Ilustracja przedstawiająca lądowanie armii włoskiej w porcie w Benghazi, w należącej do imperium osmańskiego prowincji Cyrenajka, w czasie wojny włosko-tureckiej z lat 1911–1912. Zakończyła się ona przejęciem przez Włochy kontroli nad Cyrenajką i Trypolitanią, które zdobywcy połączyli następnie w jeden kraj i nazwali Libią. Włochy były jednym z jedenastu europejskich imperiów kolonialnych. ALAMY LIMITED/BE&W

Motto

„[…] wstąpiliśmy w klasyczny okres wojny, uczonej a razem narodowej wojny na największą miarę […]”.

Friedrich Nietzsche, Wiedza radosna (1881),

tłum. Leopold Staff

„[…] nastaną wojny, jakich jeszcze nie było na Ziemi”.

Friedrich Nietzsche, Ecce Homo (1888),

tłum. Leopold Staff

Niemiecki minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop odczytuje oświadczenie przed podpisaniem paktu trzech, zawartego między Niemcami, Włochami i Japonią w Kancelarii Rzeszy 27 września 1940 roku. Pakt potwierdzał ambicje imperialne tych trzech państw w Europie, Afryce i Azji, gdzie zamierzały zaprowadzić nowy ład geopolityczny. INTERFOTO/Alamy

Przedmowa

W grudniu 1945 roku były amerykański sekretarz stanu Cordell Hull otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Zbyt chory, żeby odebrać ją osobiście, napisał krótkie przesłanie, w którym wyraził poparcie dla działań na rzecz pokoju po „tej niesłychanej męce najpowszechniejszej i najokrutniejszej wojny wszech czasów”¹. Hull był dobrze znany ze swej napuszonej retoryki, ale wydaje się, że w tym przypadku jego opinia jest tak samo trafna obecnie, jak była siedemdziesiąt pięć lat temu. Epoka, w której żył, doświadczyła wojny globalnej na niewyobrażalną wcześniej skalę; szereg jednoczesnych konfliktów zbrojnych, określanych dzisiaj zbiorczym terminem „druga wojna światowa”, przyniósł niemal nieograniczone cierpienia, niedostatek i śmierć. Nie było takiej wojny ani wcześniej, ani później i nawet pierwsza wojna światowa nie może się z nią równać. W 1945 roku Hull przestrzegał, że w przyszłości mogą wybuchnąć kolejne wojny światowe, zdolne – jak to ujął – „zetrzeć cywilizację z powierzchni ziemi”, jednak do teraz nic takiego nie nastąpiło.

Wojna tak powszechna i okrutna stanowi pod wieloma względami wyzwanie dla historyka. Wraz z upływem kolejnych lat dzielących nas od 1945 roku coraz trudniej wyobrazić sobie świat, w którym ponad sto milionów mężczyzn (i znacznie mniejsza liczba kobiet) przywdziało mundur i ruszyło walczyć za pomocą broni, której niszcząca moc została udoskonalona w czasie pierwszej wojny światowej i była dalej rozwijana w okresie międzywojennym. Równie trudno wyobrazić sobie, jak główne państwa tego konfliktu były w stanie przekonać własnych obywateli do tego, że nawet dwie trzecie produktu krajowego należy przeznaczyć na cele wojenne, że setki milionów ludzi powinny się pogodzić z wywołanymi przez wojnę głodem i nędzą oraz że bogactwo i oszczędności zgromadzone w czasie pokoju zostaną odebrane właścicielom i pochłonięte przez nienasycone potrzeby tego konfliktu. Trudno także pojąć ogromną skalę ubóstwa, wywłaszczeń i strat materialnych będących skutkiem bombardowań, deportacji, rekwizycji i grabieży. Przede wszystkim jednak wojna ta stanowi wyzwanie dla naszej współczesnej wrażliwości, gdyż trudno zrozumieć, dlaczego setki tysięcy „zwykłych ludzi”, jak nazywa ich historyk Christopher Browning, którzy w większości nie byli wcale sadystami ani psychopatami, popełniały akty terroru i okrutne zbrodnie². Chociaż okrucieństwa są obecnie chlebem powszednim rozmaitych wojen domowych i partyzanckich, druga wojna światowa wywołała potężną falę brutalnej przemocy, masowych aresztowań, tortur, deportacji i wreszcie ludobójstwa, których dopuszczali się żołnierze armii regularnych, funkcjonariusze policji i sił bezpieczeństwa, partyzanci i członkowie bojówek, zarówno mężczyźni, jak i kobiety.

Kiedyś zadowalano się wyjaśnieniem, że wojna ta była militarną reakcją miłujących pokój narodów na ambicje imperialne Hitlera i Mussoliniego w Europie oraz japońskich kół militarystycznych w Azji Wschodniej. Poświęcone drugiej wojnie światowej standardowe monografie zachodnie, jak również oficjalne opracowania radzieckie skupiały się na opisowym ujęciu konfliktu zbrojnego między sprzymierzonymi i państwami Osi. Historia działań militarnych jest obecnie gruntownie zbadana i została udokumentowana w wielu doskonałych opracowaniach, dlatego nie będę tutaj w pełni powtarzać tego opisu³. Oczywiście przebieg i wynik działań wojennych miały kluczowe znaczenie, ale skupianie się tylko na nich sprawia, że bez odpowiedzi pozostaje zbyt wiele pytań o charakter szerszego kryzysu, który doprowadził do wojny, o różną naturę wielu konfliktów toczących się w tamtej epoce, o polityczny, ekonomiczny, społeczny i kulturowy kontekst owej wojny oraz o przyczyny chaotycznej fali przemocy trwającej jeszcze długo po formalnym zakończeniu działań wojennych w 1945 roku. Przede wszystkim jednak, zgodnie z ujęciem dominującym w historiografii, Hitler, Mussolini i japońscy militaryści uważani są za przyczynę kryzysu, gdy w rzeczywistości byli jego skutkiem. Przyczyn tej wojny, jej przebiegu i konsekwencji nie da się pojąć bez zrozumienia szerszych sił historycznych, które już od pierwszych dekad XX wieku powodowały brak stabilizacji społecznej i politycznej w stosunkach wewnętrznych oraz międzynarodowych i wreszcie skłoniły państwa Osi do reakcji w postaci zainicjowania własnych programów imperialnego podboju. Z kolei klęska tych ambicji utorowała powoli drogę do względnej globalnej stabilizacji oraz ostatecznego kryzysu i upadku imperium terytorialnego.

Ta nowa historia drugiej wojny światowej opiera się na czterech głównych założeniach. Po pierwsze, przyjmowany do tej pory zakres czasowy owego konfliktu, mianowicie lata 1939–1945, trzeba znacznie rozszerzyć. Walki rozpoczęły się na początku lat 30. XX wieku w Chinach, a skończyły w Chinach, Azji Południowo-Wschodniej, Europie Wschodniej i na Bliskim Wschodzie w ciągu dziesięciu lat po 1945 roku. Działania wojenne w latach 1939–1945 mogą stanowić jądro tej opowieści, ale historia konfliktu sięga wstecz co najmniej do wkroczenia wojsk japońskich do Mandżurii w 1931 roku, a w przód – do wywołanych przez drugą wojnę światową wojen domowych i partyzanckich, które wcale nie skończyły się w 1945. Poza tym pierwsza wojna światowa oraz starcia zbrojne, które ją poprzedzały i które nastąpiły po niej, wywierały głęboki wpływ na świat również w latach 20. i 30. XX wieku, co przemawia na korzyść twierdzenia, że nie ma sensu oddzielać od siebie tych dwóch gigantycznych konfliktów. Oba traktować można jako etapy drugiej wojny trzydziestoletniej, której celem było przekształcenie systemu światowego w końcowej fazie kryzysu imperiów terytorialnych. Układ niniejszej książki odzwierciedla ten mniej konwencjonalny zakres czasowy. Jest tu wiele o latach 20. i 30., gdyż bez ich opisu nie da się właściwie wyjaśnić charakteru tej globalnej wojny, sposobu jej prowadzenia i tego, jak była ona postrzegana.

Po drugie, wojnę tę należy rozpatrywać jako wydarzenie globalne, a nie tylko ograniczające się do pokonania europejskich państw Osi z dodatkiem w postaci konfliktu na Pacyfiku. Niestabilne strefy regionalne w Europie Środkowej, w basenie Morza Śródziemnego i na Bliskim Wschodzie oraz w Azji Wschodniej złożyły się na szerszy kryzys globalnej stabilności, co wyjaśnia, dlaczego działania wojenne objęły nie tylko główne państwa konfliktu, ale nawet tak odległe rejony świata, jak Aleuty na północnym Pacyfiku, Madagaskar na południowym Oceanie Indyjskim czy Karaiby. Wojna i jej konsekwencje w Azji były równie ważne dla ukształtowania powojennego świata jak klęska Niemiec w Europie, a być może nawet ważniejsze. Powstanie nowoczesnych Chin i rozpad azjatyckich imperiów kolonialnych to procesy historyczne ściśle powiązane z wydarzeniami owej epoki dwóch wojen światowych.

Po trzecie, należy przedefiniować ów konflikt i uznać go za szereg toczących się jednocześnie różnych wojen. Jego główną formę stanowiła dobrze znana wojna między państwami – napastnicza lub obronna – ponieważ tylko państwa mogą zmobilizować dostatecznie duże zasoby i udźwignąć ciężar prowadzonego na dużą skalę konfliktu zbrojnego. Obok tego głównego konfliktu militarnego toczyły się również wojny domowe – w Chinach, na Ukrainie, we Włoszech i w Grecji – oraz „wojny cywilów”, przybierające formę wojny wyzwoleńczej z okupantem (w tym z państwami alianckimi) albo wojny samoobrony cywilnej, której celem było głównie uporanie się ze skutkami nalotów bombowych. Niekiedy te różne formy nakładały się na siebie lub stapiały z wojnami prowadzonymi przez państwa – jak to było w przypadku partyzantki radzieckiej lub bojowników ruchu oporu we Francji – ale wojny partyzanckie, wojny domowe i powstania stanowiły małe wojny równoległe, toczone głównie przez cywilów pragnących zapewnić sobie bezpieczeństwo lub wywalczyć wyzwolenie. Mobilizacja ludności cywilnej pomogła nadać drugiej wojnie światowej jej „totalny” charakter i odgrywa ważną rolę w tym, co nastąpiło potem.

I wreszcie po czwarte, nowe spojrzenie na wszystkie trzy wspomniane wcześniej aspekty tego konfliktu – jego zakres czasowy, obszar i definicję – opiera się na przedstawionej w niniejszej książce argumentacji, że „długa druga wojna światowa” była ostatnią wojną imperiów. Najogólniejsze opracowania poświęcone tej wojnie skupiają się na konflikcie „mocarstw” i roli ideologii, ale pomijają lub przechodzą do porządku dziennego nad faktem, że imperium terytorialne miało kluczowe znaczenie dla określenia charakteru tego długiego okresu zmagań militarnych, które trwały od 1931 roku aż do chaotycznych następstw roku 1945. I nie chodzi tu bynajmniej o powrót do wąskiego sposobu postrzegania owej wojny przez soczewki marksizmu-leninizmu, ale po prostu o przyznanie, że wszystkie te różne obszary i formy konfliktu łączyło istnienie globalnego porządku imperialnego, w którym dominowali przede wszystkim Brytyjczycy i Francuzi. Porządek ten kształtował i pobudzał fantastyczne ambicje w Japonii, Włoszech i Niemczech, które nie posiadały własnych imperiów kolonialnych i chciały zapewnić sobie przetrwanie oraz wyrazić swoją tożsamość narodową poprzez podbój terytorialny. Dopiero niedawno historycy zaczęli zwracać uwagę na to, że imperia Osi stworzyły własną globalną sieć powiązań, naśladując pod tym względem starsze imperia, które chciały zastąpić⁴. Przyczyny i przebieg drugiej wojny światowej wynikają właśnie z imperialnych zakusów i kryzysów, których korzenie sięgają epoki sprzed 1914 roku. Z kolei ostateczny wynik drugiej wojny światowej położył kres trwającej prawie pół tysiąca lat epoce kolonializmu i pomógł skonsolidować państwa narodowe⁵. Dobiegły końca stulecia bezlitosnej ekspansji Europy, której wpływy zaczęły słabnąć. Pozostałości tradycyjnych rządów kolonialnych szybko się zawaliły w pierwszych dziesięcioleciach po 1945 roku, gdy dwa supermocarstwa – Stany Zjednoczone i Związek Radziecki – zdominowały proces powstawania nowego ładu światowego.

Opisane wyżej cztery główne założenia tej książki przesądziły o jej zawartości. Składa się ona z pięciu rozdziałów opisowych (prolog, od pierwszego do trzeciego oraz jedenasty) i siedmiu problemowych (od czwartego do dziesiątego)¹. Pierwsze dwa rozdziały zgłębiają długofalowe czynniki, które ukształtowały kryzys lat 30. XX wieku i ostatnie lata przed wybuchem wojny, a zakorzenione były w rywalizacji imperialnej oraz narodowej końca XIX wieku i okresu pierwszej wojny światowej. Druga wojna światowa nie była wcale nieunikniona, lecz załamanie globalnego systemu handlu i finansów w latach 20. XX wieku, a także rosnący w owym czasie brak bezpieczeństwa globalnych systemów imperialnych i wzrastająca popularność nacjonalizmu wytworzyły napięcia i rozbudziły ambicje trudne do złagodzenia lub zaspokojenia na drodze współpracy. Połączenie ultranacjonalistycznej ideologii, kryzysu ekonomicznego i nadarzających się okazji sprawiło, że Japonia, Włochy i Niemcy zaczęły dążyć do imperializmu „nowego ładu”, co z kolei doprowadziło do katastrofy dotychczasowych imperiów kolonialnych – brytyjskiego, francuskiego, holenderskiego i belgijskiego – po serii ich niespodziewanych klęsk w latach 1940–1942. Chociaż owe państwa „nowego ładu” wolałyby zbudować własne imperia regionalne bez narażania się od razu na konfrontację ze Związkiem Radzieckim i Stanami Zjednoczonymi, w końcu zorientowały się, że aby zaspokoić swe ambicje, muszą pokonać lub przynajmniej zneutralizować ZSRR i USA. Skutkiem tego były operacja „Barbarossa” i wojna na Pacyfiku, jak również wyjątkowy przypadek ludobójczej wojny przeciwko Żydom, których reżim hitlerowski obwiniał o rozpętanie globalnego konfliktu i pokrzyżowanie planów umocnienia mocarstwowej pozycji Niemiec. Ta część książki opisuje okres wielkiej niepewności w polityce międzynarodowej, gdy zdawało się, że nowe imperia zdołają zatriumfować, nim Stany Zjednoczone i Związek Radziecki zdążą zmobilizować swój potencjał.

Kolejne rozdziały opisują przebieg wojny o zasięgu światowym, w której toku pokrzyżowano ambicje terytorialne nowych imperiów i stworzono warunki dla powstania innego, stabilniejszego niż wcześniej ładu światowego opartego nie na imperiach kolonialnych, lecz na zasadzie narodowości oraz na przywróceniu globalnego systemu handlu i finansów, który załamał się w latach 30. XX wieku. Za tą transformacją stała potęga ekonomiczna i militarna USA i ZSRR. Co istotne, oba te mocarstwa na gruncie własnej ideologii – liberalnej lub komunistycznej – były wrogo nastawione do zachowania tradycyjnych imperiów kolonialnych (włącznie ze strefami wpływów mocarstw europejskich w Chinach, które były jednym z głównych państw walczących po stronie alianckiej). W drugiej połowie lat 40. i w latach 50. XX wieku supermocarstwa zimnowojenne pomogły ukształtować świat państw narodowych, często zdominowanych przez nie, ale już nie rządzonych bezpośrednio, jak to było w imperiach terytorialnych. Niemcy i Japonia w obawie przed eksterminacją własnych narodów walczyły do końca, ale im także pozwolono na transformację własnej państwowości, gdy miejscowe siły odpowiedzialne za ekspansję imperialną zostały już pokonane. Te państwa „nowego ładu” poniosły klęskę, chociaż wcale nie była ona z góry przesądzona. Największe straty w ludziach oraz zasobach po obu stronach przyniosły dwa ostatnie lata wojny, nim zwycięstwo jednych i klęska drugich stały się nieuniknione. Przemoc, chociaż na znacznie mniejszą skalę, trwała też po 1945 roku, gdy pod blaknącą gwiazdą starych imperiów kolonialnych i w cieniu ambicji nowych supermocarstw rozwiązywano – nie wszędzie z powodzeniem – konflikty polityczne i ideologiczne pozostałe w spadku po drugiej wojnie światowej. Jest to temat ostatniego rozdziału, opisującego ostateczny rozpad tradycyjnych imperiów, który doprowadził do powstania dzisiejszego świata państw narodowych.

Nakreślone w taki sposób kontury owej ostatniej wojny imperialnej stanowią ramy dla rozdziałów problemowych, w których zgłębiam kluczowe kwestie dotyczące szerszego doświadczenia tego konfliktu zarówno przez uczestniczących w walce żołnierzy, jak i przez ludność cywilną zmuszoną uczestniczyć w wojnie totalnej⁶. W jaki sposób państwa zmobilizowały potrzebne im kolosalne zasoby ludzkie i materialne i z jakim skutkiem? W jaki sposób siły zbrojne uczestniczyły w organizowaniu i wykorzystywaniu owych zasobów i jaki przyniosło to efekt? W jaki sposób państwa, partie polityczne i pojedyncze osoby usprawiedliwiały toczone wojny i podtrzymywały poparcie społeczne w czasie kosztownych, często barbarzyńskich kampanii, nawet w obliczu nieuchronnej klęski? Dlaczego równolegle do regularnych działań wojennych rozwinęły się wojny domowe oraz „wojny cywilów” i jakie to miało konsekwencje społeczne lub polityczne? Są tu wreszcie rozdziały poświęcone szkodom, jakie wojna wyrządziła społeczeństwom, które jej doświadczyły. To, co nazywam tutaj „emocjonalną geografią wojny”, jest próbą nakreślenia swoistej mapy emocjonalnych i psychologicznych skutków wojny dla tych wszystkich, którzy zostali wessani w jej orbitę, a w szczególności dla ponad stu milionów mężczyzn i kobiet powołanych do wojska. Ich zachowania i oczekiwania zmieniały się pod wpływem wojny, napędzane przez szeroką gamę uczuć: strach, nienawiść, urazy lub gniew, ale także odwagę, samopoświęcenie, troskę i współczucie. Jest to element doświadczenia wojennego trudny do opisania przez historyka, ale kluczowy przy jakiejkolwiek próbie wyjaśnienia tego, co wojna wyrządziła osobom, które znalazły się pod stałą presją wyjątkowych okoliczności, tak na polu bitwy, jak i poza nim. Ostatnim poruszanym tu wątkiem są wywołane przez tę wojnę niesłychana przemoc i przestępczość, które skutkowały masowo popełnianymi okrucieństwami i śmiercią dziesiątków milionów ludzi, w większości cywilów. Stawiam w nim dwa podstawowe pytania: dlaczego liczba ofiar śmiertelnych, zarówno wśród żołnierzy, jak i cywilów, była tak wysoka – mniej więcej pięciokrotnie większa niż w pierwszej wojnie światowej – i dlaczego sprawcy chcieli i mogli się posuwać do wszelkiego rodzaju okrucieństw na wszystkich teatrach działań wojennych? Te dwa pytania są wyraźnie powiązane, jednak nie są tym samym; śmierć, bezlitosny towarzysz konfliktu, przychodziła pod wieloma postaciami i z wielu powodów.

Liczba opracowań i źródeł poświęconych drugiej wojnie światowej jest obecnie tak duża, że nie sposób uwzględnić je wszystkie przy pisaniu jakiejkolwiek nowej monografii na ten temat. Czterdzieści lat temu, gdy zaczynałem pisać o tej wojnie, można jeszcze było przeczytać większość tego, co napisano w literaturze przedmiotu i co zawierało jakieś przydatne informacje. W ciągu czterech ostatnich dekad nastąpiła jednak ogólnoświatowa eksplozja piśmiennictwa historycznego dotyczącego wszelkich aspektów drugiej wojny światowej i całego tego okresu. W związku z tym obecnie można się zapoznać jedynie z ułamkiem istniejącej literatury i dlatego – zamiast silić się na encyklopedyczną wszechstronność – skupiłem się na materiałach potwierdzających centralne tezy mojej książki. Nie da się już napisać pełnej historii tej wojny w jednym tomie, ani nawet w kilku. Opublikowana ostatnio The Cambridge History of the Second World War obejmuje trzy opasłe woluminy, które i tak nie pomieściły wszystkiego. Przyjąłem więc ogólną zasadę korzystania z materiałów opublikowanych w ciągu ostatnich kilku lat, gdyż w wielu przypadkach podsumowują one stan wiedzy na dany temat, chociaż jest również wiele znacznie starszych opracowań o kluczowym znaczeniu, których starałem się nie pominąć. Poszczęściło mi się zwłaszcza pod tym względem, że mogłem skorzystać z bogactwa nowych opracowań poświęconych zagadnieniom imperium oraz dziejom Azji w czasie wojny, które od dawna były zaniedbanymi aspektami literatury przedmiotu. Wykorzystałem też użyteczne materiały archiwalne z dziedzin, które bliżej badałem. Dziś historycy mają do dyspozycji przebogate zasoby wspomnień, zarówno tych opublikowanych, jak i w formie nagrań, które rozjaśniają lub sporadycznie podważają to, co wcześniej mieli oni do powiedzenia na temat doświadczeń wojennych, dlatego czerpałem także z tych zasobów, chociaż znacznie oszczędniej niż z wielu nowych opisowych ujęć tego konfliktu. Co nieuniknione, sporo spraw zostało tutaj pominiętych lub potraktowanych nazbyt skrótowo, o czym czytelnik będzie miał okazję się przekonać. Zauważy on także, że niektóre dobrze znane zagadnienia – na przykład naloty bombowe, Holocaust czy siła bojowa poszczególnych armii – zostały tu podzielone stosownie do rozmaitych punktów widzenia przyjętych w rozdziałach problemowych. Mam jednak nadzieję, że udało mi się wystarczająco przejrzyście ukazać istotę historycznego znaczenia wojny. Ma to być historia, która zadaje wielkie pytania o cały okres drugiej wojny światowej w nadziei, że indywidualne doświadczenia zyskają większy sens dzięki lepszemu zrozumieniu ogólnych ram, w jakich ludzie zmuszeni byli wtedy działać. Jest to również historia śmierci, terroru, zniszczenia i nędzy, które składały się na tę „niesłychaną mękę”, o jakiej pisał Cordell Hull. Krew i zgliszcza były jej gorzką ceną.

Richard Overy

listopad 2020

Polski wydawca podzielił książkę na dwa tomy, w związku z czym część rozdziałów znajduje się w tomie II – przyp. red. [wróć]

Podziękowania

Bardzo wielu moich kolegów, badaczy i studentów w taki czy inny sposób przyczyniło się do ostatecznego kształtu tej książki, przez wiele lat dyskutując ze mną i udzielając mi rad. Indywidualnie mogę podziękować tylko niewielkiej ich części, ale reszcie jestem winien wyrazy wdzięczności za ich użyteczny i krytyczny wkład w moją pracę nad dziejami tej wojny. W szczególności podziękowania należą się Martinowi Thomasowi, mojemu koledze z Exeter, który bardziej niż ktokolwiek przekonywał mnie, bym wytrwał w zamiarze napisania historii tej wojny pod kątem rywalizacji imperialnej. Wydział w Exeter okazał się właściwym miejscem dla kogoś, kto tak jak ja, zamierzał połączyć dzieje drugiej wojny światowej i towarzyszącej jej przemocy z dziejami imperializmu.

Za pomoc, rady i rozmowy prowadzone w trakcie pisania jestem wdzięczny następującym osobom: Evanowi Mawdsleyowi, Matthew Heaslipowi, Laurze Rowe, Richardowi Toye’owi, Royowi Ironsowi, Richardowi Hammondowi, Olivierowi Wieviorce, zmarłemu sir Michaelowi Howardowi, Hansowi van de Venowi, Ranie Mitterowi, Paulowi Clemence’owi, Lucy Noakes, Zoe Waxman, Andrew Buchananowi, Stephenowi Lee, Joe Maiolo, Klausowi Schmiderowi, Sönkemu Neitzlowi i Robertowi Gerwarthowi. Ich bezcenna praca wywarła wpływ na to, co napisałem, i dlatego chciałbym im złożyć ogromne podziękowania. Starałem się dopilnować, aby ich wkład został w pełni uwzględniony w przypisach. Jak zwykle, mam wielki dług wdzięczności u Simona Windera, mojego cudownego wydawcy w wydawnictwie Penguin, który cierpliwie czekał na tę książkę dłużej, niż gotów byłby uczynić jakikolwiek inny wydawca, i z krytycznym zaangażowaniem przeczytał wszystko, co napisałem. Jestem bardzo wdzięczny moim agentkom Gill Coleridge, a obecnie Carze Jones, za ich hojne wsparcie przez cały okres pracy nad książką. Na koniec pragnę podziękować członkom zespołu, który przygotowywał tekst do wydania: Richardowi Duguidowi, Evie Hodgkin, Charlotte Ridings, Jeffowi Edwardsowi, Sandrze Fuller i Matthew Hutchinsonowi.

Uwagi na temat terminologii

W całej książce stosuję określenia „alianci” i „Oś”, ponieważ są one tak powszechnie przyjęte, że trudno ich unikać bez narażania się na spore komplikacje. Niemniej jednak warto zauważyć, że trzej główni członkowie obozu aliantów nie byli sprzymierzeni w żaden formalny sposób, z wyjątkiem sojuszu zawartego w 1942 roku przez Wielką Brytanię ze Związkiem Radzieckim. Państwa Osi także nie stanowiły tak naprawdę spójnego sojuszu. Nazwa ta początkowo odnosiła się do relacji niemiecko-włoskich i została wymyślona przez Mussoliniego. Japonia sprzymierzyła się z Niemcami i Włochami, zawierając we wrześniu 1940 roku pakt trzech, do którego dołączyło też kilka innych państw europejskich uczestniczących w wojnie ze Związkiem Radzieckim, z wyjątkiem Finlandii będącej tylko państwem współwalczącym. Japonia nie była w żaden sposób formalnie związana z europejską Osią aż do września 1940 roku, ale po tej dacie światowa opinia publiczna prawie jednogłośnie zaczęła używać określenia „państwa Osi”, do których zaliczano także Japonię, a nazwa ta utrwaliła się niemal w całej współczesnej historiografii. Używam jej tak samo, jak to czyniono w czasie drugiej wojny światowej, chociaż zdaję sobie sprawę z niedoskonałości tego pojęcia.

Należy również zwrócić uwagę na problem z wieloma podawanymi w tej książce statystykami i liczbami. Trudności z ustaleniem liczby uczestników wielu większych i mniejszych bitew oraz używanego przez nich sprzętu są dobrze znane; podobnie wygląda problem z obliczaniem strat w ludziach i maszynach, które różnią się w zależności od tego, jak w historiografiach poszczególnych krajów określa się czas trwania danej bitwy lub jej obszar. Starałem się korzystać z jak najaktualniejszych i najwiarygodniejszych statystyk, ale mam świadomość, że w wielu przypadkach są obliczenia, które znacznie odbiegają od tych podawanych przeze mnie. W odniesieniu do miar i wag pozwoliłem sobie na pewne uproszczenia. Kiedy używam terminu „tona”, pisząc o statystykach dotyczących żeglugi, wagomiaru zrzuconych bomb lub ilości wyprodukowanych zasobów, nie czynię rozróżnienia między toną brytyjską, metryczną i amerykańską. Wszystkie one mają inną wartość, ale wyjaśnianie tego za każdym razem byłoby zbyt uciążliwe, wspomniana różnica zaś nie jest na tyle duża, aby wykluczyć użycie określenia „tona”. Tona amerykańska, inaczej krótka, równa się 2000 funtów brytyjskich, tona brytyjska, tak zwana długa, ma 2240 funtów, a tona metryczna (1000 kilogramów) to równowartość 2204 funtów. Odległości generalnie podaję raczej w kilometrach niż milach, gdyż ta pierwsza miara dominuje na świecie. Jedna mila lądowa to 1,6 kilometra.

W kwestii transliteracji imion i nazwisk oraz geograficznych nazw chińskich, arabskich i indyjskich starałem się zwykle stosować do obecnej praktyki, z wyjątkiem przypadków, gdy dane imię, nazwisko lub nazwa są nadal powszechnie stosowane w tradycyjnej formie (na przykład Kalkuta, nie Kolkata, lub Czang Kaj-szek, nie Jiang Jieshi). Chińskie nazwy miejscowe stwarzają szczególne trudności tam, gdzie obecnie używana transliteracja słabo przypomina nazwy spopularyzowane na Zachodzie (na przykład Guangzhou zamiast Kanton), dlatego przy pierwszym użyciu starałem się dodawać w nawiasie okrągłym nazwę oryginalną. Nazwy oraz imiona i nazwiska transkrybowane z arabskiego mogą przybierać liczne formy i w tym przypadku również wybierałem tę, która obecnie wydaje się akceptowana w środowisku akademickim.

Spis skrótów

AM: | amplitude modulation – modulacja amplitudy
ASV: | air-to-surface vessel radar – radar do wykrywania celów nawodnych
BBC: | British Broadcasting Corporation – rozgłośnia BBC
BEF: | British Expeditionary Force – Brytyjski Korpus Ekspedycyjny
BIA: | Burma Independence Army – Armia Niepodległości Birmy
BMW: | Bayerische Motoren Werke – BMW
CLN: | Comitato della Liberazione Nationale – Komitet Wyzwolenia Narodowego (Włochy)
CLNAI: | Comitato della Liberazione Nationale Alta Italia – Komitet Wyzwolenia Narodowego Górnych Włoch
DCR: | division cuirassée de réserve – dywizja pancerna (Francja)
DKG: | Deutsche Kolonialgesellschaft – Niemieckie Towarzystwo Kolonialne
DLM: | division légère mécanique – lekka dywizja zmechanizowana (Francja)
DP: | Displaced Person – dipis
ELAS: | Ethnikos Laikos Apeleftherotikos Stratos – Ludowa Armia Wyzwolenia Narodowego (Grecja)
FFI: | Forces françaises de l’intérieur – Francuskie Siły Wewnętrzne
FLN: | Front de Liberation Nationale – Front Wyzwolenia Narodowego (Algieria)
FM: | frequency modulation – modulacja częstotliwości
GCCS: | Government Code and Cipher School – Rządowa Szkoła Kodów i Szyfrów (Wielka Brytania)
GKO: | Gosudarstwiennyj Komitiet Oborony – Państwowy Komitet Obrony (ZSRR)
HMS: | His Majesty’s Ship – okręt Jego Królewskiej Mości
IMT: | International Military Tribunal – Międzynarodowy Trybunał Wojskowy
INA: | Indian National Army – Indyjska Armia Narodowa
JSC: | Joint Security Control – Połączona Kontrola Bezpieczeństwa
LCVP: | Landing Craft, Vehicle, Personnel – typ amerykańskiej barki desantowej
LMF: | Lack of Moral Fibre – „brak zasad moralnych”
LST: | Landing Ship, Tank – amerykański okręt desantowy przystosowany do przewozu czołgów
LVT: | Landing Vehicle, Tracked – typ amfibii amerykańskiej
MIT: | Massachusetts Institute of Technology
MPWO: | Miestnaja Protiwowozdusznaja Oborona – Lokalna Obrona Przeciwlotnicza (ZSRR)
NAACP: | National Association for the Advancement of Colored People – Krajowe Stowarzyszenie na rzecz Popierania Ludności Kolorowej (USA)
NKWD: | Narodnyj komissariat wnutriennich dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (ZSRR)
NSDAP: | Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei – Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza
OKW: | Oberkommando der Wehrmacht – Naczelne Dowództwo Sił Zbrojnych (Niemcy)
ONZ: | Organizacja Narodów Zjednoczonych
OSS: | Office of Strategic Services – Biuro Służb Strategicznych (USA)
OUN: | Orhanizacija ukrajinśkych nacionalistiw – Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów
PPU: | Peace Pledge Union – Unia Ślubowania Pokoju (Wielka Brytania)
PWE: | Political Warfare Executive – Zarząd Wojny Politycznej (Wielka Brytania)
PzKpfw: | Panzerkampfwagen – czołg
RAF: | Royal Air Force – Królewskie Siły Powietrzne (Wielka Brytania)
RKFDV: | Reichskommissar für die Festigung deutschen Volkstums – komisarz Rzeszy do spraw umacniania niemczyzny
RSHA: | Reichssicherheitshauptamt – Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (Niemcy)
RuSHA: | Rasse- und Siedlungshauptamt – Główny Urząd Rasy i Osadnictwa SS (Niemcy)
SA: | Sturmabteilung – Bataliony Szturmowe (Niemcy)
SD: | Sicherheitsdienst – Służba Bezpieczeństwa (Niemcy)
SHAEF: | Supreme Headquarters, Allied Expeditionary Force – Kwatera Główna Alianckich Sił Ekspedycyjnych
SO: | Special Operations – Operacje Specjalne (USA)
SOE: | Special Operations Executive – Zarząd Operacji Specjalnych (Wielka Brytania)
SS: | Schutzstaffel – Sztafety Ochronne (Niemcy, pierwotnie elitarne oddziały ochronne NSDAP dowodzone przez Himmlera)
Stawka: | Stawka Wierchownogo Gławnokomandowanija – Kwatera Główna Najwyższego Naczelnego Dowództwa (ZSRR)
UKF: | ultrakrótkie fale radiowe
UNRRA: | United Nations Relief and Rehabilitation Administration – Administracja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy
USMC: | United States Marine Corps – Korpus Piechoty Morskiej Stanów Zjednoczonych
USS: | United States Ship – okręt Stanów Zjednoczonych
Waffen-SS: | jednostki wojskowe SS
WASP: | Women Airforce Service Pilots – Pilotki w Służbie Sił Powietrznych (USA)
WAVES: | Women Accepted for Volunteer Emergency Service – Kobiety Przyjęte do Nadzwyczajnej Służby Ochotniczej (USA)
WVHA: | SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt – Główny Urząd Gospodarki i Administracji SS
Z-Plan: | Ziel-Plan – „plan docelowy” (niemieckiej marynarki wojennej)
ZSRR: | Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
ŻOB: | Żydowska Organizacja Bojowa
ŻZW: | Żydowski Związek Wojskowy

Mapki

1. Podboje japońskie w Chinach 1931–1941

2. Imperium włoskie 1935–1941

3. Ekspansja Niemiec od 1936 do czerwca 1941

4. Rejon Morza Śródziemnego i Bliski Wschód 1940–1942

5. Imperium niemieckie na Wschodzie 1941–1943

6. Ekspansja Japonii na południe 1941–1944

7. Wojna niemiecko-radziecka 1943–1945

8. Kontrofensywa aliantów w Azji i na Pacyfiku 1942–1945

9. Wojna na Zachodzie 1943–1945

Artyleria francuska ostrzeliwuje w 1925 roku powstańców berberyjskich w Maroku podczas toczącej się w latach 1921–1927 wojny o Rif. Była to jedna z głównych wojen kolonialnych XX wieku, w czasie której miejscowe plemiona walczyły z wojskami hiszpańskimi i francuskimi o odzyskanie niepodległości. Photo 12 Collection/Alamy

Prolog

„Krew i zgliszcza”: epoka wojny imperialnej

Imperializm w formie znanej z dziewiętnastego wieku nie jest już dłużej możliwy i pozostaje tylko pytanie, czy zostanie on pogrzebany pokojowo, czy pośród krwi i zgliszczy.

Leonard Woolf, 1928⁷

Cytat, z którego zaczerpnąłem tytuł niniejszej monografii drugiej wojny światowej, pochodzi z książki Imperialism and Civilization [Imperializm i cywilizacja]. Leonard Woolf, znawca ekonomii politycznej, napisał ją, aby zademonstrować znaczenie współczesnego imperializmu dla zdefiniowania cywilizacji początku XX wieku. Jak twierdził, świat zachodni przeszedł niezwykłą rewolucję w ciągu poprzednich stu lat, kiedy to rozwój przemysłu, umasowienie polityki i upadek arystokracji przekształciły społeczeństwa. Była to transformacja, z której wyrosła nowoczesna koncepcja państwa narodowego, jednak towarzyszyła jej również nowa fala zdumiewających podbojów imperialnych, które trwały aż do momentu powstawania książki. Woolf uważał, że ta nowa cywilizacja jest „agresywna, wojująca, zaborcza, oparta na wyzysku i nawracająca na swoją modłę”, a najnowsza historiografia instytucji imperium w znacznej mierze potwierdza jego osąd. Zdominowanie całego globu przez garstkę narodów kolonizatorskich było czymś zupełnie wyjątkowym w dziejach świata⁸. Dla Woolfa ekspansja imperialna stanowiła niebezpieczną, wybuchową siłę, która według jego przewidywań miała upaść wśród gwałtu i przemocy. Tę opinię zdawała się potwierdzać wielka wojna z lat 1914–1918, a dwadzieścia lat później miała wybuchnąć kolejna, jeszcze bardziej globalna i niszcząca druga wojna światowa.

Woolf niewątpliwie miał rację, przekonując, że głębokie korzenie owej globalnej przemocy sięgają ostatnich dekad XIX wieku, gdy tempo modernizacji ekonomicznej i politycznej rosło w całym rozwijającym się świecie. W Europie, Ameryce Północnej i Japonii trwały zakrojone na szeroką skalę procesy industrializacji i urbanizacji sprzyjające również propagowaniu silniejszego poczucia świadomości narodowej, które pojawiło się w tym samym czasie. Dwa z owych szybko modernizujących się państw, a mianowicie Włochy i Niemcy, powstały niedługo wcześniej: odpowiednio w 1861 i 1871 roku. Japonia, jedyne państwo azjatyckie modernizujące się według wzorców europejskich, w rzeczywistości także była „nowym” krajem, odnowionym na skutek „odnowy Meiji” z 1868 roku, kiedy to tradycyjny szogunat Tokugawów został obalony przez nową elitę reformatorów ekonomicznych i militarnych działających pod egidą cesarza¹. Modernizacja gospodarki w połączeniu z upowszechnieniem edukacji, zwiększeniem mobilności społecznej i ewolucją centralnego aparatu państwowego pozwalała na mocniejsze związanie ze sobą narodu. Procesy te zachodziły nawet w państwach o znacznie dłuższej historii, tworząc nowe poczucie tożsamości narodowej i sprawiając, że polityka coraz bardziej stawała się sprawą ogólnonarodową. Przemiany społeczne skutkowały powstaniem masowych organizacji politycznych oraz żądaniami liberalnych reform i zapewnienia ludowi większej reprezentacji. Z wyjątkiem Cesarstwa Rosyjskiego wszystkie modernizujące się państwa już przed rokiem 1900 miały parlamenty (z ograniczonym czynnym prawem wyborczym) i ustanawiały rządy prawa dla tych, których uznawały za własnych obywateli. Z punktu widzenia dotychczasowych elit polityczno-ekonomicznych owe zmiany podkopywały jednak tradycyjną dystrybucję władzy w społeczeństwie i władzę polityczną. To właśnie w tej epoce szybkich i nieprzewidywalnych zmian rozwijające się potęgi przemysłowe zapoczątkowały nową falę imperializmu terytorialnego, zamierzając podzielić między siebie lub zdominować te części globu, które pozostawały jeszcze poza siecią istniejących imperiów kolonialnych. Spojrzenie przez pryzmat tego ostatniego, dynamicznego okresu ekspansji imperialnej pozwala najlepiej zrozumieć długofalowe przyczyny drugiej wojny światowej.

To, co Woolf uważał za „nowy imperializm”, rozwijający się w ciągu ostatnich czterdziestu lat przed wybuchem wojny w 1914 roku, było pod wieloma względami rozszerzeniem istniejących wcześniej struktur imperialnych. Na długo przed nastaniem „nowego” imperializmu Wielka Brytania, Francja, Hiszpania, Portugalia i Holandia miały rozsiane po całym świecie różnorodne terytoria: kolonie, protektoraty, strefy wpływów, składnice tranzytowe i obszary uprzywilejowanych praw traktatowych. Ta nowa fala była jednak inna. Napędzało ją rosnące poczucie rywalizacji między modernizującymi się krajami, wynikające częściowo z poszukiwania nowych źródeł surowców i żywności oraz nowych rynków zbytu, a częściowo z tego, że pod koniec XIX wieku posiadanie „imperium” zaczęto uważać za sposób na określenie tożsamości państwa narodowego jako postępowego czynnika „cywilizującego” resztę świata, jak również za symbol prestiżu narodowego. To ostatnie dotyczyło zwłaszcza wspomnianych „nowych” krajów o kruchej jeszcze tożsamości, którą osłabiały partykularyzmy regionalne i konflikty społeczne. W grudniu 1894 roku niemiecki kanclerz książę Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst oświadczył, że „utrzymanie naszych posiadłości kolonialnych jest wymogiem naszego honoru narodowego i wyznacznikiem naszej narodowej reputacji”⁹. Natomiast włoskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych oznajmiło w 1885 roku, że w tym „prawdziwym biegu z przeszkodami po zdobycze kolonialne we wszystkich częściach świata” Włochy muszą odnaleźć „swoje przeznaczenie wielkiego mocarstwa”, zdobywając dla siebie kolonie¹⁰. Japońscy reformatorzy kierujący „nowym” państwem Meiji uważali, że jakaś forma imperializmu dobitnie zademonstruje nowy „charakter narodowy” (kokutai). Dlatego zajęcie przez Japonię archipelagów Wysp Kurylskich, Riukiu i Bonin² w latach 70. XIX wieku było dla nich pierwszym krokiem na drodze do budowy tego, co zaczęli nazywać Cesarstwem Wielkiej Japonii (Dai Nippon Teikoku)¹¹. Ponad pół wieku później dążenie tych trzech krajów do budowy własnych imperiów miało doprowadzić do wojny światowej w latach 40. XX stulecia.

To połączenie wykuwania nowoczesnej tożsamości narodowej ze zdobywaniem lub rozszerzaniem własnego imperium stawało się przed rokiem 1914 coraz powszechniejszym zjawiskiem i objęło nawet tradycyjne imperia dynastyczne w Europie Wschodniej, Romanowów i Habsburgów, których aspiracje imperialne na Bałkanach miały w końcu doprowadzić do wojny. Kraje, które zamierzały skonsolidować lub zbudować swoje zamorskie imperium, nie ukrywały wcale związku między procesem budowania narodu oraz imperializmem. Termin „imperium narodowe” (nation-empire), w odróżnieniu od „państwa narodowego” (nation-state), oznacza więc kraj uczestniczący we wspomnianej walce o nowe terytoria. Ta swoista „nacjonalizacja imperializmu” pozostawała kwestią o kluczowym znaczeniu aż do lat 30. XX wieku i nadejścia ostatniej fali podbojów terytorialnych¹². Instytucja imperium w pewnym stopniu przyczyniła się do wyraźniejszego zdefiniowania dominującej pozycji metropolii, podkreślając kontrasty między obywatelem i poddanym, cywilizowanym i prymitywnym, nowoczesnym i archaicznym – te różnice aż do lat 40. XX wieku kształtowały sposób postrzegania przez państwa imperialne ludów i terytoriów, które znalazły się pod ich kontrolą. Wszystkie państwa imperialne podzielały taką wizję świata, prawie całkowicie lekceważąc kultury i wartości istniejące na zajętych przez nie obszarach. Nadzieje, jakie wiązano z imperium – od pozyskania nowych konsumentów po nawrócenie obcych ludów na swoją wiarę – w większości przypadków okazywały się jednak wygórowane. To, co Birthe Kundrus nazywa „imperialnymi fantazjami”, odgrywało ważną rolę w pobudzaniu rywalizacji między państwami, nawet tam, gdzie było oczywiste, że koszty utrzymania imperium prawdopodobnie będą wyższe niż ograniczone często korzyści płynące z jego posiadania¹³. Były to sugestywne fantazje o zasiedlaniu dzikich pograniczy, odkryciu bajecznie bogatego Eldorado, podjęciu szczytnej „misji cywilizacyjnej” lub wypełnieniu objawionego wcześniej przeznaczenia narodu, które na nowo go ożywi. To one kształtowały sposób, w jaki „imperium” miało być postrzegane w następnym półwieczu.

Fantazje podtrzymujące tę falę nowego imperializmu nie powstawały jednak w próżni. W wielu krajach imperialnych korzystały bowiem ze znacznego zaangażowania intelektualistów i naukowców w budowę imperium oraz same stymulowały to zaangażowanie. Idea współzawodnictwa narodów w dużej mierze opierała się na zastosowaniu darwinowskiego paradygmatu o przetrwaniu najlepiej przystosowanych, który zdaniem niektórych oznaczał, że rywalizacja między nowoczesnymi państwami ma charakter naturalny. Ta argumentacja była szeroko dyskutowana przed rokiem 1914, niemniej pojawił się wtedy pogląd, wyznawany przez część najbardziej zasłużonych następców Darwina, zgodnie z którym naturalnym przeznaczeniem „zdrowych” narodów jest podporządkowanie sobie pomniejszych ludów. Brytyjski statystyk Karl Pearson wystąpił w 1900 roku z odczytem zatytułowanym National Life from the Standpoint of Science [Życie narodu z punktu widzenia nauki]. Głosił on między innymi, że naród należy doprowadzić do wysokiej sprawności „głównie za pomocą wojny z podrzędnymi rasami i za pomocą walki z rasami równorzędnymi o szlaki handlowe oraz źródła surowców i zapasy żywności. Taki jest pogląd historii naturalnej na rodzaj ludzki”¹⁴. Niemiecki generał Friedrich von Bernhardi, w opublikowanej w 1912 roku i przełożonej na wiele języków książce Deutschland und der nächste Krieg [Niemcy i następna wojna], przedstawił rywalizację między narodami w kategoriach, które wielu uważało wtedy za pewnik: „Przeżywają te formy, które są w stanie zapewnić sobie najkorzystniejsze warunki do życia i potwierdzić swoją pozycję w uniwersalnej gospodarce przyrody. Słabszy ginie”¹⁵. W tym zastosowaniu teorii Darwina kluczowym elementem była walka o zasoby, dlatego powszechnie zakładano, że imperium w końcu będzie potrzebowało nowych terytoriów. W 1897 roku niemiecki geograf Friedrich Ratzel ukuł cieszący się obecnie złą sławą termin „przestrzeń życiowa” (Lebensraum), przekonując, że nowoczesne „wyższe” kultury winny prowadzić ekspansję terytorialną, aby zapewnić żywność i zasoby materialne dla rosnącej liczby ludności, i że osiągnąć to można wyłącznie kosztem kultur „niższych”. Gdy pisał swoją Politische Geographie [Geografia polityczna], młody Adolf Hitler chodził jeszcze do szkoły w Austrii, lecz wnioski płynące z owej lektury przyszły dyktator omawiał potem w latach 20. XX wieku ze swym bliskim współpracownikiem Rudolfem Hessem¹⁶.

Poczucie wyższości kulturowej, które ukształtowało imperializm europejski, opierało się także na popularnej wówczas teorii naukowej głoszącej istnienie hierarchii ras opartej rzekomo na różnicach genetycznych. Chociaż przekonujących dowodów naukowych było niewiele, stan prymitywnego zacofania lub jawnego barbarzyństwa, w którym kolonizowany świat ponoć jedynie wegetował, zdaniem zwolenników tej teorii oznaczał, że zasoby materialne i ziemia miały się zmarnować, gdyby nie zostały przejęte przez bardziej rozwinięte narody, których zadaniem było niesienie owoców cywilizacji egzotycznym i podupadłym ludom. Kontrast ten uważano za coś oczywistego i wykorzystywano do usprawiedliwiania strategii dyskryminacji rasowej i permanentnego stanu podporządkowania. W 1900 roku lord Curzon, brytyjski wicekról Indii, przekonywał, że „wszystkie te miliony, którymi muszę zarządzać, to prawie dzieci”. W Niemczech pogląd ów rozciągnięto nawet na europejskich sąsiadów tego kraju na wschodzie, których należało traktować – jak to ujęła w 1914 roku gazeta „Leipziger Volkszeitung” – jako „siedlisko barbarzyństwa”¹⁷. Bardziej niebezpieczny był jednak fakt, że takie przekonanie o własnej wyższości, czy to biologicznej, czy etycznej, wykorzystywano do usprawiedliwiania skrajnie wysokiego poziomu przemocy, który w rzeczywistości leżał u podstaw tej fali nowego imperializmu.

Wywłaszczeniom miejscowej ludności z jej ziemi prawie zawsze towarzyszyły mniejsza lub większa brutalność czy groźby. Jeszcze przed rokiem 1914 uznawano, że los rdzennej ludności Ameryki Północnej lub australijskich Aborygenów był godną pożałowania, ale nieuniknioną konsekwencją rozszerzania się podbojów białych. W taki sam sposób postrzegana była masowa przemoc towarzysząca prowadzonej od lat 70. XIX wieku ekspansji w Afryce i Azji – jako niezbędny i niebudzący żadnych wątpliwości moralnych skutek szerzenia cywilizacji podejmowanego dla dobra ludów, które padały ofiarą wspomnianej przemocy. W 1904 roku w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej [obecnie Namibia – przyp. tłum.] pewien niemiecki lekarz mógł zatem napisać, że „ostatecznym rozwiązaniem [Endlösung] kwestii tubylczej może być tylko złamanie siły tubylców całkowicie i raz na zawsze”. „Ostateczne rozwiązanie”, podobnie jak „przestrzeń życiowa”, nie było wcale wynalazkiem narodowego socjalizmu, o czym należy pamiętać, nawet jeśli niektórzy historycy podchodzą nieufnie do wszelkich sugestii o istnieniu związku przyczynowego między tymi dwiema epokami¹⁸. Taki język przed 1914 rokiem nie był również wyłączną domeną Niemców. Bliźniacze koncepcje „rasy i przestrzeni”, które miały zdominować imperializm lat 30. i 40. XX wieku, powstały w płodnym okresie przed wybuchem pierwszej wojny światowej, gdy zastanawiano się nad funkcjami oraz imperatywami imperium¹⁹. W tym samym czasie konstruowano dwa przeciwstawne uniwersa moralne, w których kolonizatorów uznawano za uprzywilejowanych przedstawicieli imperium, a ludy podporządkowane można było traktować z pewną dozą przymusu i samowoli władz, co było nie do pomyślenia w metropolii.

Ta „mapa mentalna” relacji między nowoczesnym narodem i jego imperium terytorialnym miała jednak niewiele wspólnego z historycznymi realiami owej epoki budowy nowych imperiów. W rzeczy samej, przez cały ten okres, aż do upadku imperiów terytorialnych po roku 1945, istniał wyraźny rozziew między imperium jako „wspólnotą wyobrażoną” a faktycznymi kosztami, jakie musiały ponosić, oraz niebezpieczeństwami, na jakie się narażały wspólnoty narodowe, które w budowaniu własnego imperium miały rzekomo odnaleźć swą nowoczesną tożsamość. Dotyczyło to nawet dwóch głównych potęg imperialnych, czyli Wielkiej Brytanii i Francji, które musiały poświęcać własne zasoby na podbój i obronę coraz większych terytoriów. W 1911 roku Wielka Brytania panowała nad obszarem o powierzchni 31 milionów kilometrów kwadratowych zamieszkiwanym przez 400 milionów ludzi, Francja zaś kontrolowała tereny wielkości 12,5 miliona kilometrów kwadratowych, czyli obszar dwudziestokrotnie większy od metropolii, na którym żyło 100 milionów mieszkańców²⁰. W „nowych” krajach, wstępujących po raz pierwszy na ścieżkę imperializmu, znacznie trudniej było wzbudzić entuzjazm społeczeństwa dla posiadania kolonii zamorskich, które były mniejsze i nie tak zasobne jak te należące do starszych imperiów, przez co przyciągały mniej emigrantów i mniejsze inwestycje. Zakończona klęską w 1896 roku inwazja włoska na Abisynię sprawiła, że Włochy musiały się zadowolić namiastką imperium w postaci skrawków Somalii i Erytrei, a opinia publiczna w metropolii wrogo odnosiła się do pomysłów kolejnych awantur kolonialnych. W tym malutkim imperium mieszkało jedynie kilka tysięcy Włochów, podczas gdy emigracja włoska do innych krajów wynosiła blisko 16 milionów ludzi. Zanim Włochy wyruszyły w 1911 roku na wojnę z imperium osmańskim, aby przejąć kontrolę nad Trypolitanią i Cyrenajką, młody radykalny dziennikarz Benito Mussolini przestrzegał, że każdy rząd, który zażąda krwi i pieniędzy dla polityki podbojów, sprowokuje strajk generalny. „Wojna między narodami zmieni się w ten sposób w wojnę między klasami”, twierdził. Echa tych poglądów były później widoczne w jego wizji imperializmu, w której odróżniał narody „proletariackie”, takie jak Włochy, od bogatych mocarstw „plutokratycznych”²¹. W Niemczech przed rokiem 1914 podejście do własnego imperium zamorskiego było równie ambiwalentne. Entuzjazm dla kolonii panował w zdominowanych przez burżuazję kręgach przedsiębiorców, duchownych i nauczycieli i u progu pierwszej wojny światowej Niemieckie Towarzystwo Kolonialne (Deutsche Kolonialgesellschaft, DKG) liczyło około 40 tysięcy członków, ale wciąż było to dwa razy więcej niż liczba Niemców osiadłych w koloniach zamorskich²². Wprowadzenie powszechnej edukacji oraz panująca w Rzeszy przed 1914 rokiem kultura pomagały wytworzyć zainteresowanie egzotycznymi i romantycznymi aspektami kolonizacji zamorskiej, jednak znacznie popularniejsze były w tym kraju wyobrażenia o własnym kontynentalnym imperium na „Wschodzie”. Miały się one okazać trwałym motywem przewodnim niemieckiego podejścia do terytorium aż do lat 30. i 40. XX wieku, gdy aktywnie przystąpiono do budowania imperium w Europie, dlatego warto nieco bliżej przyjrzeć się tej kwestii.

Zjednoczone państwo niemieckie, które powstało w 1871 roku, obejmowało swym zasięgiem wschodnie tereny Prus zamieszkiwane przez liczną ludność polską, co było skutkiem rozbiorów Rzeczypospolitej dokonanych wspólnie z Rosją i Austrią pod koniec XVIII wieku. Obszar ten zaczęto traktować w Niemczech jako swoisty falochron strzegący przed groźnym oceanem Słowian na wschodzie. W 1886 roku niemiecki kanclerz Otto von Bismarck zainaugurował działalność Królewskiej Pruskiej Komisji Kolonizacyjnej, której celem było wyrugowanie ludności polskiej za granicę z zaborem rosyjskim i zaludnienie kresów wschodnich Rzeszy osadnikami niemieckimi, aby wykorzenić to, co uznawano za prymitywne formy rolnictwa (pogardliwe określenie polnische Wirtschaft – „polska gospodarka”), i zapewnić stabilną ochronę granicy przed jakimkolwiek przyszłym zagrożeniem. Ta „kolonizacja wewnętrzna”, jak zaczęto ją nazywać, była szeroko nagłaśniana. W 1894 roku powołano do życia Niemiecki Związek Marchii Wschodniej (Deutscher Ostmarkenverein)³, organizację mającą pobudzić akcję osadnictwa niemieckiego. Idee „rasy i przestrzeni” znalazły zastosowanie także tutaj i już na długo przed rokiem 1914 snuto fantazje o rozszerzeniu imperium niemieckiego dalej na wschód, na ziemie rzekomo dojrzałe do kolonizacji, w której ramach nowoczesna cywilizacja miała przynieść ład i kulturę krainom jakoby „pogrążonym w najgłębszym barbarzyństwie i nędzy”²³. W owym okresie powstawała również niemiecka literatura kresowa, tak zwane „powieści wschodnie” (Ostromanen), które zastępowały wizję imperium zamorskiego ideą kolonizacji wschodniego pogranicza. W powieściach tych Polak często był myląco przedstawiany jako „smagły” – z ciemną skórą, ciemnymi oczami i ciemnymi włosami – dla podkreślenia aspektu kolonialnego opisywanej rzeczywistości przez zdefiniowanie Polaka jako „innego”, stanowiącego przeciwieństwo „kulturalnego” Niemca. W jednej z najsłynniejszych powieści wschodnich, wydanej w 1904 roku Das schlafende Heer [Śpiącej armii] Clary Viebig, śniady chłop polski ubolewa nad panowaniem „białych najeźdźców o żółtych włosach”²⁴. Tuż przed wybuchem wojny w 1914 roku utworzono towarzystwo na rzecz „kolonizacji wewnętrznej”. Wydawane przez tę organizację czasopismo porównywało afrykańskie imperium kolonialne z zamieszkiwanymi przez Polaków wschodnimi kresami Rzeszy, agitując za ekspansją w obu tych kierunkach w celu zdobycia przestrzeni potrzebnej dla zdrowej rasy niemieckiej²⁵.

Głównymi czynnikami charakteryzującymi rozwój „nowego imperializmu” były jego wrodzona niestabilność i powszechnie stosowana przemoc, które cechowały ekspansję imperialną trwającą od lat 70. XIX wieku aż do lat 40. XX stulecia. Przed rokiem 1914 głównym argumentem przemawiającym za budową imperium była strategiczna konieczność udziału w uznawanej powszechnie za naturalną chaotycznej rywalizacji między licznymi imperiami narodowymi; wskazywano jednak też na potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa we własnych strefach wpływów lub zainteresowania gospodarczego, gdzie nacisk imperialny wywoływał gwałtowną reakcję miejscowej ludności. Postrzeganie okresu przed wybuchem pierwszej wojny światowej jako belle époque jest podejściem europocentrycznym, w tej epoce bowiem przemoc szerzyła się z Europy na cały świat. Dominacja modernizujących się państw była skutkiem nagłego przyspieszenia rozwoju transportu i nowych rodzajów uzbrojenia, które w połączeniu z pieniędzmi i wyszkoleniem żołnierzy zazwyczaj zapewniały przewagę militarną krajowi imperialnemu. Od roku 1868 Japonia w szybkim tempie modernizowała swoje siły zbrojne, naśladując rozwiązania europejskie, oraz przyjęła większość zaawansowanych technologii, ale była jedynym krajem Azji i Afryki, któremu się to udało. Podbój tradycyjnych społeczności był zupełny, czy chodziło o walki z Zulusami lub Matabele w Afryce, czy o brutalne zajęcie sułtanatu Acehu w Holenderskich Indiach Wschodnich, czy o francuski podbój Annamu i Tonkinu na obszarze obecnego Wietnamu. Stosowanie przemocy było wyraźną cechą charakterystyczną we wszystkich relacjach imperialnych aż do ostatecznego zmierzchu imperiów kolonialnych po roku 1945.

Dla późniejszego przebiegu obu wojen światowych większe znaczenie miały jednak konflikty o posiadłości imperialne między wyżej rozwiniętymi państwami, które były dla siebie bardziej równorzędnymi przeciwnikami. Skupianie się na roku 1914 jako rzekomym końcu pokoju jest w tym kontekście nieporozumieniem. Coraz bardziej zglobalizowany świat, jaki wyłonił się jeszcze przed wybuchem pierwszej wojny światowej, był regularnie destabilizowany przez konflikty zbrojne na wielką skalę (i chwile ostrych kryzysów międzynarodowych), które głęboko odbijały się na relacjach między głównymi potęgami europejskimi i na przyszłości Azji. Najważniejsze z nich były wojny prowadzone przez Japonię. Pierwszą, toczoną w latach 1894–1895 z Chinami, spowodowała ekspansja japońska w Korei, gdzie dominowały wpływy Pekinu. Wojna japońsko-chińska była dużym konfliktem, w którym Japończycy zwyciężyli dzięki swej nowej armii i flocie. Korea stała się protektoratem, a duża wyspa Formoza (obecnie Tajwan) – kolonią Japonii, która z dnia na dzień przeobraziła się w poważnego gracza w rozgrywce kolonialnej. Drugą z owych wojen była wojna japońsko-rosyjska w latach 1904–1905, która wybuchła, gdyż Rosja nie pozwoliła Japonii anektować chińskiej Mandżurii i sama zaczęła umacniać tam swoje wpływy. Japończycy rozgromili potężną rosyjską armię i zniszczyli prawie całą flotę wysłaną nadaremnie w liczący blisko 30 tysięcy kilometrów rejs z Bałtyku na Morze Japońskie, po czym przejęli rozległą rosyjską strefę wpływów w Mandżurii⁴. Japonia straciła na tej wojnie 81500 zabitych i 381 tysięcy rannych z łącznie 2 milionów zmobilizowanych żołnierzy. Był to największy wówczas konflikt zbrojny w dziejach tego kraju, który dzięki zwycięstwu całkowicie odmienił swoją pozycję w regionie²⁶.

Wojna między Hiszpanią i Stanami Zjednoczonymi w roku 1898 w założeniu nie miała być konfliktem o posiadłości imperialne, ale klęska Hiszpanów sprawiła, że Amerykanie przez pewien czas posiadali Filipiny, Portoryko, Guam i liczne mniejsze wyspy na Pacyfiku. Krótkotrwały rozkwit przeżywała idea „Większej Ameryki”, ale gdy Sąd Najwyższy orzekł, że nowo zdobyte terytoria nie są częścią Stanów Zjednoczonych, zainteresowanie budową amerykańskiego „imperium” wygasło. Bazy morskie na Pacyfiku miały znaczenie strategiczne, lecz terytoria odebrane Hiszpanii zawisły w swoistej próżni prawnej, nie będąc częścią żadnego sformalizowanego imperium, a jednak pozostając pod kontrolą amerykańskich okupantów²⁷. W 1899 roku wybuchła kolejna duża wojna w południowej Afryce – między Wielką Brytanią a Transwalem i Oranią, dwiema niepodległymi republikami burskimi. Dla Brytyjczyków trwająca do 1902 roku druga wojna burska była największym konfliktem zbrojnym od pół wieku. Zmobilizowali około 750 tysięcy żołnierzy i stracili blisko 22 tysiące zabitych i rannych. W tym przypadku Wielka Brytania walczyła przeciwko białym osadnikom europejskim, co ściągnęło na nią potępienie innych Europejczyków, ale ostatecznie wygrała i dodała znaczne terytoria oraz zasoby naturalne do swego imperium w Afryce. Jej zwycięstwo wzmocniło również neodarwinowski pogląd, że dalsze terytoria imperialne można zdobyć tylko w walce²⁸.

Kwestie kolonialne okazały się kluczowym katalizatorem podjęcia decyzji, które miały doprowadzić do wybuchu wojny w 1914 roku. Główną przyczyną formowania się bloków sojuszy, począwszy od lat 80. XIX wieku, były obawy natury strategicznej, które budziła rosnąca potęga i potencjał militarny szybko modernizujących się i politycznie niestabilnych „nowych” państw, jednak obawy te podsycała także rywalizacja imperialna. Rosja, upokorzona przez Japonię, ponownie zwróciła uwagę na Europę Południowo-Wschodnią oraz imperium osmańskie, konflikty kolonialne doprowadziły do powstania w 1904 roku ententy brytyjsko-francuskiej, a chęć wyjaśnienia podobnych niejasności skutkowała porozumieniem brytyjsko-rosyjskim z 1907 roku – współpraca tych trzech mocarstw ukształtowała później przebieg wojny europejskiej. Narastający wyścig zbrojeń napędzało jednak dążenie mocarstw do ochrony swych interesów w skali globalnej, a nie tylko europejskiej; w szczególności rozbudowa flot wojennych Wielkiej Brytanii i Niemiec zdaje się nie mieć sensu w oderwaniu od interesów globalnych tych państw. To właśnie charakter niemieckich ambicji imperialnych, wynikający z przekonania, że nowy kraj potrzebuje imperium jako symbolu swego statusu mocarstwa światowego, skłonił Berlin do zaangażowania się w poważniejsze incydenty międzynarodowe jeszcze przed rokiem 1914. Dotyczyło to w szczególności dwóch kryzysów marokańskich w latach 1905 i 1911, gdy Niemcy usiłowały podważyć porozumienia Wielkiej Brytanii, Francji i Hiszpanii w sprawie podziału praw do protektoratu nad tym obszarem.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Wraz z intronizacją cesarza Mutsuhito (1852‒1912) w październiku 1868 roku ogłoszono, że nastała era Meiji (Oświeconych Rządów). Przyjęto wtedy obowiązującą do dzisiaj zasadę, że cesarz panuje dożywotnio, a cały okres jego panowania stanowi jedną „erę”, której nazwa staje się imieniem pośmiertnym cesarza – przyp. tłum. [wróć]

Obecnie wyspy Ogasawara-shōto – przyp. tłum. [wróć]

W Polsce znany bardziej jako Hakata, od pierwszych liter nazwisk trzech założycieli: Ferdinanda von Hansemanna (1861‒1900), Hermanna Kennemanna (1815‒1910) i Heinricha von Tiedemanna (1843–1922) – przyp. tłum. [wróć]

W rzeczywistości Japończycy przejęli kontrolę tylko nad niecałą połową protektoratu rosyjskiego w Mandżurii, a mianowicie jego częścią południową, z półwyspem Liaotung oraz miastami Mukden (chiń. Shenyang) i Czangczun (Changchun), podczas gdy Rosjanie zachowali panowanie nad częścią północną, z głównymi ośrodkami w Harbinie i Cycyharze (Qiqihar), gdzie sprawowali faktyczną władzę aż do rewolucji bolszewickiej w listopadzie 1917 roku – przyp. tłum. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Nobel Lectures: Peace, 1926–1950, red. Frederick Haberman, Amsterdam 972, s. 318. [wróć]

Christopher Browning, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland, London 1992 [wyd. pol. Zwykli ludzie. 101. Rezerwowy Batalion Policji i „ostateczne rozwiązanie” w Polsce, tłum. Piotr Budkiewicz, Poznań 2019]. Por. Richard Overy, “Ordinary men”, extraordinary circumstances: historians, social psychology, and the Holocaust, „Journal of Social Issues”, vol. 70 (2014), s. 515–530. [wróć]

Z nowszych publikacji zob. Gordon Corrigan, The Second World War: A Military History, London 2010; Antony Beevor, The Second World War, London 2013 [wyd. pol. Druga wojna światowa, tłum. Grzegorz Siwek, Kraków 2013]; Max Hastings, All Hell Let Loose: The World at War 1939–1945, London 2011 [wyd. pol. I rozpętało się piekło. Świat na wojnie 1939‒1945, tłum. Michał Ronikier, Kraków 2013]; Andrew Roberts, The Storm of War: A New History of the Second World War, London 2009 [wyd. pol. Wicher wojny. Nowa historia drugiej wojny światowej, tłum. Grzegorz Woźniak, Władysław Jeżewski, Warszawa 2012]. Najlepsze z pozycji mniej koncentrujących się na kwestiach militarnych to: Gerhard Weinberg, A World at Arms: A Global History of World War II, Cambridge 1994 [wyd. pol. Świat pod bronią. Historia powszechna drugiej wojny światowej, t. 1 1939‒1941, tłum. Magdalena Jania et al., Kraków 2001]; Evan Mawdsley, World War Two: A New History, Cambridge 2012 [wyd. pol. II wojna światowa. Nowe ujęcie, tłum. Barbara Gutowska-Nowak, Kraków 2011] oraz klasyczne opracowanie Gordon Wright, The Ordeal of Total War, 1939–1945, New York 1968, a z nowszych zob. Andrew Buchanan, World War II in Global Perspective: A Short History, Hoboken 2019 oraz Victor Hanson, The Second World Wars: How the First Great Global Conflict was Fought and Won, New York 2019. Stymulujący głos w sporze na temat rezultatu militarnego zob. Phillips O’Brien, How the War was Won, Cambridge 2015. [wróć]

Reto Hofmann, Daniel Hedinger, Axis Empires: towards a global history of fascist imperialism, „Journal of Global History”, vol. 12 (2017), s. 161–165. Por. Daniel Hedinger, The imperial nexus: the Second World War and the Axis in global perspective, ibidem, s. 185–205. [wróć]

Na temat pierwszej wojny światowej i jej konsekwencji dla imperiów zob. Robert Gerwarth, Erez Manela, The Great War as a global war, „Diplomatic History”, vol. 38 (2014), s. 786–800; Jane Burbank, Frederick Cooper, Empires after 1919: old, new, transformed, „International Affairs”, vol. 95 (2019), s. 81–100. [wróć]

Na temat ograniczeń historii „militarnej” zob. pobudzający referat Stiga Förstera The Battlefield: Towards a Modern History of War wygłoszony jako doroczny wykład w londyńskim German Historical Institute w 2007 roku oraz Jeremy Black, Rethinking World War Two: The Conflict and its Legacy, London 2015. [wróć]

Leonard Woolf, Imperialism and Civilization, London 1928, s. 17. [wróć]

Ibidem, s. 9–12. [wróć]

Birthe Kundrus, Moderne Imperialisten: Das Kaiserreich im Spiegel seiner Kolonien, Köln 2003, s. 28. Por. Helmut Bley, Der Traum vom Reich? Rechtsradikalismus als Antwort auf gescheiterte Illusionen im deutschen Kaiserreich 1900–1938 [w:] Phantasiereiche: zur Kulturgeschichte des deutschen Kolonialismus, red. Birthe Kundrus, Frankfurt am Main 2003, s. 56–67. [wróć]

Nicola Labanca, Oltremare: Storia dell’espansione coloniale Italiana, Bologna 2002, s. 57. [wróć]

Louise Young, Japan’s Total Empire: Manchuria and the Culture of Wartime Imperialism, Berkeley 1998, s. 12–13, 22–23; Frederick Dickinson, The Japanese Empire [w:] Empires at War 1911–1923, red. Robert Gerwarth, Erez Manela, Oxford 2014, s. 198–200. [wróć]

Pojęcie „imperium narodowego” było szeroko dyskutowane. Zob. w szczególności Gary Wilder, Framing Greater France between the wars, „Journal of Historical Sociology”, vol. 14 (2000), s. 198–202 oraz Heather Jones, The German Empire [w:] Empires at War, op. cit., s. 56–57. [wróć]

Birthe Kundrus, Die Kolonien – “Kinder des Gefühls und der Phantasie” [w:] Phantasiereiche, op. cit., s. 7–18. [wróć]

Paul Crook, Darwinism, War and History, Cambridge 1994, s. 88–89. Por. Mike Hawkins, Social Darwinism in European and American Thought 1860–1945, Cambridge 1997, s. 203–215. [wróć]

Friedrich von Bernhardi, Germany and the Next War, London 1914, s. 18. [wróć]

Benjamin Madley, From Africa to Auschwitz: how German South West Africa incubated ideas and methods adopted and developed by the Nazis in Eastern Europe, „European History Quarterly”, vol. 35 (2005), s. 432–434; Guntram Herb, Under the Map of Germany: Nationalism and Propaganda 1918–1945, London 1997, s. 50–51. [wróć]

Timothy Parsons, The Second British Empire: In the Crucible of the Twentieth Century, Lanham 2014, s. 8; Troy Paddock, Creating an oriental “Feindbild”, „Central European History”, vol. 39 (2006), s. 230. [wróć]

Madley, From Africa to Auschwitz, op. cit., s. 440. [wróć]

Użyteczne omówienie koncepcji imperium zob. Pascal Grosse, What does German colonialism have to do with National Socialism? A conceptual framework [w:] Germany’s Colonial Pasts, red. Eric Ames, Marcia Klotz, Lora Wildenthal, Lincoln 2005, s. 118–129. [wróć]

Martin Thomas, The French Empire between the Wars: Imperialism, Politics and Society, Manchester 2005, s. 1; Wilder, Framing Greater France, op. cit., s. 205; Parsons, The Second British Empire, op. cit., s. 5, 83–84. [wróć]

Giuseppe Finaldi, “The peasants did not think of Africa”: empire and the Italian state’s pursuit of legitimacy, 1871–1945 [w:] European Empires and the People: Popular Responses to Imperialism in France, Britain, the Netherlands, Germany and Italy, red. John MacKenzie, Manchester 2011, s. 214. [wróć]

Kundrus, Moderne Imperialisten, op. cit., s. 32–37; Bernhard Gissibl, Imagination and beyond: cultures and geographies of imperialism in Germany, 1848–1918 [w:] European Empires and the People, op. cit., s. 175–177. [wróć]

Kristin Kopp, Constructing racial difference in colonial Poland [w:] Germany’s Colonial Pasts, op. cit., s. 77–80; Bley, Der Traum vom Reich?, op. cit., s. 57–58; Kristin Kopp, Arguing the case for a colonial Poland [w:] German Colonialism: Race, the Holocaust and Postwar Germany, red. Volker Langbehn, Mohammad Salama, New York 2011, s. 148–151; „najgłębsze barbarzyństwo” zob. Matthew Fitzpatrick, Purging the Empire: Mass Expulsions in Germany, 1871–1914, Oxford 2015, s. 103. [wróć]

Kopp, Constructing racial difference, op. cit., 85–89; Gissibl, Imagination and beyond, op. cit., s. 162–163, 169–177. [wróć]

Robert Nelson, The Archive for Inner Colonization, the German East and World War I [w:] Germans, Poland, and Colonial Expansion to the East, red. Robert Nelson, New York 2009, s. 65–75. Por. Edward Dickinson, The German Empire: an empire?, „History Workshop Journal”, vol. 66 (2008), s. 132–135. [wróć]

Young, Japan’s Total Empire, op. cit., s. 89–90. [wróć]

Daniel Immerwahr, The Greater United States: territory and empire in U.S. history, „Diplomatic History”, vol. 40 (2016), s. 377–381. [wróć]

Liczby zaczerpnięte z: Parsons, The Second British Empire, op. cit., s. 32. [wróć]

Tytuł oryginału: Blood and Ruins: The Great Imperial War 1931-1945

Copyright © Richard Overy, 2021

First published as BLOOD AND RUINS in 2021 by Allen Lane, an imprint of Penguin Press. Penguin Press is part of the Penguin Random House group of companies.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2023

Copyright © for the Polish translation by Tomasz Fiedorek 2023

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Błażej Kemnitz

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Urszula Gireń

Fotografia na okładce: Culture Club / Getty Images

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Krew i zgliszcza. Wielka wojna imperiów 1931–1945, t.1, wyd. I, Poznań 2024)

ISBN 978-83-8338-919-6

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61 867 81 40, 61 867 47 08

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer