Dla Margaret Cordi

mojej ukochanej przyjaciółki – moich oczu i uszu

Róbcie głupstwa. Byle z entuzjazmem.

COLETTE

NOWY JORK, KWIECIEŃ 2010

Parę dni temu dostałam list od jego córki.

Od Angeli.

Często o niej myślałam przez te wszystkie lata, ale ten list to dopiero nasz trzeci prawdziwy kontakt.

Poznałyśmy się w 1971 roku, gdy szyłam dla niej suknię ślubną.

Potem zawiadomiła mnie listownie, że umarł jej ojciec. To było w roku 1977.

A teraz chciała mnie poinformować, że właśnie zmarła jej matka – stąd ten list. Nie bardzo sobie wyobrażam, jakiej reakcji się spodziewała. Uznała, że spadnie to na mnie jak grom z jasnego nieba? Ale o złośliwość jej nie oskarżam. Angela nie jest taka. To dobra kobieta. A do tego interesująca.

Bardzo się natomiast zdumiałam, że matka Angeli żyła aż tak długo. Byłam święcie przekonana, że umarła wieki temu. Przecież wszyscy inni poumierali, co tu dużo gadać. (Tylko czemu czyjaś długowieczność miałaby mnie dziwić, skoro sama uczepiłam się życia jak pąkla dna łodzi? Raczej nie jestem jedyną osobą nadgryzioną zębem czasu, która człapie i człapie po Nowym Jorku, za nic nie chcąc się rozstać ani z życiem, ani ze swoim majątkiem).

Poraziło mnie natomiast zdanie na samym końcu.

„Vivian – napisała Angela – moja matka umarła, więc chyba możesz mi teraz bez skrępowania wyjawić, kim byłaś dla mojego ojca”.

Ano tak…

Kim byłam dla jej ojca?

Tylko on mógłby odpowiedzieć na to pytanie. Za życia nigdy nie porozmawiał o mnie z córką, dlatego nie będę tłumaczyć Angeli, kim dla niego byłam – to nie moja rola.

Mogę natomiast wyznać, kim on był dla mnie.

1

Latem 1940, gdy mimo skończonych dziewiętnastu lat miałam jeszcze pstro w głowie, rodzice wysłali mnie do ciotki Peg, właścicielki teatru w Nowym Jorku.

Akurat relegowano mnie z Vassar College, bo w ogóle nie chodziłam na wykłady i oblałam egzaminy po pierwszym roku, wszystkie co do jednego. Nie byłam aż taka głupia, jak by to wynikało z moich ocen, ale fakt, raczej to nie pomaga, jak się człowiek nie uczy. Kiedy dzisiaj oglądam się wstecz, jakoś nie mogę sobie przypomnieć, co ja właściwie robiłam z czasem, który należało spędzać na nauce, ale znam siebie, więc podejrzewam, że byłam niesamowicie zaabsorbowana swoim wyglądem. (Pamiętam na przykład dokładnie, że tamtego roku usiłowałam opanować sztukę „odwróconego skrętu” – to taka technika układania fryzur, wtedy nieskończenie dla mnie ważna i rzucająca nieliche wyzwania, ale raczej nielicująca z powagą studiów w Vassar College).

W Vassar College nie znalazłam dla siebie miejsca, choć mogłam szukać – miejsc było tam do wyboru, do koloru. Studiowały w nim przecież przeróżne dziewczyny, które łączyły się w najrozmaitsze koterie, ale żadna koteria nie wzbudziła mojego zainteresowania i w żadnej dziewczynie nie znalazłam pokrewnej duszy. Na moim roku były na przykład rozpolitykowane rewolucjonistki, które ubierały się w bardzo oficjalne, czarne spodnie i ochoczo prezentowały swoje poglądy w kwestii zawirowań na świecie, ale mnie zawirowania na świecie nic nie obchodziły. (I nadal nic mnie nie obchodzą. Za to te czarne spodnie mnie zafrapowały, bo uznałam je za intrygująco szykowne – pod warunkiem że nie miały wybrzuszonych kieszeni). Były też dziewczyny mężnie biorące się za bary z wiedzą, takie, którym los wyznaczył zawód lekarki albo prawniczki, i to w czasach dużo wyprzedzających epokę, gdy kobiety zaczęły je uprawiać powszechnie. Należało się tymi dziewczynami zainteresować, ale się nie zainteresowałam. (Przede wszystkim nie umiałam ich od siebie odróżnić. Jedna w drugą ubierały się w takie same bezkształtne, wełniane spódnice, uszyte jakby ze starych swetrów, i to po prostu odbierało mi ochotę).

To nie tak, że Vassar było absolutnie wyprane ze stylu i wdzięku. Uczęszczały do niego przecież niebrzydkie a sentymentalne mediewistki o cielęcych oczach, dziewczęta w typie artystycznym z impertynencko długimi włosami, a także lwice salonowe z dobrych rodzin, z profilu przypominające charty włoskie – ale również z nimi jakoś nie potrafiłam się zaprzyjaźnić. Może dlatego, że uważałam wszystkie z tej uczelni za inteligentniejsze ode mnie. (Nie stała za tym żadna młodzieńcza paranoja; do dziś uważam, że przewyższały mnie inteligencją).

Szczerze mówiąc, nie miałam zielonego pojęcia, co ja tam robię oprócz wypełniania powinności, której celu nikt mi nie raczył wyjaśnić. Od najwcześniejszego dzieciństwa wbijano mi do głowy, że będę studiowała w Vassar College, ale nikt nie powiedział po co. Po co to wszystko? Co mi z tego miało przyjść? I dlaczego musiałam zamieszkać w zatęchłym pokoiku w domu akademickim i na dodatek dzielić go z pryncypialną kandydatką na reformatorkę społeczną?

Tak czy owak w tym punkcie życia miałam już po uszy nauki. Przez wiele lat chodziłam do Żeńskiej Szkoły imienia Emmy Willard w Troy, gdzie uczyły wyłącznie kobiety, absolwentki college’ów zrzeszonych w lidze Siedmiu Sióstr, bardzo prestiżowych – to mało? Od dwunastego roku życia byłam w szkole z internatem, to chyba odbębniłam już swoje. Ile jeszcze książek musi przeczytać człowiek na dowód, że potrafi przeczytać książkę? I przecież wiedziałam, kto to był Karol Wielki, więc naprawdę należało dać mi spokój. Raz na zawsze.

Poza tym już na samym początku tamtego straconego roku w Vassar odkryłam w pobliskim Poughkeepsie pewien bar, gdzie serwowali tanie piwo i grali jazz do późnej nocy. Wymyśliłam sposób, dzięki któremu mogłam wymykać się z kampusu i bywać w tym barze (przemyślny plan ucieczki obejmował okno w toalecie niezamknięte na zamek i rower ukryty w krzakach – wierz mi, Angelo, byłam zmorą portiera mojego akademika), a następnego ranka miałam trudności z przyswajaniem łacińskich koniugacji, ponieważ zazwyczaj męczył mnie kac.

Były też inne przeszkody.

Na przykład musiałam wypalić te wszystkie papierosy.

Ujmując rzecz w skrócie: coś mnie stale odciągało od nauki.

I tak oto z całego swojego rocznika liczącego trzysta sześćdziesiąt dwie rozgarnięte młode kobiety wylądowałam w rankingu na miejscu trzysta sześćdziesiątym pierwszym – który to fakt mój śmiertelnie przerażony ojciec skomentował następująco: „Dobry Boże, to co robiła ta druga dziewczyna?”. (Jak się okazało, biedactwo złapało polio). Władze uczelni odesłały mnie do domu – całkiem słusznie – prosząc też grzecznie, żebym już nie wracała.

Matka nie miała pomysłu, co ze mną zrobić. Nawet w najlepszych momentach nasze relacje nie należały do bliskich; ona była zapaloną amazonką, a ja ani nie byłam koniem, ani nie fascynowałam się końmi, dlatego raczej nie miałyśmy o czym rozmawiać. A przez moją klęskę najadła się tyle wstydu, że ledwie mogła na mnie patrzeć. Inaczej niż ja matka spisała się całkiem nieźle w Vassar, a jakże. (Rocznik 1915. Historia i francuski). Dzięki jej osiągnięciom – a także hojnym corocznym datkom – przyjęli mnie do tej prześwietnej instytucji, a tymczasem… Za każdym razem, kiedy mijałyśmy się na którymś z korytarzy w naszym domu, kiwała głową w moją stronę jak ktoś, kto zrobił karierę w dyplomacji. Uprzejmie, ale chłodno.

Ojciec też nie wiedział, co ze mną zrobić, ale był zaabsorbowany swoją kopalnią hematytu, więc przesadnie się nie przejmował problemem z córką. Córka go rozczarowała, prawda, ale miał większe zmartwienia. Był przemysłowcem i izolacjonistą, a nad przyszłością jego firmy zawisło widmo nasilającej się w Europie wojny. Przypuszczam więc, że to głównie zaprzątało mu myśli.

Co do mojego starszego brata, Waltera, to on akurat wyjechał do Princeton robić różne wspaniałe rzeczy – o mnie i moim nieodpowiedzialnym zachowaniu myślał wyłącznie z dezaprobatą, bo sam nigdy się nie dopuścił żadnego nieodpowiedzialnego czynu. Już w szkole z internatem był do tego stopnia szanowany przez rówieśników, że dostał przezwisko – nie zmyślam – Ambasador. Podjął studia na wydziale inżynieryjnym, bo chciał budować infrastrukturę, która będzie pomagać ludziom na całym świecie. (Do katalogu moich grzechów należy dodać, że nie bardzo wtedy wiedziałam, co to jest ta cała „infrastruktura”). Walter i ja byliśmy wprawdzie bliscy sobie wiekiem – różnica wynosiła zaledwie dwa lata – ale przestaliśmy się z sobą bawić całkiem wcześnie. Brat rozstał się ze wszystkim, co należało do dzieciństwa, gdy miał mniej więcej dziewięć lat, także ze mną. Nie byłam elementem jego życia i wiedziałam o tym.

Ludzie z kręgu moich przyjaciół też szli do przodu. Studiowali, podejmowali pracę, zawierali związki małżeńskie i dorośleli – zajmowali się tym wszystkim, co mnie nie interesowało albo czego nie rozumiałam. Tak więc nie było przy mnie nikogo, kto by się mną przejmował albo dostarczał mi rozrywek. Byłam zgaszona i znudzona. Ta nuda stała się tak dojmująca, że przypominała skurcze z głodu. Przez pierwsze dwa tygodnie czerwca zajmowałam się głównie waleniem piłeczką tenisową w ścianę naszego garażu, raz po raz przy tym pogwizdując Little Brown Jug, aż wreszcie tak tym zalazłam rodzicom za skórę, że postanowili mnie wysłać do ciotki z dużego miasta. Można ich winić?

Nowy Jork mógł mnie przerobić na komunistkę albo narkomankę i dziwne, że się tego nie bali, ale pewnie uznali, że wszystko będzie lepsze niż słuchanie przez całą wieczność bębnienia piłeczki tenisowej.

I takim oto sposobem przyjechałam do wielkiego miasta, Angelo, i to właśnie tam to wszystko się zaczęło.

Do Nowego Jorku jechałam pociągiem i to nie pierwszym lepszym. To był Empire State Express, do którego wsiadłam na dworcu w Utice – wysmukłe, chromowane urządzenie do przewożenia marnotrawnych córek. Pożegnałam się uprzejmie z matką i ojcem, a potem wręczyłam walizki bagażowemu, z przeświadczeniem, że jestem kimś ważnym. Całą podróż przesiedziałam w wagonie restauracyjnym, popijając mleko słodowe, jedząc gruszki w syropie, paląc papierosy i wertując kolorowe magazyny. Wiedziałam, że zostałam skazana na banicję, ale za to… jak stylowo!

W tamtych czasach pociągi były znacznie, znacznie lepsze, Angelo.

Przysięgam, że będę za wszelką cenę starała się nie rozwodzić na tych stronach, o ile wszystko było lepsze za moich czasów. Za młodu nie cierpiałam starców, którzy tak bez końca biadolą. (Nikogo to nie obchodzi! Nikogo nie obchodzi twój złoty wiek, stara ględo!) I zapewniam cię z ręką na sercu: doskonale wiem, że w latach czterdziestych mnóstwo rzeczy wcale nie było lepsze niż teraz. Na przykład przez żenującą jakość dezodorantów i klimatyzacji wszyscy cuchnęli jak nieboskie stworzenia, zwłaszcza latem, no i mieliśmy Hitlera. Ale pociągi były o niebo lepsze. Kiedy ostatni raz popijałaś mleko słodowe i paliłaś papierosa w pociągu?

Wsiadłam do swojego wagonu ubrana w wesołą, kusą sukienkę z niebieskiego sztucznego jedwabiu we wzorek ze skowronków, z żółtymi koronkami przy dekolcie, stosunkowo wąskim dołem i głębokimi kieszeniami na biodrach. Pamiętam tę sukienkę tak wyraźnie, bo nigdy, przenigdy nie zapominam, w co ktoś się ubrał, a poza tym sama ją uszyłam. Mało tego, znakomicie mi się udała: ten rozbujany dół – sięgający dokładnie połowy łydek – był skutecznie uwodzicielski. Pamiętam, że wszyłam w ramiona dodatkowe poduszeczki, rozpaczliwie licząc, że to mnie upodobni do Joan Crawford – ale nie jestem pewna, czy rzeczywiście osiągnęłam pożądany efekt. Ze skromnym kapeluszem w kształcie hełmu i prostą, niebieską torebką pożyczoną od matki (wypełnioną kosmetykami, papierosami i zasadniczo niczym więcej) raczej nie wyglądałam jak syrena z ekranu, a bardziej jak osoba, którą byłam w rzeczywistości, czyli dziewiętnastoletnia dziewica, która wybiera się w odwiedziny do krewnej.

Podczas wyprawy do Nowego Jorku dziewiętnastoletniej dziewicy towarzyszyły dwie duże walizki – jedna wypełniona moimi ubraniami, schludnie przełożonymi bibułką, a druga wypakowana kuponami tkanin, lamówkami i przyborami, dzięki którym mogłam uszyć sobie coś jeszcze. Dołączyła też do mnie mocna skrzynka zawierająca maszynę do szycia – ciężką i nieporęczną bestię, okrutnie niewygodną w transporcie. Ale ta maszyna była moją bratnią duszą, szaloną i piękną. Nie mogłam bez niej żyć.

Tak więc pojechała razem ze mną.

Tę maszynę do szycia – i wszystko to, co potem wniosła do mojego życia – posiadałam dzięki babci Morris, której chciałabym poświęcić teraz chwilę.

Być może na widok słowa „babcia”, Angelo, twój umysł przywołuje obraz uroczej staruszeczki z siwymi włosami. Moja babcia taka nie była. Była wysoką, emocjonalną, leciwą kokietką z włosami farbowanymi na mahoń, która szła przez życie w oparach perfum i plotek, a ubierała się jak na występy w cyrku.

Była najbarwniejszą kobietą na świecie – i mówię to zgodnie z wszelkimi definicjami słowa „barwna”. Nosiła suknie z tłoczonego aksamitu w wyszukanych kolorach – kolorach, których nie nazywała różowym, bordowym ani niebieskim jak cała reszta ludzkości o zubożonej wyobraźni, tylko określeniami typu „popioły róż”, „kurdyban” albo „della robbia”. Miała przekłute uszy, choć w tamtych czasach szanujące się damy uszu nie przekłuwały, i była właścicielką kilku szkatułek na biżuterię wyłożonych pluszem, a wypełnionych niewyczerpalną plątaniną zarówno tanich, jak i kosztownych łańcuszków, kolczyków i bransoletek. Posiadała też odpowiedni strój automobilowy na popołudniowe wypady za miasto, a jej kapelusze były takie duże, że w teatrze potrzebowała dla nich osobnego fotela. Uwielbiała małe koty oraz kosmetyki kupowane w systemie sprzedaży wysyłkowej; emocjonowała się przy gazetowych relacjach z sensacyjnych morderstw i była znana z tego, że pisuje wiersze miłosne. Najbardziej jednak babcia kochała „dramaty”. Chodziła do wszystkich teatrów, jakie zjeżdżały do miasta, ubóstwiała też kino. Często jej towarzyszyłam, bo miałyśmy dokładnie taki sam gust. (Obie z babcią Morris skłaniałyśmy się ku fabułom, w których niewinne dziewczęta w zwiewnych sukniach uprowadzają niebezpieczni mężczyźni w złowieszczych kapeluszach, a później ratują mężczyźni o dumnie zadartych podbródkach).

Bardzo ją kochałam.

W przeciwieństwie do reszty rodziny. Babcia wzbudzała zażenowanie u wszystkich, z wyjątkiem mnie. Szczególnie zawstydzała swoją synową (czyli moją matkę), która nie była osobą frywolną i która nigdy nie przestała patrzeć krzywo na babcię Morris, a pewnego razu nazwała ją nawet „rozhisteryzowanym wiecznym podlotkiem”.

Nie trzeba dodawać, że moja matka nie była znana jako autorka wierszy miłosnych.

To właśnie babcia Morris nauczyła mnie szyć.

Była mistrzynią krawiectwa. (Szycia nauczyła ją własna babcia, której udało się awansować z pokojówki walijskiego pochodzenia na zamożną amerykańską lady, w sporej mierze za sprawą wybitnych umiejętności w sztuce obchodzenia się z igłą). I chciała, żebym ja też doszła do mistrzowskiej wprawy w tym rzemiośle. Kiedy więc nie objadałyśmy się ciągutkami podczas seansów kinowych albo nie czytałyśmy na głos artykułów o handlu białymi niewolnikami, to szyłyśmy. I podchodziłyśmy do sprawy z powagą. Babcia Morris nie bała się żądać ode mnie doskonałości. Robiła dziesięć ściegów łączących dwa kawałki materiału, a potem kazała mi zrobić następne dziesięć – i jeśli moje nie były tak idealne jak te jej, to rozpruwała je i kazała mi szyć od nowa. Pokazała, jak się obchodzić z tak opornymi tkaninami jak tiul i koronka, aż wreszcie żadna tkanina nie była w stanie mnie onieśmielić, nawet najbardziej chimeryczna. Ani konstrukcja! Ani wyściółka! Ani też krój! Zanim skończyłam dwanaście lat, potrafiłam od ręki uszyć gorset (z fiszbinami i tak dalej) – nawet jeśli od mniej więcej 1910 roku nikt oprócz babci Morris nie nosił już gorsetów z fiszbinami.

Przy maszynie bywała surowa, ale ja nie narzekałam, że coś mi nakazuje. Jej krytyczne oceny mogły dopiec, ale nie bolały. Ubrania i moda mnie fascynowały, dlatego chciałam się uczyć i wiedziałam, że babcia pragnie po prostu pielęgnować moje predyspozycje.

Chwaliła rzadko, ale jej pochwały wzmacniały moje palce. Nabierałam wprawy.

Kiedy skończyłam trzynaście lat, babcia Morris kupiła mi maszynę do szycia, która pewnego dnia miała mi towarzyszyć w podróży pociągiem do Nowego Jorku. Był to wysmukły, czarny Singer 201, wściekle mocarny (można było uszyć na nim skórzaną tapicerkę do samochodu Bugatti!). Po dziś dzień nie dostałam lepszego prezentu. Zabrałam z sobą tego Singera do szkoły z internatem, gdzie dał mi ogromną władzę w społeczności uprzywilejowanych dziewcząt, które co do jednej chciały się ubierać dobrze, ale nie bardzo umiały to robić. Kiedy po szkole rozeszła się wieść, że potrafię uszyć wszystko – bo rzeczywiście potrafiłam – inne dziewczyny z Emmy Willard stale pukały do moich drzwi i błagały, żebym poszerzyła im coś w pasie, naprawiła rozpruty szew albo dopasowała wizytową sukienkę starszej siostry z minionego sezonu. Spędziłam tamte lata, garbiąc się nad Singerem jak żołnierz obsługujący karabin maszynowy, i było warto. Stałam się popularna – a przecież tylko to się liczy w szkole z internatem. I w ogóle wszędzie.

Powinnam dodać, że babcia nauczyła mnie szyć z jeszcze innego powodu – bo miałam ciało o dziwnych proporcjach. Od najwcześniejszych lat byłam za wysoka i za chuda. Dojrzewanie przyszło i poszło, a ja stałam się tylko wyższa. Mijały lata, ale biustu wartego wzmianki się nie dorobiłam, za to miałam tors, który ciągnął się i ciągnął, a do tego kończyny grubości młodych drzewek. Rzeczy kupowane w sklepach wisiały na mnie jak na wieszaku, dlatego w moim przypadku szycie sobie ubrań było rozwiązaniem najlepszym. I babcia Morris – pobłogosław, Boże, jej duszę – nauczyła mnie, jak się ubierać, żeby wyglądać z moim wzrostem korzystnie, a nie jak akrobata na szczudłach.

Jeśli brzmi to tak, jakbym wyrażała się pogardliwie o swojej figurze, to wierz mi, że nie mam takich intencji. Tylko prezentuję fakty: byłam wysoka i chuda. I to tyle na ten temat. A jeśli to brzmi jak wstęp do opowieści o brzydkim kaczątku, które wyprawia się do wielkiego miasta i dowiaduje, że w istocie jest piękną dziewczyną, nie bój się: to nie ta opowieść.

Zawsze byłam piękna, Angelo.

Co więcej, zawsze o tym wiedziałam.

Na pewno to moja uroda sprawiła, że pewien przystojny mężczyzna w wagonie restauracyjnym Empire State Express gapił się na mnie, kiedy popijałam mleko słodowe i jadłam gruszki w syropie.

W końcu podszedł i zapytał, czy może podać mi ogień. Zgodziłam się, a wtedy przysiadł się i zaczął mnie uwodzić. Poczułam rozkoszny dreszczyk, że ktoś się mną zainteresował, ale sama nie umiałam flirtować. Dlatego gapiłam się za okno i udawałam, że się głęboko zamyślam. Lekko się też krzywiłam, z nadzieją, że to mi przydaje powagi i dramatyzmu, choć raczej robiłam z siebie otumanioną krótkowidzkę.

Ta scena zapewne wyglądałaby jeszcze bardziej głupio, niż ją opisuję, ale w końcu rozproszyło mnie własne odbicie w oknie pociągu – rozproszyło i zaabsorbowało na dłuższy czas. (Wybacz mi, Angelo, ale kontemplowanie własnego wyglądu to element bycia młodą i ładną dziewczyną). Wyszło na to, że nawet ten przystojny obcy mężczyzna nie był dla mnie tak interesujący jak kształt własnych brwi. Nie tylko zastanawiałam się, czy je równo wydepilowałam – skądinąd ten problem pochłonął mnie bez reszty – ale tak się akurat złożyło, że tamtego lata próbowałam się nauczyć unoszenia brwi pojedynczo, jak Vivien Leigh w Przeminęło z wiatrem. Ćwiczenie tego efektu wymagało wyjątkowego skupienia, jak sobie zapewne wyobrażasz, i ostatecznie zatraciłam poczucie czasu, kiedy tak wpatrywałam się w swoje odbicie.

Następnym razem, gdy zadarłam głowę, staliśmy już na dworcu Grand Central – moje nowe życie miało zaraz się zacząć, a przystojniak z pociągu zdążył zniknąć nie wiedzieć kiedy.

Ale nie martw się, Angelo – w przyszłości miało się pojawić jeszcze mnóstwo innych przystojnych mężczyzn.

A właśnie! Powinnam ci też powiedzieć – na wypadek gdybyś się zastanawiała, co też się z nią stało – że babcia Morris zmarła rok przed tym, nim pociąg dowiózł mnie do Nowego Jorku. Odeszła w sierpniu 1939 roku, na kilka tygodni przed planowanym początkiem mojej nauki w Vassar College. Jej śmierć nie była zaskoczeniem – od lat niedomagała – ale jej utrata (mojej najlepszej przyjaciółki, mentorki, powierniczki) zadała mi głęboki cios.

I wiesz co, Angelo? Niewykluczone, że ten cios był przyczyną, dlaczego tak źle się spisywałam na pierwszym roku studiów. Może wcale nie byłam taką beznadziejną studentką. Może po prostu byłam smutna. Taka ewentualność dotarła do mnie właśnie teraz, kiedy piszę do ciebie.

No coś takiego…

Czasami trzeba dużo czasu, żeby coś zrozumieć.

2

Tak czy owak dotarłam bezpiecznie do Nowego Jorku – nieopierzone pisklę, które ledwie co wykluło się z jajka. Wręcz miałam jeszcze żółtko we włosach.

Ciotka Peg miała mnie odebrać z dworca Grand Central. Rodzice poinformowali mnie o tym fakcie, kiedy wsiadłam do pociągu w Utice tamtego ranka, ale nikt nie wspomniał o żadnym szczególnym planie działania. Powiedzieli mi, gdzie dokładnie mam na nią czekać, ale nie podali żadnego numeru telefonu w razie jakiejś nagłej sytuacji ani też adresu, który miałabym w razie czego sama odszukać. Kazali po prostu „spotkać się z ciotką Peg na Grand Central” i tyle.

Cóż, dworzec okazał się rzeczywiście wspaniały i wielki, dokładnie tak jak go reklamowano, ale był też wspaniałym miejscem do nieodnalezienia się, dlatego nie dziwota, że po przyjeździe nie potrafiłam zlokalizować ciotki Peg. Stałam nieprawdopodobnie długo na peronie z górą swoich bagaży, obserwując ludzi kłębiących się na dworcu, ale nikt nie przypominał Peg.

Nie żebym nie wiedziała, jak wygląda Peg. Widziałam ją ileś razy wcześniej, mimo że ona i ojciec nie byli z sobą blisko. (Chyba niedopowiedzenie. Ojciec nie przepadał za siostrą, podobnie jak nie przepadał za ich matką. Za każdym razem, gdy przy kolacji padało imię Peg, ojciec prychał i cedził z pogardą: „To pewnie bardzo przyjemne – hulać po świecie, mieszkać w krainie ułudy i wydawać pieniądze garściami!”. A ja wtedy myślałam: O tak, pewnie bardzo to przyjemne…).

Peg przyjeżdżała na rodzinne Boże Narodzenia, gdy byłam mała – ale nieczęsto, bo wiecznie podróżowała ze swoją trupą teatralną. Najlepiej ją zapamiętałam ze swojej jednodniowej wyprawy do Nowego Jorku, gdy miałam jedenaście lat i towarzyszyłam ojcu w podróży w interesach. Peg zabrała mnie na łyżwy do Central Parku, a także na wizytę u Świętego Mikołaja. (Obie się wprawdzie zgodziłyśmy, że jestem o wiele za stara na Świętego Mikołaja, a jednak za nic w świecie bym z tego nie zrezygnowała i w cichości ducha czułam dreszcz na myśl o tym spotkaniu). Zjadłyśmy także razem lunch przy szwedzkim bufecie. Był to jeden z najbardziej zachwycających dni w moim życiu. Nie zostaliśmy z ojcem na noc w mieście, bo tato nie znosił Nowego Jorku i zawsze się spodziewał, że spotka go tam coś potwornego, ale zapewniam cię, że to był fantastyczny dzień. Uznałam też, że moja ciotka jest fenomenalna. Traktowała mnie jak osobę, a nie jak dziecko, co dla jedenastolatków jest czymś absolutnie najważniejszym.

Później ciotka Peg przyjechała do mojego rodzinnego miasteczka Clinton, żeby wziąć udział w pogrzebie babci Morris, czyli swojej matki. Siedziała obok podczas mszy i trzymała moją dłoń w swojej wielkiej, wprawnej dłoni. Tym gestem mnie pocieszyła i jednocześnie zaskoczyła (będziesz pewnie wstrząśnięta, dowiadując się, że w mojej rodzinie nie było zwyczaju brać się za ręce). Po pogrzebie wzięła mnie w niedźwiedzi uścisk, a ja się w tym uścisku roztopiłam, wylewając z siebie Niagarę łez. Pachniała lawendowym mydłem, papierosami i dżinem. Przywarłam do niej jak mała, tragiczna koala, ale po pogrzebie nie udało mi się spędzić z nią wiele czasu. Musiała natychmiast wracać do siebie, bo akurat zabierała się do nowego przedstawienia. Czułam, że zrobiłam z siebie pośmiewisko, tak się rozklejając w jej objęciach, mimo że przecież mnie pocieszała.

Było nie było, ledwie ją znałam.

To, co teraz napiszę, podsumowuje stan mojej wiedzy o ciotce Peg w dniu, w którym przyjechałam do Nowego Jorku jako dziewiętnastolatka.

Wiedziałam, że Peg jest właścicielką teatru Lily Playhouse mieszczącego się gdzieś w centrum Manhattanu.

Wiedziałam, że z tą karierą w teatrze to nie był jej świadomy wybór, że zapracowała na nią w dość przypadkowy sposób.

Wiedziałam, że Peg zrobiła kurs pielęgniarski Czerwonego Krzyża, co już było ciekawe, i że podczas Wielkiej Wojny wysłano ją do Francji.

Wiedziałam, że gdzieś po drodze Peg odkryła, że ma więcej talentu do organizowania rozrywek dla rannych żołnierzy niż do opatrywania ich ran. Znalazła w sobie dryg do wystawiania widowisk w szpitalach polowych i koszarach, widowisk tanich, temperamentnych, hałaśliwych i komicznych. Wojna to koszmar, ale każdego czegoś uczy; ta szczególna wojna nauczyła moją ciotkę, jak się produkuje spektakle teatralne.

Wiedziałam, że po wojnie przez długi czas mieszkała w Londynie; pracowała tam wtedy w teatrze. Była producentką widowisk rewiowych na West Endzie, kiedy poznała swego przyszłego męża, Billy’ego Buella – przystojnego i dziarskiego oficera armii amerykańskiej, który po wojnie też postanowił zostać w Londynie i zrobić tam karierę w teatrze. Podobnie jak Peg, Billy wywodził się z „lepszych”. Babcia Morris mówiła o rodzinie Buellów, że są „obrzydliwie bogaci”. (Przez wiele lat zastanawiałam się, co się kryje za tym określeniem. Babcia ceniła bogactwo; ile więcej należało mieć, by bogactwo kwalifikowało się do miana „obrzydliwego”? Któregoś dnia zadałam jej wreszcie to pytanie, a ona odpowiedziała: „Oni są z Newport, kochanie” – jakby to coś wyjaśniało). A jednak Billy Buell, nieważne, że z Newport, był podobny do Peg pod tym względem, że wyparł się swojego lepszego pochodzenia. Wolał blaski i cienie świata teatru niż sztuczną ogładę i hipokryzję kawiarnianej socjety. I był playboyem. Lubił się „bawić”, jak mawiała babcia Morris, w taki zawoalowany, a zarazem elegancki sposób dając do zrozumienia, że „pił, szastał pieniędzmi i uganiał się za kobietami”.

Już jako małżeństwo Billy i Peg Buellowie wrócili do Ameryki i tu wspólnie stworzyli wędrowną trupę teatralną. Spędzili lwią część lat dwudziestych w drodze z niewielką grupą artystów, objeżdżając miasteczka w całym kraju. Billy pisał teksty i grał główne role; Peg była producentem i reżyserem. Nigdy nie mieli przerostu ambicji – po prostu świetnie się bawili, unikając przy tym obowiązków typowych dla osób dorosłych. Wbrew jednak wysiłkom nie odnieśli sukcesu; to sukces przypadkiem ich dopadł i jakimś cudem przyskrzynił.

W 1930 roku – razem z pogłębiającym się kryzysem, kiedy cały naród ogarnęła trwoga – ciotka i jej mąż niezamierzenie stworzyli przebój. Billy napisał sztukę zatytułowaną Jej wesoły romansik, tak radosną i zabawną, że ludzie po prostu piali z zachwytu. Była to musicalowa farsa o brytyjskiej arystokratce, dziedziczce fortuny, która zakochuje się w amerykańskim playboyu (oczywiście zagranym przez Billy’ego). Bzdury, jak wszystko inne, co wcześniej wystawiali na deskach teatru, a jednak odnieśli nieprawdopodobny sukces. Jak Ameryka długa i szeroka, głodni zabawy górnicy i farmerzy wytrząsali ostatnie drobne z kieszeni, żeby zobaczyć Jej wesoły romansik, przeobrażając tę prostą, głupawą sztukę w triumf przynoszący krociowe zyski. W rzeczy samej przedstawienie nabrało takiego rozgłosu i zdobyło tyle pochwał w miejscowych gazetach, że w 1931 Billy i Peg przywieźli je do Nowego Jorku, gdzie przez rok było grane w jednym z ważniejszych teatrów na Broadwayu.

W 1932 MGM nakręciło wersję kinową Jej wesołego romansiku – scenariusz napisał Billy, który nie dostał jednak głównej roli. (Zamiast niego playboya zagrał William Powell. Billy stwierdził wtedy, że pisarzowi żyje się lepiej niż aktorowi. Pisarze sami wyznaczają sobie rozkład dnia, nie są na łasce publiczności i żaden reżyser nie narzuca im, co mają robić). Z sukcesu Jej wesołego romansiku wykluła się cała seria lukratywnych kontynuacji (Jej wesoły rozwód, Jej wesołe dziecko, Jej wesołe safari), które Hollywood przez ileś lat pichciło niczym kiełbaski pieczone na palniku gazowym. Na całym przedsięwzięciu Billy i Peg zarobili kupę pieniędzy, ale też sygnalizowało ono koniec ich małżeństwa. Billy zakochał się w Hollywood i już nie wrócił. A co do Peg, to postanowiła rozwiązać trupę i za połowę tantiem kupiła sobie podupadający teatr w Nowym Jorku, bardzo duży i stary: Lily Playhouse.

Wszystko to działo się około roku 1935.

Billy i Peg nie rozwiedli się. Nie toczyli z sobą żadnych waśni, ale po 1935 raczej nie należało nazywać ich małżeństwem. Nie mieszkali ani nie pracowali razem i zgodnie z życzeniem Peg nie mieli wspólnoty finansowej – co oznaczało, że cała kusząca forsa z Newport znalazła się teraz poza zasięgiem mojej ciotki. (Babcia Morris nie rozumiała, dlaczego Peg postanowiła odseparować się od majątku Billy’ego, z jawnym rozczarowaniem mówiąc o swej córce: „Peg niestety nigdy nie interesowała się pieniędzmi”). Babcia wysnuła hipotezę, że Peg i Billy nie rozwiedli się, ponieważ byli „zbyt światowi”, żeby zawracać sobie głowę formalnościami. Albo może wciąż się kochali, tylko ich miłość była tego typu, który rozkwita najpełniej, kiedy męża i żonę dzieli cały kontynent. („Nie śmiej się – powiedziała babcia. – Wielu małżeństwom wiodłoby się lepiej w takim układzie”).

Wiem tylko tyle, że wujek Billy nie zaistniał osobiście w moim młodym życiu – z początku wciąż był w trasie, a później osiadł w Kalifornii. Dla mnie Billy Buell stał się mitem złożonym z anegdot i fotografii. Ale jakie te anegdoty i fotografie były wspaniałe! Babcia Morris i ja często natrafiałyśmy na podobizny Billy’ego w brukowcach ukazujących się w Hollywood albo czytałyśmy o nim w rubrykach plotkarskich Waltera Winchella i Louelli Parson. Na przykład wyczytałyśmy z zachwytem, że był gościem na ślubie Jeanette MacDonald i Gene’a Raymonda! Na łamach „Variety” ukazało się jego zdjęcie z przyjęcia weselnego, na którym stał za plecami olśniewającej Jeanette w sukni ślubnej koloru ostrego różu i rozmawiał z Ginger Rogers i jej ówczesnym mężem, Lew Ayresem. Babcia pokazała mi Billy’ego i powiedziała: „Cały on, robi podboje wzdłuż i wszerz Ameryki! I popatrz, jak ta Ginger się do niego śmieje! Na miejscu Lew Ayresa pilnowałabym żony”.

Przyjrzałam się uważnie zdjęciu przez szkło powiększające babci, to w oprawie wysadzanej kamieniami szlachetnymi. Zobaczyłam przystojnego blondyna w smokingu, z ręką opartą na przedramieniu Ginger Rogers, która rzeczywiście patrzyła na niego pełnym uwielbienia, roziskrzonym wzrokiem. Wyglądał jak gwiazdor filmowy w przeciwieństwie do otaczających go prawdziwych gwiazdorów.

Dla mnie było to coś niesamowitego, że taki człowiek to mąż mojej ciotki Peg.

Peg była cudowna, bez dwóch zdań, ale strasznie pospolita.

Co on, u licha, w niej widział?

Nie mogłam nigdzie znaleźć Peg.

Wyzbyłam się już nadziei, że zostanę powitana na peronie; miałam podstawy, bo minęło sporo czasu. Zostawiłam walizki pod opieką bagażowego i zaczęłam lawirować w tłumie przelewającym się przez Grand Central, próbując znaleźć ciotkę w tej gęstwie. Pomyślisz może, że się denerwowałam, bo przecież byłam samiuteńka jak palec w Nowym Jorku, bez pomysłu co dalej, bez niczyjej opieki, ale z jakiegoś powodu wcale się nie denerwowałam. Miałam pewność, że wszystko skończy się dobrze. (Może to atrybut uprzywilejowania: dla niektórych panienek z dobrych rodzin to po prostu nie do pomyślenia, by w krytycznej sytuacji ktoś nie pospieszył im na ratunek).

W końcu przestałam się błąkać i przysiadłam na ławce ustawionej w rzucającym się w oczy miejscu, by tam czekać na zbawienie.

I proszę bardzo, ktoś mnie w końcu odnalazł. Mogło być inaczej?

Moim ratownikiem była niska kobieta o szpakowatych włosach, ubrana w skromną, szarą garsonkę. Podeszła do mnie w sposób, w jaki bernardyn podchodzi do narciarza uwięzionego w lawinie – z najwyższym skupieniem i szczerymi intencjami ocalenia mi życia.

Tak przy okazji. Słowo „skromna” jest za słabe, by opisać rzeczoną garsonkę. To był dwurzędowy, kanciasty pustak – taki rodzaj ubioru, który szyje się, by wmówić światu, że kobiety nie posiadają piersi, talii ani bioder. Podejrzewałam, że to musiał być import z Anglii. Coś przerażającego. Kobieta nosiła poza tym masywne czarne pantofle na niskich obcasikach i staromodny pilśniowy kapelusz zielonego koloru, na modłę kobiet prowadzących sierocińce. Poznałam takie jak ona w szkole z internatem: przypominała starą pannę, która pije owaltynę do kolacji i płucze gardło roztworem soli, żeby nabrać sił życiowych.

Była zgrzebna od stóp do głów, co więcej – zgrzebna celowo.

I właśnie owa cegłopodobna matrona podeszła do mnie, dając niedwuznacznie do zrozumienia, z jaką misją przybywa, bo marszczyła czoło i trzymała w rękach niepokojąco wielki obraz w zdobnej srebrnej ramie. Spojrzała na obraz, potem na mnie.

– To ty jesteś Vivian Morris? – zapytała. Wyrazisty akcent świadczył niezbicie, że z Wysp Brytyjskich importuje się nie tylko straszliwe dwurzędowe garsonki, ale także straszliwe osoby do ich noszenia.

Potwierdziłam, że to ja.

– Wyrosłaś – stwierdziła.

Zabiła mi ćwieka: Czy ja znałam tę kobietę? Poznałam ją, kiedy byłam młodsza?

Widząc, że nic nie rozumiem, pokazała mi fotografię w ramie. O dziwo, był to zbiorowy portret mojej rodziny wykonany cztery lata wcześniej. To zdjęcie zrobiliśmy sobie w profesjonalnym atelier, kiedy matka stwierdziła, że musimy, mówiąc jej słowami, „dać się choć raz oficjalnie udokumentować”. Przedstawiało moich rodziców, którzy wytrzymali zniewagę, że fotografuje ich rzemieślnik, a oprócz nich mojego brata Waltera z dłonią ułożoną na ramieniu matki oraz chudszą i młodszą wersję mnie samej, ubranej w marynarską sukienkę, o wiele za dziecinną jak na mój wiek.

– Nazywam się Olive Thompson – oświadczyła kobieta tonem dającym do zrozumienia, że nawykła do wygłaszania oświadczeń. – Jestem sekretarką twojej ciotki, która nie mogła przyjść. Mieliśmy dziś w teatrze awaryjną sytuację, mało groźny pożar. Ciotka kazała mi cię znaleźć. Przepraszam, że musiałaś czekać. Dotarłam tu przed paroma godzinami, ale mogłam cię zidentyfikować jedynie na podstawie tej fotografii i dlatego trwało to tyle czasu. Chyba sama rozumiesz.

Zachciało mi się wtedy śmiać i na samo wspomnienie teraz też zbiera mi się na śmiech. Wizja srogiej niewiasty w średnim wieku, która pałęta się po Grand Central z wielką fotografią w srebrnej ramie – ramie wyglądającej, jakby ściągnięto ją w pośpiechu ze ściany jakiejś bogatej osoby (tak zresztą było) – wgapiając się kolejno we wszystkie twarze i próbując je dopasować do wizerunku dziewczynki sporządzonego cztery lata wcześniej, była dla mnie przekomiczna. Jak ja ją mogłam przeoczyć?

A jednak Olive Thompson najwyraźniej nie dostrzegła w tym nic śmiesznego.

Niebawem miałam się przekonać, że było to dla niej typowe.

– Idź po swój bagaż – rzuciła. – A potem taksówka zawiezie nas do teatru. Wieczorne przedstawienie już się zaczęło, więc nie błaznuj, tylko się pospiesz.

Poszłam za nią posłusznie – jak kaczątko za mamą kaczką.

Nie błaznowałam.

Niegroźny pożar?, pomyślałam, ale nie miałam odwagi zapytać.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: City of Girls

Copyright © 2019, Elizabeth Gilbert

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2015

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt okładki oryginalnej: David Mann

Projekt i opracowanie graficzne polskiej wersji okładki: Michał Pawłowski / www.kreskaikropka.pl

Ilustracje na okładce

© werhmann69/Getty Images Poland

© iStockphoto

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Miasto dziewcząt, wyd. I, Poznań 2019)

ISBN 978-83-8062-664-5

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer