Przedmowa

Ta książka jest pracą historyczną, biografią i traktatem etycznym.

Jest historią współczesnych idei politycznych w Europie i Stanach Zjednoczonych. Porusza tematy władzy i sprawiedliwości w ujęciu liberalnych, socjalistycznych, komunistycznych, nacjonalistycznych i faszystowskich intelektualistów od późnego dziewiętnastego do wczesnego dwudziestego pierwszego wieku. Jest również biografią historyka i eseisty Tony’ego Judta, urodzonego w Londynie w połowie dwudziestego wieku, zaraz po katastrofach drugiej wojny światowej i Holokaustu, kiedy komuniści umacniali swoje wpływy w Europie Wschodniej. Wreszcie jest medytacją na temat ograniczeń (i możliwości odnowy) idei politycznych oraz błędów i powinności etycznych intelektualistów angażujących się w politykę.

Tony Judt jest jedyną znaną mi osobą zdolną napisać równie szeroko zakrojoną analizę polityki idei. W 2008 roku miał w swojej bibliografii ostre, polemiczne studia historii Francji, eseje na temat intelektualistów i ich zaangażowania oraz monumentalną historię Europy po 1945 roku, zatytułowaną Powojnie. Używał swoich talentów moralisty i historiografa, pisząc zarówno krótkie recenzje, jak i dłuższe studia naukowe, i obie formy wypowiedzi doprowadził do perfekcji. Książka ta powstała, gdyż w listopadzie 2008 roku zrozumiałem, że Tony straci zdolność pisania, przynajmniej w sensie konwencjonalnym. Zaproponowałem mu wspólne napisanie książki, kiedy zdałem sobie sprawę, że nie może się już posługiwać rękami. Tony zachorował na ALS (amyotrophic lateral sclerosis – stwardnienie zanikowe boczne), chorobę układu nerwowego, która objawia się postępującym paraliżem oraz prowadzi do pewnej, na ogół nagłej śmierci.

Książka ta przybrała formę długiej rozmowy pomiędzy Tonym a mną. W każdy czwartek zimą, wiosną i latem 2009 roku wsiadałem do pociągu odjeżdżającego o 8.50 z New Haven na dworzec Grand Central w Nowym Jorku, potem przesiadałem się do metra jadącego do dzielnicy, w której Tony mieszka z żoną, Jennifer Homans, oraz synami, Danielem i Nickiem. Nasze spotkania zaplanowane były na jedenastą rano. Na ogół miałem jakieś dziesięć minut, by przysiąść w kawiarni, zebrać myśli i ogarnąć temat, któremu mieliśmy poświęcić spotkanie tego dnia, a także zrobić kilka notatek. Myłem ręce gorącą wodą w kawiarni, a potem jeszcze raz w mieszkaniu Tony’ego. Przez chorobę bardzo cierpiał od chłodu, a ja chciałem uścisnąć mu dłoń.

W styczniu 2009 roku, kiedy rozpoczynaliśmy tę rozmowę, Tony jeszcze chodził. Nie zdołałby przekręcić gałki w drzwiach do swojego mieszkania, ale mógł stanąć w nich i mnie przywitać. Niebawem witał mnie z fotela w bawialni. Wiosną jego nos i znaczna część twarzy pokryte były aparaturą umożliwiającą oddychanie. Latem spotykaliśmy się w jego gabinecie, otoczeni książkami. Tony spoglądał na mnie z wielkiego elektrycznego wózka inwalidzkiego. Czasem obsługiwałem jego aparaturę kontrolną, gdyż nie był już w stanie tego robić. Na tym etapie właściwie mógł już tylko poruszać głową, oczami i robić użytek ze strun głosowych. Na potrzeby tej książki to wystarczało.

Ogromnie przykro było obserwować postępy jego choroby, szczególnie gdy jego stan nagle się pogarszał. W kwietniu 2009 roku, kiedy Tony stracił w ciągu kilku tygodni możliwość poruszania nogami i samodzielnego oddychania, byłem przekonany (podobnie jak jego lekarze), że zostało mu zaledwie kilka tygodni życia. Jestem zatem tym bardziej wdzięczny Jenny i chłopcom, że dzielili się nim ze mną w tak trudnym okresie. Rozmowa z nim była jednak źródłem wielkiej intelektualnej satysfakcji, przynosiła przyjemność koncentracji, harmonię porozumienia i satysfakcję z dobrze wykonanej pracy. Zajmowanie się tematami, które nam się nasuwały, i dotrzymywanie kroku Tony’emu było absorbującym, ale przyjemnym zadaniem.

Jestem historykiem Europy Wschodniej, gdzie książki „mówione” mają chlubną tradycję. Najsłynniejszym przykładem gatunku jest seria wywiadów czeskiego pisarza Karela Čapka z Tomášem Masarykiem, filozofem i prezydentem międzywojennej Czechosłowacji. Była to również pierwsza książka, którą Tony przeczytał po czesku od deski do deski. Zapewne najlepszą książką mówioną jest Mój wiek, imponująca autobiografia polskiego poety żydowskiego pochodzenia Aleksandra Wata, przygotowana na podstawie nagrań przez mieszkającego wówczas w Kalifornii Czesława Miłosza. Przeczytałem ją po raz pierwszy w pociągu z Warszawy do Pragi, na początku moich studiów doktoranckich. Nie myślałem o tych przykładach, kiedy zaproponowałem Tony’emu książkę mówioną, nie uważam się też za Čapka czy Miłosza. Jako specjalista od Europy Wschodniej, który przeczytał wiele takich książek, po prostu uznałem za oczywiste, że z takiej rozmowy może zrodzić się coś ważnego i trwałego.

Pytania do Tony’ego zaczerpnąłem z trzech źródeł. Mój wyjściowy, dość ogólny plan polegał na tym, by od początku do końca omówić jego książki, od historii francuskiej lewicy do Powojnia, w poszukiwaniu ogólnych twierdzeń na temat roli zaangażowanych politycznie intelektualistów i rzemiosła historyka. Interesowały mnie tematy, które zajęły poczesne miejsce w tej książce, takie jak niejednoznaczny charakter kwestii żydowskiej w pracach Tony’ego, uniwersalny wymiar historii Francji, siła i ograniczenia marksizmu. Przeczuwałem, że Europa Wschodnia poszerzyła etyczną i intelektualną perspektywę Tony’ego, ale nie miałem pojęcia, że aż tak bardzo. Dowiedziałem się o wschodnioeuropejskich powiązaniach Tony’ego i o wielu innych sprawach, ponieważ Timothy Garton Ash i Marci Shore zasugerowali – a Tony na to przystał – by część naszych rozmów poświęcić raczej jego życiu niż dziełom. Tony wyznał wreszcie, że zamierzał napisać historię życia intelektualnego dwudziestego wieku. Wykorzystałem jego plan rozdziałów jako podstawę do trzeciej rundy pytań.

Ponieważ ta książka powstała z rozmów, jej autorzy musieli być zaznajomieni z tysiącem innych książek. Tony i ja rozmawialiśmy oko w oko, nie było czasu, by sprawdzać odnośniki. Tony nie wiedział, o co zapytam, a ja nie znałem z góry jego odpowiedzi. To, co ukazuje się drukiem, stanowi odzwierciedlenie spontaniczności, nieprzewidywalności, a czasem swawoli dwóch umysłów prowadzących wymianę za pośrednictwem słów. Ale przez cały czas, szczególnie we fragmentach historycznych, opierała się ona na naszych „bibliotekach mentalnych”, szczególnie tej wyjątkowo obszernej i dobrze skatalogowanej, należącej do Tony’ego. Ta książka jest pochwałą rozmowy, ale stanowi chyba jeszcze większy pean na cześć lektury. Nigdy nie studiowałem z Tonym, ale katalogi naszych „bibliotek mentalnych” w dużej mierze się pokrywały. Nasze wcześniejsze lektury stworzyły przestrzeń, w którą mogliśmy zapuszczać się razem, wypatrując punktów orientacyjnych i widoków, gdy inne rodzaje przemieszczania się były wykluczone

A jednak rozmowa to jedno, publikacja zaś – drugie. Jak ta rozmowa zamieniła się w książkę? Każda sesja była nagrywana i zapisywana w postaci pliku komputerowego. Młoda historyczka Yedida Kanfer podjęła się transkrypcji. Było to samo w sobie wymagającym zadaniem, gdyż aby zrozumieć, co mówimy na tych niedoskonałych nagraniach, Yedida musiała wiedzieć, o czym rozmawialiśmy. Bez jej poświęcenia i wiedzy przygotowanie tej książki byłoby o wiele trudniejsze. Od lata 2009 roku, przez wiosnę roku 2010 zredagowałem zapisy, dzieląc je na dziewięć rozdziałów, zgodnie z planem zaakceptowanym przez Tony’ego. W październiku i grudniu 2009 roku latałem do Nowego Jorku z Wiednia, gdzie spędzałem rok akademicki 2009/2010, żebyśmy mogli omówić postępy. Z Wiednia słałem Tony’emu wstępne wersje rozdziałów, on nanosił uwagi i je odsyłał.

Każdy rozdział składa się z części biograficznej i historycznej. Książka obejmuje dzięki temu życie Tony’ego i niektóre spośród najważniejszych kwestii dwudziestowiecznej myśli politycznej: Holokaust jako problem żydowski i niemiecki; syjonizm i jego europejskie korzenie; wyjątkowość Anglii i uniwersalność Francji; marksizm i jego pokusy; faszyzm i antyfaszyzm; odrodzenie liberalizmu jako propozycji etycznej w Europie Wschodniej; oraz planowanie społeczne w Europie i Stanach Zjednoczonych. W częściach historycznych wypowiedzi Tony’ego zapisano zwykłą czcionką, a moje kursywą. Chociaż części biograficzne również zrodziły się z rozmów, usunąłem z nich moje wtręty. Każdy rozdział rozpoczyna się zatem od fragmentu biograficznego opowiedzianego słowami Tony’ego zapisanymi zwykłym drukiem. W pewnym momencie włączam się z pytaniami, zapisanymi kursywą, co stanowi początek historycznej części rozdziału.

Połączenie biografii i historii nie wynika, rzecz jasna, z zamiaru wykazania, że osiągnięcia i zainteresowania Tony’ego można w prosty sposób wywieść z jego życia, niczym wiele wiader wody zaczerpniętych z jednej studni. Nasze wnętrza przypominają raczej wielkie jaskinie, których sami nie zdołalibyśmy całkowicie spenetrować, niż dziury wykopane w ziemi. Pokusa, by stwierdzić, że zróżnicowanie jest jedynie przykrywką prostoty, była jednym z wielkich utrapień dwudziestego wieku. Pytając Tony’ego o jego życie, nie chciałem zaspokoić chęci prostego wytłumaczenia – raczej ostukiwałem ściany, usiłując odnaleźć sekretne przejścia pomiędzy podziemnymi komnatami, których istnienie na początku tylko mgliście przeczuwałem.

Tony nie pisał na przykład o żydowskiej historii dlatego, że jest Żydem. Tak naprawdę nie zajmował się tą tematyką. Jak wielu uczonych żydowskiego pochodzenia jego generacji, unikał w swoich studiach wysuwania na pierwszy plan Holokaustu, nawet gdy osobiste doświadczenia do pewnego stopnia kierowały w tę stronę jego badania. O Anglikach Tony również nie pisał dlatego, że jest jednym z nich. Z kilkoma wyjątkami nie pisał wiele na temat Wielkiej Brytanii. Angielskość, a raczej jego szczególna angielska edukacja, wyrobiła w nim upodobanie do formy literackiej oraz wykształciła siatkę odniesień, która przeprowadziła go (jak rozumiem) przez zamęt intelektualnych i politycznych sympatii jego pokolenia – pokolenia 1968 roku. Silny związek Tony’ego z Francją ma mniej wspólnego z jego korzeniami, a więcej (jak mi się zdaje) z pragnieniem znalezienia jednego klucza do uniwersalnych, a przynajmniej europejskich problemów, do tradycji rewolucyjnej, która, jeśli się w niej zatracić lub ją całkowicie odrzucić, może stłamsić prawdę. Tony jest wschodnim Europejczykiem głównie z racji swoich związków z Europejczykami ze Wschodu. Ale to właśnie te przyjaźnie otworzyły przed nim cały kontynent. Tony jest Amerykaninem z wyboru i obywatelstwa; identyfikuje się z wielkim krajem, który potrzebuje, by nieustannie poddawać go krytyce.

Mam nadzieję, że ta szczególna forma, biografia poruszająca wątki z historii intelektualnej, pozwoli czytelnikowi ujrzeć umysł przy pracy na tle całego życia; umysł, który się rozwija i ulepsza. W pewnym sensie Tony nosi historię intelektualną w sobie – rozmawiając z nim co tydzień, doświadczałem tego niemalże fizycznie. Wszystko, co znalazło się na stronach tej książki, musiało się wcześniej znajdować w jego (lub moim) umyśle. Jak człowiek uwewnętrznia historię i jak ją wyraża – oto pytania, na które być może odpowie ta książka.

Tony powiedział mi kiedyś, że najlepiej mógłbym mu się odwdzięczyć za wieloletnią pomoc, gdybym we właściwym czasie wspierał młodych ludzi (Tony był ode mnie starszy o dwadzieścia jeden lat). Początkowo sądziłem, że szykując tę książkę, ignoruję jego radę (nie po raz pierwszy) i odwdzięczam się mu bezpośrednio. Rozmowa była jednak tak fascynująca i owocna, że nie potrafię myśleć o pracy, jaką włożyłem w przygotowanie jej zapisu, jako o spłacie długu. Ostatecznie komu tak naprawdę bym się odwdzięczał? Jako czytelnik i kolega po fachu znałem Tony’ego we wszystkich postaciach, w jakich objawia się w tej książce. W naszej rozmowie najbardziej zajmowało mnie pytanie (choć nigdy nie zadałem go wprost), jak Tony stawał się z czasem coraz lepszym myślicielem, pisarzem i historykiem. Ogólnie rzecz biorąc, jego ulubiona odpowiedź na pytania związane z tym zagadnieniem brzmiała, że we wszystkich swoich tożsamościach i różnych metodach historycznych zawsze był outsiderem.

Czy rzeczywiście nim jest? Ów niegdyś zaangażowany syjonista jest wśród Żydów u siebie czy jest wyrzutkiem? Czy były marksista wśród intelektualistów jest kimś obcym, czy domownikiem? Czy stypendium, które umożliwiło mu studia w King’s College w Cambridge, czyni go prawowitym Anglikiem, czy outsiderem? Czy za sprawą studiów doktoranckich w École normale supérieure zadomowił się na kontynencie europejskim, czy zatrzymał się przed drzwiami? Czy przyjaźnie z polskimi intelektualistami i znajomość czeskiego sprawiają, że jest u siebie w Europie Wschodniej, czy raczej jest tam na marginesie? Czy status bata na kolegów historyków, bezlitośnie analizującego ich prace na łamach „New York Review of Books”, świadczy o przynależności do grupy uczonych, czy też o dystansie do niej? Czy cierpienie z powodu postępującej śmiertelnej choroby bez dostępu do publicznej opieki zdrowotnej odsuwa Tony’ego od Amerykanów, czy do nich przybliża? Na każde z tych pytań można udzielić sprzecznych odpowiedzi.

Prawda jest, jak sądzę, bardziej interesująca. Mądrość bierze się, jak sądzę, z bycia zarazem domownikiem i outsiderem, z przejścia przez tę czy inną tożsamość z szeroko otwartymi oczami i uszami, by później przemyśleć i opisać ją z dystansu. To ćwiczenie, czego dowodzi życie Tony’ego, można powtarzać wiele razy. Tony wykonał wspaniałą pracę, myśląc, że jest outsiderem. Outsider akceptuje implicite warunki dyskusji i bardzo się stara mieć rację – usiłuje pokonać starą gwardię pałacową i dotrzeć do komnat wewnętrznych. Od wielu sytuacji, w których Tony miał rację (na swoich warunkach), bardziej interesuje mnie jego coraz większa zdolność do tego, co Marc Bloch nazywał rozumieniem. Zrozumienie wydarzenia wymaga od historyka porzucenia jednego schematu i zaakceptowania, że kilka może być prawdziwych jednocześnie. Przynosi to o wiele mniejszą natychmiastową satysfakcję, ale sprawia, że osiągnięcia są o wiele trwalsze. Z akceptacji przez Tony’ego tak pojętego pluralizmu narodziły się jego najlepsze prace.

Kwestia pluralizmu sprawiła również, że własna ścieżka intelektualna Tony’ego przecięła się z historią intelektualną dwudziestego wieku. Trajektorie dwóch części tej książki, biograficznej i historycznej, spotkały się w 1989 roku, roku rewolucji w Europie Wschodniej, ostatecznego upadku marksistowskich schematów i roku, kiedy Tony zaczął pisać swoją niezrównaną historię powojennej Europy.

To wówczas spotkaliśmy się po raz pierwszy. Jako student uczestniczący w kursie historii Europy Wschodniej, prowadzonym na Brown University przez profesora Thomasa W. Simonsa juniora, przeczytałem długi szkic jego artykułu na temat dylematów trapiących wschodnioeuropejskich dysydentów wiosną 1990 roku. Niedługo potem, dzięki profesor Mary Gluck, spotkaliśmy się z Tonym. W dużej mierze dzięki profesorowi Simonsowi i profesor Gluck zafascynowała mnie historia Europy Wschodniej, którą miałem potem gorliwie studiować na Oxfordzie. Rozpoczynałem wówczas dwie dekady lektur i pisania, które umożliwiły mi poprowadzenie rozmowy, która stała się podstawą tej książki. Tony dochodził (co dziś dostrzegam) do zasadniczego punktu zwrotnego. Po ostatniej polemice z innym wielkim polemistą (Jean-Paulem Sartre’em w Historii niedokończonej), z wyjątkiem pisanych jeszcze okazjonalnie jednostronnych esejów, zwracał się ku łagodniejszej, bardziej owocnej idei prawdy.

Intelektualiści, którzy wnieśli wkład w rewolucje 1989 roku, ludzie tacy jak Adam Michnik czy Václav Havel, pragnęli żyć w prawdzie. Co to znaczy? Duża część tej książki, historii intelektualistów i polityki, poświęcona jest różnicy między wielkimi prawdami, wiarą w wielkie sprawy i cele ostateczne, które zdają się wymagać od czasu do czasu kłamstw i ofiar, oraz małymi prawdami, na które składają się możliwe do odkrycia fakty. Wielka prawda może polegać na pewności, że zbliża się rewolucja, jak w wypadku niektórych marksistów, lub może ją stanowić pewność co do tego, czym jest interes narodowy, jak było z rządem francuskim podczas sprawy Dreyfusa czy administracją Busha podczas wojny w Iraku. Jednak nawet jeśli wybierzemy małe prawdy, jak Zola podczas sprawy Dreyfusa lub Tony w czasie wojny irackiej, nie jest jasne, na czym polega prawda.

Intelektualne wyzwanie dwudziestego pierwszego wieku można by sformułować następująco: uznać prawdę jako taką, akceptując wielość jej form i podstaw. Argumenty za socjaldemokracją, jakie Tony formułuje pod koniec książki, są przykładem, jak mogłoby to wyglądać. Tony urodził się zaraz po kataklizmie wywołanym przez narodowy socjalizm, przeżył też powolną utratę wiarygodności przez marksizm. Jego dorosłość zbiegła się z kilkoma próbami ożywienia liberalizmu, z których żadna nie została powszechnie zaakceptowana. Pośród ruin kontynentu i budujących go idei socjaldemokracja przetrwała jako koncepcja i została zrealizowana jako projekt. Za życia Tony’ego socjaldemokracja była budowana, a potem niekiedy rozmontowywana. Jego przekonanie o konieczności jej odbudowy opierało się na kilku argumentach adresowanych do różnych przeczuć względem odmiennych rodzajów prawdy. Najmocniejszy z tych argumentów głosi, że socjaldemokracja umożliwia – by posłużyć się ulubionym terminem Isaiaha Berlina – przyzwoite życie.

Niektóre spośród tych rodzajów prawdy przewijają się przez strony tej książki, czasem parami. Na przykład prawda historyka różni się od prawdy eseisty. Historyk może i musi wiedzieć więcej o przeszłości, niż eseista mógłby wiedzieć na temat teraźniejszości. Eseista zmuszony jest, o wiele bardziej niż historyk, brać pod uwagę uprzedzenia swojej epoki i przesadzać, aby podkreślić swoją myśl. Prawda autentyczności różni się od prawdy szczerości. Być autentycznym oznacza żyć tak, jak chciałoby się, aby żyli inni; być szczerym oznacza przyznać, że to niemożliwe. Prawda współczucia jest inna niż prawda krytyki. By wydobyć z siebie i innych to, co najlepsze, potrzeba obu tych prawd, ale nie sposób ich głosić jednocześnie. Żadnej z tych par nie można zredukować do jednej, wspólnej prawdy, nie mówiąc już o prawdzie wspólnej im wszystkim. A zatem poszukiwania prawdy są wielorakie. Na tym polega pluralizm: nie jest synonimem, lecz raczej przeciwieństwem relatywizmu. Pluralizm dopuszcza różne rodzaje prawdy, ale odrzuca ideę, że można je umieścić na jednej skali.

Jest jedna prawda, która szuka nas, a której my staramy się unikać; prawda, która nie ma dopełnienia: życie każdego z nas kiedyś się skończy. Inne prawdy krążą wokół niej, niczym gwiazdy wokół czarnej dziury – jaśniejsze, młodsze, o mniejszym ciężarze. Ta ostateczna prawda pomogła mi nadać tej książce ostateczny kształt. Nie powstałaby, gdyby nie określony wysiłek w określonym momencie – z mojej strony koleżeński gest, ale dla Tony’ego wielki fizyczny bój. Nie jest to jednak książka o walce, ale o życiu umysłu, o życiu świadomym.

Timothy Snyder

Praga, 5 czerwca 2010

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: Thinking the Twentieth Century

Copyright © 2012, The Estate of Tony Judt

Introduction Copyright © 2012, Timothy Snyder

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013, 2017, 2023

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Grzegorz Dziamski

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Wydanie II e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Rozważania o wieku XX, wyd. I, Poznań 2013)

ISBN 978-83-7818-175-0

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61 867 81 40, 61 867 47 08

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer