Tego autora polecamy również

FALL WEISS

NAJAZD NA POLSKĘ 1939

FALL ROT

UPADEK FRANCJI 1940

Przedmowa

Jest taki odległy i suchy półwysep, otoczony przez ciemne, złowrogie morze. Przez stulecia przybywały tam armie i floty, by umrzeć niczym ranne zwierzęta. Pod powierzchnią ziemi znajdują się szczątki legionów Hitlera i Stalina, a także zamordowanych przez nie cywilów. Kawałki kości, fragmenty szczęki czy zęby, zgięty niemiecki nieśmiertelnik czy ubłocona klamra radzieckiego pasa, mnóstwo pordzewiałych łusek po pociskach – to wszystko, co pozostało po niegdysiejszych wojskach walczących na Krymie. Tu i tam ziemię wciąż przecinają blizny okopów i rowów przeciwpancernych, skrawki kolczastego drutu, jak również liczne porozbijane betonowe schrony – świadectwa ludzkich walk i starań o odwleczenie tego, co nieuniknione. Była to kraina, gdzie rosły Żelazne Krzyże, gdzie Czerwone Gwiazdy¹ rozdawano całymi pudłami, gdzie zdobywano i tracono sławę często w ciągu kilku godzin. Ci żołnierze nie mieli Tennysonów ani Tołstojów, którzy opiewaliby ich waleczne czyny i poniesione ofiary. Są tylko niekończące się listy odznaczeń oraz zabitych i rannych z tych walk.

Jest to też miejsce, być może jedyne tego rodzaju w nowoczesnej historii wojen, gdzie obie strony prowadziły brutalne czystki etniczne i polityczne pod pretekstem zapewnienia porządku na tyłach w czasie wojny. Działania na Krymie były nie tylko starciem armii i flot przeciwników, ale też gruntowną przebudową struktury społecznej. Było to miejsce, gdzie tajne policje wprowadzały w życie przeciwstawne wizje świetlanej przyszłości za pomocą broni maszynowej i nieograniczonej władzy. Jest to miejsce, gdzie zatuszowano straszliwe zbrodnie po to, by nie szargać oficjalnej wersji historii. Niniejsza praca jest krokiem w kierunku naświetlenia długo skrywanej prawdy, że nazistowski i radziecki reżim nie były od siebie tak bardzo różne, jeśli chodzi o zachowanie, stosowane metody i wyznaczane sobie cele. Rzecz jasna po obu stronach byli dzielni, niezwykli żołnierze, ale smutną cechą historii wojen jest to, że wielu spośród największych wojowników walczyło za bardzo nieprzyjemne sprawy. Jest jeszcze bardziej niezwykłe, że tragiczne wydarzenia na Krymie nie znajdują się wyłącznie w sferze pamięci, ale powtarzają się współcześnie, jako że wojska rosyjskie ponownie najechały region, z ideą „Nowej Rosji” na sztandarach.

Historię wojskową Półwyspu Krymskiego, sięgającą czasów antycznych, ukształtowały wyjątkowe warunki geograficzne. Krym, naturalna twierdza otoczona wodą, zawsze był uważany za miejsce, w którym słabsze wojska mogły stworzyć niezdobyty bastion i odeprzeć przeważające siły wroga. Napastnicy zawsze mieli ograniczony dostęp na Krym, a tradycyjny szlak przez wąski Przesmyk Perekopski był twardym orzechem do zgryzienia niezależnie od stopnia rozwoju techniki wojennej. Krym jednak także bywał pułapką bez wyjścia, gdzie odcięte armie musiały albo walczyć do śmierci, albo ewakuować się drogą morską. Stopień wsparcia przyjaznej floty u wybrzeży Morza Czarnego decydował o tym, na ile atakującym i obrońcom udawało się osiągnąć cele na Krymie.

Choć od czasów Katarzyny Wielkiej Krym uważany był za „rosyjską Riwierę”, to utworzenie bazy morskiej w Sewastopolu nadało półwyspowi rzeczywistą wartość strategiczną. W XX wieku na Krymie odbyło się aż pięć kampanii, które były do siebie uderzająco podobne. Dwie z tych kampanii – niemiecka ofensywa na Krym (1941–1942) i radziecka (1943–1944) – były wielkimi operacjami, które jednak pozostały praktycznie niedostrzeżone przez angielskojęzyczną historiografię II wojny światowej. Walki na Krymie były zacięte, często desperackie. Po obu stronach wyłonili się w nich bohaterowie, lecz ich historie są w większości zapomniane. Niniejsza książka ma na celu wypełnienie tej luki, jak i dostarczenie historycznego kontekstu dla obecnych działań wojskowych Rosji na Krymie. Wojskowe dzieje Krymu w ciągu dwóch ostatnich wieków są skrajnie skomplikowane. Są niczym bogato zdobiona tkanina zdobna w patriotów, oportunistów, zawodowych żołnierzy i marynarzy i niemałe grono zbrodniarzy, którzy walczyli o panowanie nad tym prestiżowym półwyspem, którzy najpierw odnieśli zwycięstwo, a potem doświadczyli klęski i frustracji.

Czerwona Gwiazda – określenie orderu Bohatera Związku Radzieckiego (przyp. tłum.). [wróć]

Mapy

CHARAKTERYSTYKA MILITARNA KRYMU, 1941–1944

Drogi na Krym:

A. Przesmyk Perekopski

B. Siwasz

C. Półwysep Czongarski

D. Mierzeja Arabacka nigdy nie była łatwą drogą na Krym, ale i tak wymagała obrony.

ATAKI NIEMIECKIE POD PEREKOPEM I ISZUNIEM, WRZESIEŃ–PAŹDZIERNIK 1941

24 września: LIV Korpus Armijny zdobywa punkt oporu Czerwonyj Czaban i spycha siły osłonowe radzieckiej 51. Armii.

25 września: Radziecki kontratak pancerny opóźnia opanowanie wysuniętych pozycji.

26 września: 46. i 73. Dywizja Piechoty przełamują obronę Wału Tatarskiego i docierają na przedmieścia Armiańska, lecz zostają zatrzymane radzieckimi kontratakami.

22. Dywizja Piechoty prowadzi działania demonstracyjne nad Siwaszem, by zmusić Sowietów do skierowania sił do obrony Półwyspu Litewskiego.

27–28 września: Grupa Batowa wyprowadza kontrataki na Armiańsk, chwilowo zatrzymując niemieckie natarcie. Przybywa 50. Dywizja Piechoty i zmienia bieg bitwy na korzyść Niemców.

28 września: 51. Armia wycofuje się na pozycje pod Iszuniem.

18 października: LIV Korpus Armijny rozpoczyna atak na pozycje pod Iszuniem. 22. Dywizja Piechoty spycha prawe skrzydło radzieckie, ale zostaje zatrzymana na kurhanie.

19 października: 73. Dywizja Piechoty przełamuje front, zdobywa Iszun i wychodzi nad rzekę Czatyrłyk.

22 października: Radziecka Armia Nadmorska wyprowadza silny kontratak na Iszun, lecz zostaje odrzucona.

21–26 października: Obie strony wprowadzają do walki na południe i na wschód od Iszunia nowe siły. Pozostałe niemieckie dywizje stopniowo oczyszczają przesmyki pomiędzy jeziorami i uderzają na południowy zachód. Po wielu dniach ciężkich walk 51. Armia rozpoczyna odwrót.

OBRONA SEWASTOPOLA, GRUDZIEŃ 1941

2–3 listopada: Bataliony radzieckiej piechoty morskiej prowadzą działania opóźniające przy mostach na rzece Kaczy, ale 132. Dywizji Piechoty udaje się ją sforsować.

7 listopada: Radziecka 8. Brygada Piechoty Morskiej przeprowadza silne uderzenie dywersyjne na 132. Dywizje Piechoty.

11–14 listopada: LIV Korpus Armijny rozpoznaje bojem zewnętrzny pierścień obrony Sewastopola, ale zostaje zatrzymany kontratakami.

13–21 listopada: 72. Dywizja Piechoty przebija się przez osłonę radzieckiej kawalerii i dociera na wzniesienia nad Bałakława, ale także zostaje zatrzymana.

Manstein wprowadza do walki 24. Dywizję Piechoty i rumuńską 1. Brygadę Górską.

17 grudnia: Drugie uderzenie Mansteina. Zmasowany atak LIV Korpusu Armijnego zyskuje nieco terenu, w tym górę Aziz-Obe.

18–25 grudnia: LIV Korpus Armijny przebija się przez zewnętrzne pozycje radzieckie i dociera do stacji Mekenzijewy Gory.

17–23 grudnia: Ciężkie i nierozstrzygnięte walki wzdłuż doliny rzeki Czornej. Niemiecki XXX Korpus Armijny zdobywa Wzgórze Kapliczne, lecz nie osiąga przełamania.

22–23 grudnia: Sowieci opuszczają większość terenu na północ od rzeki Belbek.

28 grudnia: Niemieckie ataki zatrzymane przy forcie Stalin.

POWRÓT SOWIETÓW NA KRYM, 26 GRUDNIA 1941–1 STYCZNIA 1942

26 grudnia: Radziecka 224. Dywizja Strzelców ląduje na czterech plażach na północ od Kerczu.

26 grudnia: Radziecka 302. Górska Dywizja Strzelców ląduje pod Kamysz Burun. Desant pod Eltigenem zostaje zniszczony.

Niemiecki XLII Korpus Armijny rozkazuje 97. pp ruszyć ku przyczółkowi u przylądka Ziuk, a II/97. pp i rumuńskiej 8. Brygadzie Kawalerii przejść do Kerczu.

28 grudnia: Kontrataki niemieckie. 97. pp niszczy desant u przylądka Ziuk, 72. pp rozprasza desant u przylądka Chroni.

29 grudnia: radziecka 44. Armia zdobywa z zaskoczenia Teodozje i rusza na północ, ku węzłowi kolejowemu we Władisławowce.

30–31 grudnia: 46. Dywizja Piechoty wycofuje sie z Kerczu do Przesmyku Parpackiego.

30 grudnia: Dwie pozbawione wsparcia brygady rumuńskie przeprowadzają pospieszny kontratak pod Teodozją, ale zostają odparte.

31 grudnia: Radziecki batalion spadochronowy ląduje na północ od Władisławowki.

1 stycznia 1942: 46. Dywizja Piechoty ucieka przez wąski przesmyk na północ od Władisławowki, a XLII Korpus Armijny tworzy nową linię frontu na zachód od Teodozji.

WALKI NA PRZESMYKU PARPACKIM, LUTY–KWIECIEŃ 1942

Pozycje niemieckie rankiem 27 lutego.

28 lutego: Siły radzieckie zajmują Tułumczak i niemal rozbijają północne skrzydło, ale niemieckie odwody zatrzymują atakujących.

2 marca: Silny radziecki atak pancerny na Koj-Asan zostaje odparty z wielkimi stratami.

13–14 marca: Siły radzieckie likwidują występ Koj-Asan i zajmują Korpecz, lecz kosztem ciężkich strat.

Uderzenia dywersyjne 44. Armii przeciwko XXX Korpusowi Armijnemu.

20 marca: Nieudany kontratak 22. Dywizji Pancernej.

Kierunki niemieckiego uderzenia podczas operacji Trappenjagd 7–10 maja.

OPERACJA STÖRFANG, CZERWIEC–LIPIEC 1942

7 czerwca: Po pięciodniowym przygotowaniu ogniowym LIV Korpus Armijny wyprowadza skoordynowane uderzenie przez wąwóz Kamyszły i zdobywa kilka ważnych umocnionych wzgórz.

7 czerwca: XXX Korpus Armijny wykonuje dwa rozpoznania bojem, odparte z ciężkimi stratami.

8–9 czerwca: LIV Korpus Armijny powoli posuwa się naprzód wobec twardego oporu Sowietów. Zdobywa stacje Mekenzijewy Gory.

11 czerwca: Sowieci wyprowadzają nieudany kontratak. LIV Korpus Armijny przystępuje do dalszego uderzenia.

11–13 czerwca: XXX Korpus Armijny rozpoczyna planową ofensywę, przełamuje radziecki front i zdobywa Kamary oraz fort Kuppe.

13 czerwca: 22. Dywizja Piechoty zdobywa fort Stalin.

14 czerwca: 132. Dywizja Piechoty zdobywa wzgórze Neuhaus.

14–21 czerwca: XXX Korpus Armijny powoli naciera w kierunku wzgórz Sapun.

17 czerwca: LIV Korpus Armijny wyprowadza atak całymi siłami, doprowadza do załamania radzieckiego frontu w IV sektorze obrony. Oddziały niemieckie docierają do baterii nadbrzeżnej nr 30.

18–21 czerwca: rumuński Korpus Górski zdobywa wzniesienia nad rzeką Czorną i pomaga w zdobyciu wzgórz Fieduchinych.

19–22 czerwca: LIV Korpus Armijny opanowuje ostatnie umocnienia radzieckie na północnej stronie. Upadek baterii nadbrzeżnej nr 30.

22–23 czerwca: Pobicie resztek wojsk radzieckich w Wąwozie Martynowskim.

28–29 czerwca: LIV Korpus Armijny przeprowadza udany desant przez Zatokę Północną.

28–29 czerwca: XXX Korpus Armijny przeprowadza nocne uderzenie i po ciężkich walkach zdobywa wzgórza Sapun.

29 czerwca: 50. Dywizja Piechoty atakuje pozycje radziecka pod Inkermanem i łączy się z desantem przez Zatokę Północna. Radziecki opór zaczyna się załamywać.

1 lipca: Oddziały niemieckie wkraczają do Sewastopola i zdobywają baterie na kurhanie Małachowa.

1–4 lipca. Resztki Armii Nadmorskiej staczają ostatnią walkę na Przylądku Chersoneskim.

OPERACJA KERCZEŃSKO-ELTIGEŃSKA, 1943

1 listopada, 1.00–4.00: Trzy radzieckie zespoły desantowe przekraczają Cieśninę Kerczeńską z oddziałami desantowymi z 318. Górskiej Dywizji Strzelców.

1 listopada, 4.50: Sowieci lądują pod Eltigenem i tworzą przyczółek.

1 listopada, 12.30: Pierwszy kontratak niemiecki siłami II/282. pgren. na przyczółek pod Eltigenem zostaje zatrzymany przez radzieckie samoloty i ogień artylerii z Półwyspu Tamańskiego.

3 listopada: Po ciężkim bombardowaniu artyleryjskim prowadzonym z mierzei Czuszka oddziały 2. i 55. Dywizji Strzelców Gwardii zaczynają lądować na północny wschód od Kerczu.

5–6 listopada: 56. Armia podejmuje silny atak dla wyrwania się z przyczółka; Niemcy zatrzymują go ostatkiem sił.

7 listopada: Niemiecki atak na przyczółek pod Eltigenem zostaje odparty.

10 listopada: 56. Armia posuwa się 3 kilometry z Baksów, ale zostaje zatrzymana przez Niemców przed Kerczem.

4–6 oddziały rumuńskie wsparte Stukasami i działami szturmowymi likwidują przyczółek pod Eltigenem.

6–7 grudnia: Duża grupa żołnierzy radzieckich spod Eltigenu kieruje się na północ w próbie dotarcia do 56. Armii.

9–11 grudnia: Rumuńskie oddziały górskie likwidują grupę żołnierzy radzieckich koło góry Mitridat.

Połowa grudnia: Uderzenie Armii Nadmorskiej zatrzymane przed Kerczem.

PRZEŁAMANIE RADZIECKIE, KWIECIEŃ 1944

1 listopada 1943: 346. Dywizja Strzelców zdobywa przyczółek na południowym brzegu Siwaszu.

9 grudnia 1943: Ukończono budowę pierwszego mostu pontonowego przez Siwasz.

Styczeń 1944: Budowa drugiego mostu przez Siwasz.

8 kwietnia: 2. Armia Gwardii uderza na Perekop siłami XIII KStrz. Gw. po zmasowanym przygotowaniu ogniowym. Mimo niemieckiego oporu oddziały radzieckie osiągają Armiańsk. 123. pgren. z działami pancernymi chwilowo stabilizuje położenie.

8 kwietnia: 51. Armia uderza z przyczółka na Siwaszu. Główne uderzenie I KStrz. Gw. zawodzi, ale LXIII KStrz. przełamuje obronę rumuńskiej 19. Dywizji Piechoty.

9 kwietnia: XIII KStrz. Gw. przełamuje front pod Perekopem.

9 kwietnia: 51. Armia przełamuje wschodnią część frontu wokół przyczółka. Radzieckie czołgi ruszają na południe.

10 kwietnia: 2. Armia Gwardii wysadza desant siłami batalionu za liniami niemieckimi na Przesmyku Perekopskim.

10–11 kwietnia: Grupa Konrada rozpoczyna odwrót ku linii Gneisenaua pod Symferopolem.

11 kwietnia: Radziecki XIX Korpus Pancerny przejeżdża po moście na Siwaszu, rusza w pościg na południe i zdobywa Dżankoj.

Prolog

Rosjanów przywabiły na Krym najazdy Tatarów, prowadzone na całą południową Rosję od początków XVI wieku. Tatarzy byli wojowniczymi potomkami mongolskiej Złotej Ordy, sprzymierzonymi z Turcją. Byli znakomitymi jeźdźcami, a ich gospodarka opierała się przez wieki na handlu łupami i niewolnikami. Krymskie miasto Kaffa (późniejsza Teodozja) stało się centrum lukratywnego handlu jeńcami z Turcją. W roku 1571 wielka armia Tatarów krymskich uderzyła nawet na Moskwę, spaliła znaczną część stolicy Iwana Groźnego i uprowadziła ze sobą tysiące jeńców¹. Tatarzy krymscy, którzy mieli przewagę militarną, zażądali też od Iwana Groźnego trybutu i zamierzali zająć kolejne moskiewskie ziemie. Choć armia Iwana w roku 1572 zadała Tatarom poważną klęskę ledwie 60 kilometrów na południe od Moskwy¹, była to tylko chwilowa porażka, po której Tatarzy mieli zagrażać okolicom Moskwy jeszcze przez 60 lat.

Odległy Półwysep Krymski stanowił dla Tatarów naturalną twierdzę, do której wiodła tylko jedna droga, prowadząca przez wąski Przesmyk Perekopski, szeroki ledwie na niecałe dziewięć kilometrów. Tatarzy wykorzystali licznych brańców do zbudowania w Perekopie silnego fortu, wzmocnionego przegradzającym przesmyk murem, przed którym wykopano fosę szeroką na 22 i głęboką na 12 metrów. Była to bardzo silna pozycja obronna, wspierana przez artylerię i kilka fortów. Co więcej, okolice przesmyku były pozbawione drzew i źródeł słodkiej wody, przez co atakującej armii trudno było pozostawać tam dłużej i prowadzić regularne oblężenie. Istniały jeszcze dwie mniej ważne drogi lądowe na Krym, ale każda z nich była najeżona przeszkodami. Na wschód od Perekopu rozciągał się Siwasz – bagnisty teren, który nie był tak naprawdę ani lądem, ani morzem. Można było przebyć go w dwóch miejscach – po jeszcze węższym Przesmyku Czongarskim, szerokim ledwie na 800 metrów, lub długiej na 120 kilometrów Mierzei Arabackiej. Z wojskowego punktu widzenia jedyną możliwą do zrealizowania alternatywą dla szturmowania Przesmyku Perkopskiego było wysadzenie desantu w Kerczu na wschodnim krańcu Krymu, jednakże dominacja turecka na Morzu Czarnym uniemożliwiała to przez dwa stulecia.

Moskwa, spustoszona przez plagę głodu, która w latach 1601–1603 pochłonęła trzecią część ludności, nie mogła natychmiast zareagować na agresywne działania Tatarów krymskich. Dopiero w maju 1689 roku książę Wasilij Golicyn zdołał podejść pod Perekop, wiodąc ze sobą armię liczącą 117 tysięcy żołnierzy i silną artylerię. Jednakże armiom rosyjskim brakowało zaplecza logistycznego, by mogły działać w tak niegościnnym terenie, i Golicyn musiał odejść z pustymi rękoma². Najazdy tatarskich czambułów wyruszających z krymskiej twierdzy trwały nadal; tylko w 1693 roku napastnicy uprowadzili w jasyr 15 tysięcy brańców³. Carowie coraz bardziej pragnęli zlikwidować to nieustanne zagrożenie raz na zawsze, mijały jednak lata i dziesięciolecia, a sukcesów nie było. Świadomi niedostatków wyszkolenia wojsk rosyjskich carowie byli zmuszeni ściągać obcych oficerów dla zwiększenia skuteczności armii. Jeden z nich, Niemiec, hrabia Burkhard Christoph von Münnich, w maju 1736 roku poprowadził sześćdziesięciotysięczną armię, której udało się po raz pierwszy zdobyć szturmem Wał Tatarski w Perekopie dzięki wybiegowi i zaskakującemu nocnemu uderzeniu. Münnich pozorował atak na jeden z końców muru, ściągając tam uwagę Tatarów, podczas gdy jego siły główne uderzyły z drugiej strony. Pierwszym rosyjskim żołnierzem, który wdarł się na szczyt wału, był trzynastoletni arystokrata nazwiskiem Wasilij Dołgorukow, którego Münnich na miejscu uczynił oficerem. Następnie jego armia wdarła się na półwysep i zniszczyła szereg miast, nim choroby i brak żywności zmusiły ją do odwrotu⁴. Chan tatarski ponownie obsadził pozycję pod Perekopem, ale w czerwcu 1737 roku kolejna armia rosyjska dowodzona przez urodzonego w Irlandii hrabiego Petera Lacy’ego ponownie go przechytrzyła, forsując Siwasz i rozbijając oskrzydloną armię tatarską. Lacy odkrył ważną prawidłowość – przy odpływie i odpowiednim kierunku wiatru przez krótki czas Siwasz można było przejść w bród. Po tych porażkach siła militarna Chanatu Krymskiego gwałtownie zmalała.

Po okresie spokoju konflikt odrodził się w roku 1771. Książę Wasilij Dołgorukow, teraz już generał, powrócił pod Perekop na czele ogromnej armii. Opór Tatarów był o wiele słabszy niż kiedyś, dzięki czemu 10 lipca 1771 roku Dołgorukow bez większych trudności zdobył szturmem twierdzę Perekop. Po przełamaniu obrony przesmyku chan uciekł do Stambułu, a większość jego wojska uległa rozproszeniu. Dołgorukow opanował Krym w ciągu miesiąca, choć ocalali Tatarzy ukryli się w górach na południowym wybrzeżu. Książę został nagrodzony tytułem upamiętniającym go jako zdobywcę Krymu⁵.

Późniejszy traktat rosyjsko-turecki z Küczük Kajnardży z 1774 roku uznawał zwycięstwo Rosji i przynosił zmianę niemal nieistniejącego już Chanatu Krymskiego w marionetkowe państwo rosyjskie. Jednakże mianowany przez Rosję chan został odrzucony przez Tatarów, którzy rozpoczęli działania partyzanckie w górach na południu półwyspu. W czasie tej półokupacji rosyjskiej zginęło być może nawet 30 tysięcy Tatarów, lecz lata walk odcisnęły swe piętno także na armii rosyjskiej. Po dziewięciu latach tej farsy, w kwietniu 1783 roku, Katarzyna Wielka postanowiła wreszcie anektować Krym. Wielkorządcą kraju ustanowiła swego kochanka, księcia Grigorija Potiomkina, Tatarów zaś zachęcała do wyjazdu na ziemie tureckie; w roku 1784 uczyniło to 80 tysięcy z nich⁶. Katarzyna nakazała też deportację z Krymu 75 tysięcy prawosławnych Greków, na Krym zaś zapraszała kolonistów ze swych rodzinnych Niemiec. Od czasów Piotra Wielkiego władcy rosyjscy zapraszali utalentowanych obcokrajowców do osiedlania się w specjalnych strefach gospodarczych dla szybkiej rozbudowy przemysłu. Spodziewano się, że Krym stanie się bogatą prowincją.

Głównym zespołem rosyjskiej floty na Morzu Czarnym dowodził szkocki emigrant Thomas F. Mackenzie (1740–1786). Z własnej inicjatywy wybrał zatokę koło tatarskiej wioski Akjar jako doskonałe miejsce na bazę morską. W czerwcu 1783 roku załogi fregat Mackenziego rozpoczęły wznoszenie koszar i innych urządzeń nadbrzeżnych, tworząc port wkrótce nazwany przez księcia Potiomkina Sewastopolem. Planowano też rozbudowę urządzeń w innej zatoce, położonej nieopodal, pod Bałakławą. Choć „baza” była póki co niebronioną redą wyposażoną w kilka pirsów i magazynów, Potiomkin zarządził utworzenie na bazie zespołu Mackenziego Floty Czarnomorskiej (Czernomorskij Fłot)⁷. Innym obcokrajowcem służącym na okrętach w Sewastopolu był Amerykanin John Paul Jones, dowódca jednej z fregat Mackenziego. Sam Mackenzie szybko zszedł ze sceny, lecz pozostawił po sobie trwałą spuściznę w postaci Sewastopola. Aneksja Krymu wkrótce spowodowała nową wojnę z Turcją (1788–1791). Pod koniec XVIII wieku dzięki portowi na Krymie Rosja stała się dominującą potęgą morską na Morzu Czarnym.

Z powodu odległości budowa w Sewastopolu bazy morskiej z prawdziwego zdarzenia zajęła całe dziesięciolecia. Wszystkie materiały trzeba było przywozić z Rostowa przez Morze Azowskie. Większość siły roboczej stanowili miejscowi pańszczyźniani chłopi, którzy mieli niewiele narzędzi; po roku 1805 wzrosła jednak znacznie liczba sprowadzanych zagranicznych fachowców. Kilka niemieckich kolonii powstało wokół Neusatz-Kronenthal, niecałe 20 kilometrów na zachód od Symferopola; do końca XIX wieku liczba zamieszkujących tam Niemców osiągnęła 12 tysięcy⁸. Dopiero za panowania cara Mikołaja I (1825–1855) rozpoczęto na poważnie prace budowlane, żeby zmienić Sewastopol w pełnoprawną bazę morską. W roku 1832 sprowadzono z Anglii inżyniera Johna Uptona, który kierował pięcioletnim projektem zbudowania pierwszych doków oraz pierścienia fortów wokół portu⁹. Jednakże projekt Uptona realizowano 10 lat, a pierwsze dokowanie w bazie odbyło się dopiero w 1853 roku. Mimo to posiadanie Krymu i rozbudowującej się bazy morskiej ośmieliło carów do dalszej ekspansji kosztem Turcji, gdyż panowanie Osmanów na Morzu Czarnym nie było już pewne.

Jednakże rozbudowa Floty Czarnomorskiej i bazy w Sewastopolu przyczyniła się do wzrostu napięć pomiędzy Rosją a Wielką Brytanią i Francją, które wspierały Imperium Osmańskie. Gdy wybuchła kolejna wojna rosyjsko-turecka, w listopadzie 1853 roku zespół rosyjskich okrętów dowodzony przez admirała Pawła Nachimowa z łatwością zniszczył pod Synopą zespół turecki, co stało się pretekstem dla wypowiedzenia przez Wielką Brytanię i Francję wojny Rosji cztery miesiące później. Wiele mówi fakt, że głównym celem brytyjsko-francuskich sił ekspedycyjnych w wojnie nazwanej „krymską” było zniszczenie rosyjskiej Floty Czarnomorskiej i jej bazy w Sewastopolu, którą uważano za „zwornik” dalszych rosyjskich agresji wobec Turcji. Trwające rok oblężenie Sewastopola zakończyło się pokonaniem rosyjskich sił morskich na Morzu Czarnym. Większość urządzeń bazy została zniszczona, własne załogi zaś zatopiły na redzie portu 14 spośród 15 okrętów liniowych i cztery z sześciu fregat. Sewastopol padł we wrześniu 1855 roku po rocznym oblężeniu, a w marcu 1856 roku zawarto w Paryżu traktat pokojowy, na którego mocy Flota Czarnomorska została ograniczona do ledwie 10 niedużych okrętów o maksymalnym łącznym tonażu 5600 ton – czyli mniej niż 10 procent stanu przedwojennego. Traktat ograniczał też Rosji możliwość rozbudowy istniejących baz morskich nad Morzem Czarnym oraz wznoszenia nowych umocnień nadbrzeżnych.

Choć tak upokarzające warunki traktatu budziły w Rosji gniew, dopiero w roku 1871 car Aleksander II ośmielił się wypowiedzieć klauzule morskie traktatu; samą rozbudowę rosyjskich sił morskich na Morzu Czarnym pozostawił swojemu synowi. Wskutek słabości rosyjskiego przemysłu odrodzenie Floty Czarnomorskiej było długim, żmudnym procesem. Dopiero w czerwcu 1883 roku stocznia w Sewastopolu była zdolna rozpocząć budowę pancerników typu „Jekatierina II”. Większość okrętów Floty Czarnomorskiej budowano nadal w Mikołajowie, nie w Sewastopolu. Znaczna część ludności pochodzenia niemieckiego, która wspierała rozwój Krymu, zaczęła emigrować do Stanów Zjednoczonych po tym, jak w roku 1872 car Aleksander II odebrał jej przywilej zwolnienia od poboru do wojska. Sprowadzono więc więcej Rosjan w ramach „rusyfikacji” Krymu; wśród nich byli jednak zniechęceni robotnicy, którzy przywieźli ze sobą niepokoje. W czerwcu 1905 roku we Flocie Czarnomorskiej doszło do buntu marynarzy na pancerniku Potiomkin, który rozprzestrzenił się też na inne okręty. Choć bunt został stłumiony, uzmysłowił wielu istotną cechę warunków politycznych na Krymie. Rewolucja 1905 roku w Rosji dotyczyła głównie proletariatu miejskiego; ludność Krymu była w większości chłopska i nieskłonna do rewolucji, jednakże marynarze Floty Czarnomorskiej stanowili zarzewie oporu.

Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła I wojna światowa, Flota Czarnomorska miała wyraźną przewagę nad flotą turecką; dysponowała dziewięcioma predrednotami wobec ledwie dwóch, jakie Turcja otrzymała od Niemiec. Jednakże decyzja Niemców o przekazaniu w służbę turecką nowoczesnego krążownika liniowego Goeben zniwelowała rosyjską przewagę. Co gorsza, w październiku 1914 roku Goeben (przemianowany na Yavuz) ostrzelał Sewastopol, dowodząc, że Flota Czarnomorska nie jest w stanie nawet zabezpieczyć głównej bazy. Dopiero rok później, po wejściu do służby dwóch drednotów typu „Impieriatrica Marija”, Flota Czarnomorska odzyskała przewagę. Jednakże w październiku 1916 roku na samej stojącej w Sewastopolu Impieriatricy Mariji doszło do wybuchu w komorze amunicyjnej, w wyniku czego okręt zatonął. W porównaniu ze skalą carskich inwestycji we Flotę Czarnomorską i bazę w Sewastopolu ich wkład w rosyjski wysiłek wojenny był minimalny. Gdy w marcu 1917 roku podczas rewolucji lutowej obalono carat, marynarze Floty Czarnomorskiej szybko się zradykalizowali i stali wrogami Rządu Tymczasowego. Komitety marynarskie, demonstrując rewolucyjny zapał, zmieniły nazwy stojących w Sewastopolu dwóch nowych drednotów: Impieriatrica Jekatierina Wielikaja otrzymała nazwę Swobodnaja Rossija (Wolna Rosja), a Impierator Aleksandr III – Wolja (Wolność).

Po rewolucji październikowej władza rosyjska na Krymie praktycznie zanikła. Miejscowi Tatarzy, choć stanowili już mniej niż 20 procent populacji, dostrzegli szansę na odzyskanie niepodległości. Noman Çelebicihan, trzydziestotrzyletni tatarski prawnik, 13 grudnia 1917 roku ogłosił się prezydentem Krymskiej Republiki Ludowej. Dysponując kilkuset tatarskimi żołnierzami zdemobilizowanymi z armii rosyjskiej i garścią białych oficerów, Çelebicihan utworzył w Bachczysaraju rząd tymczasowy. Jednakże bolszewicki rząd w Piotrogrodzie wysłał do Floty Czarnomorskiej dwóch eksmarynarzy, Wasilija Romieńca i Aleksieja Mokrousowa, z zadaniem podsycenia rewolucyjnych nastrojów Floty Czarnomorskiej. Odnieśli całkowity sukces. 16 grudnia marynarze z niszczycieli Fidonosi i Gadżhibej wywiesili czerwone bandery i wkrótce anarchia objęła pozostałe okręty. Romieniec założył we flocie Radę Rewolucyjną, Mokrousow zaś zorganizował liczące 2500 marynarzy siły rewolucyjne, na których czele w imieniu bolszewików opanował Sewastopol. Komitet Centralny z Piotrogrodu przysłał telegram nakazujący prowadzenie „zdecydowanych działań przeciwko wrogom ludu”. Marynarze Mokrousowa aresztowali i rozstrzelali 28 grudnia 128 oficerów. Oczywiście Rada Rewolucyjna Floty Czarnomorskiej odmówiła uznania rządu Çelebicihana. 14 stycznia 1918 roku Mokrousow wysłał na Symferopol silny oddział marynarzy; Çelebicihan został aresztowany i rozstrzelany. Na dworcu kolejowym w Symferopolu marynarze zamordowali też kolbami i bagnetami około 200 zwolenników tatarskiej władzy. Jednakże bolszewikom coraz trudniej było panować nad uzbrojonymi grupami marynarzy, którzy nad socjalistyczną teorię przedkładali pijacką praktykę. 21–23 lutego 1918 roku nastąpiła orgia przemocy, w której trakcie marynarze Mokrousowa wymordowali od 600 do 700 osób – członków rodzin oficerów i przedstawicieli burżuazji¹⁰. Wszelka aktywność gospodarcza na półwyspie praktycznie ustała; marynarze tymczasem jęli się rabunków i brania zakładników.

Zdając sobie sprawę z konieczności zaprowadzenia porządku, bolszewicy skierowali na Krym z Piotrogrodu Antona Słuckiego, zawodowego rewolucjonistę, z zadaniem przejęcia władzy na Krymie. Jego pierwszym rozporządzeniem było zaprowadzenie czerwonego terroru wymierzonego w rosnącą świadomość narodową Tatarów krymskich. Następnie Słucki zorganizował w Symferopolu improwizowany rząd, przejął też dowodzenie nad radziecką 3. Armią, liczącą mniej niż 5 tysięcy żołnierzy i marynarzy. Faktyczna kontrola bolszewików nad Krymem była iluzoryczna. Jak napisał profesor Peter Kenez: „Rządy bolszewickie [na Krymie], trwające trzy miesiące, charakteryzowały się wyłącznie bezsensownym okrucieństwem. Nikt nie był w stanie opanować rabunków i sadystycznych wybryków marynarzy”¹¹.

Istniała jednak siła, która mogła poskromić miłujących anarchię marynarzy. Większość armii rosyjskiej została zdemobilizowana po zawieszeniu broni z Niemcami w grudniu 1917 roku, ale gdy 10 lutego 1918 roku bolszewicy wycofali się z rozmów pokojowych w Brześciu Litewskim, Niemcy niezwłocznie skorzystali z bezsilności przeciwnika. W ramach operacji Faustschlag (Cios pięścią) 18 lutego 1918 roku Niemcy wkroczyli na Ukrainę i praktycznie nie napotykając oporu, wkrótce doszli do Kijowa. Zachęceni przez Niemców Ukraińcy utworzyli własny rząd oraz armię Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). Choć bolszewicy rychło powrócili do rozmów pokojowych, Niemcy zmusili ich do wyrzeczenia się w traktacie praw do Ukrainy i Krymu, a także do Floty Czarnomorskiej. 30 marca 1918 roku rząd niemiecki oświadczył, że nie uznaje Krymu za część Ukrainy. Wielu niemieckich przywódców, na przykład Erich Ludendorff, marzyło o zdobyciu Krymu jako stałej kolonii Niemiec na wschodzie. Jednak Ukraina także pragnęła przejąć Krym i Flotę Czarnomorską.

W kwietniu 1918 roku URL skierowała generała Petra Bołboczana, byłego oficera armii carskiej, na czele 1. Dywizji Korpusu Zaporoskiego do opanowania Krymu. Szybko zaczęła formować wojsko spośród jeńców wojennych zwolnionych z austro-węgierskiej niewoli. Dywizja Bołboczana składała się z trzech słabych pułków piechoty. Za dywizją posuwały się nieliczne niemieckie siły ekspedycyjne, początkowo złożone z 15. Dywizji Landwehry generała Roberta von Koscha i Bawarskiej Dywizji Kawalerii. Niemcy symbolicznie współpracowali z siłami URL przy rozbrajaniu sił bolszewickich. Słucki pospiesznie skierował wszelkie dostępne siły na Perekop, ale Bołboczan 22 kwietnia 1918 roku przeszedł przez Czongar. Gdy czerwoni zorientowali się, że zostali oskrzydleni, ich wojska rzuciły się do panicznej ucieczki, dzięki czemu wojska niemieckie Koscha z łatwością przebyły Przesmyk Perekopski. Miejscowi Tatarzy wspierali dywizję Bołboczana; gdy ta 24 kwietnia dotarła do Symferopola i ujęła Słuckiego, Tatarzy pomścili zamordowanego Çelebicihana i rozstrzelali bolszewickiego lidera. Dwa dni później do Symferopola dotarły wojska niemieckie i niemiecko-ukraińska współpraca wojskowa gwałtownie się urwała. Kosch rozkazał żołnierzom otoczyć i rozbroić dywizję Bołboczana; siłom URL rozkazano opuścić Krym, który miał odtąd należeć do Niemiec. Wściekły Lenin protestował wobec zajęcia Krymu przez Niemców, ale ci go zignorowali¹².

Głównym celem Niemców, Ukraińców i bolszewików stało się teraz przejęcie kontroli nad Morzem Czarnym. Kontradmirał Michaił Sablin w styczniu ocalił życie, dołączając – podobnie jak wielu innych ekscarskich oficerów – do bolszewików; Słucki powierzył mu dowodzenie flotą. Wobec podchodzenia sił niemieckich i ukraińskich do Sewastopola Sablin otrzymał rozkaz zabrania okrętów do Noworosyjska. Zdołał jednak przekonać jedynie załogi nowoczesnych pancerników Swobodnaja Rossija i Wolja oraz 11 niszczycieli. Pozostałe okręty, w tym siedem starych pancerników i dziewięć niszczycieli, wpadły w ręce Niemców 1 maja 1918 roku¹³. Wojska Koscha opanowały następnie cały Krym, w tym Półwysep Kerczeński. Lenin, zaniepokojony możliwością dalszego marszu Niemców na wschód i opanowania reszty floty rosyjskiej w Noworosyjsku, 18 czerwca 1918 roku osobiście polecił Sablinowi zatopić flotę. Na dno poszły pancernik Swobodnaja Rossija i pięć niszczycieli, ale załogi Wolji i dziewięciu niszczycieli odmówiły wykonania rozkazu i opowiedziały się za powrotem do Sewastopola. Znaczną część marynarzy Floty Czarnomorskiej stanowili Ukraińcy, którzy mieli nadzieję, że Niemcy wesprą utworzenie ukraińskiej marynarki wojennej¹⁴.

Niemcy zajmowali Krym przez pół roku. W Symferopolu zainstalowali marionetkowy rząd dający Tatarom pewną autonomię i dzięki temu zyskali częściowe poparcie ludności. W czasie ich rządów na Krymie zapanował spokój; latem 1918 roku do stoczni w Sewastopolu sprowadzono nawet na remont krążownik liniowy Yavuz. Można powiedzieć, że cesarz Wilhelm II wykorzystał bazę morską lepiej niż car Mikołaj II. Gdy jednak w listopadzie 1918 roku Niemcy zawarły na zachodzie zawieszenie broni, okupacja Krymu nagle się skończyła. Obawiając się, że kontrolę nad Sewastopolem i resztką Floty Czarnomorskiej przejmą bolszewicy, Brytyjczycy skierowali na Krym siły ekspedycyjne. Pierwszy do Sewastopola dotarł krążownik HMS Canterbury, którego oddziały pryzowe zajęły ocalałe rosyjskie okręty. Nazajutrz nadeszły większe siły, złożone z dwóch pancerników brytyjskich oraz okrętów włoskich i francuskich. Dowodzący jedenastotysięcznym niemieckim garnizonem Sewastopola wiceadmirał Albert Hopman otrzymał zgodę na utrzymywanie porządku do czasu przybycia większej liczby wojsk ententy¹⁵. Choć Brytyjczyków powitano radośnie, nie orientowali się oni w miejscowym układzie sił, a ich próby utworzenia w Symferopolu nowego antybolszewickiego rządu prowadzone były nieudolnie. Do Sewastopola wysłano sławnego brytyjskiego szpiega Sydneya Reilly’ego, którego zadaniem było zebranie informacji o miejscowych stosunkach politycznych. Jednakże większość dostarczonych przez niego informacji była niedokładna lub nazbyt optymistyczna. 1 grudnia wyładowano oddział 500 żołnierzy Royal Marines, lecz wkrótce Brytyjczycy postanowili scedować odpowiedzialność za Krym na Francję; 26 grudnia 1918 roku w Sewastopolu wylądował francuski 176. pułk piechoty¹⁶.

Francuzi, a szczególnie Georges Clemenceau, mieli ambitne plany co do Krymu i interwencji zbrojnej na południu przeciwko bolszewikom. Clemenceau uważał Krym za idealny bastion przy współpracy z miejscowymi siłami białych, jako że upadek Turcji pozwolił okrętom ententy swobodnie operować na wodach Morza Czarnego. Jednakże planom zlikwidowania bolszewizmu w Ukrainie nie towarzyszyły odpowiednio duże siły. W styczniu 1919 roku na pomoc Francuzom przybył liczący 2 tysiące żołnierzy pułk grecki, po nim kilka senegalskich i algierskich batalionów kolonialnych, lecz siły ententy na Krymie nigdy nie były większe niż 7 tysięcy ludzi. Do Sewastopola przypłynęły też francuskie okręty, w tym drednoty France i Jean Bart, ale Francja panowała tylko nad terenem pozostającym w zasięgu dział jej okrętów. Morale wyczerpanych wojną wojsk francuskich było niskie, a stosunki z ludnością Krymu pogarszały się gwałtownie. Równie nieduże były na Krymie siły walczących z bolszewikami białych. W marcu 1919 roku bolszewicy zaczęli więc dążyć do pozbycia się z Krymu interwentów i swych rosyjskich przeciwników.

Słabo zorganizowani biali nie obsadzili odpowiednio mocno Przesmyku Perekopskiego, przez co 3 kwietnia 14. Armia bolszewików z łatwością zdobyła dawny Wał Tatarski. W ciągu pięciu dni kawaleria czerwonych dotarła do Symferopola, zmuszając do ucieczki rząd tymczasowy. 14 kwietnia wojska bolszewickie wkroczyły na przedpole Sewastopola, ale ogień francuskich dział okrętowych pozwolił odeprzeć pierwszy atak. Francuzi jednak nie mieli ochoty na poważne starcie, zwłaszcza że na obu francuskich drednotach wybuchł bunt. Część zbuntowanych marynarzy wyrażała sympatię wobec sprawy bolszewików, wkrótce zaś stało się jasne, że także żołnierze byli niepewni. Francuzi uzgodnili więc z bolszewikami tymczasowe zawieszenie broni w zamian za ewakuację swych wojsk z Krymu. Mimo że w Sewastopolu znajdował się także brytyjski drednot HMS Iron Duke, Royal Navy postanowiła wykorzystać trwające negocjacje do pozbawienia wartości bojowej znajdujących się w porcie okrętów rosyjskich. Brytyjczyków szczególnie niepokoiła możliwość przejęcia przez bolszewików sprawnych okrętów podwodnych. Grupy brytyjskich marynarzy za pomocą ładunków wybuchowych zniszczyły więc maszyny na szeregu okrętów, w tym na obu predrednotach typu „Jewstafiej”, czterech niszczycielach i wszystkich dziewięciu okrętach podwodnych. Choć Francuzi uzgodnili z bolszewikami zawieszenie broni, nie obejmowało ono Royal Navy; 25 i 27 kwietnia HMS Iron Duke i dwa lekkie krążowniki prowadziły więc ostrzał pozycji bolszewickich na wybrzeżu¹⁷. 28 kwietnia 1919 roku ukończono ewakuację wojsk francuskich i greckich z Sewastopola; nazajutrz do miasta wkroczyła Armia Czerwona.

Choć wraz z Francuzami Krym opuścili liczni rosyjscy cywile, pozostałe siły białych wycofały się na Półwysep Kerczeński, okopując się koło Ak-Monaj. Czerwoni niezwłocznie utworzyli Krymską Socjalistyczną Republikę Radziecką w Symferopolu, ale po wybuchu wielkiego antybolszewickiego buntu na znacznych połaciach Ukrainy większość 14. Armii została odesłana przed osiągnięciem ostatecznego sukcesu na Krymie. Komisarz Pawieł Dybienko, były marynarz i działacz polityczny, został na Krymie na czele ledwie 9600 żołnierzy. Posłał dostępne siły do uderzenia na pozycje białych pod Ak-Monaj, lecz interweniowała Royal Navy. Od 2 maja do 9 czerwca Brytyjczycy utrzymywali po obu stronach Półwyspu Kerczeńskiego dwa silne zespoły okrętów, jeden na Morzu Azowskim, drugi koło Teodozji. Ogień pancerników HMS Marlborough i HMS Emperor of India, wspieranych przez dwa lekkie krążowniki i sześć niszczycieli, uniemożliwił Armii Czerwonej przełamanie pozycji białych¹⁸. Royal Navy pomogła też obrońcom przerzucić na Krym nowe siły z Noworosyjska. Generał Jakow Słaszczew wylądował koło Teodozji na czele brygady piechoty i wkrótce dołączył do miejscowych wojsk białych. Zaniepokojony informacjami o lądowaniu kolejnych sił białych na Krymie Dybienko postanowił porzucić półwysep bez walki. 24 czerwca 1919 roku wojska Słaszczewa wkroczyły do Sewastopola. Dzięki wsparciu ogniowemu brytyjskich okrętów biali odzyskali Krym; dowódca Białej Armii Ochotniczej Anton Denikin zamierzał nie tylko utrzymać półwysep, ale wykorzystać go jako podstawę ofensywy, której celem ambitnie wyznaczył Moskwę. Uderzenie jednak się załamało i w początkach grudnia 1919 roku pokonana Armia Ochotnicza cofała się na Krym, zamierzając stawić tam ostatni opór. 4 kwietnia 1920 roku Denikina zastąpił baron Piotr Nikołajewicz Wrangel, który przejął dowodzenie nad wszystkimi siłami białych na Krymie¹⁹.

Wrangel wierzył, że biali będą w stanie bronić się na Krymie bez końca, jako że nawet jego osłabiona Armia Ochotnicza mogła utrzymywać jedyne drogi lądowe – Perekop i Czongar. I Korpus generała porucznika Aleksandra Kutiepowa zajął więc stanowiska za dawnym Wałem Tatarskim na Przesmyku Perekopskim, gdzie jesienią 1919 roku wybudowano silną pozycję obronną z zasiekami z drutu kolczastego, stanowiskami broni maszynowej i artylerii. Trzydziestoośmioletni Kutiepow, ostatni dowódca elitarnego Preobrażeńskiego Pułku Gwardii, był jednym z najlepszych dowódców polowych Armii Ochotniczej i dbał o utrzymywanie w szeregach dyscypliny. Żołnierze Kutiepowa wykopali na Przesmyku trzy linie okopów, przed którymi rozciągało się od trzech do pięciu pasów zasieków z drutu kolczastego. Ośmiokilometrowego odcinka broniło 8900 żołnierzy. Jeszcze 7500 zajmowało tyłową pozycję pod Iszuniem, niecałe 20 kilometrów na południe od Perekopu²⁰.

II Korpus generała Jakowa Słaszczewa z 3 tysiącami żołnierzy bronił osiemsetmetrowego frontu na Przesmyku Czongarskim, gdzie również wzniesiono silne umocnienia, z zasiekami, sześcioma liniami okopów, a nawet kilkoma betonowymi schronami. Obronę Czongaru wzmocniono kilkoma sprowadzonymi z Sewastopola działami morskimi. Słaszczew rozkazał wysadzić most kolejowy pod Sałkowem, pozostawiając szeroki na półtora kilometra przesmyk przez Siwasz. Wrangel trzymał w mieście Dżankoj dwunastotysięczny Doński Korpus Kawalerii jako ruchomy odwód. Jako że bolszewicy nie dysponowali na Morzu Czarnym żadnymi siłami morskimi, Wrangel był przekonany, że jego siły dowodzone przez dwóch utalentowanych i doświadczonych generałów zdołają utrzymać jedyne lądowe drogi na Krym. Do Sewastopola docierała brytyjska pomoc zbrojna, dzięki czemu Wrangel mógł zapewnić pokiereszowanej Armii Ochotniczej nowe mundury i sprzęt; Brytyjczycy dostarczyli do obrony Krymu nawet 45 czołgów i 42 samoloty. Tymczasem resztki Floty Czarnomorskiej pokrywały się rdzą w Sewastopolu. Choć brakowało węgla opałowego i wyszkolonych marynarzy, mogły jednak zapewnić Wranglowi wsparcie ogniem swej artylerii.

Gdy pod koniec 1920 roku rosyjska wojna domowa dobiegała końca, Armia Czerwona zdołała w końcu skierować do uderzenia na Krym wystarczające siły. W październiku Front Południowy Michaiła Frunzego wydzielił do tego zadania pięć armii liczących łącznie 186 tysięcy żołnierzy. Jednak pomimo pięciokrotnej przewagi liczebnej i czterokrotnie silniejszej artylerii Frunze mógł posłać do walki pod Perekopem czy Czongarem ledwie ułamek swych sił. W podobnej sytuacji znalazła się armia perska pod Termopilami w roku 480 p.n.e.; tam też ukształtowanie terenu niwelowało większość atutów przewagi liczebnej. Ze względu na to Kutiepow czekał pod Perekopem, ufając w siłę swych zasieków i stanowisk broni maszynowej.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Bitwa pod Mołodią (przyp. tłum.). [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Isabel de Madariaga, Ivan the Terrible: First Tsar of Russia, Yale University Press, New Haven 2006, s. 265–266. [wróć]

Robert K. Massie, Peter the Great: His Life and World, Ballantine Books, New York 1980, s. 91–92. [wróć]

Massie, Peter the Great: His Life and World, s. 142. [wróć]

Thomas Milner, The Crimea: Its Ancient and Modern History: the Khans, the Sultans, and the Czars, Longman, Brown, Green and Longman, London 1855, s. 200–201. [wróć]

Milner, The Crimea: Its Ancient and Modern History: the Khans, the Sultans, and the Czars, s. 220–222. [wróć]

Milner, The Crimea: Its Ancient and Modern History: the Khans, the Sultans, and the Czars, s. 279. [wróć]

W. Bruce Lincoln, The Romanovs: Autocrats of all the Russias, Anchor Books, New York 1981, s. 233–235. [wróć]

John N. Lenker, Lutherans in all lands: the wonderful works of God, tom 2, Lutherans in all Lands Company, Milwaukee 1896, s. 450. [wróć]

„The Nautical Magazine and Naval Chronicle for 1855”, tom 24, Simpkin, Marshall and Co., London 1855, s. 581–582. [wróć]

Apołłon Zarubin, Biez pobieditielej. Iz istorii Grażdanskoj wojny w Krymu, Simfieropol Antiqua, 2008. [wróć]

Peter Kenez, Civil War in South Russia, 1919–1920: the Defeat of the Whites, University of California Press, Berkeley 1977, s. 192. [wróć]

Włodzimierz Lenin, Protest to the German Government Against the Occupation of the Crimea, May 11, 1918, Collected Works, wyd. IV, tom 27, Progress Publishers, Moskwa 1972, s. 358–359. [wróć]

Siły niemieckie na Krymie w 1918 roku składały się z Bawarskiej Dywizji Kawalerii, 15. Dywizji Landwehry i 217. Dywizji Piechoty. [wróć]

Stephen McLaughlin, Russian and Soviet Battleships, Naval Institute Press, Annapolis 2003, s. 308. [wróć]

David Snook, British Naval Operations in the Black Sea 1918–1920, Part 1, „Warship International”, tom 26, nr 1, 1989, s. 44. [wróć]

J. Kim Munholland, The French army and intervention in Southern Russia, 1918–1919, „Cahiers du monde russe et soviétique”, tom 22, nr 1, 1981, s. 43–66. [wróć]

Snook, British Naval Operations in the Black Sea 1918–1920, Part 1, s. 45. [wróć]

Snook, British Naval Operations in the Black Sea 1918–1920, Part 1, s. 45. [wróć]

W. Bruce Lincoln, Red Victory: A History of the Russian Civil War, Simon and Schuster, New York 1989, s. 423–424. [wróć]

Władimir Triandafiłłow, Pieriekopskaja opieracyja Krasnoj armii, w: Boris Gołubiew (red.), Pieriekop i Czongar, Wojenizdat, Moskwa 1933, s. 63. [wróć]

Tytuł oryginału: Where the Iron Crosses Grow

Copyright © Robert Forczyk, 2014

This translation of Where the Iron Crosses Grow is published by Rebis Publishing House Ltd by arrangement with Osprey Publishing, part of Bloomsbury Publishing Plc.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2022

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Krzysztof Tropiło

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Ewa Skrzypiec

Fotografie na okładce

Militarist/Shutterstock

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Tam, gdzie rosną Żelazne Krzyże. Krym 1941–1944, wyd. I, Poznań 2023)

ISBN 978-83-8338-729-1

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer