Dedykacja

Erichowi

Motto

„Nasza cywilizacja to ogromny gobelin spleciony z najrozmaitszych elementów, w którym nordycka zachłanność sąsiaduje z rzymskim prawem, a nowe burżuazyjne konwenanse z reliktami syryjskiej religii. W takiej tkaninie nie ma sensu szukać nitki, która pozostała czysta, dziewicza i wolna od wpływu innych, pobliskich nici”.

James Joyce, Ireland, Island of Saints and Sages, 1907

Uwagi wstępne

W książce dotyczącej tak wielu ludów i miejsc, języków i systemów pisma spójność konwencji zapisu jest nieosiągalna. Starałam się unikać niepotrzebnego zamieszania i często używam nazw raczej znajomych niż ściśle poprawnych; z góry przepraszam tych, którzy wiedzą lepiej. Wolę też określać ludy przez ich geograficzne pochodzenie niż domniemaną przynależność etniczną, często konstruowaną zresztą przez ich sąsiadów lub nawet współczesnych historyków, i dla klarowności wolę konkrety od abstrakcji, a więc na przykład „Azję Zachodnią” od „Bliskiego Wschodu”. Używam skrótów „p.n.e.” i „n.e.”, a nie „przed Chr.” i „po Chr.”, gdyż tak mnie nauczono i z przyzwyczajenia, a także aby uniknąć stronniczego określenia anno Domini; twierdzę zarazem, że ten system notacji nie odwołuje się do faktycznie „naszej”, ale do „chrześcijańskiej” ery. Piszę wielką literą „Zachód”, „Wschód”, „Północ” i „Południe”, kiedy mam na myśli koncepcje, a nie strony świata. Przekłady, jeśli nie zaznaczono inaczej, są mojego autorstwa.

Wprowadzenie

Co roku w listopadzie siadam na sofie w swoim uczelnianym gabinecie, żeby przejrzeć tegoroczną porcję podań na studia, i czytam tę samą rzecz ujętą niemal dokładnie w te same słowa: „Chcę studiować świat antyku, bo Grecja i Rzym są korzeniami zachodniej cywilizacji”.

Rozumiem, dlaczego niektórzy z moich przyszłych studentów tak właśnie to widzą. Szacowne źródła od Encyclopedia Britannica po Wikipedię opisują rozwój jedynej w swoim rodzaju, specyficznie zachodniej kultury zbudowanej na ideach i wartościach Grecji i Rzymu, straconych dla Europy podczas „wieków ciemnych”, ale odkrytych ponownie przez renesans. Niekiedy opowieść ta obejmuje także krainy i teksty biblijne, ale inne starożytne „cywilizacje”, jeśli w ogóle zostały wspomniane, to tylko jako wyparte przez świat klasyczny w niepowstrzymanym marszu historii i kultury na zachód.

Poprzednicy Greków i Rzymian mogą być ciekawi – a nawet godni podziwu – ale nie są „nasi”. Wszelkie ich dokonania zostały usunięte w cień przez wkład Grecji i Rzymu, którym przypisuje się wszystko, co dobre, od filozofii i demokracji po teatr i beton. Sąsiedzi Greków i Rzymian są kompletnie ignorowani, podobnie jak późniejsze kontakty między zachodnimi Europejczykami a ludami żyjącymi na północ, południe i wschód od nich.

Moglibyście sądzić, że jako profesor historii klasycznej zgodzę się z tym. Studia nad światem grecko-rzymskim dają mi wiele satysfakcji, a przypisane Grekom i Rzymianom miejsce w sercu idei „Zachodu” jest jednym z powodów, dla których moja dziedzina wciąż istnieje. Jednak trzy dekady nauczania i badań przekonały mnie, że narracja skupiona wyłącznie na Grecji i Rzymie zubaża nasz obraz przeszłości, a także nasze rozumienie świata, w którym żyjemy. Prawdziwa historia tego, co dziś nazywamy Zachodem, jest znacznie szersza i bardziej interesująca.

Po pierwsze, Grecy i Rzymianie mieli własną historię, sięgającą korzeniami innych miejsc i starszych ludów, a większość swoich idei i dokonań technicznych przejęli skądinąd: zbiory praw i literaturę z Mezopotamii, kamienną rzeźbę z Egiptu, irygację z Asyrii, a alfabet z Lewantu. Byli tego świadomi i szczycili się tym.

Grecy wiedzieli też doskonale, że dzielą region śródziemnomorski z innymi – z Kartagińczykami i Etruskami, Iberami oraz Izraelitami – i że żyją obok potężniejszych imperiów na wschodzie. Ich legendy łączą greckich herosów z królowymi, królami i bogami obcych krain, zarówno rzeczywistych, jak i wyimaginowanych: Fenicjan, Frygów, Amazonek. Założycielski mit Rzymu natomiast czynił to miasto azylem dla zbiegów, rzymski poeta Katullus mógł zaś sobie wyobrażać, że podróżuje z przyjaciółmi do Indii, Arabii, Partii, Egiptu, a nawet do „Brytów na krańcu świata”¹.

Po drugie, Grecy i Rzymianie w niewielkiej mierze wyznawali to, co dziś nazywamy zachodnimi wartościami. Prawdę mówiąc, znaczną część tego, co w oczach tych starożytnych uchodziło za naturalne, my uznalibyśmy za dziwne lub wręcz niedopuszczalne. Ateńczycy praktykowali demokrację dla mężczyzn, którzy sławili uwodzenie chłopców, podczas gdy ich kobiety wiodły cichy żywot w ukryciu. Rzymianie masowo korzystali z pracy niewolników, a dla rozrywki oglądali publiczne egzekucje.

I wreszcie nie ma żadnego wyraźnego powiązania między starożytnymi Grekami i Rzymianami a nowożytnym „Zachodem”: narodowymi państwami zachodniej Europy oraz ich osadniczymi koloniami za oceanem. Stolica imperium rzymskiego przeniosła się w połowie pierwszego tysiąclecia n.e. do Konstantynopola i pozostała tam na ponad tysiąc lat. Muzułmanie tymczasem połączyli wiedzę Greków z nauką Persji, Indii i Azji Środkowej, rozprowadzając nowe wynalazki po Afryce, Arabii i Oceanie Indyjskim, podczas gdy żeglarze na północnych morzach i jeźdźcy na Wielkim Stepie transportowali towary i idee z Chin do Irlandii.

Taki rozległy świat rozciągający się od Pacyfiku po Atlantyk młode narody zachodniej Europy odziedziczyły w XV w. n.e., gdy wyruszały ku nowemu. Te tysiąclecia interakcji jednak w dużej mierze zostały zapomniane, zagłuszone przez idee powstałe w epoce wiktoriańskiej, które podzieliły świat na „cywilizacje”, odrębne i często sobie wrogie.

Zamierzam opowiedzieć odmienną historię – taką, która nie rozpoczyna się w grecko-rzymskim Śródziemnomorzu i po wiekach odradza w renesansowych Włoszech, ale śledzi powiązania, które od epoki brązu po epokę wielkich odkryć geograficznych tworzyły to, co dziś nazywamy Zachodem, kiedy społeczności spotykały się, mieszały ze sobą, a czasem rozdzielały. Mówiąc ogólniej, chcę dowieść, że to wzajemne kontakty, a nie cywilizacje, są motorem dziejów.

Cywilizacje są dziś tak powszechnym sposobem postrzegania świata, że mogą się wydawać prawem natury, uniwersalnym modelem organizacji społeczeństw ludzkich. W rzeczywistości są stosunkowo niedawnym europejskim wymysłem, częścią zjawiska, które nazywam „optyką cywilizacyjną”.

Jeszcze w XVIII wieku biblijna tradycja mówiąca, że cały świat został zaludniony po potopie przez synów Noego, sprzyjała inkluzywnemu podejściu do przeszłości: wszystkich ludzi łączyło wspólne pochodzenie i wszyscy należeli do jednej rodziny². „Odkrycie” Nowego Świata i pojawienie się chrześcijańskich misjonarzy na całym globie zaowocowało fascynującymi opowieściami o nowych ludach, które należało sumiennie wpasować w ten biblijny schemat³.

Cywilizacja wyłoniła się w dwóch fazach: w liczbie pojedynczej i mnogiej. Kiedy rzeczownika tego użyto po raz pierwszy we Francji w latach pięćdziesiątych XVIII wieku, oznaczał on abstrakcyjną koncepcję społeczeństwa na wyższym szczeblu rozwoju⁴. Od lat sześćdziesiątych tegoż stulecia jej orędownikami stali się szkoccy filozofowie, którzy nakreślili standardowy szlak ewolucji prowadzącej do tego pełnego urzeczywistnienia potencjału ludzkiego, od łowców, poprzez pasterzy i rolników, po kupców i przemysłowców⁵. Jak wyjaśniał później brytyjski liberał John Stuart Mill, miarą postępu ku tak rozumianej cywilizacji było powstanie rolnictwa, miast, przemysłu, techniki i handlu:

Jakiekolwiek byłyby cechy tego, co nazywamy dzikością, ich przeciwieństwo, a raczej cechy, jakich społeczeństwo nabiera, kiedy odrzuca tamte, stanowi cywilizację. I tak dzikie plemię składa się z garstki jednostek, wędrujących albo rozproszonych z rzadka na rozległej połaci terenu: gęstą populację więc, zamieszkującą stałe siedziby i skupioną w dużej mierze w miastach i wioskach, określamy mianem cywilizowanej. W stanie dzikości nie ma albo prawie nie ma handlu, manufaktur, rolnictwa: kraj bogaty w owoce rolnictwa, handlu i manufaktur nazywamy cywilizowanym⁶.

Tak rozumiana cywilizacja w liczbie pojedynczej była teoretycznie stanem, do którego każda społeczność ludzka mogła aspirować przy odpowiednich staraniach i edukacji, a wszystkie ludzkie społeczeństwa można było uszeregować na podstawie ich sukcesów na tym froncie¹. W praktyce standard wyznaczała zachodnia Europa. „Elementy te”, wyjaśnia Mill, „są obecne w nowożytnej Europie, a zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, w znacznie większej mierze i szybciej się rozwijają niż gdziekolwiek czy kiedykolwiek indziej”⁷.

To abstrakcyjne pojęcie cywilizacji zapewniło też cenne wsparcie zachodnioeuropejskiemu imperializmowi⁸. Mill, który przez ponad trzydzieści lat pracował dla Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, uważał, że cywilizowane społeczeństwa zasłużyły na prawo do wolności i suwerenności, które nie było udziałem społeczeństw mniej rozwiniętych⁹. Miały one obowiązek pomagać innym w ich własnej podróży tą samą drogą, ale, jak ujął to w roku 1859: „Despotyzm jest uprawnioną metodą rządzenia barbarzyńcami, byleby miał na celu polepszenie ich losu”¹⁰.

Jeszcze w XIX wieku nie było „cywilizacji” w liczbie mnogiej, a tylko „cywilizacja”, i poglądy Milla stanowią zwieńczenie tej pierwszej fazy optyki cywilizacyjnej. Jeśli cywilizacja była dla niego czymś podzielnym, to tylko do pewnego stopnia. Jednak w czasach, w których tworzył, oświeceniowy uniwersalizm oraz idea nieustannego postępu dziejowego ustępowały już miejsca partykularyzmowi i relatywizmowi kulturowemu. Niektórzy uczeni zaczynali używać formy mnogiej, „cywilizacje”, w znaczeniu określonych grup ludzkich żyjących w konkretnych miejscach, z własną odrębną historią i trwałym charakterem, w obrębie których rozwój był procesem wewnętrznym i samorodnym.

W 1828 roku francuski historyk i polityk François Guizot wygłosił na Sorbonie cykl wykładów „Dzieje cywilizacji europejskiej”. W pierwszym omawiał on „cywilizację powszechną rodu ludzkiego”¹¹. W drugim jednak zwrócił się ku „cywilizacjom” – poszczególnym przejawom tej powszechnej cywilizacji, zwłaszcza ku tym, które poprzedzały cywilizację „europejską”, będącą głównym obiektem jego zainteresowania: między innymi Hindusom, Etruskom, Rzymianom i Grekom.

Miały one już wyraźnie zarysowane charaktery: „Rzuciwszy okiem na cywilizacje, które poprzedziły cywilizację europejską nowszą”, mówi Guizot, „uderza natychmiast pewna jedność, która tam panuje. Zdaje się, iż one wypłynęły z jednego faktum, z jednej idei […], która nią władała i z której wypłynęły instytucje, obyczaje, wyobrażenia religijne, słowem cały rozwój”¹². W Egipcie na przykład była to teokracja, w Fenicji zaś handel.

Skierowało je to na inne drogi niż „z gruntu europejską” cywilizację czasów Guizota, wspólną dla Anglii, Francji, Niemiec i Hiszpanii, której cechami szczególnymi były różnorodność i wolność: „Gdy w innych cywilizacjach wyłączne panowanie […] jednej zasady, jednej formy było powodem tyranii, w nowszej Europie rozmaitość żywiołów porządku społecznego, niemożność ich wyłączenia się wzajemnego zrodziły swobodę”¹³². Tymi rozmaitymi żywiołami były, według Guizota, Kościół chrześcijański, Rzymianie oraz „nieokrzesani barbarzyńcy germańscy”, którzy przyszli po nich.

Ilustruje to kolejny aspekt europejskiej optyki cywilizacyjnej: poszukiwanie lokalnych przodków kulturowych. Niektórzy, jak Guizot, spoglądali ku Germanom, Rzymowi i Kościołowi. Inni, na fali europejskiego „filhellenizmu” wspierającego grecką wojnę o niepodległość przeciwko Turcji osmańskiej (1821–1830), widzieli w tej roli Greków. Przykładem tego podejścia jest zaskakujące stwierdzenie wysunięte w 1846 roku przez samego Johna Stuarta Milla, że zwycięstwo Ateńczyków nad Persami pod Maratonem było jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach… Anglii:

Prawdziwymi przodkami narodów Europy nie są (jak się słusznie mawia) ci, z których krwi wyrosły, ale ci, od których wzięły najbogatszą część swego dziedzictwa. Bitwa pod Maratonem, nawet z perspektywy angielskiej historii, jest ważniejsza niż bitwa pod Hastings. Gdyby wynik tamtego dnia był odmienny, Brytowie i Sasi być może wciąż wędrowaliby po lasach¹⁴.

Bez względu na preferowane wzorce historyczne dziewiętnastowieczni intelektualiści europejscy coraz bardziej skupiali się raczej na cywilizacjach niż na cywilizacji i raczej na identyfikowaniu oraz hierarchizowaniu cech kulturowych właściwych poszczególnym społeczeństwom niż na ich postępach na drodze ku wspólnemu ideałowi człowieczeństwa. Kultury w takim ujęciu były nie tylko odseparowane od siebie, ale i miały naturalne limity swego rozwoju. Z czasem pomogło to usprawiedliwić bardziej brutalne formy imperialnych rządów nad ludami postrzeganymi już wtedy jako z gruntu odmienne i gorsze¹⁵. Imperium nie miało odtąd naturalnego końca.

Dostrzeganie różnic między poszczególnymi ludami nie było, rzecz jasna, niczym nowym, podobnie jak radosne odkrycie, że charakter własnego plemienia okazuje się obiektywnie najbardziej atrakcyjny. Nowością było jednak konstruowanie ogólnej klasyfikacji ludzkich kultur. Sprzyjała temu inna popularna koncepcja, która pojawiła się mniej więcej w tym samym czasie: że ludzi można podzielić na „rasy”, różniące się pod względem naturalnych uzdolnień i inteligencji, których ewolucję zdeterminowały – albo ograniczyły – owe wrodzone biologiczne cechy¹⁶. Rasy te szeregowano następnie w rozmaite systemy oparte na kolorze skóry, które lokowały na samym dole Australijczyków, po nich natomiast, w tej kolejności, Afrykanów i mieszkańców Azji Wschodniej, na szczycie zaś Europejczyków.

Idea cywilizacji europejskiej bywała mimo wszystko problematyczna. Wielu europejskich osadników w młodych Stanach Zjednoczonych widziało w amerykańskiej rewolucji radykalne zerwanie ze Starym Światem. Tymczasem wśród tych, którzy pozostali na miejscu, stopniowo narastały wątpliwości co do Rosji. Atrakcyjną alternatywą był „Zachód”, pojęcie bardziej elastyczne, którego można było używać obok albo zamiast „Europy”. Mogło obejmować, wedle uznania, mniejszą albo większą część Europy i rozciągać się na europejskie kolonie za oceanem¹⁷.

Ów „Zachód” funkcjonował obok równie elastycznego pojęcia „Wschodu”. W XIX wieku granicę między nimi wyznaczały często polityczne podziały w łonie Europy: w 1834 roku brytyjski minister spraw zagranicznych, wicehrabia Palmerston, określił koalicję Wielkiej Brytanii, Francji, Portugalii i Hiszpanii jako „sojusz między konstytucyjnymi państwami Zachodu” i „przeciwwagę dla Świętego Przymierza Wschodu”: Rosji, Prus i Austrii. Podobny kontrast pojawił się w wewnątrzrosyjskich sporach między „okcydentalistami” i „słowianofilami”, a wojna krymska z 1854 roku wzmocniła pogląd o różnicy między Rosją (tym razem działającą w pojedynkę) oraz resztą¹⁸.

Ten sam binarny podział można było zastosować także do rasy i religii, i nie tylko na linii styku między Europą a Azją. W 1891 roku Edward Freeman, profesor historii nowożytnej w Oksfordzie, opublikował The History of Sicily, w której przywołał te same fundamentalne kontrasty między jej starożytnymi greckimi i fenickimi mieszkańcami, a później między tamtejszymi chrześcijanami i muzułmanami:

Siłą rozstrzygnąć trzeba było kwestię […], czy ta centralnie położona wyspa na centralnie położonym morzu należeć ma do Zachodu czy do Wschodu, do ludzi o aryjskim czy o semickim rodowodzie. I jak zawsze, ilekroć do gry wchodzą Semici, konflikt rasowy od początku zaostrzał też konflikt na tle wiary. O Sycylię, ten przyczółek Europy, trzeba było walczyć, najpierw z Fenicjanami, a później z Saracenami¹⁹.

Optyka cywilizacyjna i Zachód powoli połączyły się w koncepcję „cywilizacji zachodniej”, której cechami szczególnymi były demokracja i kapitalizm, wolność i tolerancja, postęp i nauka²⁰. Była ona z gruntu chrześcijańska i opierała się na tradycji biblijnej, ale rzymski Kościół i grecki Nowy Testament pomogły wpleść Grecję i Rzym w jądro tej opowieści. W 1912 roku wykładowca z Cambridge J.C. Stobart mógł rozpocząć swój popularny tom na temat minionej świetności Rzymu, The Grandeur That Was Rome – dopełnienie wydanego rok wcześniej dzieła The Glory That Was Greece – dumną deklaracją: „Ateny i Rzym stoją obok siebie jako rodzice zachodniej cywilizacji”²¹.

W XX wieku wyimaginowane granice cywilizacji zachodniej nie przestały się przesuwać. „Żelazna kurtyna”, która opadła na Europę w 1945 roku, wytyczyła nową granicę ze strefą sowieckich interesów, a Zachód stał się punktem zbornym sojuszu Stanów Zjednoczonych i państw zachodniej Europy²². Wydarzenia z września 2001 roku pomogły na nowo utożsamić Wschód ze światem islamu, ale kiedy piszę tę książkę, wojna w Ukrainie znów komplikuje obraz.

Zmienił się również sposób pisania o cywilizacjach. W połowie XX wieku proste hierarchie wyszły z mody zastąpione przez opracowania o pozornie neutralnym podejściu, raczej porównujące niż szeregujące rozmaite cywilizacje²³. Były one wciąż postrzegane jako odrębne twory. W 1963 roku wielki francuski historyk regionu śródziemnomorskiego Fernand Braudel opublikował podręcznik szkolny Gramatyka cywilizacji, w którym sugerował, że „cywilizacje” mają swój własny charakter oraz „mentalność zbiorową”²⁴. Był otwarty na pogląd, że powierzchownie są one nieszczelne: „Na pierwszy rzut oka każda cywilizacja przypomina dworzec towarowy, na którym bez przerwy ekspediuje się i przyjmuje paczki o najróżniejszej zawartości”. Niemniej różnice między nimi stanowią „niezwykle odporne na działanie czasu” cechy, które „zmieniają się bardzo powoli, przeobrażają po długich, mozolnych, nieuświadamianych przygotowaniach”²⁵.

Pokolenie później koniec zimnej wojny przyniósł nowe wcielenie optyki cywilizacyjnej. W 1996 roku politolog z Harvardu Samuel P. Huntington uznał cywilizacje za wyróżnik nowej epoki, argumentując, że najważniejsze podziały międzyludzkie mają teraz charakter raczej kulturowy i religijny niż polityczny czy ekonomiczny. Wyróżnił dziewięć nowożytnych cywilizacji o geograficznych i religijnych etykietkach, w tym cywilizację „zachodnią” sięgającą do dawnej „żelaznej kurtyny”, a poza nią cywilizacje „prawosławną” oraz „islamską”. Co najważniejsze dla nas, ów stan rzeczy odzwierciedlał jego zdaniem trwały element kondycji ludzkiej: „Historia ludzkości to dzieje cywilizacji. Nie sposób myśleć o niej w innych kategoriach”. Co więcej, „przez większy okres dziejów ludzkości kontakty między cywilizacjami miały charakter sporadyczny albo w ogóle ich nie było”²⁶.

Z tego powodu każda kultura rośnie niczym osobne drzewo, o korzeniach i gałęziach wyraźnie różniących się od sąsiadów. Każda pojawia się, rozkwita, po czym upada i robi to w zasadzie bez udziału innych. Wzrost i zmiany są wynikiem wewnętrznych procesów, a nie zewnętrznych powiązań. W modelu tym cywilizacje mogą zmienić nazwę, ale nie zmieniają swojej natury.

W XXI wieku ten sposób myślenia wciąż jest normą, odróżniając „Zachód”, chrześcijańską kulturę o grecko-rzymskich lub jeszcze wcześniejszych „indoeuropejskich” korzeniach, od „Wschodu”, którego centrum jest Rosja, Chiny bądź islam. Nawet w liberalnych koncepcjach „wielokulturowości” przyjmuje się za punkt wyjścia istnienie, czy wręcz wartość, odrębnych „kultur”. Optyka cywilizacyjna staje się cywilizacyjnym faktem.

Do łask wróciło także hierarchizowanie. W najbardziej pozytywnej wersji idea charakterystycznego, odrębnego zachodniego dziedzictwa opartego głównie na greckich i rzymskich wartościach za wzór partycypacji politycznej, ekspresji twórczej i wolności słowa przyjmuje w szczególności – nieco na wyrost – starożytne Ateny. Ma ona także nowych orędowników w świecie akademickim, takich jak Ramsay Centres for Western Civilisation, które utworzono od 2020 roku na trzech dużych australijskich uniwersytetach²⁷. W innych częściach świata ekstremiści ubrani w spartańskie hełmy albo noszący tatuaże z rzymskimi hasłami głoszą przyrodzoną wartość białej, zachodniej i europejskiej spuścizny zagrożonej „wielkim zastąpieniem” przez obcych²⁸.

Łatwo zbagatelizować wizję grecko-rzymskich korzeni współczesnego Zachodu jako przestarzałą i z pewnością nie znajdziecie jej w najnowszych poważnych pracach naukowych ani nawet w podręcznikach. Jest ona jednak wciąż obecna, zyskuje na popularności i stanowi część szerszego problemu. W optykę cywilizacyjną wbudowane jest założenie o trwałej istotnej różnicy między społeczeństwami ludzkimi, które wyrządza realne szkody. Ludzie giną z rąk zelotów „Białego Zachodu”, a ujawniające się w niektórych krajach Europy odmienne postawy wobec uchodźców wojennych z Syrii i Ukrainy demonstrują zdolność cywilizacyjnego ekskluzywizmu do unieważniania ludzkiego cierpienia.

Dawny model trwałych, odrębnych biologicznie „ras” został ostatecznie wysłany do lamusa przez genetykę²⁹. Wszyscy ludzie są blisko spokrewnieni ze sobą – bliżej niż na przykład znacznie mniejsza światowa populacja szympansów. Różnice genetyczne między grupami ludzkimi żyjącymi daleko od siebie oczywiście zwiększają się z czasem. Jednak niedawne postępy w pozyskiwaniu i badaniu antycznego DNA ujawniły, że gęstsze zgrupowania genów, jakie można wyróżnić na mapie dzisiejszego świata, różnią się diametralnie od tych z nawet stosunkowo niedawnej przeszłości. Są pojedynczą migawką z nieustającego procesu międzyludzkich kontaktów i wymiany.

Nasi przodkowie często podróżowali, pokonywali znaczne odległości i nierzadko napotykali nieznane im wcześniej ludy. Migracje, mobilność i mieszanie się są nieodłączną częścią dziejów ludzkości. Jak ujął to genetyk z Harvardu, David Reich, drzewo „do opisu relacji populacyjnych zupełnie się nie nadaje. Genomowa rewolucja uświadomiła nam, jak liczne były przypadki krzyżowania się zróżnicowanych ludzkich populacji i jak ogromna była ich skala; znacznie lepszą niż drzewo metaforą tej złożonej historii byłaby na przykład plecionka z wielu krzyżujących się i nakładających na siebie włókien”³⁰.

Pora zastosować podobne rozumowanie do ludzkiej kultury. Optyka cywilizacyjna kompletnie wypacza naszą opowieść. To nie ludy tworzą historię, lecz ludzie, oraz relacje, jakie ze sobą nawiązują. Ludzkie społeczeństwo nie jest lasem pełnym drzew, z subkulturami odgałęziającymi się od poszczególnych pni. Przypomina raczej grządkę kwiatów, które wymagają regularnego zapylania, aby wydać nasiona i wyrosnąć na nowo³¹. Odrębne lokalne kultury pojawiają się i znikają, są jednak tworzone i podtrzymywane przez interakcje – a odkąd kontakt został nawiązany, żaden ląd nie jest samotną wyspą.

Będę tu dowodzić, że nigdy nie było jednej, czysto zachodniej lub europejskiej kultury. To, co nazywamy zachodnimi wartościami – wolność, racjonalizm, sprawiedliwość i tolerancja – nie jest ani wyłącznie, ani pierwotnie zachodnie, a sam Zachód jest w dużej mierze wytworem wielowiekowych powiązań ze znacznie rozleglejszą siecią społeczeństw z południa, północy i wschodu³². Okres objęty tą książką jest natomiast epoką melanżu, w której jednostki i społeczności działają i reagują we wzajemnych relacjach. Nie oznacza to, że owe interakcje są zawsze pozytywne i pokojowe. Prawdę mówiąc, największe przemiany dokonują się w czasach wielkiego zamętu i antagonizmów – migracji, wojen i podbojów – a ludzie nieraz uczą się najwięcej od najzawziętszych przeciwników.

Moja opowieść nie jest prostą historią o, na przykład, niekończącej się ekspansji sieci społecznych i gospodarczych, niepowstrzymanym postępie ludzkości czy – jak ujmowali to niektórzy dziewiętnastowieczni uczeni – „świetle ze Wschodu”, które pełnię mocy osiąga dopiero na Zachodzie³³. Ma skomplikowaną fabułę, wątki poboczne i parę nieoczekiwanych zwrotów akcji. Nie jest to też książka o „wpływologii”: wszechobecnej, ale bezsensownej koncepcji, która stawia sprawy na głowie, przypisując zasługę za transfer kulturowy wzorcowi zamiast jego naśladowcom. Ale przeszłość nie wpływa na przyszłość: to ludzie decydują, jak interpretować, rozwijać lub adaptować to, co w niej zastają³⁴.

Pisząc tę książkę, czerpałam obficie z najnowszych badań historycznych, archeologicznych i biologicznych, takich jak „genomowa rewolucja” XXI wieku, która zmienia nasze wyobrażenia o przemieszczaniu się i krzyżowaniu ludzi w przeszłości. Ale sięga ona również do starszych sposobów myślenia o historii i jej kształtowaniu przez podróże, spotkania i relacje międzyludzkie. Byłam też celowo konserwatywna, pomijając wiele interesujących i przekonujących teorii na temat kontaktów i transmisji kulturowej między odległymi społecznościami, żeby skupić się na najlepiej udokumentowanych przykładach.

Mniej więcej 4 tysiące lat oddzielają dwie rewolucje, które wyznaczają ramy czasowe moich dociekań: pojawienie się żeglugi pełnomorskiej na Morzu Śródziemnym, co zapewniło pierwsze szybkie połączenie z zachodem, oraz rozwój nowych narzędzi nawigacyjnych, które radykalnie poszerzyły zachodni horyzont. Przez większość tego czasu Europa stanowiła peryferie rozległych sieci kulturowych, handlowych i politycznych, dopóki żeglarskie państwa na jej zachodnim krańcu nie zaczęły tworzyć nowego, zdominowanego przez chrześcijaństwo atlantyckiego świata – świata, który był jeszcze silniej powiązany na jeszcze większych przestrzeniach, ale głosił nową ideologię dystansu i separatyzmu.

Przez cały ten czas ludzie podróżowali w celach handlowych i dyplomatycznych, dla zysku, przygody i łupów. Nie ograniczały ich abstrakcyjne cywilizacje, ale autentyczne bariery pustyń, gór i mórz – które pokonywali, nie godząc się na osamotnienie.

Do pierwszych kontaktów między imperiami Egiptu i Mezopotamii a prostszym światem leżącym na zachód od nich doszło za pośrednictwem regionu, który wcześni europejscy podróżnicy nazwali Lewantem – krainą wschodzącego słońca – oraz paru najstarszych miejskich społeczności świata³⁵. To właśnie w jednym z tych miast zaczyna się nasza opowieść: w mieście, które dało nazwę pierwszym morskim żaglowcom.

Nie wszystkie europejskie tradycje intelektualne postrzegały „cywilizację” jako ostateczny cel: uczeni niemieccy, na przykład, przedkładali moralną siłę wcześniejszego etapu Kultur ponad dekadencką francuską elegancję Zivilisation, w którą przemiana zawsze jej groziła. [wróć]

Podobnie jak Mill, Guizot przyznał własnemu narodowi szczególne miejsce: „Dobre jest nas Francuzów położenie do zgłębiania cywilizacji europejskiej […] sądzę, iż bez pochlebstwa rzec można, że Francja była środkiem, ogniskiem cywilizacji europejskiej […]. W narodzie francuskim jest coś towarzyskiego, coś sympatycznego, coś udzielającego się z większą łatwością i mocą zarazem niż w charakterze każdego innego ludu”. [wróć]

1

Pierwszy żagiel

BYBLOS, ok. 2000 p.n.e.

Mapa 1. Świat Byblos w trzecim tysiącleciu p.n.e.

Jest ciepły poranek, tuż po świcie, około 4 tysięcy lat temu. Znajdujemy się w porcie Byblos, zbudowanym na cyplu u podnóży chłodnych zielonych zboczy gór Libanu. Łodzie rybackie wyszły już w morze, a na brzegu trwa ożywiona krzątanina: podpływają szalupy ze statków kupieckich, które rzuciły kotwicę poprzedniej nocy, młodzi mężczyźni przerzucają się żartami, ładując worki i kosze na grzbiety osłów, a na południe od kamiennych murów miasta tratwy wyładowane pniami drzew suną z prądem rzeki ku wybrzeżu. Wysoko nad portem wznosi się nowa świątynia z wieżą kierującą żeglarzy do bezpiecznej przystani i kotwicami wmurowanymi w schody i ściany dla ochrony przed nieszczęściem³⁶. Mieszkańcy tego zwartego, ruchliwego miasteczka uznają swój dług wobec morza.

Parę kilometrów od brzegu piękny statek żaglowy, większy od pozostałych, stoi na kotwicy na płyciźnie. Północno-zachodnie wiatry przycichły w ostatnich tygodniach, temperatura spadła i teraz statek czeka już tylko na pasażerów i załogę.

Handel kieruje tych ludzi w rozmaite zakątki sieci miast oraz imperiów, rzemieślników i poetów, której centrum tworzą doliny rzeczne Egiptu i Azji Zachodniej, ale połączonej z szerokim światem poza ich obrębem. Mówią kilkoma językami i gdybyśmy spotkali ich zeszłej nocy, moglibyśmy od nich usłyszeć parę opowieści przy dzbanie znakomitego miejscowego wina.

Jeden z kupców popłynął wzdłuż wybrzeża, a potem w górę Nilu, mijając ponad sto piramid – grobowców zbudowanych przez egipskich królów-kapłanów – aby robić interesy w położonym wśród piasków handlowym mieście Kerma, stolicy bogatej w złoto południowej krainy, którą Egipcjanie nazywają Kusz. Stamtąd wyprawił się przez wschodnią Saharę nad Morze Czerwone, gdzie dołączył do konwoju statków płynących na południe do Rogu Afryki, w poszukiwaniu kości słoniowej, hebanu, kadzidła i złota.

Dwóch innych kupców odbyło długą podróż z karawaną osłów do Mezopotamii. Najpierw skierowali się na północ przez góry przełęczą Akkar, której dziś strzeże zamek krzyżowców Krak des Chevaliers, a potem na wschód po równiejszym terenie w stronę Eufratu. Jeden z nich ruszył dalej lądem nad Tygrys, gdzie łamał się chlebem z ludźmi, którzy wędrowali na południe zza Kaukazu, prowadząc piękne konie i ładunek futer. Opowiedzieli mu oni o płaskiej jak stół równinie na północy, przez którą można jechać całymi miesiącami. Drugi przewiózł swoje towary łodzią w dół Eufratu do warownego miasta Ur na północnym wybrzeżu Zatoki Perskiej, portu znacznie większego od Byblos.

Odwiedził tam święty okręg w północno-zachodniej części miasta, poświęcony bogu księżyca Nannie i jego małżonce Ningal, z licznymi świątyniami i dziedzińcami, biurami rządowymi i wielkim pałacem króla. Na jego drugim końcu wspiął się po troistych schodach nowego ziguratu, schodkowatej świątyni-góry z cegły związanej bitumem; z jego wierzchołka przyglądał się statkom wypływającym do Arabii i Indii oraz wracającym z ładowniami wypełnionymi miedzią i drogimi kamieniami. W porcie rozmawiał ze starym człowiekiem, który przed kilkudziesięciu laty został wysłany tu znad Indusu, by doglądać interesów handlowych swej rodziny, i słuchał jego opowieści o leżącej daleko na wschodzie wielkiej zielonej dolinie z dziwnym garbatym bydłem i pięcioma ogromnymi miastami zbudowanymi z wypalanej czerwonej gliny³⁷.

Ta nocna rozmowa w Byblos odsłania przed nami nieustannie zmieniający się, rozległy, powiązany świat pełen podróżników, dla których optyka cywilizacyjna nie miałaby większego sensu. Kiedy załoga wypłynie rankiem, obierze nowy kurs, w stronę zachodzącego słońca. Zanim jednak sami ruszymy jej śladem, musimy się cofnąć do początków, aby się przekonać, jak bardzo dzieje ludzkości zależą od kontaktów międzyludzkich i jak dotarły do tego punktu.

Ludzie zawsze szukali towarzystwa, nawet na poziomie gatunku: w wyniku takich spotkań – przyjacielskich lub nie – my, Europejczycy, wszyscy mamy w genach mały, ale znaczący odsetek neandertalskiego dziedzictwa, a we współczesnych populacjach przetrwało DNA co najmniej trzech innych archaicznych gatunków człowieka³⁸. Odkąd Homo sapiens wyparł inne odmiany na całej planecie, szedł wciąż przed siebie – a czasem też wiosłował. Łowcy-zbieracze wędrowali za zwierzyną i zgodnie z porami roku, także po to, by spotykać się ze sobą. Wznosili wspólnymi siłami zagadkowe megality w górach Taurus i ucztowali w zbudowanych z mamucich kości szałasach nad Dnieprem i Donem³⁹. Wymieniali między sobą surowce: mieszkańcy Cypru i wybrzeży Morza Czerwonego cieszyli się na obsydian ze środkowej Anatolii, twarde szkliwo wulkaniczne, z którego powstawały znakomite narzędzia tnące. Wymieniali też informacje techniczne: na rozległym obszarze od Mezopotamii po Syrię szybko się rozprzestrzeniały nowe wzory grotów strzał⁴⁰.

Kiedy 12 tysięcy lat temu, po zakończeniu epoki lodowej, globalny klimat ustabilizował się i ocieplił, na terenie tak zwanego Żyznego Półksiężyca (który w rzeczywistości przypomina raczej bumerang) wymiana nabrała jeszcze większego znaczenia. Tam, w nowych, łagodnych warunkach, obfitość miejscowej zwierzyny i dzikich roślin zachęciła do pierwszych eksperymentów z rolnictwem. Pionierzy wzięli miejscowe dzikie trawy o drobnych, łatwo rozsiewających się nasionach i przez staranną, wielokrotną selekcję skłonili je do wytwarzania dużych, mocno tkwiących w kłosie ziaren, które łatwiej było ludziom zebrać, zjeść i przerobić na mąkę, ale wymagały one odtąd ludzkiej pomocy przy siewie⁴¹. Inna forma selektywnej hodowli zmieniła dzikie zwierzęta w sługi człowieka: psy już dawno wyodrębniły się z wilków i były towarzyszami polowań, a teraz tury zostały przeistoczone w krowy, dziki w świnie, owce zaś straciły naturalną agresję⁴²¹.

Rolnictwo wymagało bardziej osiadłego trybu życia, ale wciąż było uzależnione od kontaktów i komunikacji. Każde z udomowień dokonało się na konkretnym obszarze Żyznego Półksiężyca – pszenica, bydło i owce na północnych wzgórzach, jęczmień i świnie w różnych miejscach na zachód od Eufratu, a kozy w dzisiejszym Iranie. Jednakże około 7000 roku p.n.e. wszystkie te nowe rasy występowały już w całym regionie⁴³. Wymagało to czegoś więcej niż tylko wymieniania się nasionami i przychówkiem: ludzie musieli wyjaśnić jedni drugim, jak siać, uprawiać, zbierać i przyrządzać nowe rośliny, a także jak rozmnażać, żywić i pielęgnować nowe zwierzęta.

Hodowla szerszej gamy roślin i zwierząt znacząco zmniejszyła ryzyko związane z rolniczym trybem życia, zależnym od kaprysów pogody i bogów. Mimo to rolnictwo nie odpowiadało każdemu: to praca cięższa niż polowanie i zbieractwo, a osiadła siła robocza jest wylęgarnią chorób zakaźnych. Jednak plony sprzyjają wzrostowi populacji, co skłania do migracji w poszukiwaniu nowych ziem. Od siódmego tysiąclecia p.n.e. rolnictwo rozprzestrzeniło się na pokaźne połacie globu. Rolnicy migrowali ze swymi zwierzętami, nasionami i umiejętnościami na południe do Egiptu, na wschód do Iranu i doliny Indusu, na północ do Anatolii, a stamtąd na zachód do Europy. Osiadali wszędzie, gdzie dzięki szczęściu lub pomysłowości mogli uzyskać plony, kosztem ludów, które tam polowały i wypasały stada.

Najbardziej udanych eksperymentów dokonali w suchych dolinach rzecznych Mezopotamii, „Międzyrzecza”, krainy wciśniętej w łuk Żyznego Półksiężyca. Uprawa płodnych aluwialnych gleb między Tygrysem i Eufratem wymagała budowy skomplikowanej sieci kanałów i rowów nawadniających, lecz nagradzała rolników spektakularnymi zbiorami. Mogli teraz produkować dość żywności, aby zapewnić byt tym, którzy zostawali garncarzami, kapłanami lub administratorami, i w piątym tysiącleciu p.n.e. zaczęły pojawiać się miasta. Pod koniec czwartego tysiąclecia p.n.e. Uruk nad Eufratem było prawdziwą metropolią zajmującą 250 hektarów – mniej więcej tyle co londyńskie Soho – z kanałami, świątyniami i 20–40 tysiącami mieszkańców⁴⁴².

Administracyjne wymogi zarządzania rozległymi rolniczymi terenami wokół murów miasta sprawiły, że w Uruk opracowano też pierwszy na świecie znany system standardowych miar i wag oparty na ładunku, jaki mógł unieść przeciętny mężczyzna (talent) i na długości jego przedramienia (łokieć)⁴⁵. Tu także pojawiło się pierwsze pismo. Początkowo był to po prostu system liczenia – kółka oznaczały dziesiątki, kreski jednostki – z czasem jednak skrybowie zaczęli dodawać piktogramy wskazujące, co jest liczone. Pod koniec czwartego tysiąclecia rozbudowali ten kod, co pozwoliło im zapisywać miejscowy język, a potem dzieła literackie, znakami odciskanymi rylcem na glinianych tabliczkach i znanymi dziś jako pismo klinowe, od kształtu śladów pozostawianych przez rysik⁴⁶³.

W połowie trzeciego tysiąclecia p.n.e. południową Mezopotamię pokrywała mozaika miast rządzonych przez królów, niektóre z dziesiątkami tysięcy mieszkańców. Podobnie było w Egipcie, gdzie rolnictwo dotarło w szóstym tysiącleciu p.n.e. Także tu potrzebne były skomplikowane techniki irygacyjne, aby zatrzymać i rozprowadzić coroczne wylewy Nilu, a plony były równie imponujące. Pod koniec czwartego tysiąclecia nad Nilem wyrosły wielkie miasta, a około 3000 roku p.n.e. społeczności Górnego i Dolnego Egiptu połączyły się w „Stare Państwo” pod panowaniem dynastii, które pisały hieroglifami, budowały piramidy i władały przeszło milionem ludzi.

Jest to historia tak znajoma, że może się wydawać nieuchronnym biegiem zdarzeń, pierwszymi krokami na skonstruowanej w XVIII wieku drabinie postępu: od łowców, poprzez pasterzy, aż po rolników, którzy wznosili miasta oraz dorobili się władców, praw i instytucji, krótko mówiąc, cywilizacji. W rzeczywistości ujawnia ona jednak luki w tradycyjnej opowieści o samorozwoju⁴⁷. Podobnie jak wcześniejsze, mniejsze wspólnoty, królestwa Mezopotamii i Egiptu nie stworzyły się same. Nie były też jedynymi interesującymi społecznościami w tej epoce.

Nawet najwcześniejsze miasta musiały sprowadzać materiały budowlane – drewno, kamień i metale – z dalekich stron, tworząc rozciągające się na tysiące kilometrów powiązania gospodarcze między królami, górnikami i drwalami. W trzecim tysiącleciu p.n.e. natomiast nowej epoce regularnej dalekosiężnej wymiany dało początek wynalezienie brązu. Starożytni kowale stworzyli tę nową substancję, łącząc miedź z innymi metalami, i uzyskali mocniejszy, twardszy stop o niższej temperaturze topnienia, łatwiejszy do odlewania i dający ostrzejsze krawędzie tnące⁴⁸. Wkrótce wykonywano z niego wszystko, od garnków i ozdób po broń i pancerze, ale miało to swoją cenę. Samą miedź trudno jest znaleźć poza regionami górskimi, a wysokiej jakości brąz otrzymywano, dodając cynę, która jest naprawdę rzadka między wybrzeżem Atlantyku a Azją Środkową, gdzie wydobywali ją Elamici – po sumeryjsku „górale” – zamieszkujący południowo-zachodni Iran, którzy następnie wysyłali ją do Mezopotamii i odleglejszych krain⁴⁹.

Odbywające się na coraz większą skalę podróże i handel wymagały nowych metod transportu. One także zostały zapożyczone z zewnątrz – nie były dziełem rolników ze słynnych starożytnych „cywilizacji” Egiptu i Mezopotamii, ale pasterzy z północy i południa. Mowa o kole i ośle.

Koło po raz pierwszy pojawiło się na chłodnych, trawiastych równinach Wielkiego Stepu, który ciągnie się przez tysiące kilometrów od Mandżurii po tereny na północ od Morza Kaspijskiego i Czarnego. Te płaskie, przecięte nielicznymi rzekami tereny zachęcają do dalekich podróży; sprzyja im również klimat. Bydło i owce mogły zapewnić wyżywienie i odzież podczas wędrówki, ale jeśli chodzi o transport cięższych przedmiotów, jedynymi opcjami było toczenie ich po podłożonych kłodach albo ciągnięcie na saniach, najlepiej przez woły.

Zmieniło się to z wynalezieniem około 3500 roku p.n.e. koła i, co ważniejsze, osi. W stepowych grobach datowanych na trzecie tysiąclecie p.n.e. odkryto tysiące wozów⁵⁰. Te wczesne koła wykonywane były z litego drewna, którego nie cięto na plastry w poprzek pnia, gdyż byłyby zbyt słabe, ale wzdłuż, na deski. Znakomicie nadawały się do wozów ciągniętych przez woły i pod koniec czwartego tysiąclecia wtoczyły się do Mezopotamii, gdzie wykorzystano je też w garncarstwie⁵¹.

Drewniane koła wchodzą w grę tylko wówczas, gdy ma się dość odpowiedniego drewna i zwierzęta do ich ciągnięcia. Pasterze bydła ze wschodniej Sahary i Rogu Afryki nie mieli ani jednego, ani drugiego, ale niedawne badania genetyczne sugerują, że w czwartym tysiącleciu oswoili afrykańskiego dzikiego osła, uzyskując osła domowego⁵². W 3000 roku p.n.e. zwierzę to dotarło na północ do Egiptu, gdzie o szacunku, jaki słusznie wzbudziło, świadczy wymyślny pochówek, jaki sprawiono dziesięciu osłom w mieście Abydos⁵³. W odróżnieniu od konia czy wołu osioł jest mało wymagającym kompanem. Łatwo go przyuczyć do pracy i pielęgnować, zręcznie porusza się w trudnym terenie, żywi się wszystkim, przez kilka dni może się obyć bez wody i potrafi unieść ładunek ważący jedną trzecią tego co on⁵⁴.

Wciąż rzecz jasna nie może się on równać z wozem zaprzężonym w woły, ale do transportu na większe odległości mieszkańcy wschodniej Afryki mieli Nil, rzekę, która wartko płynie na północ, podczas gdy przeważające wiatry wieją na południe. Uczyniło ją to idealnym laboratorium kolejnej nowinki technicznej, która umożliwiła sprawne podróżowanie rzeką w obu kierunkach. Przedstawienia łodzi żaglowych pojawiają się po raz pierwszy pod koniec czwartego tysiąclecia na przedmiotach wykonanych na północy krainy Kusz, a wkrótce także w Egipcie⁵⁵.

Żeglarstwo zapewne ograniczało się początkowo do rzeki: żagle przedstawione na tych wczesnych wyobrażeniach są umieszczone zbyt blisko dziobu, by manewrować na otwartych wodach. Osły dotarły dalej: klinowy znak oznaczający „osła” pojawia się na tabliczkach z Uruk z końca czwartego tysiąclecia, a w trzecim występują tam już szczątki tych zwierząt⁴.

Niebezpieczne morza, niedostępne góry i bezwodne pustynie wciąż były jednak przeszkodą dla bezpośrednich kontaktów między rolniczymi dolinami rzecznymi Egiptu i Azji Zachodniej. Łączność zapewniała więc bardziej osłonięta, lecz znacznie dłuższa okrężna trasa wiodąca przez porty, równiny i góry zachodniego Lewantu, wąskiego przybrzeżnego pasa lądu ograniczonego masywem gór Libanu, który od zawsze łączył wschód i zachód, północ i południe.

Pierwsze podróże przez Lewant odbywały się lądem. Owe osły ciągnęły zapewne przez półwysep Synaj i wzdłuż lewantyńskiego wybrzeża, po czym skręcały w głąb lądu w stronę Dwurzecza⁵⁶. Nawet powolna i pośrednia komunikacja miewa jednak spektakularne efekty i może tłumaczyć system pisma, który pojawił się w Egipcie pod koniec czwartego tysiąclecia, zwany dziś hieroglificznym od greckich słów oznaczających „święte znaki”. Pod względem formy nie ma on nic wspólnego z mezopotamskim pismem klinowym, ale pojawienie się pierwszego na świecie pisanego języka mniej więcej w tym samym czasie w dwóch różnych miejscach byłoby niezwykłym zbiegiem okoliczności.

Komunikacja ta przyspieszyła w połowie trzeciego tysiąclecia, gdy technika żeglarska Egiptu poszła naprzód i jego statki zaczęły się zapuszczać na Morze Śródziemne. Około 2600 roku p.n.e. egipskie teksty dokumentowały regularny handel morski z lewantyńskimi portami⁵⁷. O sto lat późniejsze egipskie rzeźby przedstawiają już pełnomorskie statki z żaglami i takielunkiem, które mogły sprostać wiatrom i falom.

W połowie trzeciego tysiąclecia rzeźby i malowidła przedstawiające łodzie żaglowe zaczęły się pojawiać także na stanowiskach nad Zatoką Perską. Nie ma żadnych świadectw żeglugi wokół Półwyspu Arabskiego aż do pierwszego tysiąclecia p.n.e., a przedstawienia wczesnych mezopotamskich i egipskich jednostek sugerują, że nie były one oparte na tym samym wzorcu, jednak podobnie jak w wypadku hieroglifów nawet pośrednie relacje o morskich statkach w jednej z tych krain mogły podsunąć dobry pomysł mieszkańcom drugiej⁵⁸.

Żeglarstwo, bez względu na to, jak się pojawiło, także tutaj dało kupcom dostęp do nowych światów. Około 2400 roku p.n.e. bogate groby odkryte w porcie Ur wypełniły się egzotycznymi kamieniami z dalekich stron: lapis-lazuli z Afganistanu i turkusami z Uzbekistanu, a także karneolem z doliny Indusu, gdzie rolnicy wznosili potężne miasta z ufortyfikowanymi cytadelami, regularną siatką ulic, monumentalnymi łaźniami i kanalizacją podłączoną do każdego domu⁵⁹.

Tymczasem nad Morzem Śródziemnym Byblos stało się głównym portem egipskich statków płynących na północ, do tego stopnia, że w egipskich tekstach wszystkie żaglowce morskie nazywane są „statkami z Byblos”, nawet jeśli zbudowano je nad Morzem Czerwonym na potrzeby wypraw na południe do kopalń złota w królestwie Punt na Rogu Afryki⁶⁰. Głównym towarem wiezionym z Byblos na południe było zawsze twarde, wytrzymałe drewno cedrowe ścinane w górach Libanu. Wykonywano z niego wyposażenie egipskich grobowców i świątyń, wykorzystywano je też do budowy statków, w tym czterdziestometrowej barki pogrzebowej króla Chufu (Cheopsa), którą zakopano obok jego piramidy w Gizie⁶¹.

W efekcie tej szczególnej relacji samo Byblos rozrosło się z małej nadbrzeżnej wioski powstałej wokół naturalnego źródła w tętniące życiem miasto portowe w egipskim stylu, pełne egipskich dóbr oraz inskrypcji, gdzie wizerunki miejscowej bogini, Pani Byblos, przedstawiały ją jako wersję egipskiej bogini Hathor⁶².

Nawet przy regularnie przybywających statkach i mnóstwie ludzi, których można było wypytać, opanowanie sztuki żeglarskiej zajmowało marynarzom i szkutnikom z Byblos nieco czasu: musieli się nauczyć, jak otaklować statek, a przede wszystkim jak go zbudować, co obejmuje oprócz ciesielstwa także wyrób lin i żagli⁶³. Do tego dochodził problem sterowania nim. Aż do połowy drugiego tysiąclecia p.n.e. statki żaglowe pływały bez kilu, który zapewniałby im stabilność na wzburzonym morzu, i miały tylko jeden prostokątny żagiel, co oznaczało, że potrzebowały wiatru od lądu, by móc opuścić port, oraz bocznego lub tylnego wiatru, żeby płynąć naprzód – choć sprawę niewątpliwie poprawiało użycie wioseł⁶⁴.

Koniec końców jednak mieszkańcy Byblos i sąsiednich portów zaczęli budować własne statki i wypracowywać techniki pozwalające żeglować na zachód na morzu obfitującym w zachodnie wiatry. Oznaczało to coś więcej niż stopniowe doskonalenie żeglarskich umiejętności i technik: wyznaczało nowy początek. Statek żaglowy może pokonać w ciągu dnia 100–150 kilometrów, dwa albo trzykrotnie więcej niż najszybsza łódź wiosłowa, przy znacznie mniejszym wysiłku, większej przestrzeni na ładunek i stabilniejszej konstrukcji⁶⁵. Przez tysiące lat kontakty w basenie Morza Śródziemnego formowały się i rwały, ale żagiel nadał im trwałość.

W porcie statek właśnie odbija od brzegu. Nasi żeglarze z Byblos jako jedni z pierwszych biorą kurs na zachód. Zastaną tam zupełnie inny świat, bez państw, bez miast, bez świątyń i bez znajomości pisma. Na ziemiach, które dziś nazywamy Europą, rozproszona ludność zamieszkiwała ufortyfikowane wioski i odosobnione gospodarstwa, żyjąc z uprawy roli. Ludzie ci nie uważali się za prymitywnych ani za szczególnie ubogich: nie czytali wielkich osiemnastowiecznych intelektualistów europejskich i nie wiedzieli, że historia powinna być ciągłym marszem ku miejskiemu stylowi życia, handlowi i prawom.

Nie byli kompletnie odizolowani. W środkowej Europie znajdowane są koła z czwartego tysiąclecia p.n.e., były one jednak mniej przydatne na wzgórzach i w górach niż na płaskich równinach Wielkiego Stepu czy Mezopotamii i wydaje się, że w ogóle nie dotarły na zachodni kraniec kontynentu⁶⁶. Ludzie utrzymywali zamiast tego kontakt drogą wodną, korzystając z małych łódek wiosłowych i czółen, które w dobry dzień mogły pokonać dwadzieścia kilometrów: mniej niż karawana osłów i znacznie mniej niż nieobciążony piechur⁶⁷. Zdarzało im się jednak przemierzać pokaźne odległości. Ale z dala od głównego nurtu wymiany technicznej, handlowej i politycznej ludzie wiedli mniej skomplikowany żywot i więcej spraw wyglądało wciąż tak samo.

Wkrótce miało się to zmienić.

Tur mierzył do dwóch metrów w kłębie i mógł ważyć nawet tonę, miał szerokie barki i długie, zakrzywione rogi. Ostatni osobnik padł w Polsce w XVII w. n.e. [wróć]

Hektar to 100 × 100 metrów, mniej więcej tyle co wielkość boiska do rugby, i odpowiednik 2,5 akra. [wróć]

Sumeryjski, pierwszy pisany język świata, nie ma żadnych istniejących krewnych. Podobnie jak wiele późniejszych języków wyróżniał „rodzaje” gramatyczne, ale nie były to rodzaje męski, żeński i nijaki; zamiast tego Sumerowie dzielili swój świat na ludzi (w tym bogów) i nieludzi (w tym zwierzęta). [wróć]

Egipcjanie tymczasem nie znajdowali większego zastosowania ani dla koła, ani nawet dla brązu. [wróć]

2

Pałac Minosa

KNOSSOS, ok. 1700 p.n.e.

Mapa 2. Świat Europy około 2000 roku p.n.e.

Po męczącej jeździe na grzbiecie osła pnącą się w górę drogą od północnego wybrzeża Krety rozłożony na płaskowyżu Knossos pałac musiał być cudownym zaskoczeniem. Odprowadziwszy zwierzęta do stajni, podchodzisz do niego od zachodu, wspinając się po szerokich schodach ku piętrzącym się przed tobą murom. Przebite wielkimi oknami, zwieńczone zębatymi blankami gmachy jarzą się pomarańczowym blaskiem w promieniach wieczornego słońca. Przemierzywszy brukowany dziedziniec, by okrążyć kompleks od lewej, wchodzisz przez kolumnowy przedsionek w północnym skrzydle. Zaraz potem skręcasz w prawo i idziesz wąskim korytarzem wychodzącym na zalany słońcem ogromny wewnętrzny dziedziniec, na którym odbywają się uczty i ceremonie. Przy pięćdziesięciu metrach długości i dwudziestu pięciu szerokości może on pomieścić 5 tysięcy ludzi⁶⁸. Na lewo od ciebie okazałe schody łączą co najmniej dwie kondygnacje nadziemne z dwiema lub więcej wciętymi w stok wzgórza poniżej. Dokładnie na wprost ponad murami piętrzy się góra Juchtas, bezbarwny kopulasty masyw na tle żółtego zachodu słońca.

Cały zespół pałacowy odzwierciedla bogactwo, powodzenie i wyobraźnię jego budowniczych. Części publiczne pokryte są malowidłami przedstawiającymi fantastyczne zwierzęta, ogromne rośliny i akrobatów skaczących przez byki w żywych odcieniach błękitu, czerwieni i żółci. Malowane na ciemnoczerwono drewniane kolumny przedzielają rozległe okna otwarte na wyspiarskie powietrze. Piętro niżej znajduje się bardziej prywatny świat: przytulne izby dekorowane bogatymi geometrycznymi wzorami, z oknami i tarasami wychodzącymi na rzekę i wzgórza w oddali. Kolumnowe dziedzińce wpuszczają światło i powietrze, ale zimą można je zamknąć drewnianymi przepierzeniami, które po złożeniu chowają się w pionowych wycięciach eleganckich filarów. Poza zasięgiem wzroku upchnięte są kuchnie, warsztaty i magazyny, które utrzymują całe przedsięwzięcie, a także archiwa glinianych tabliczek pokrytych tajemniczymi znakami⁶⁹.

Na Kretę przywiozły nas statki z Byblos. Najstarsze wyobrażenie łodzi żaglowej z masztem i takielunkiem, jakie znaleziono na zachód od Lewantu, zostało wyryte na pieczęci umieszczonej w kreteńskim grobie około 2000 roku p.n.e., mniej więcej w tym samym czasie, kiedy na wyspę zaczęły docierać nowe metale, a także nowości techniczne i luksusowe towary z Azji Zachodniej i północno-wschodniej Afryki⁷⁰. Kreta jest więc następnym przystankiem w naszej opowieści o kontaktach i powiązaniach, jednak nie my pierwsi tu dotarliśmy.

Starożytni Grecy opowiadali o pierwszej podróży z Lewantu na Kretę. W ich wersji to lewantyńska księżniczka przerzuciła most między dwoma światami, a morze pokonała na grzbiecie byka. Opowieść ta osadzona jest w mglistej, mitycznej epoce przed wojną trojańską i rozpoczyna się w Tyrze, mieście, które w późniejszym czasie zdetronizowało położone na północ Byblos w roli największego z lewantyńskich portów⁷¹.

Europa jest córką tyryjskiego króla, Egipcjanina imieniem Agenor. Na początku tej historii zbiera ona kwiaty nad brzegiem morza. W oddali dostrzega pięknego białego byka: to Zeus, król bogów, w wymyślnym przebraniu mającym ukryć go przed bystrym okiem żony. Gdy zwierzę podchodzi bliżej, dziewczyna jest urzeczona. Przemawia do niego, głaszcze i w końcu wspina się na grzbiet łagodnego stworzenia – które w tym samym momencie odwraca się i wbiega do morza, unosząc ją przez fale na zachód, ku Krecie. Tam porzuca ją razem z ich dziećmi, nie po raz pierwszy dopuściwszy się tego występku⁷².

Europa, robiąc dobrą minę do złej gry, poślubiła kreteńskiego króla, ale kłopoty powróciły w następnym pokoleniu, gdy jej synowie stanęli do walki o władzę nad wyspą. Ostatecznie Sarpedon odszedł z matką i swymi stronnikami, zwanymi Termilami, by rządzić Licją, krainą w południowej Anatolii, a jego brat Minos został królem na Krecie, ze stolicą w Knossos⁷³.

Mniej szczęśliwie ułożyły się Minosowi sprawy rodzinne: jego żona Pazyfae, podobnie jak teściowa, zakochała się w byku. W tym wypadku uczucie nie było wzajemne – być może dlatego, że był to prawdziwy byk – tak więc Pazyfae namówiła wynalazcę i rzemieślnika imieniem Dedal, by zrobił dla niej drewnianą krowę, do której mogłaby wejść i w ten sposób skłonić zwierzę do spółkowania z nią. Podstęp się udał, ale dziecko, które w efekcie przyszło na świat, było pół człowiekiem, pół bykiem, tak więc wszechstronny Dedal został znów zaangażowany do budowy wielkiego, skomplikowanego więzienia dziś znanego jako Labirynt. Biedny Minotaur wiódł tam smętny żywot, a jego jedyną rozrywką była odbywająca się co dziewięć lat uczta z czternastu młodych mężczyzn i kobiet przysyłanych w daninie przez Egeusza, króla Aten, dopóki syn Egeusza Tezeusz nie zabił monstrum, w czym pomogła mu przyrodnia siostra stwora, zdradziecka Ariadna.

Te splecione historie kreślą własny labirynt podróży i relacji między Egiptem, Lewantem, Kretą, Anatolią i Grecją. Ujawniają rozziew między nowożytnym i starożytnym sposobem myślenia o ludzkiej przeszłości, między optyką cywilizacyjną a tym, co było, jak się przekonamy, typowym dla starożytnych upodobaniem do wyjaśniania historycznych zmian poprzez podróże i relacje⁷⁴.

Nie mówiły one natomiast nic o Europie jako kontynencie. Widzimy to u Herodota z Halikarnasu, który około 425 roku p.n.e. napisał pierwsze ważne dzieło historyczne w języku greckim. Nazwa kontynentu była dla niego zagadką, „chyba że przyjmiemy, iż ląd ten bierze swą nazwę od Tyryjki Europy […], ale jasne jest, że ona pochodziła z Azji i nigdy nie przybyła na ów ląd, który Grecy zwą dziś Europą, a tylko z Fenicji na Kretę, zaś z Krety do Licji”⁷⁵.

Dla starożytnych Kreta nie była częścią Europy, ale punktem styku między Lewantem a krainami na zachodzie. Innego zdania byli archeolodzy, którzy odkopywali prastare zabytki wyspy, będący równie za pan brat z greckimi mitami, jak i z optyką cywilizacyjną.

Wszystko zaczęło się w 1878 roku, kiedy kreteński producent mydła nazwiskiem Minos Kalokerinos odkopał mały fragment wielkiej, pełnej zakamarków i bardzo starej budowli na północy wyspy, okupowanej w owym czasie przez imperium osmańskie. Znając doskonale opowieść o Europie i jej synach, naturalnie – i prawidłowo – zidentyfikował to miejsce jako Knossos i uznał, że odkryte przezeń skupisko niewielkich pomieszczeń i korytarzy to „królewski pałac króla Minosa”. Już w roku 1880 amerykański dziennikarz William J. Stillman nazwał je „Labiryntem Dedala”⁷⁶.

To nowe odkrycie wzbudziło wielką ekscytację: była to jak dotąd najstarsza budowla odkryta w regionie śródziemnomorskim. Dla Europejczyków, którzy uważali Kretę za część własnej chrześcijańskiej kultury, mogła ona uchodzić za rywalkę słynnych zabytków Egiptu i Azji Zachodniej, które podbiły powszechną wyobraźnię, odkąd uczeni, którzy towarzyszyli zbrojnej wyprawie Napoleona do Egiptu w 1798 roku, opublikowali przepyszne ilustracje tamtejszych starożytnych świątyń i piramid w Description de l’Égypte (1809–1828)⁷⁷¹. Gdy idea odrębnej i doskonalszej cywilizacji europejskiej zakorzeniła się, fascynacja egzotycznymi starożytnymi zabytkami obszaru, który zaczęto nazywać Bliskim Wschodem, gładko połączyła się z poczuciem dystansu czy wręcz odrazy, które podkreślało obcość tych regionów i ich upadek pod osmańskimi rządami⁷⁸². Teraz Pałac Minosa dawał szansę na wyrównanie rachunków.

W 1894 roku wykopaliska Kalokerinosa odwiedził pewien przybysz z Anglii, człowiek o ugruntowanych poglądach i osobliwych przyzwyczajeniach: mimo krótkiego wzroku Arthur Evans od szkolnych czasów nie nosił okularów, woląc korzystać z laski, którą nazywał „Prodger”⁷⁹. Podczas studiów w Oksfordzie nabrał upodobania do włóczęgi po Bałkanach, podzielonych wówczas między Austro-Węgry a Turcję osmańską. W 1876 roku za pieniądze od ojca opublikował relację ze swych podróży po tym regionie, antyosmańskie dzieło silnie zabarwione przez nowe teorie na temat różnic rasowych. „Wierzę w istnienie niższych ras”, informował Evans swoich czytelników, „i chętnie widziałbym je wytępione”⁸⁰.

Po kilku latach pracy jako dziennikarz w Raguzie (Dubrowniku), gdzie kilkakrotnie aresztowano go pod zarzutem szpiegostwa albo zwykłego wichrzycielstwa, Evans wrócił do Anglii i skierował swoje wszechstronne talenty ku archeologii. W 1884 roku został kuratorem Ashmolean Museum w Oksfordzie. Kiedy dziesięć lat później przybył na Kretę w poszukiwaniu drobnych zabytków, miał czterdzieści trzy lata i był w kolejnym punkcie zwrotnym po śmierci ukochanej żony, Margaret³.

W Knossos Evans znalazł nową miłość, która miała trwać do końca jego życia. Niełatwo mu było ją zdobyć: Pałac Minosa był łakomym kąskiem dla każdego archeologa, ale z powodów politycznych był to owoc zakazany. Wizyta Evansa na Krecie nastąpiła w okresie rosnących tarć między osmańskimi władzami a miejscową chrześcijańską ludnością i okoliczni mieszkańcy ostro się sprzeciwiali dalszym badaniom starożytnych ruin, dopóki wyspa znajdowała się pod tureckimi rządami, z obawy, że znaleziska trafią do Stambułu⁸¹.

Evansowi mimo wszystko udało się kupić część stanowiska od miejscowej rodziny i wracał na wyspę dwukrotnie w ciągu następnych dwóch lat, podczas których lokalne powstanie przeciwko osmańskim rządom nabierało tempa. Jego sympatie w tej sprawie były jasne, podobnie jak przywiązanie do optyki cywilizacyjnej. W 1896 roku, przemawiając w Brytyjskim Towarzystwie Krzewienia Nauk, zwrócił uwagę słuchaczy na „europejskiego ducha indywidualizmu i wolności” starożytnej Krety i oświadczył, że „dziś Kreta znów występuje jako obrończyni europejskiego ducha przed azjatyckim jarzmem”⁸².

Po przeszło roku brutalnej wojny między chrześcijańską i muzułmańską populacją wyspy Kreta w 1898 roku wywalczyła sobie autonomię. Rok później Evans zachęcał do wpłat na rzecz założonego przez siebie Funduszu Badań Krety, a 23 marca 1900 roku, raptem kilka dni po wykupieniu reszty stanowiska w Knossos, rozpoczął wykopaliska⁸³. Po tygodniu prac znalazł tabliczkę pokrytą pradawnym pismem, dwa tygodnie później miał ich ponad siedemset, a w ciągu ośmiu lat odsłonił największy pałac starożytnego Śródziemnomorza w całej okazałości.

Knossos było klejnotem w koronie, ale archeolodzy z Europy i Stanów Zjednoczonych, wykorzystując otwarcie na świat autonomicznej republiki Krety, wkrótce zaczęli odkrywać starożytne miasta, pałace i wille na całej wyspie. Sam Evans nie miał najmniejszych wątpliwości, że tym, co odkopywali, była „zaawansowana wczesna cywilizacja na kreteńskiej ziemi”, mogąca rywalizować z cywilizacją egipskich królów. Brakowało jej tylko etykietki, ale łatwo było temu zaradzić. Jak wyjaśniał w swym obszernym opisie własnych wykopalisk: „Dla tej wczesnej cywilizacji Krety jako całości zaproponowałem – a sugestia ta została powszechnie zaakceptowana przez archeologów tego i innych krajów – stosowanie nazwy «minojska»”⁸⁴.

W ten sposób powołał do istnienia kulturę zupełnie niezaświadczoną w starożytności⁸⁵. A do tego mającą wielkie znaczenie: „ta stosunkowo mała wyspa, omijana dziś przez wszystkie główne szlaki śródziemnomorskich kontaktów, była zarazem punktem wyjścia i najwcześniejszym etapem na drodze europejskiej cywilizacji”⁸⁶.

Był to oczywiście bardzo brytyjski pomysł, że Europa zawdzięczała bardzo wiele morskiej potędze położonej na niedalekiej wyspie. A z czasem nostalgiczne brytyjskie sentymenty Evansa zaczęły coraz silniej wpływać na jego wizję „minojskiego” społeczeństwa jako pokojowego, rozmiłowanego w sztuce ludu rządzonego przez królów⁸⁷. Jak napisała później jego przyrodnia siostra Joan, „Czas i przypadek sprawiły, że został odkrywcą nowej cywilizacji i musiał uczynić ją zrozumiałą dla innych ludzi. Na szczęście dokładnie odpowiadała ona jego gustom”⁸⁸.

Wpisywała się też dobrze w dziewiętnastowieczną optykę cywilizacyjną, która łączyła konkretną, trwałą kulturę z określonym miejscem, wiążąc nowożytną Europę ze starożytnym regionem egejskim. Evans dopuszczał na wyspie niewielkie wpływy Egiptu i, w mniejszej mierze, Mezopotamii⁸⁹. Ale, jak wyjaśniał w 1925 roku jego australijski student, Vere Gordon Childe, było to zjawisko powierzchowne:

Minojski duch był całkowicie europejski i nie było w nim nic orientalnego. Porównanie z Egiptem i Mezopotamią jasno ukazuje ten kontrast. Nie znajdujemy na Krecie tych ogromnych pałaców, które świadczą o autokratycznej władzy orientalnego despoty. Ani też kolosalne świątynie i wystawne grobowce w rodzaju piramid nie zdradzają nadmiernego zaabsorbowania sprawami duchowymi⁹⁰.

Jednakże, podobnie jak pradawne legendy, archeologia opowiada inną historię, bliższą starożytnej wersji: nie o odrębnej cywilizacji, ale o nowej relacji, która stała się motorem zmian na Krecie i otworzyła kanał łączności między Europą kontynentalną a rozległą siecią światowej kultury i handlu.

Kreta to górzysta wyspa, upalna latem, ale są tu także spore połacie żyznych gleb i padają obfite deszcze. W trzecim tysiącleciu p.n.e. gęsto pokrywały ją wioski, warsztaty i piece garncarskie⁹¹. Była wciąż tylko peryferyjną częścią głównego egejskiego kręgu handlowego, którego centrum stanowiły w tej epoce Cyklady, gdzie miłośnicy sztyletów i wina pływali wśród swych ciasno stłoczonych wysepek długimi, smukłymi łodziami wiosłowymi z rybimi totemami na rufach⁹²⁴.

Przeprawa przez same Cyklady, z wyspy na wyspę, zajęłaby około dwóch tygodni⁹³. Owoce długich podróży były tego warte. Pod koniec trzeciego tysiąclecia wyspy te miały częste kontakty z wybrzeżem Anatolii, handlując egejskimi metalami, w tym miedzią i srebrem, które były wielce pożądane jako waluta w całej Azji Zachodniej i stanowiły standard, według którego wyceniano inne towary⁹⁴.

Cykladzcy żeglarze byli regularnymi gośćmi w Troi, porcie strategicznie usytuowanym na końcu karawanowego szlaku z Mezopotamii przez Anatolię, nad zatoką u wejścia na Morze Czarne, gdzie statki mogły się schronić, czekając na wiatr, który przeniósłby je przez cieśninę Dardanele⁹⁵. W tym okresie na wyspach pojawiła się anatolijska ceramika, a nawet pojedynczy kawałek karneolu obrobiony w dolinie Indusu; tą samą drogą przybyła też cyna i prawdopodobnie również technologia wytwarzania „prawdziwego” brązu, mocniejszego niż od dawna produkowany w regionie egejskim stop miedzi z arsenem⁹⁶. Inne nowe nabytki – koło garncarskie, pieczęcie i osioł – sugerują pojawienie się w tej epoce na Wyspach Egejskich bardziej zaawansowanego rzemiosła i administracji⁹⁷.

Kreta leżała jeszcze dalej od Cykladów niż Troja. Wybierając się tam, trzeba było odbyć długą podróż na południe łodzią wiosłową, a podróżnika czekała jeszcze dłuższa droga powrotna pod dominujące wiatry. Nie mając jednak własnych porządnych zasobów metali, kreteńscy rolnicy zmuszeni byli je importować i początkowo musiały one przybywać na cykladzkich łodziach⁹⁸.

Jednakże pod koniec trzeciego tysiąclecia na Krecie pojawiły się też oznaki bezpośrednich powiązań ze Wschodem. Wyspiarze przejmowali puchary do wina w syryjskim stylu, różniące się zdecydowanie od znajdowanych na Cykladach anatolijskich czarek z dwoma uchwytami. Importowali niewielkie ilości złota, kości hipopotama oraz wytwarzanych w Egipcie paciorków z niebieskiego fajansu, finezyjnej odmiany ceramiki wypalanej z pasty krzemionkowej, samoistnie pokrywającej się szkliwem o żywych barwach⁹⁹.

Takie małe, lekkie luksusowe towary można było jeszcze przewozić łodziami, zapewne przechodziły one po drodze przez kilka rąk¹⁰⁰. Wkrótce jednak zwiększyła się liczba i ciężar importów, co potwierdzają statki żaglowe przedstawiane na kamiennych pieczęciach z epoki, przybywające po egejskie srebro, a także wyroby sztuki i rzemiosła z samej Krety: piękne metalowe naczynia, broń oraz elegancka ceramika charakteryzująca się białymi, czerwonymi i żółtymi wzorami na czarnym tle¹⁰¹.

W zamian przywoziły one nowe metale, zwłaszcza cynę, a także afrykańską kość słoniową, egipskie czarki i skarabeusze oraz dekoracyjne strusie jaja wielkie jak pół piłki do rugby¹⁰²⁵. Nawet egipskie towary musiały wyruszać na zachód z lewantyńskich portów: prądy we wschodniej części Morza Śródziemnego znoszą statki w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara, podczas gdy przeważające wiatry wieją z północnego zachodu na południowy wschód przez cały rok. Chociaż teoretycznie można już było popłynąć z Krety na południe do Egiptu, bezpośrednia żegluga na północ nie wchodziła w grę.

To właśnie w tym czasie na Krecie pojawiło się koło, zarówno w pojazdach, jak i w warsztatach garncarskich, a także mysz domowa, nieproszona imigrantka z wybrzeży Lewantu, która po raz pierwszy zagościła w kreteńskich portach, takich jak Kommos, w początkach drugiego tysiąclecia p.n.e.¹⁰³ I to wtedy też Kreteńczycy zaczęli spisywać notatki.

Zachowało się około 2 tysięcy dokumentów sporządzonych nieodcyfrowanymi wczesnymi rodzajami kreteńskiego pisma, poczynając od około 2000 roku p.n.e.¹⁰⁴ Najwcześniejsze, zwane dziś kreteńskim pismem hieroglificznym, ma znaki, które wyglądają jak małe piktogramy, ale w większości reprezentują sylaby. Wydrapywano je albo odciskano na małych glinianych pieczęciach, sztabkach, półksiężycach i medalionach odkrywanych na północnych stanowiskach, takich jak Knossos. Później w Fajstos na południu wyspy pojawiło się inne sylabiczne pismo, o bardziej abstrakcyjnych, kreskowych znakach, które łatwiej było zapisywać na różnych materiałach, od glinianych tabliczek po kamienne stoły ofiarne⁶. Być może z tego powodu około 1650 roku p.n.e. „pismo linearne A” wyparło kreteńskie pismo hieroglificzne na całej wyspie.

Wspólne znaki świadczą o tym, że te dwa systemy pisma były spokrewnione, ale nie wykazują one żadnego podobieństwa do pisma klinowego używanego w Mezopotamii i Lewancie ani – mimo wspólnej współczesnej nazwy – do hieroglifów egipskich¹⁰⁵. Jednak podobnie jak tysiąc lat wcześniej w Egipcie trudno uznać za zbieg okoliczności, że na wyspie zaczęto eksperymentować z pismem akurat wtedy, gdy żegluga zapewniła jej łączność z piśmienną Azją Zachodnią¹⁰⁶.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Na fali wynikłej stąd „egiptomanii” nawet wybudowany w 1842 roku nowojorski zbiornik wody przy Piątej Alei otrzymał formę egipskiej świątyni. Obecnie w tym miejscu znajduje się Nowojorska Biblioteka Publiczna, zbudowana w 1911 roku w bardziej konserwatywnym, klasycystycznym stylu. [wróć]

Dziewiętnastowieczni Europejczycy mogli mówić o Bliskim, Środkowym i Dalekim Wschodzie, naturalnie w sensie odległości od Europy. W XX wieku ten geograficzny podział ustąpił chronologicznemu, w którym starożytny „Bliski Wschód” staje się współczesnym „Środkowym Wschodem” w odniesieniu do tego samego (niezbyt sprecyzowanego) regionu. [wróć]

Ojcem Margaret był nauczyciel Evansa z Oksfordu, Edward Freeman, z którego historyczną wizją Sycylii rozdartej przez rasę i religię między Wschód i Zachód już się spotkaliśmy. [wróć]

Na lądzie rzeźbili eleganckie marmurowe figurki, „idole cykladzkie”, często oczyszczane w muzeach do nienaturalnej białości, ale pierwotnie mające malowane twarze, włosy, biżuterię i tatuaże. [wróć]

Nie były one delikatesem kulinarnym: ich skorupy wydmuchiwano i suszono, a następnie malowano, rzeźbiono lub dekorowano, tworząc egzotyczne ozdoby. Ich cenę podnosiła trudność ich zdobycia: w starożytności nie prowadzono na większą skalę hodowli strusi, a dzikie słynęły z szybkości i brutalności oraz bardzo ostrych dziobów (Tamar Hodos i in., The origins of decorated ostrich eggs in the ancient Mediterranean and Middle East, „Antiquity” 94, nr 374 (2020)). [wróć]

Zachowały się też rozmaite eksperymentalne teksty, takie jak zagadkowy dysk z Fajstos, którego spiralne ciągi czterdziestu pięciu piktogramów być może zapisane są w tym samym miejscowym języku co pismo linearne A (Brent Davis, The Phaistos disk: a new way of viewing the language behind the script, „Oxford Journal of Archaeology” 37, nr 4 (2018)), a może są raczej próbą uchwycenia potęgi samego pisma niż przekazania konkretnej treści (Helène Whittaker, Social and symbolic aspects of Minoan writing, „European Journal of Archaeology” 8, nr 1 (2005)). [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Katullus 11.11. [wróć]

Tradycja ta opiera się na Księdze Rodzaju 10; por. 1 Księga Kronik 1 i Księga Jubileuszów 8–9. [wróć]

Tamara Griggs, Universal history from Counter-Reformation to Enlightenment, „Modern Intellectual History” 4, nr 2 (2007), s. 221. Nie wszyscy się z tym zgadzali: spotkanie Europejczyków z rdzennymi Amerykanami sprawiło też, że modna stała się teoria „poligenezy”, wedle której fizyczna różnorodność znanych typów ludzkich jest zbyt duża, by mogły one mieć tych samych najdawniejszych przodków (Justin E.H. Smith, Nature, Human Nature, and Human Difference, Princeton University Press, Princeton 2015, s. 92–113). [wróć]

Jean Starobinski, Le mort civilisation, „Le temps de la réflexion” 4 (1983), s. 13, wywodzący pierwsze użycie w tym znaczeniu od markiza de Mirabeau w 1759 r. Rzeczownik ten pochodzi od przymiotnika civilisé – oznaczającego wytworny lub wyrafinowany – który był w użyciu we Francji od XVI wieku. Dokładniej mówi o tym Michael Sonenscher, Barbarism and Civilisation [w:] Richard Whatmore i Brian Young, red., A Companion to Intellectual History, Wiley Blackwell, Chichester 2015, oraz esej Katherine Blouin Civilization: What’s up with that?, https://everydayorientalism.wordpress.com/2018/02/23/civilization-whats-up-with-that/. [wróć]

Zob. zwł. Adam Ferguson, Essay on the History of Civil Society (1767) co do użycia tego rzeczownika jako takiego, jeśli zaś chodzi o wyjaśnienie „teorii stadialnej”: Lectures on Jurisprudence Adama Smitha, wygłoszone między 1762 a 1766 r. [wróć]

John Stuart Mill, Civilization, „London and Westminster Review” 1 (kwiecień 1836), repr. w: John Stuart Mill, Essays on Politics and Society, Part I, red. John M. Robson, University of Toronto Press, Toronto 1977, s. 120. [wróć]

Tamże, s. 120–121. [wróć]

Imperialne ideologie: Uday Singh Mehta, Liberation and Empire: A Study in Nineteenth-century British Liberal Thought, University of Chicago Press, Chicago 1999; Jennifer Pitts, A Turn to Empire: The Rise of Imperial Liberalism in Britain and France, Princeton University Press, Princeton 2005; Duncan Bell, Empire and imperialism [w:] Gareth Stedman Jones i Gregory Claeys, red., The Cambridge History of Nineteenth-century Political Thought, Cambridge University Press, Cambridge 2011, s. 867–875, oraz Duncan Bell, John Stuart Mill on Colonies, „Political Theory” 38, nr 1 (2010). [wróć]

Na temat Kompanii Wschodnioindyjskiej, prywatnej spółki, która do drugiej połowy XIX w. zarządzała interesami brytyjskiego imperium w Indiach, zob. William Dalrymple, The Anarchy: The Relentless Rise of the East India Company, Bloomsbury, London 2019 [wyd. polskie: Anarchia. Niepowstrzymany rozkwit Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, przeł. Krzysztof Obłucki, Noir sur Blanc, Warszawa 2022]. Sam Mill nigdy nie postawił nogi w Indiach. [wróć]

John Stuart Mill, On Liberty, repr. w: John Stuart Mill, Essays on Politics and Society, Part I, s. 224 [wyd. polskie: O wolności, przeł. Amelia Kurlandzka, De Agostini Polska: Altaya, Warszawa 2003, s. 21–22]. [wróć]

François Guizot, General History of Civilization in Europe, D. Appleton, New York 1896, s. 4 (Wykład 1) [wyd. polskie: Dzieje cywilizacji europejskiej od upadku Cesarstwa Rzymskiego do rewolucji francuskiej, przeł. Felix Bentkowski, Redakcja Biblioteki Warszawskiej, Warszawa 1842, s. 5 (cytat nieco zmieniony)]. [wróć]

Tamże, s. 26 (Wykład 2) [wyd. polskie s. 30 (pisownia uwspółcześniona)]. [wróć]

Tamże, s. 1 (Wykład 1) [wyd. polskie s. 2–3], 32–33 (Wykład 2) [wyd. polskie s. 36]. [wróć]

John Stuart Mill, Grote’s History of Greece [I], „Edinburgh Review” 74 (październik 1846), repr. w John Stuart Mill, Essays on Philosophy and the Classics, red. John M. Robson, University of Toronto Press, Toronto 1978, s. 273. [wróć]

Zob. Karuna Mantena, Alibis of Empire: Henry Maine and the Ends of Liberal Imperialism, Princeton University Press, Princeton 2010, na temat porzucenia w tej epoce liberalnego uniwersalizmu i misji cywilizacyjnej. [wróć]

Chociaż pogląd, że rodzaj ludzki dzieli się na różne typy na podstawie koloru skóry i innych cech fizycznych, upowszechnił się dopiero w XIX wieku, jego korzenie tkwiły w dziełach osiemnastowiecznych uczonych. Systema naturae szwedzkiego botanika Karola Linneusza, opublikowany po raz pierwszy w 1735 r., dzielił wszystkie organizmy na trzy „królestwa”: roślin, zwierząt i minerałów, a te z kolei na klasy, rzędy, rodzaje i gatunki. Linneusz nie podzielił formalnie „rodzaju” ludzkiego na różne „gatunki”, wymienił jednak różne „odmiany” ludzi o różnych charakterystykach fizycznych, opartych przede wszystkim na kolorze skóry. [wróć]

Georgios Varouxakis, When did Britain join the occident? On the origins of the idea of ‘the West’ in English, „History of European Ideas” 46, nr 5 (2020), pierwsze użycie terminu „Zachód” umiejscawia pod koniec XVIII wieku oraz zauważa, że termin ten został importowany do angielszczyzny z Europy kontynentalnej i że w Stanach Zjednoczonych pojawia się jeszcze później. [wróć]

Jasper M. Trautsch, The invention of the ‘West’, „Bulletin of the German Historical Institute” 53 (jesień 2013), s. 91–95; Varouxakis, When did Britain join the occident?, s. 569–572. [wróć]

Edward A. Freeman, The History of Sicily from the Earliest Times, Clarendon Press, Oxford 1891, t. 1, s. 10–11. [wróć]

Najwcześniejsze przykłady tego sformułowania pochodzą z lat czterdziestych XIX wieku: Varouxakis, When did Britain join the occident?, s. 571. [wróć]

John Clarke Stobart, The Grandeur That Was Rome: A Survey of Roman Culture and Civilisation, Sidgwick & Jackson, London 1912, s. 1. Co do sensowności samej koncepcji cywilizacji zachodniej zob. esej Davida Graebera na https://theanarchistlibrary.org/library/david-graeber-there-never-was-a-west. [wróć]

Trautsch, The invention of the West, s. 96–99 i przyp. 2. [wróć]

Klasycznym przykładem jest Arnold Toynbee, A Study of History, 12 t., Oxford University Press, London 1934–1961 [wyd. polskie skrócone: Studium historii, przeł. Józef Marzęcki, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000], porównanie 21 cywilizacji świata. Przedsięwzięcia te były często motywowane obawami o cywilizację zachodnią i jej perspektywy, od niemieckiego autora Oswalda Spenglera, Der Untergang des Abendlandes, Braumüller, Wien 1918–1922 [wyd. polskie skrócone: Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii powszechnej, przeł. Józef Marzęcki, Aletheia, Warszawa 2014], po amerykańskiego historyka Williama McNeilla, The Rise of the West, University of Chicago Press, Chicago 1963. McNeill przytaczał wprawdzie przykłady komunikacji i przenikania między cywilizacjami na przestrzeni dziejów, ale skupił się na przenikaniu idei od „cywilizacji” do „obcych”, a zwieńczeniem jego książki jest obszerne studium znaczenia zachodnich wpływów na inne cywilizacje po roku 1500. Will Durant, The Story of Civilization, Simon & Schuster, New York 1935–1975, to w istocie historia Cywilizacji Zachodniej. Istnieją interesujące świeże prace, które łączą historię kulturalną Wschodu i Zachodu, ale one także skupiają się zwykle na późniejszych okresach albo na konstruktach intelektualnych (np. Jack Goody, The Theft of History, Cambridge University Press, Cambridge 2006 [wyd. polskie: Kradzież historii, przeł. Jacek Dobrowolski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009]). Wyjątkiem jest znakomita krótka książka Jerry’ego H. Bentleya, Old World Encounters: Cross-cultural Contacts and Exchanges in Pre-modern Times, Oxford University Press, New York 1993, autentycznie globalna historia, która przyjmuje podobne ramy czasowe jak moja własna, przedstawiona z bardziej ograniczonej, zachodniej perspektywy. [wróć]

Fernand Braudel, A History of Civilizations, przekł. angielski Richard Mayne, Penguin, London 1995, s. 22 [wyd. polskie: Gramatyka cywilizacji, przeł. Hanna Igalson-Tygielska, Oficyna Naukowa, Warszawa 2006, s. 56]. [wróć]

Tamże, s. 29, 12, 35 [wyd. polskie s. 37–41, cyt. s. 63 i 56]. [wróć]

Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, Simon & Schuster, New York 1996, s. 40, 21 [wyd. polskie: Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, przeł. Hanna Jankowska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza SA, Warszawa 2004, s. 46, 16]. Według definicji Huntingtona cywilizacja jest „najwyższym kulturowym stopniem ugrupowania ludzi i najszerszą płaszczyzną kulturowej tożsamości, ponad którą jest już tylko to, co odróżnia człowieka od innych gatunków” (s. 51). [wróć]

https://www.ramsaycenrte.org/studying-western-civilisation/ba-degrees. Podobne podejście dostrzec można na konserwatywnych amerykańskich uczelniach humanistycznych, takich jak Hillsdale College w południowym Michigan, gdzie podstawowy program nauczania zachęca przyszłych studentów do „zgłębiania, w jakiej mierze współczesny człowiek jest dłużnikiem kultury grecko-rzymskiej i tradycji judeochrześcijańskiej”: https://www.hillsdale.edu/academics/classical-liberal-arts-core/. [wróć]

Zjawisko to regularnie dokumentuje projekt Pharos: http://pages.vassar.edu/pharos/white-nationalism-white-supremacy/; zob. przykłady na http://pages.vassar.edu/pharos/2018/06/15/spqr-and-white-nationalism/ oraz https://pages.vassar.edu/pharos/2017/11/17/scholars-respond-to-spartan-helmets/, a także https://pharos.vassarspaces.net/2021/06/04/richard-spencer-who-we-are-white-identity-greco-roman-antiquity/ i https://eidolon.pub/this-is-not-sparta-392a9ccddf26. [wróć]

David Reich, Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past, Pantheon Books, New York 2018 [wyd. polskie: Kim jesteśmy, skąd przyszliśmy… Kopalny DNA i nowa nauka o przeszłości człowieka, przeł. Piotr J. Szwajcer, CiS, Stare Groszki 2019]; Adam Rutherford, How to Argue with a Racist: History, Science, Race and Reality, Weidenfeld & Nicolson, London 2020 [wyd. polskie: Tak samo inni. Dlaczego rasizm jest bez sensu, przeł. Adam Tuz, Prószyński i S-ka, Warszawa 2021]. [wróć]

Reich, Who We Are and How We Got Here, s. 81 [wyd. polskie s. 115]. [wróć]

Dziękuję Ericowi Sandersonowi za ten pomysł. [wróć]

W ostatnich kilku latach nastąpił pocieszający wzrost analiz tych powiązań zarówno w pracach akademickich, jak i tekstach popularnych. By zilustrować to choć kilkoma przykładami z publikacji naukowych: w 2018 roku czasopismo „Past & Present” wydało numer specjalny poświęcony „globalnemu średniowieczu”; w 2019 r. Tamar Hodos opublikowała Handbook of Archaeology and Globalization, Routledge, London; Cambridge University Press zaś w 2020 r. zainicjowało nowe czasopismo akademickie „Global Antiquities”, a w roku 2021 nową monograficzną serię „Antiquity in Global Context”. Wszystko to opiera się na takich wcześniejszych pracach syntetycznych jak: Toby C. Wilkinson, Susan Sherratt i John Bennet, red., Interweaving Worlds: Systemic Interactions in Eurasia, 7th to the 1st Millennia BC, Oxbow, Oxford 2011. Jednocześnie uczeni publikowali ważne prace poświęcone konkretnym – często bardzo rozległym – okresom i miejscom: na temat regionu śródziemnomorskiego, Peregrine Horden i Nicholas Purcell, The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History, Blackwell, Oxford 2000 (oraz Peregrine Horden i Nicholas Purcell, The Boundless Sea: Writing Mediterranean History, Routledge, Abingdon 2020) i Cyprian Broodbank, The Making of the Middle Sea: A History of the Mediterranean from the Beginning to the Emergence of the Classical World, Thames & Hudson, London 2013; na temat świata Oceanu Indyjskiego, Philippe Beaujard, Les mondes de l’océan Indien, Armand Colin, Paris 2012 (przekł. angielski: The Worlds of the Indian Ocean: A Global History, Cambridge University Press, Cambridge 2019); na temat Azji Środkowej, Peter Frankopan, The Silk Roads: A New History of the World, Bloomsbury, London 2015 [wyd. polskie: Jedwabne szlaki. Nowa historia świata, przeł. Piotr Tarczyński i Szymon Żuchowski, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2018]; oraz o Wielkim Stepie, Barry Cunliffe, By Steppe, Desert, and Ocean: The Birth of Eurasia, Oxford University Press, Oxford 2015. Jeśli chodzi o jeszcze szerszą perspektywę, zob. Eivind Heldaas Seland, Antikkens globale verden, Portal, Kristiansand 2008 (przekł. angielski: A Global History of the Ancient World: Asia, Europe, and Africa Before Islam, Routledge, London 2022), oraz Michael Scott, Ancient Worlds: An Epic History of East and West, Hutchinson, London 2016. [wróć]

Ex oriente lux: Wolfgang Helbig, Das homerische Epos aus den Denkmälern erläutert: archäologische Untersuchungen, Teubner, Leipzig 1884; Wolfgang Helbig, Sur la question mycénienne, „Mémoires de l’Institut National de France” 35, nr 2 (1896); Oscar Montelius, Der Orient und Europa: Einfluss der orientalischen Cultur auf Europa bis zur Mitte des letzten Jahrtausends v. Chr., Stockholm 1899; Oscar Montelius, Die älteren Kulturperioden im Orient und in Europa, Stockholm 1903. [wróć]

Michael Baxandall, Patterns of Intention: On the Historical Explanation of Pictures, Yale University Press, New Haven 1985, s. 58–62. [wróć]

Termin „Lewant”, od włoskiego levante, „wstające” słońce, miał w okresie nowożytnym burzliwą historię, ale ja używam go tu jako względnie neutralne i dogodnie nieprecyzyjne określenie terenów między Eufratem a Morzem Śródziemnym (zob. Thomas Scheffler, ‘Fertile Crescent’, ‘Orient’, ‘Middle East’: the changing mental maps of southwest Asia, „European Review of History” 10 (2003) co do alternatyw). Dalej na północ „Anatolia”, nazwa półwyspu zajmowanego przez dzisiejszą Turcję, także wywodzi się od terminu oznaczającego wschód słońca, starogreckiego anatole. [wróć]

Byblos i jego port: Honor Frost, Byblos and the sea [w:] Claude Doumet-Serhal, red., Decade: A Decade of Archaeology and History in Lebanon, The Lebanese British Friends of the National Museum, Beirut 2004; Marwan Kilani, Byblos in the Late Bronze Age: Interactions between the Levantine and Egyptian Worlds, praca doktorska, University of Oxford, 2017, s. 19–21, 55–58. Wieża Świątynna: Honor Frost, Marine prospection at Byblos, „BAAL: Bulletin d’archéologie et d’architecture libanaises” 3 (1998–1999), s. 253–258. [wróć]

Imię Szu-ilisu, tłumacza „języka meluhha”, którym mówiono w dolinie Indusu, zachowało się na maleńkiej pieczęci cylindrycznej znalezionej w Mezopotamii i datowanej na ok. 2300 p.n.e.: Musée du Louvre AO 22310. [wróć]

Guy S. Jacobs i in., Multiple deeply divergent Denisovan ancestries in Papuans, „Cell” 177, nr 4 (2019); Lu Chen i in., Identifying and interpreting apparent Neanderthal ancestry in African individuals, „Cell” 180, nr 4 (2020). [wróć]

Rytuały w Göbekli Tepe w południowej Anatolii: Oliver Dietrich i in., The role of cult and feasting in the emergence of Neolithic communities: new evidence from Göbekli Tepe, south-eastern Turkey, „Antiquity” 86, nr 333 (2012). Obchody i handel w „mamucich domach” południowej Rosji i Ukrainy: David Graeber i David Wengrow, The Dawn of Everything: A New History of Humanity, Allen Lane, London 2021, s. 90–91 [wyd. polskie: Narodziny wszystkiego. Nowa historia ludzkości, przeł. Robert Filipowski, Zysk i S-ka, Poznań 2022, s. 97–98]. [wróć]

Trevor Watkins, Supra-regional networks in the Neolithic of southwest Asia, „Journal of World Prehistory” 21, nr 2 (2008), s. 155–157. [wróć]

Peter J. Richerson, Robert Boyd i Robert L. Bettinger, Was agriculture impossible during the Pleistocene but mandatory during the Holocene? A climate change hypothesis, „American Antiquity” 66, nr 3 (2001); Trevor Watkins, New light on Neolithic revolution in south-west Asia, „Antiquity” 84, nr 325 (2010). Tysiąc lub dwa tysiące lat później podobna, ale odrębna inicjatywa rolnicza rozpoczęła się w dolinach rzecznych wschodnich Chin. [wróć]

Greg Woolf, The Life and Death of Ancient Cities, Oxford University Press, Oxford 2020, s. 44. [wróć]

Barry W. Cunliffe, By Steppe, Desert, and Ocean: The Birth of Eurasia, Oxford University Press, Oxford 2015, s. 98; Volker Heyd, Kossinna’s smile, „Antiquity” 91, nr 356 (2017), s. 42–43. [wróć]

Marc Van de Mieroop, A History of the Ancient Near East, ca. 3000–323 BC, wyd. 3, Wiley Blackwell, Chichester 2016, s. 24–26 [wyd. polskie: Historia starożytnego Bliskiego Wschodu ok. 3000–323 p.n.e., przeł. Magdalena Komorowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008, s. 22–30]. Miasto Tell Brak powstało mniej więcej w tym samym czasie w regionie rolnictwa nawadnianego na północy, osiągając podobną wielkość pod koniec czwartego tysiąclecia (Woolf, The Life and Death of Ancient Cities, s. 68–69). [wróć]

Lorenz Rahmstorf, The concept of weighing during the Bronze Age in the Aegean, the Near East and Europe [w:] Iain Morley i Colin Renfrew, red., The Archaeology of Measurement: Comprehending Heaven, Earth, and Time in Ancient Societies, Cambridge University Press, Cambridge 2010; Lorenz Rahmstorf, Re-integrating ‘diffusion’: the spread of innovation among the Neolithic and Bronze Age societies of Europe and the Near East [w:] Toby C. Wilkinson, Susan Sherratt i John Bennet, red., Interweaving Worlds: Systemic Interactions in Eurasia, 7th to the 1st Millennia BC, Oxbow, Oxford 2011. [wróć]

Robert K. Englund, Accounting in Proto-Cuneiform [w:] Karen Radner i Eleanor Robson, red., The Oxford Handbook of Cuneiform Culture, Oxford University Press, Oxford 2011. [wróć]

Inne podejścia, które dochodzą do podobnych wniosków: James C. Scott, Against the Grain: A Deep History of the Earliest States, Yale University Press, New Haven 2017 [wyd. polskie: Jak udomowiono człowieka. U początków historii pierwszych państw, przeł. Fabian Tryl, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020], oraz Graeber i Wengrow, The Dawn of Everything. [wróć]

David Wengrow, What Makes Civilization? The Ancient Near East and the Future of the West, Oxford University Press, Oxford 2010, s. 93; Cyprian Broodbank, The Making of the Middle Sea: A History of the Mediterranean from the Beginning to the Emergence of the Classical World, Thames & Hudson, London 2013, s. 336–337, odnotowujący, że cyna i brąz cynowy pojawiają się w Mezopotamii i Anatolii od ok. 3000 p.n.e., a w znacznie większych ilościach od ok. 2500 p.n.e. [wróć]

Elamickie źródła cyny w Afganistanie i Lorestanie: Daniel T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, wyd. 2, Cambridge University Press, New York 2016, s. 158. Dość bogate złoża cyny znajdują się w górach Czech, a także w górach Taurus w zachodniej Anatolii, ale nie ma jak dotąd solidnych dowodów na ich znaczącą eksploatację w epoce brązu (Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 337). [wróć]

Cunliffe, By Steppe, Desert, and Ocean, s. 99–100. Nie jest jak dotąd jasne, czy pierwsze koła powstały na samym Stepie, czy w sąsiednich regionach dzisiejszej Europy Wschodniej: chociaż większość świadectw pochodzi z terenów dalej na wschód, pojazd na kołach przedstawiono na odkrytym w Polsce naczyniu datowanym na 3500–3350 p.n.e., a najstarsze zachowane drewniane koło na świecie, datowane metodą radiowęglową na ok. 3150 p.n.e., zostało odkopane w Słowenii w 2002 roku. [wróć]

Johnny Baldi i Valentine Roux, The innovation of the potter’s wheel: a comparative perspective between Mesopotamia and the southern Levant, „Levant” 48, nr 3 (2016), wraz z omówieniem świadectw wczesnej i krótkiej obecności kół garncarskich w południowym Lewancie w piątym tysiącleciu p.n.e. [wróć]

Birgitta Kimura i in., Ancient DNA from Nubian and Somali wild ass provides insights into donkey ancestry and domestication, „Proceedings of the Royal Society B 278”, nr 1702 (2011); Birgitta Kimura i in., Donkey domestication, „African Archaeological Review” 30, nr 1 (2013); Evelyn Todd i in., The genomic history and global expansion of domestic donkeys, „Science” 377, nr 6611 (2022). [wróć]

Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 289. [wróć]

Peter Mitchell, The Donkey in Human History: An Archaeological Perspective, Oxford University Press, Oxford 2018, s. 24. [wróć]

David Fabre, Seafaring in Ancient Egypt, Periplus, London 2004, s. 89. [wróć]

Neil Brodie, The donkey: an appropriate technology for Early Bronze Age land transport and traction [w:] Neil Brodie, red., Horizon: A Colloquium on the Prehistory of the Cyclades, McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge 2008, s. 299; Mitchell, The Donkey in Human History, s. 76. [wróć]

James Henry Breasted, Ancient Records of Egypt, Volume 1: Historical Documents from the Earliest Times to the Persian Conquest, University of Chicago Press, Chicago 1906, nr 65–66, 146–148; James B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament, Princeton University Press, Princeton wyd. 3, 1969, s. 227; Ezra Marcus, Early seafaring and maritime activity in the southern Levant from prehistory through the third millennium BCE [w:] Edwin C.M. van den Brink i Thomas E. Levy, red., Egypt and the Levant, Leicester University Press, London 2002, s. 408. [wróć]

Steve Vinson, Egyptian Boats and Ships, Shire, Princes Risborough 1994, s. 17; Nicole Boivin i Dorian Q. Fuller, Shell middens, ships and seeds: exploring coastal subsistence, maritime trade and the dispersal of domesticates in and around the ancient Arabian peninsula, „Journal of World Prehistory” 22, nr 2 (2009); Cyprian Broodbank, ‘Ships a-sail from over the rim of the sea’: voyaging, sailing and the making of Mediterranean societies c. 3500–500 BC [w:] Atholl Anderson, James H. Barrett i Katherine V. Boyle, red., The Global Origins of Seafaring, McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge 2010, s. 254–255; Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 290; Philippe Beaujard, The Worlds of the Indian Ocean: A Global History, Cambridge University Press, Cambridge 2019, s. 50. Niewykluczone, że technika żeglarska została w istocie wynaleziona nad Zatoką Perską i przeniesiona drogą ustnych przekazów w przeciwnym kierunku, ale Broodbank odnotowuje, że jedyne domniemane przedstawienie statku żaglowego na stanowisku w Zatoce z szóstego lub piątego tysiąclecia p.n.e. jest niepewne (‘Ships a-sail from over the rim of the sea’, s. 254–255). Warto też odnotować przykład niezależnego wynalezienia żagla na Pacyfiku, być może nawet wcześniej niż na Nilu lub w Zatoce, podobnie jak w późniejszych okresach przykłady pisma w Ameryce Środkowej i być może także w Chinach. [wróć]

Kolejnym ciosem dla progresywistycznych założeń osiemnastowiecznej optyki cywilizacyjnej jest fakt, że w dolinie Indusu brak jakichkolwiek śladów świątyń i pałaców królewskich, armii czy okazałych indywidualnych pochówków; miasta te były prawdopodobnie rządzone przez kolektywne organy, nie przez królów: Jonathan Mark Kenoyer, The Indus civilisation [w:] Colin Renfrew i Paul Bahn, red., The Cambridge World Prehistory, Cambridge University Press, Cambridge 2014. Por. Adam S. Green, Killing the priest-king: addressing egalitarianism in the Indus civilization, „Journal of Archaeological Research” 29, nr 2 (2021), co do argumentów za politycznym egalitaryzmem tych miast, oraz dogłębna dyskusja w: Graeber i Wengrow, The Dawn of Everything, s. 313–321 [wyd. polskie s. 322–331]. [wróć]

Statki z Byblos: Shelley Wachsmann, Seagoing Ships and Seamanship in the Bronze Age Levant, Texas A&M University Press, College Station 1998, s. 12–19; Marcus, Early seafaring and maritime activity, s. 408; Fabre, Seafaring in Ancient Egypt, s. 92, odnotowujący zastrzeżenia. [wróć]

Ulrich Hartung i in., Umm el-Qaab II: Importkeramik aus dem Friedhof U in Abydos (Umm el-Qaab) und die Beziehungen Ägyptens zu Vorderasien im 4. Jahrtausend v. Chr., P. von Zabern, Mainz am Rhein 2001, s. 313–316; Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 287–288. [wróć]

Broodbank, ‘Ships a-sail from over the rim of the sea’, s. 251; Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 301–303. [wróć]

Broodbank, ‘Ships a-sail from over the rim of the sea’, s. 254. [wróć]

Marcus, Early seafaring and maritime activity in the southern Levant, s. 404. [wróć]

Broodbank, ‘Ships a-sail from over the rim of the sea’, s. 254; Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 290. [wróć]

Cunliffe, By Steppe, Desert, and Ocean, s. 98; Heyd, Kossinna’s smile, s. 351. [wróć]

Brodie, The donkey, s. 301–302. [wróć]

5000 ludzi: Cyprian Broodbank, The Making of the Middle Sea: A History of the Mediterranean from the Beginning to the Emergence of the Classical World, Thames & Hudson, London 2013, s. 570. [wróć]

Szczegółowy opis pałacu w czasach świetności: John C. McEnroe, Architecture of Minoan Crete: Constructing Identity in the Aegean Bronze Age, University of Texas Press, Austin 2010, s. 69–79. Mój opis dotyczy późniejszych faz kompleksu, czyli jego archeologicznych pozostałości. [wróć]

CMS (Corpus der Minoischen und Mykenischen Siegel) II 1 287 (MMIA-MMIB: c. 2100–1900 BCE); nieco późniejszy przykład: CMS II 2 261 (MMIB-MMII). Zob. też Shelley Wachsmann, Seagoing Ships and Seamanship in the Bronze Age Levant, Texas A&M University Press, College Station 1998, s. 83–122, zwł. 99; Cyprian Broodbank, An Island Archaeology of the Early Cyclades, Cambridge University Press, Cambridge 2000, s. 342; Cyprian Broodbank, ‘Ships a-sail from over the rim of the sea’: voyaging, sailing and the making of Mediterranean societies c. 3500–500 BC [w:] Atholl Anderson, James H. Barrett i Katherine V. Boyle, red., The Global Origins of Seafaring, McDonald Institute for Archaeological Research, Cambridge 2010, s. 255–256. [wróć]

Główne źródła są późne (Apollodoros 3.1.1; Diodor Sycylijski 5.78), ale opowieść ta była dobrze znana już w V wieku p.n.e., kiedy Herodot przedstawił zracjonalizowaną wersję (1.2.1; por. Apollodoros 2.5.7 o wzmiance u Akusilaosa z Argos, ok. 500 p.n.e.). [wróć]

Homer, Iliada 14.315–328, a są to tylko te, do których przyznał się żonie. [wróć]

Sarpedon i Termilowie: Herodot 1.173 i 7.92. Rządy Minosa: Herodot 1.171, 3.122; Tukidydes 1.4.1, 8.7; Diodor Sycylijski 4.79.1, 5.78.3. Pazyfae: Diodor Sycylijski 4.77. Tezeusz: Apollodoros 3.1, 15; Plutarch, Tezeusz 15–20. Niektórzy starożytni autorzy dodają więcej rodzeństwa. [wróć]

Moja opinia różni się nieco od poglądu Martina Bernala w Black Athena (3 t., Rutgers University Press, New Brunswick 1987–2006), gdzie argumentuje on za ważnością „antycznego modelu”, który upatrywał źródeł kultury greckiej w Egipcie i Lewancie. Jak zobaczymy, wiele przemawia za tym – choć nie do końca wszystko, co mówi Bernal – ale „antyczny model”, który interesuje mnie tutaj, jest szerszą i bardziej abstrakcyjną koncepcją inicjowania zmian kulturowych przez interakcje międzyludzkie. [wróć]

Herodot 4.45. [wróć]

John K. Papadopoulos, Inventing the Minoans: archaeology, modernity and the quest for European identity, „Journal of Mediterranean Archaeology” 18, nr 1 (2005), s. 96. [wróć]

Tamże, s. 98. [wróć]

Zob. np. Richard Chandler, Travels in Asia Minor: Or, an Account of a Tour Made at the Expense of the Society of Dilettanti, R. Marchbank, Dublin 1775. [wróć]

J.A. MacGillivray, Minotaur: Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth, Hill & Wang, New York 2000. [wróć]

Arthur J. Evans, Through Bosnia and the Herzegovina on Foot During the Insurrection, August and September 1875, Longmans, Green, London 1876, s. 308. [wróć]

Papadopoulos, Inventing the Minoans, s. 96. [wróć]

Arthur J. Evans, The „Eastern Question” in anthropology, [w:] Report of the Sixty-Sixth Meeting of the British Association for the Advancement of Science (1896), s. 922. [wróć]

J. Lesley Fitton, The Discovery of the Greek Bronze Age, British Museum Press, London 1995, s. 76. [wróć]

Arthur J. Evans, The Palace of Minos: A Comparative Account of the Successive Stages of the Early Cretan Civilization as Illustrated by the Discoveries at Knossos, t. 1, Macmillan, London 1921, s. 1. [wróć]

Ilse Schoep, Building the labyrinth: Arthur Evans and the construction of Minoan civilization, „American Journal of Archaeology” 122, nr 1 (2018). Evans, wbrew temu, co twierdził, nie wymyślił terminu „minojski”, ale zapożyczył go od Karla Hoecka, Kreta (1823), niejedynego przykładu w niemieckiej nauce lat dwudziestych XIX wieku. Był on jednak w tym wcześniejszym okresie używany głównie w chronologicznym, a nie kulturowym znaczeniu: Nektarios Karadimas i Nicoletta Momigliano, On the term ‘Minoan’ before Evans’s work in Crete (1894), „Studi Micenei ed Egeo-Anatolici” 46, nr 2 (2004). [wróć]

Evans, The Palace of Minos, t. 1, s. 24, oraz Papadopoulos, Inventing the Minoans, s. 94. [wróć]

Papadopoulos, Inventing the Minoans, s. 106–110. [wróć]

Joan Evans, Time and Chance: The Story of Arthur Evans and His Forebears, Longmans, Green, London 1943, s. 370. [wróć]

Evans, The Palace of Minos, t. 1, s. 15–19. [wróć]

V. Gordon Childe, The Dawn of European Civilization, Kegan Paul, Trench, Trubner & Company, London 1925, s. 29. [wróć]

Peter Tomkins i Ilse Schoep, Crete [w:] Eric H. Cline, red., The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean, Oxford University Press, New York 2012, s. 69. [wróć]

Broodbank, An Island Archaeology of the Early Cyclades, zwł. s. 92–106. [wróć]

Dwa tygodnie: tamże, s. 105. [wróć]

Analiza izotopów ołowiu wykazała, że srebro i miedź znajdowane w tej epoce w całym regionie egejskim pochodzą z kopalń w Laurion na południowym koniuszku Attyki w Grecji kontynentalnej: Jack L. Davis, Minoan Crete and the Aegean islands [w:] Cynthia W. Shelmerdine, red., The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age, Cambridge University Press, Cambridge 2008, s. 201; Noel Gale, Maria Kayafa i Zofia Stos-Gale, Further evidence for bronze age production of copper from ores in the Lavrion ore district, Attica, Greece, [w:] Archaeometallurgy in Europe II, AIM, Milan 2009. [wróć]

Na temat Troi i jej kontaktów w tym okresie (Troja II) zob. Andrew Sherratt, What would a Bronze Age world system look like? Relations between temperate Europe and the Mediterranean in later prehistory, „Journal of European Archaeology” 1 (1993), s. 22–23, oraz Naoíse Mac Sweeney, Troy: Myth, City, Icon, Bloomsbury Academic, London 2018, s. 40–43. Niedawna praca sugerująca, że srebro z Cykladów mogło w tym okresie docierać nawet do Egiptu: Karin Sowada i in., Analyses of Queen Hetepheres’ bracelets from her celebrated tomb in Gia reveals new information on silver, metallurgy and trade in Old Kingdom Egypt, c. 2600 BC, „Journal of Archaeological Science: Reports” 49 (2023). [wróć]

Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 332–333, 335–337, odnotowujący też, że prawdziwy brąz ma niższą temperaturę topnienia. [wróć]

Koło i pieczęcie: tamże, s. 336. Osioł: tamże, s. 326–327; Mitchell, The Donkey in Human History, s. 111, oraz Brodie, The donkey, który odnotowuje zbieżność czasową pojawienia się brązu w Anatolii i regionie egejskim oraz przybycia osła, który mógł przenieść miedź i cynę w głąb lądu. [wróć]

Andrew Bevan, Stone Vessels and Values in the Bronze Age Mediterranean, Cambridge University Press, New York 2007, s. 93–94, na temat połączeń między Kretą a Cykladami w trzecim tysiącleciu oraz ich zanikaniu w jego ostatnich wiekach. [wróć]

Nazwa pochodzi od włoskiego miasta Faenza, w późniejszym czasie ośrodka produkcji podobnego materiału. [wróć]

Sturt W. Manning, Formation of the palaces [w:] Shelmerdine, red., The Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age, s. 115; Broodbank, The Making of the Middle Sea, s. 336. Cięższe egipskie naczynia kamienne z okresu predynastycznego oraz Starego Państwa znajdowane poza archeologicznym kontekstem na Krecie mogły być antykami sprowadzonymi na wyspę w późniejszym okresie, być może nawet jako owoc okradania grobów: Bevan, Stone Vessels and Values in the Bronze Age Mediterranean, s. 95. [wróć]

Susan Sherratt, A globalizing Bronze and Iron Age Mediterranean [w:] Tamar Hodos, red., The Routledge Handbook of Archaeology and Globalization, Routledge, London 2017, s. 604; Jorrit M. Kelder, Sara E. Cole i Eric H. Cline, Memphis, Minos and Mycenae: Bronze Age contact between Egypt and the Aegean [w:] Jeffrey Spier, Timothy Potts i Sara E. Cole, red., Beyond the Nile: Egypt and the Classical World, Getty Publications, Los Angeles 2018, s. 10. [wróć]

Borja Legarra Herrero, About the distribution of metal objects in prepalatial Crete, „Papers from the Institute of Archaeology” 15 (2004), s. 33–34; Borja Legarra Herrero, New kid on the block: the nature of the first systemic contacts between Crete and the eastern Mediterranean around 2000 BC [w:] Toby C. Wilkinson, Susan Sherratt i John Bennet, red., Interweaving Worlds: Systemic Interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC, Oxbow, Oxford 2011; Noel H. Gale i Zofia Anna Stos-Gale, Cross-cultural Minoan networks and the development of metallurgy in Bronze Age Crete [w:] Susan La Niece, Duncan R. Hook i Paul T. Craddock, red., Metals and Mines: Studies in Archaeometallurgy, Archetype, London 2007. [wróć]

Koło: Carl Knappett, Tradition and innovation in pottery forming technology: wheel-throwing at Middle Minoan Knossos, „Annual of the British School at Athens” 94 (1999). Mysz: Thomas Cucchi i in., Tracking the Near Eastern origins and European dispersal of the western house mouse, „Scientific Reports” 10, nr 1 (2020). [wróć]

Kreteńskie pismo: Hel ne Whittaker, The function and meaning of writing in the prehistoric Aegean: some reflections on the social and symbolic significance of writing from a material perspective [w:] Ruth D. Whitehouse i Kathryn E. Piquette, red., Writing as Material Practice: Substance, Surface and Medium, Ubiquity Press, London 2013. Tak zwane „znaki z Archanes” uznawane są dziś za wczesną formę kreteńskiego pisma hieroglificznego: Silvia Ferrara, Another beginnning’s end: secondary script formation in the Aegean and the eastern Mediterranean [w:] Philippa Steele, red., Understanding Relations Between Scripts: The Aegean Writing Systems, Oxbow, Oxford 2017, s. 15. [wróć]

Tomkins i Schoep, Crete, s. 71. [wróć]

Dla kontrastu system pieczęci, który wszedł w użycie mniej więcej sto lat później, by zabezpieczyć dostęp do składów i magazynów wyspy, naśladuje dość ściśle egipskie wzorce, przynajmniej z początku, zanim rozgałęził się na lokalne warianty: Judith Weingarten, The sealing structures of Minoan Crete: MMII Phaistos to the destruction of the palace of Knossos: Part I: the evidence until the LMIB destruction, „Oxford Journal of Archaeology” 5, nr 3 (1986), s. 280. [wróć]

Tytuł oryginału: How the World Made the West

Copyright © Josephine Quinn, 2024

Mapy: Michael Athanson

Josephine Quinn has asserted her right under the Copyright, Designs and Patents Act, 1988, to be identified as Author of this work

All rights reserved

Copyright © for the Polish e‑book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2024

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Ewa Skrzypiec

Fotografia na okładce

© Universal History Archive/UniversalImagesGroup/Getty Images

Wydanie I e‑book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Jak świat stworzył Zachód. Cztery tysiące lat historii, wyd. I, Poznań 2025)

ISBN 978-83-8338-634-8

WYDAWCA

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań, Polska

tel. +48 61 867 47 08, +48 61 867 81 40

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer