zwycięsko z tej konfrontacji, biorąc do niewoli Karola Prostaka. W rezultacie tron francuski odziedziczył zięć Roberta z Neustrii, książę Burgundii Rudolf. Właśnie w czasie tego konfliktu Karol Prostak wezwał na pomoc swoich wikińskich sojuszników. Rollon ochoczo chwycił za broń w imieniu obalonego władcy, ale obrana przez Karola strategia przyniosła skutek odwrotny do zamierzonego. Rollon bowiem nie był w stanie go uwolnić, a jego interwencja jeszcze bardziej pogorszyła relacje króla z jego francuskimi poddanymi. W tamtym czasie układy z pogańskimi wikingami były w najlepszym razie niepopularne, gdyż wspomnienia spustoszeń dokonanych przez Rollona i jego ludzi pozostawały nadal świeże.

Karol Prostak zyskał więc niewiele na układzie z Rollonem, natomiast ten zdołał z powodzeniem wykorzystać powstały w rezultacie zamęt. Naszym głównym źródłem informacji na ten temat są Annales [Roczniki] Flodoarda, kronika pisana w tamtych czasach w pobliskim Reims. Rollon jest w niej nazywany „księciem ludzi Północy” (princeps Nordmannorum). W owym tekście można również znaleźć wzmianki o wcześniejszym układzie z Karolem Prostakiem – przeciwnicy króla twierdzili (dosyć tendencyjnie), że Rollon go złamał, udzielając pomocy Karolowi, gdyż uczynił to wbrew woli nowego króla Rudolfa. Jest to zatem wyraźne nawiązanie do pierwotnego układu zawartego z Rollonem około 911 roku, wspomnianego zarówno w przywileju z 918 roku, jak i w kronice Dudona. Lojalność wobec króla nie była jednak dla Rollona i jego ludzi wyłącznym bodźcem do działania. Flodoard twierdzi bowiem, że w zamian za pomoc Karol obiecał wikingowi „połać ziemi”, i sformułowanie to prawdopodobnie oznacza rozszerzenie pierwotnego nadania ziemskiego. Kiedy w 924 roku Rudolf zawierał pokój z Rollonem, musiał przekupić go leżącymi dalej na zachód hrabstwami Maine i Bessin⁸.

W następnych latach nowy organizm państwowy założony przez wikingów u ujścia Sekwany kontynuował ekspansję terytorialną. Co prawda w 925 roku stronnicy Rudolfa Burgundzkiego pokonali Rollona, ale w 933 syn tego ostatniego, Wilhelm I Długi Miecz, był już w stanie zażądać od króla francuskiego kolejnych nadań ziemskich. W zamian za złożony przez Wilhelma hołd Rudolf przekazał normańskiemu księciu wschodnią Bretanię (zapewne półwysep Cotentin i region Avranchin). Powoli, lecz systematycznie terytorium „ludzi Północy” nad Sekwaną zaczynało przybierać kształt późniejszego księstwa Normandii. Powoli, lecz systematycznie pogańscy „ludzie Północy” zmieniali się w chrześcijańskich Normanów. Dokończenie tego procesu wymagało jednak jeszcze pół wieku mozolnych starań.

Informacje zawarte w kronice Flodoarda i przywileje Karola Prostaka w zasadzie potwierdzają zatem relację Dudona, lecz z drugiej strony uwypuklają problemy, jakich nastręcza ona historykom. Według Dudona w pełni ukształtowane księstwo Normandii wyskoczyło bowiem z głów Rollona i Karola niczym Atena z głowy Zeusa. W rzeczywistości natomiast pierwsze nadanie ziemskie dla wodza wikingów było znacznie mniejsze od opisywanego przez Dudona, a ostateczne rozmiary osiągnęło najwcześniej w latach 30. X wieku. Flodoard był naocznym świadkiem przedstawianych przez siebie wydarzeń i w tej sprawie nie miał powodu, żeby wprowadzać czytelnika w błąd. W Historia Remensis ecclesiae [Dzieje Kościoła w Reims] pisze on, że nadanie ziemskie dla Rollona początkowo obejmowało jedynie Rouen oraz otaczające to miasto pagi – pagus było lokalną jednostką administracyjną w ówczesnej Francji – na północnym wybrzeżu (Talou, Caux, Roumois oraz części Vexin i Évrecin). Pasuje to do innych dowodów, które wskazują na to, że księstwo Normandii rozrastało się powoli, począwszy od Rouen i jego okolic⁹.

Takie źródła mogą rzucić nieco światła na kwestie pomijane przez Dudona, jednak mówią niewiele o konkretnych realiach początków osadnictwa normańskiego. Tutaj z pomocą przychodzi badanie nazw miejscowych (toponimia). Ludzie mają skłonność do nazywania zakładanych osad i elementów krajobrazu w rodzimym języku, dlatego odnalezienie na mapie nazw pochodzenia skandynawskiego pomaga określić zasięg początkowej obecności „ludzi Północy” w tym rejonie. Wiele takich nazw można znaleźć na terenach obecnej Normandii, w odróżnieniu od innych regionów północnej Francji. Miejsca te są skupione wzdłuż wybrzeża, a dokładnie na ziemiach między Sekwaną i rzeką Bresle, które według relacji Flodoarda stanowiły obszar pierwotnego osadnictwa ludzi Rollona. Większość z owych nazw składa się z jakiegoś nordyckiego imienia i francuskiego przyrostka (na przykład Toqueville, czyli „wioska [ville] Tokiego”), ewentualnie skandynawskiego przyrostka, takiego jak -tot („własność”), oraz francuskiego lub skandynawskiego imienia (na przykład Robertot, Hatteintot). Takie mieszane formy świadczą o tym, że tamtejsza ludność francuskojęzyczna zaczęła wchodzić w znaczące interakcje z przybyszami używającymi języka staronordyckiego. Nazwy miejscowe kończące się na -tuit lub -thuit, pochodzące od staronordyckiego þveit („poręba”, „wycinka”), wskazują na to, że co najmniej niektórzy osadnicy byli (lub stali się) rolnikami zmuszonymi do karczowania okolicznych lasów. Nieliczne nazwy miejscowe mogą nawet być anglo-skandynawskie, to znaczy zostały stworzone przez wikingów, którzy wcześniej żyli w Anglii. Z kolei obecność celtyckich nazw miejscowych może wskazywać na elementy pochodzące z innych części Wysp Brytyjskich (być może wyspy Man lub wysp szkockich). Te wpływy językowe rozciągają się także na normański dialekt języka francuskiego, który przechował szereg słów zapożyczonych ze staronordyckiego, zwłaszcza tych dotyczących zajęć związanych z morzem.

Wszystko to razem dowodzi, że początkowo liczba przybyszów nordyckojęzycznych była znaczna i w rejonie tym panowała dwujęzyczność, lecz język francuski zaczął wkrótce dominować, a ze staronordyckiego ostały się tylko nieliczne skostniałe zapożyczenia w nazwach miejscowych i określeniach technicznych¹⁰. Pomimo tych wczesnych kontaktów między społecznościami używającymi dwóch różnych języków i całkiem sporej liczby nazw miejscowych pochodzenia skandynawskiego – porównywalnej z tym, co znamy z północnej i wschodniej Anglii – staronordyckie zapożyczenia w miejscowym dialekcie normandzkim języka francuskiego są o wiele rzadsze niż w języku angielskim. Musimy jednak pamiętać, że język staroangielski był znacznie bardziej zbliżony do staronordyckiego używanego przez osadników ze Skandynawii, co zapewne sprzyjało interakcjom językowym¹¹. Natomiast starofrancuski i staronordycki były wzajemnie niezrozumiałe, dlatego kontakty między nimi prawdopodobnie ograniczały się do zapożyczania określeń technicznych i nazw osad.

Chociaż nazwy miejscowe nie świadczą o liczbie osadników, ich istnienie dowodzi, że wpływy skandynawskie w tym regionie nie były powierzchowne lub tymczasowe. Nowe nazwy osad rzadko się przyjmują, jeśli w okolicy nie żyje dostatecznie dużo osób mówiących danym językiem. Natomiast charakter i zasięg występowania owych nazw wskazują na to, że oprócz wojowników i arystokracji wśród osadników byli także rolnicy oraz rzemieślnicy. Mimo to jest mało prawdopodobne, żeby ludzie mówiący językiem staronordyckim stanowili większość na tym obszarze, poza niewielkimi enklawami. Obok przejawów zachodzących zmian dostrzec można również niezbite dowody dalszego istnienia dotychczasowych struktur administracyjnych. Frankijski system rządów w dużej mierze przetrwał w Normandii w nienaruszonym stanie, Rollon i jego spadkobiercy zaś odgrywali na tym terenie mniej więcej taką samą rolę jak książęta i hrabiowie w sąsiednich regionach. Nieco większe zakłócenia nastąpiły w strukturach kościelnych, co było zapewne skutkiem napływu pogańskich piratów do chrześcijańskiego królestwa. Niemniej nawet w tej dziedzinie można odnaleźć oznaki dalszego funkcjonowania dotychczasowych instytucji oraz ich żywotności. Szczególnie ważną rolę odgrywał Franko, arcybiskup Rouen. Dudon przypisuje mu jedną z głównych ról w zawarciu pierwszego porozumienia z Rollonem. I chociaż kronikarz ewidentnie pomylił imię arcybiskupa, istotne jest to, że terytorium późniejszego księstwa Normandii pokrywa się niemal w stu procentach z obszarem prowincji kościelnej Rouen. Ludzie żyjący w tamtej epoce zdawali sobie z tego sprawę, o czym świadczyć może fakt, że kolejny ówczesny kronikarz, Richer z Reims, w połowie lat 90. X wieku zrównuje (kościelną) prowincję Rouen z regionem osadnictwa wikińskiego¹².

O mechanizmach tego procesu osadnictwa i akulturacji wiadomo niestety niewiele. Z pewnością ważną jego częścią było przyjęcie chrześcijaństwa. Dudon twierdzi, że Rollon został ochrzczony w Saint-Clair-sur-Epte, a jego ojcem chrzestnym był Robert z Neustrii. Opis ten wyraźnie przypomina wcześniejszy o parę stuleci chrzest cesarza rzymskiego Konstantyna Wielkiego (zm. 337). O ile jednak możemy wątpić w szczegóły relacji Dudona, o tyle mamy wszelkie powody wierzyć, iż przyjęcie chrześcijaństwa było częścią umowy zawartej z Rollonem. Chrzest już od dawna stanowił bowiem niezbędny warunek przyjęcia na służbę królewską w państwie Franków. Flodoard także pisze, że Rollon i jego ludzie otrzymali ziemie „w celu pielęgnowania wiary [chrześcijańskiej] i utrzymania pokoju”¹³.

Sam chrzest nie stanowi wszakże żadnej gwarancji chrześcijańskiego postępowania w dalszym życiu. Musimy założyć, że pełny proces przyjęcia obyczajów chrześcijańskich zajął co najmniej jedno lub dwa pokolenia. Tam, gdzie lokalni biskupi pozostali na miejscu, odgrywali kluczową rolę w krzewieniu nowej wiary. Dwiema najważniejszymi postaciami byli tutaj Gwidon z Rouen (tamtejszy arcybiskup w czasie zawarcia pierwszego układu z Rollonem) oraz Herweusz (Hervé) z Reims. Flodoard pisze, że ten drugi „pracował ciężko nad poskromieniem i nawróceniem ludzi Północy, aż w końcu zaczęli oni przyjmować wiarę po bitwie, którą hrabia Robert [z Neustrii] stoczył z nimi pod Chartres”¹⁴. Jest to czytelne nawiązanie do uwarunkowań istniejących w początkach osadnictwa wikińskiego w Normandii. Swoją wiedzę na ten temat Flodoard zawdzięczał zbiorowi dwudziestu trzech tekstów (po łacinie capitula) zawierających nauki ojców Kościoła w kwestiach nawracania pogan i wiary chrześcijańskiej. Skompilował go Herweusz na prośbę arcybiskupa Gwidona, który bezsprzecznie kierował akcją chrystianizacji na obszarze osadnictwa wikińskiego. W sumie jest on czymś w rodzaju podręcznika misjonarza. Jednym z głównych przedmiotów troski była dla Herweusza groźba powrotu już ochrzczonych do pogaństwa. Apostazja (wyparcie się wiary) była bowiem powszechnym problemem w pracy misyjnej¹⁵.

Niemniej jednak wszystko wskazuje na to, że większość z tych, którzy przypłynęli z Rollonem, dosyć szybko przyjęła wiarę chrześcijańską. W Normandii nie ma żadnych śladów typowo pogańskich pochówków skandynawskich, z jakimi mamy do czynienia w tym okresie w innych częściach Europy. Nie znajdujemy żadnych, rzeźbionych w kamieniu lub metalu, wizerunków bóstw nordyckich, które występują powszechnie na dużych połaciach północnej i wschodniej Anglii. Jeśli chodzi o pozyskiwanie serc i umysłów, to stopniowa integracja społeczności przybyszów z miejscową populacją chrześcijańskich Franków/Francuzów musiała odgrywać w tym procesie rolę równie istotną jak działalność Kościoła instytucjonalnego. Barwny opis Dudona w tym wypadku może się okazać bardziej pomocny. Zgodnie z nim w czasie swoich początkowych wypraw łupieskich Rollon wziął jako brankę miejscową dziewczynę o imieniu Poppa, a następnie pojął ją za żonę. To właśnie ona urodziła mu syna Wilhelma, który ostatecznie został jego następcą. Opowieść ta ma posmak legendy, dlatego są poważne powody, aby wątpić w jej prawdziwość historyczną, podobnie jak w historię o późniejszym małżeństwie Rollona z Giselą. Mimo to jest całkiem możliwe, że pierwsza małżonka Rollona była miejscową kobietą, gdyż imię Wilhelm było popularne u Franków. Z pewnością Rollon nie był jedynym przybyszem, który poślubił miejscową kobietę. Chociaż niektórzy zapewne przywieźli ze sobą żony i dzieci, to i tak mężczyźni zdecydowanie przeważali wśród osadników wikińskich, co musiało skutkować licznymi małżeństwami mieszanymi. Matki zazwyczaj odgrywają szczególnie ważną rolę w nauce języka, a to bez wątpienia pomagało we wzajemnej integracji. W rezultacie drugie pokolenie „ludzi Północy” osiadłych nad Sekwaną było już w większości francuskojęzyczne¹⁶. Być może Rollon był niewiele więcej niż pogańskim piratem, ale jego syn Wilhelm Długi Miecz wykazywał już wszelkie typowe cechy francuskiego arystokraty: był pobożnym chrześcijaninem i co najważniejsze, mówił po francusku.

O stopniu zintegrowania dzieci Rollona ze społeczeństwem francuskim świadczą ich małżeństwa. Jego syn Wilhelm poślubił Luitgardę (zwaną również Leyardą), córkę Herberta II, hrabiego Vermandois, w latach 20. X wieku najpotężniejszego wielmoży północnej Francji (i bezpośredniego sąsiada Wilhelma na wschodzie), natomiast córka Gerlok, przyjąwszy na chrzcie francuskie imię Adela, wyszła za Wilhelma III Jasnowłosego, księcia Akwitanii i hrabiego Poitou, czołowego możnowładcę z południa. Całkowicie francuski światopogląd religijny i kulturalny rodzeństwa potwierdza poetycka pieśń żałobna (planctus) skomponowana po śmierci Wilhelma Długiego Miecza, najwyraźniej na prośbę Adeli. Utwór ten napisano po łacinie, a jego autor zwraca się do obojga w taki sam sposób jak do jakichkolwiek innych przedstawicieli miejscowej arystokracji francuskiej¹⁷.

Nie znaczy to jednak wcale, że ludzie Rollona zapomnieli o swoim pochodzeniu. Jak pokazuje kronika Dudona i jej kontynuacje pióra Wilhelma z Jumièges oraz innych autorów z XI i XII wieku, jeszcze w kolejnych stuleciach Normanowie byli dumni ze swojego pogańskiego rodowodu, nawet jeśli poczucie to wyrażali francuską lub łacińską prozą i poezją. Nie zerwano również kontaktów ze Skandynawią, o czym świadczą późniejsze fale osadnictwa. Ich katalizatorem był pierwszy kryzys władzy książęcej w Normandii wywołany zgonem Wilhelma Długiego Miecza w 942 roku. Jego małżeństwo z Luitgardą nie przyniosło bowiem męskich potomków, natomiast Ryszard, syn z wcześniejszego związku z bretońską arystokratką, miał wówczas nie więcej niż dziesięć lat.

W następnych latach w Normandii widoczne były oznaki pogłębiającego się rozprzężenia. Perspektywa grabieży i osiedlenia się przyciągnęła nowe bandy wikingów. Wewnątrz samego księstwa pojawiali się nowi ambitni wodzowie, na czele z watażką Haraldem kontrolującym Bayeux i jego okolice. Narastające podziały miały częściowo charakter religijny. Niektórzy „ludzie Północy” porzucili wiarę chrześcijańską (tak jak się obawiał Herweusz) i wzywali swoich ziomków z zagranicy, natomiast ci lepiej zintegrowani ze społeczeństwem frankijskim pozostali wierni dworowi książęcemu.

Wcześniejsze osadnictwo wikińskie w Bretanii i nad Loarą po upływie jednego lub dwóch pokoleń roztopiło się wśród miejscowej ludności i wydawało się, że teraz powtórzy się to nad Sekwaną. Ta niestabilność polityczna przyciągała również uwagę potężnych sąsiadów. Zarówno król francuski Ludwik IV Zamorski, syn Karola Prostaka, jak i książę Hugo Wielki, syn Roberta z Neustrii, starali się wykorzystać małoletniość księcia normandzkiego Ryszarda. Hugo zajął znaczną część spuścizny Rollona i Wilhelma Długiego Miecza na zachodzie, a dobrze rokujące oblężenie Bayeux w 944 roku przerwał dopiero na polecenie króla Ludwika. Tymczasem ten ostatni zajął wschodnią część Normandii aż po Rouen będące głównym ośrodkiem władzy w księstwie.

Tylko niewielka część miejscowych „ludzi Północy” pozostała wierna księciu normandzkiemu Ryszardowi, który był nadal za młody, żeby odegrać jakąś aktywną rolę w wydarzeniach. Kiedy wszystko wydawało się już stracone, typowe dla Normanów połączenie szczęśliwego zbiegu okoliczności z brawurą ocaliło Ryszarda i jego ludzi. Stosunki między Ludwikiem IV i Hugonem Wielkim już od dawna były napięte. Wkrótce po tym, jak król zmusił Hugona do przerwania oblężenia Bayeux, zostały nieodwołalnie zerwane, co pozwoliło Ryszardowi i jego doradcom zawrzeć sojusz z urażonym księciem. Obaj nawiązali także przyjazne stosunki z Haraldem z Bayeux. To drugie okazało się kluczowe, gdyż w czasie walk w 945 roku ludzie Haralda pojmali samego Ludwika IV, co uniemożliwiło planowaną przez władcę dalszą ekspansję na północy. Ludwik został uwolniony i przekazany w ręce księcia Hugona, ten zaś uwięził króla i zaczął sprawować rzeczywistą władzę w królestwie. Kiedy bezpośrednie zagrożenie dla Normandii zostało w ten sposób zażegnane, Ryszard i jego doradcy mogli się skupić na odbudowie władzy i potęgi książęcej¹⁸. Niewiele brakowało, żeby następcy Rollona zaprzepaścili jego spuściznę, ale ostatecznie udało im się ją zachować, chociaż na sąsiednich terenach osadnictwo wikińskie się nie utrzymało. Jak teraz mieli sprawować nowo zdobytą władzę i wykorzystywać wpływy?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Sam Robert z Neustrii (865–923) po śmierci Karola Prostaka także był krótko królem Franków Zachodnich w latach 922–923. Jego wnuk Hugo Kapet (ok. 940–996) założył w 987 roku francuską dynastię królewską Kapetyngów i panował do roku 996. Następnie tron objął jego syn Robert II Pobożny, który władał w latach 996–1031, czyli w okresie, gdy pisał Dudon z Saint-Quentin – przyp. tłum. [wróć]

Odon (ok. 860–898) był królem Franków Zachodnich w latach 888–898 – przyp. tłum. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

R. Bartlett, The Making of Europe: Conquest, Colonization and Cultural Change, 950–1350, London 1994 [wyd. pol. Tworzenie Europy. Podbój, kolonizacja i przemiany kulturowe 950–1350, tłum. G. Waluga, Poznań 2003]; R.R. Davies, First English Empire: Power and Identities in the British Isles 1093–1343, Oxford 2000. [wróć]

Dudo of St-Quentin, Historia Normannorum, II.25–29, red. J. Lair, Caen 1865. [wróć]

O Dudonie z Saint-Quentin zob. B. Pohl, Dudo of Saint-Quentin’s Historia Normannorum: History, Tradition and Memory, Woodbridge 2015; na temat jego relacji zob. J.L. Nelson, Normandy’s Early History since Normandy before 1066 [w:] Normandy and its Neighbours, 900–1250: Essays for David Bates, red. D. Crouch, K. Thompson, Turnhout 2011, s. 9–12; por. Dudo of St-Quentin, History of the Normans, tłum. E. Christiansen, Woodbridge 1998, s. 195 przyp. 201. [wróć]

Doskonałe wprowadzenie w tematykę wikingów zob. N. Price, The Children of Ash and Elm: A History of the Vikings, London 2020 [wyd. pol. Dzieci jesionu, dzieci wiązu. Historia Wikingów, tłum. M. Froński, Warszawa 2025]; C. Jarman, River Kings: The Vikings from Scandinavia to the Silk Road, London 2021. [wróć]

S. Coupland, From Poachers to Gamekeepers: Scandinavian Warlords and Carolingian Kings, „Early Medieval Europe”, vol. 7 (1998), s. 85–114. [wróć]

Zob. J. Le Maho, Rouen à l’époque des incursions Vikings (841–911), „Bulletin de la Commission des Antiquités de la Seine Maritime”, t. 43 (1995), s. 143–202, por. F. Neveux, The Normans: The Conquests that Changed the Face of Europe, tłum. H. Curtis, London 2008, s. 55–63. Na temat owych przestróg zob. P. Bauduin, La Première Normandie (Xe–XIe siècles), Caen 2004, s. 110–112; Nelson, Normandy’s Early History, op. cit., s. 12–15. Na temat poczynań wikingów w zachodniej Francji i Bretanii zob. J.L. Nelson, The Frankish Empire [w:] The Oxford Illustrated History of the Vikings, red. P.H. Sawyer, Oxford 1997, s. 19–47; N.S. Price, The Vikings in Brittany, London 1989. [wróć]

Recueil des actes de Charles III le Simple, roi de France (893–923), red. P. Lauer, Paris 1940–1949), nr 51, 53, 92. Wcześniejsze i późniejsze przywileje są przechowywane we francuskich Archiwach Narodowych pod sygnaturami: Paris, Archives nationales, K 16/5 oraz Paris, Archives nationales, K 16/9. O tych drugich w kontekście zob. G. Koziol, The Politics of Memory and Identity in Carolingian Royal Diplomas: The West Frankish Kingdom (840–987), Turnhout 2012, s. 436–439. Por. F. Lifshitz, The Migration of Neustrian Relics in the Viking Age: The Myth of Voluntary Exodus, the Reality of Coercion and Theft, „Early Medieval Europe”, vol. 4 (1995), s. 175–192. [wróć]

Flodoard, Annales, s.a., 923–924, red. P. Lauer, Paris 1906. Na temat polityki Karola zob. F. McNair, After Soissons: The Last Years of Charles the Simple (923–9), „Reti Medievali Rivista”, 18.ii (2017), s. 29–48, zwłaszcza 38–40. [wróć]

Flodoard, Historia Remensis ecclesiae, IV.14, red. M. Stratmann, Monumenta Germaniae Historica: Scriptores 36, Hannover 1998. [wróć]

L. Abrams, Early Normandy, „Anglo-Norman Studies”, vol. 35 (2013), s. 45–64. [wróć]

Por. M. Townend, Language and History in Viking Age England: Linguistic Relations between Speakers of Old Norse and Old English, Turnhout 2002, s. 181–211. [wróć]

Richer of Saint-Rémi, Historiae, I.4, red. H. Hoffmann, Monumenta Germaniae Historica: Scriptores 38, Hannover 2000. Por. D. Bates, Normandy Before 1066, London 1982; F. Lifshitz, La Normandie carolingienne, essai sur la continuité, avec utilisation de sources négligées, „Annales de Normandie”, vol. 48 (1998), s. 505–552; R. Allen, The Norman Episcopate 989–1110, niepublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Glasgow 2009, s. 6–28. [wróć]

Flodoard, Annales, op. cit., 923. [wróć]

Flodoard, Historia Remensis ecclesiae, op. cit., IV.14. [wróć]

PL, cxxxii, kol. 661–674, por. Nelson, Normandy’s Early History, op. cit., s. 4–9; M.-C. Isaïa, Hagiographie et pastorale: la collection canonique d’Hervé archevêque de Rheims (m. 922), „Mélanges de Science Religieuse”, t. 67 (2010), s. 27–48. [wróć]

E. van Houts, Exogamy and Miscegenation in the Norman Worlds [w:] The Normans and the ‘Norman Edge’: Peoples, Polities and Identities on the Frontiers of Medieval Europe, red. K.J. Stringer, A. Jotischky, London 2019, s. 129–147. [wróć]

E. van Houts, The Planctus on the Death of William Longsword (943) as a Source for Tenth-Century Culture in Normandy and Aquitaine, „Anglo-Norman Studies”, vol. 36 (2014), s. 1–22, tekst na s. 18–20. Ów planctus – nasze jedyne źródło pochodzące ściśle z epoki – opisuje Wilhelma jako urodzonego „za morzem” (transmarino), ale w świetle brzmienia jego imienia można założyć, że jego matka była raczej frankijskiego niż walijskiego lub irlandzkiego pochodzenia (jak twierdzi van Houts). Istotnie, planctus stwierdza jedynie, że urodził się on za granicą, a nie, że jego matka była cudzoziemką. Mimo to jest możliwe, że imię Wilhelm nadano mu na chrzcie (Rollon na chrzcie przyjął imię Robert). [wróć]

F. McNair, The Politics of Being Norman in the Reign of Richard the Fearless, Duke of Normandy (r. 942–96), „Early Medieval Europe”, vol. 23 (2015), s. 308–328. Por. Bates, Normandy, op. cit., s. 13–15. [wróć]

Tytuł oryginału: Empires of the Normans

Copyright © Levi Roach 2022

All rights reserved

Copyright © for the Polish e‑book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2024

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Błażej Kemnitz

Mapy: Rosie Collins

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Urszula Gireń

Fotografia na okładce: FlagVerse/Alamy/BE&W

Wydanie I e‑book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Imperia Normanów, wyd. I, Poznań 2025)

ISBN 978-83-8338-627-0

WYDAWCA

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań, Polska

tel. +48 61 867 47 08, +48 61 867 81 40

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer