Wstęp

Ogólne zasady, na których opiera się ta książka

Czy w codziennym życiu masz do czynienia z kimś o trudnej osobowości? A może to ciebie ktoś uważa za człowieka o trudnym charakterze? W tej książce zajmujemy się ludźmi o trudnych osobowościach oraz ich zachowaniami, które bywają peszące lub irytujące, albo, co gorsza, naprawdę szkodliwe.

Zapewne w twoich kontaktach z rodziną, przyjaciółmi, współpracownikami czy kolegami nieraz dochodziło do bolesnych sytuacji. Doznawałeś szkód emocjonalnych bądź finansowych, martwiłeś się lub denerwowałeś. Zrozumienie, jak myślą inni, oraz poznanie przyczyn ich raniących zachowań pomoże ci lepiej radzić sobie w stosunkach z ludźmi o trudnych osobowościach.

Inni czasem nie odwzajemniają naszych uczuć, nie doceniają naszej wartości, przestają nas kochać, zdradzają nas, opuszczają, zwalniają z pracy lub rozczarowują. Wszystko to jest częścią rzeczywistości i zwykłych ludzkich cierpień i wcale nie musi oznaczać, że osoby, które nam ich przysparzają, mają trudną osobowość. Jednak niektórzy znacznie częściej niż inni ranią lub martwią swoje otoczenie.

Czym właściwie jest „osobowość”, jedyna w swoim rodzaju u każdego z nas? Najlepiej określić ją jako zespół stosunkowo trwałych i przewidywalnych cech oraz wzorców zachowań. Mówimy również o „typach osobowości”, czyli kategoriach bardzo podobnych osobowości o przewidywalnym połączeniu cech i charakterystycznych zachowań.

Wzorce zachowań mieszczą się w przedziale od łagodnych przez umiarkowane do bardzo trudnych, a ich wpływ na otoczenie też może się wahać od niewielkiego do bardzo poważnego.

Poniżej przedstawiamy zasady, którymi kierowałyśmy się w podziale i analizie trudnych wzorców zachowań.

Nikt nie jest doskonały

Każdy z nas styka się z ludźmi, którzy go ranią, frustrują lub irytują, ale też większość z nas od czasu do czasu kogoś krzywdzi. Zrozumienie przyczyn naszych zachowań daje nam lepszą pozycję wyjściową, aby poprawić stosunki z innymi ludźmi. Możemy nabyć umiejętności i poznać strategie, które pomogą nam skuteczniej radzić sobie z krzywdzącym zachowaniem innych i własnym.

Nie martw się, kiedy w niektórych z przedstawionych wzorców lub historyjek rozpoznasz siebie. Słabości i ograniczenia są uniwersalne, toteż prawdopodobnie każdy z czytelników będzie w pewnym stopniu pasował do któregoś schematu. Jak powiedział Zygmunt Freud, nawet ludzie normalni nie są tak całkowicie normalni!

Niektórzy ludzie cię ranią, bo ich cechy osobowości są niezgodne z twoimi

Są ludzie, których zachowanie frustruje nas i irytuje dlatego, że bardzo się różni od naszego. To pośrednio skutek odmiennego postrzegania świata, a często też innego stylu postępowania w stosunkach międzyludzkich. Jak łatwo się domyślić, my również ich denerwujemy. Zasadniczo im bardziej jesteśmy do kogoś podobni, tym łatwiej nam utrzymywać z tą osobą dobre stosunki. Jednak nadmiar podobieństw prowadzi do stagnacji. W tej książce analizujemy, jak ekstrawertycy radzą sobie w stosunkach z introwertykami, jak z różnych perspektyw rozwiązują sprawy „myśliciele” i „uczuciowcy” oraz co się dzieje, kiedy „planiści” starają się żyć lub pracować z „opcjonerami”, czyli osobami lubiącymi spontaniczność i płynięcie z prądem.

Niektórzy ludzie cię denerwują, bo ich wzorce zachowań są frustrujące i irytujące

Osoby o irytujących osobowościach zazwyczaj wcale nie są egoistyczne, złośliwe, wrogo nastawione czy skłonne do wyzyskiwania innych. Omawiane w tej książce kategorie osób irytujących cechują się różnymi kombinacjami ignorancji, trudności w kontaktach międzyludzkich, egoizmu, chłodu emocjonalnego, braku wrażliwości, niedojrzałości, błędnego myślenia, małostkowości i niskiego poczucia własnej wartości. Są to osoby:

apodyktyczne,

uważające się za lepsze,

o negatywnym nastawieniu do rzeczywistości.

Niektórzy ludzie powodują problemy i wprawiają w zażenowanie siebie i innych z powodu swojej osobowości

Do tej kategorii należą dwa typy osobowości. Pierwszy to osoby lękliwe, które mogą czasem powodować zażenowanie, cierpienie lub zdenerwowanie innych, kiedy próbują poradzić sobie z własnymi trudnościami emocjonalnymi, w dużym stopniu spowodowanymi przez czynniki biologiczne. Z kolei osobowości roszczeniowe są tak przerażone i urażone odtrąceniem lub tym, co postrzegają jako odrzucenie, że czasem prezentują oburzająco żądaniową postawę i mszczą się, kiedy uznają, że ktoś im odmówił.

Niektórzy ludzie cię ranią, bo ich wzorce zachowań są wysoce szkodliwe

Osoby o pewnych typach osobowości przejawiają toksyczne, szkodliwe lub bolesne dla innych zachowania – zazwyczaj o dużym nasileniu. Celowo powodują cierpienia innych bądź też traktują je jako nieunikniony skutek uboczny przy zdobywaniu tego, czego pragną. W tej kategorii omówimy trzy typy osobowości:

bierno-agresywną,

despotyczną,

socjopatyczną.

Ludziom o takich osobowościach trudno się zmienić, bo często wcale tego nie chcą. Osiągają to, czego pragną, kosztem innych i to, że zrażają do siebie otoczenie, im nie przeszkadza. Zasadniczo nie martwią się swoim postępowaniem.

Takie typy osobowości ujawniają się zazwyczaj pod koniec okresu dojrzewania płciowego i później, ale zdarzają się też przypadki wcześniejszego występowania tych wzorców zachowań. Najłatwiej je dostrzec, utrzymując bliskie stosunki z taką osobą.

Niektórzy ludzie cię ranią, gdyż brakuje im umiejętności interpersonalnych i nie radzą sobie ze stresem

Brak umiejętności interpersonalnych może pośrednio prowadzić do przysparzania cierpień innym ludziom. Jeśli ty również nie możesz się pochwalić sprawnością w tej dziedzinie, sytuacja staje się jeszcze trudniejsza. Przez całe życie zdobywamy i doskonalimy umiejętności niezbędne w stosunkach z innymi ludźmi, takie jak radzenie sobie z gniewem, konstruktywne rozwiązywanie konfliktów, rzeczowe traktowanie krytyki, negocjowanie, odczuwanie empatii, okazywanie innym szacunku oraz zachowywanie pozytywnej i optymistycznej postawy. Osoby, którym tego brakuje, mogą dodatkowo borykać się z innymi problemami, na przykład lękiem, co pogarsza sytuację. Inni nie wynieśli odpowiednich wzorców zachowania z domu rodzinnego i potrzebują więcej czasu, żeby gdzie indziej nauczyć się właściwego postępowania. Ludziom trudno jest się zmienić, ale potrafią tego dokonać, kiedy podejmą taką decyzję. W części V przedstawiono praktyczne wskazówki, które pomogą ci udoskonalić umiejętności interpersonalne. Możesz również zaproponować je osobie, na której ci zależy, a której też są potrzebne.

DSM-IV jako punkt odniesienia

Treść tej książki w dużej mierze opiera się na kategoriach zaburzeń zachowań przedstawionych w klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders – wydanie czwarte, 1994) opublikowanej przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. DSM-IV opracowano na podstawie badań i doświadczeń klinicznych ponad tysiąca psychiatrów i psychologów oraz informacji dostarczonych przez liczne organizacje zawodowe specjalistów w dziedzinie zdrowia psychicznego. [W 2000 roku opublikowano wersję poprawioną, opartą na nowych dowodach naukowych, oznaczoną jako DSM-IV-TR – przyp. tłum.].

Klasyfikacja DSM-IV służy do diagnozowania zaburzeń psychicznych, czyli zaburzonych wzorców zachowań i zaburzeń osobowości powodujących cierpienie i utrudniających funkcjonowanie. Istotne jest to, na ile dane zaburzenie przeszkadza w codziennym życiu, pracy, nauce, aktywności społecznej, kontaktach z partnerem i rodziną. Dysfunkcje opisuje się na skali od nieznacznych do bardzo poważnych. Wpływają one hamująco na dojrzewanie, rozwój i codzienne funkcjonowanie.

Psychiatrzy i psycholodzy diagnozujący pacjentów z problemami sięgają przede wszystkim do klasyfikacji DSM-IV. Jest też ona główną podstawą zeznań biegłych sądowych powoływanych do oceny stanu psychicznego oskarżonych. Przedstawiono w niej charakterystyki zachowań typowych dla poszczególnych zaburzeń i zaburzonych typów osobowości. Podkreśla się w niej, że przy diagnozowaniu zaburzenia należy brać pod uwagę nasilenie i częstotliwość występowania nieprzystosowawczych zachowań. W ramach jednej kategorii zaburzeń często można zaobserwować dużą rozbieżność zachowań. Dana osoba może nie przejawiać wszystkich wymienionych zachowań, a mimo to zostać zdiagnozowana jako cierpiąca na dane zaburzenie. Z drugiej strony u niektórych stwierdza się wszystkie wymienione objawy, ale występują one tylko w łagodnej formie. Ludzie są bardzo skomplikowani i nieraz rozpoznaje się u nich współwystępowanie zaburzeń.

Nie wszystkie zaburzenia opisane w DSM-IV są chorobami psychicznymi. A tylko niektóre z nich w sądzie zostałyby uznane za „niepoczytalność”. Przykładem takiej choroby jest schizofrenia, której istotę stanowi niezdolność do odróżniania rzeczywistości od wyobrażeń. Reszta to szeroka gama zaburzeń, od bardzo poważnych, jak zaburzenia afektywne dwubiegunowe, po łagodniejsze, jak uzależnienia od nikotyny lub kofeiny, zaburzenia snu czy erekcji. Zatem klasyfikacja DSM-IV nie dotyczy tylko chorób psychicznych czy zachowań mających poważny wpływ na nas lub na innych. Na przykład, choć picie nadmiernych ilości kawy może powodować problemy, trudno je porównywać z depresją lub agorafobią.

Kilka kategorii oraz objawów i kryteriów nadal stanowi przedmiot sporów psychiatrów i psychologów. Diagnozowanie zaburzeń przy zastosowaniu określonych kryteriów wymaga specjalistycznego wykształcenia. W ostatecznej ocenie psychiatrzy i psycholodzy korzystają nie tylko ze wskazówek zawartych w klasyfikacji, lecz również z własnych doświadczeń klinicznych i wiedzy praktycznej.

Zachowanie można postrzegać jako kontinuum

Ludzie są istotami złożonymi, toteż niewielu można zaklasyfikować do jednej kategorii wzorców zachowań czy osobowości. Zachowania wielu osób pasują do kilku kategorii, a większość z nas prezentuje po części różne kategorie.

Lepiej zatem wyobrażać sobie zachowania raczej jako pewne kontinuum niż prostą, jednoznaczną kategorię. U większości ludzi można zaobserwować pewne aspekty wszystkich zachowań przedstawionych w tej książce. Różne są tylko ich połączenia, nasilenie, sytuacje, w jakich występują, oraz częstotliwość. Każdy z nas może znajdować się w różnych punktach swojego kontinuum zachowań. Na takim podejściu opiera się ta książka – wszystkie przedstawione typy osobowości, cechy i wzorce funkcjonowania są traktowane jako kontinuum. Większość osób znajduje się na dolnym końcu tego kontinuum, niemniej w pewnym stopniu przejawiają omawiane zachowania. Kolejna grupa zajmuje miejsce w okolicy środka i prezentuje umiarkowane nasilenie niewłaściwych zachowań, które jednak wystarczy, by spowodować cierpienia własne i innych. U szczytu każdego kontinuum znajduje się niewielka grupka osób, u których niewłaściwe zachowania są tak poważne, że można je zakwalifikować jako „zaburzenie” – postępują one w taki sposób często i w wielu dziedzinach życia (czyli jest to dominujący wzorzec), krzywdząc wielu ludzi lub siebie.

Zachowanie zawsze ma pozytywne i negatywne strony

Zachowania zazwyczaj mają dwa aspekty – pozytywny i negatywny. Osoba, która widzi wszystko w czarno-białych barwach, może być trudna, ma bowiem sztywne, ograniczone i nierealistyczne poglądy.

Nie zdaje sobie sprawy, że większości kwestii nie da się jednoznacznie zinterpretować. Czasem jednak umiejętność sprowadzenia problemu do najprostszych kategorii może być pomocna. Podobnie, osoba lękliwa, stale rozważająca, co może się nie udać, bywa męcząca, dzięki swej czujności może jednak dostrzec potencjalne niebezpieczeństwo, które inni przeoczą. Zawsze gdy było to możliwe, omówiono tu zarówno dobre, jak i szkodliwe aspekty każdego z typów osobowości i wzorców zachowań.

Wszyscy tworzymy hipotezy robocze wyjaśniające to, co się dzieje w naszym życiu

Wszyscy tworzymy hipotezy robocze, które kierują naszym myśleniem, uczuciami, interpretacją zdarzeń i zachowaniem. Pomagają nam one zrozumieć świat, taki, jakim go postrzegamy, oraz to, co nas w nim spotyka. Niektóre z tych hipotez są bardziej przydatne niż inne. Decydujące znaczenie dla zmiany niepożądanego zachowania ma przyjęcie jako wytycznej bardziej realistycznej hipotezy roboczej. W tej książce wskazujemy hipotezy robocze, którymi posługują się ludzie o poszczególnych typach osobowości, i przedstawiamy ich alternatywy.

Zachowanie nigdy nie ma prostej przyczyny

Zbytnie upraszczanie może być szkodliwe, toteż nie należy doszukiwać się „jedynie słusznego” sposobu wyjaśniania ludzkich zachowań i ich przyczyn. Niestety, w filmach, programach telewizyjnych i książkach mamy do czynienia z takim naiwnym podejściem, bo ich celem jest dostarczanie rozrywki, a ponadto muszą się mieścić w granicach czasowych i budżetowych.

Nasze postępowanie i osobowość w 25 do 50 procent (w niektórych wypadkach nawet powyżej) zależą od dziedzictwa genetycznego. Naukowcy ustalili, jak konkretne geny oddziałują na zachowanie, dzięki badaniom transgenicznych myszy, którym usunięto niektóre geny. Istotne znaczenie ma jednak również środowisko, zatem o zachowaniu decydują interakcje wielu czynników. Bardzo rzadko się zdarza, żeby wynikało ono z jednego zdarzenia lub nawet splotu zdarzeń, takich jak postępowanie rodziców, przeżycia szkolne czy wstrząs. Wszystkie te okoliczności są oczywiście ważne, ale mogą wchodzić w rozmaite interakcje z predyspozycjami genetycznymi. Ponadto odpowiednie oddziaływanie psychologiczne oraz nauka innych sposobów postępowania mogą zmienić odziedziczone cechy na tyle, żeby zmniejszyć udrękę i cierpienie, których przyczyniamy sobie i innym.

Na predyspozycje genetyczne składają się odziedziczone cechy fizjologiczne wpływające na nasze zachowanie, takie jak chemia mózgu i budowa układu nerwowego. Jednak choć czynniki te ukierunkowują nasze postępowanie, wcale nie muszą nim sterować. Są to wyłącznie predyspozycje do pewnych zachowań, wywołane połączonym oddziaływaniem kilku genów. Zdarza się, że pozostają one uśpione, dopóki nie zaistnieją okoliczności, które je uaktywnią, takie jak przeprowadzka, utrata bliskiej osoby, wstrząs psychiczny, choroba lub sięgnięcie po narkotyki, na przykład marihuanę, ecstasy lub heroinę.

Wiadomo, że z wieloma cechami charakteru przychodzimy na świat. Typowe dla nas sposoby zachowania i reagowania utrzymują się zazwyczaj do ostatniej fazy dojrzewania, a prawdopodobnie często również w okresie dorosłości. Należą do nich między innymi:

poziom aktywności,

zdolność koncentracji i utrzymania zainteresowania zadaniem/czynnością,

wytrwałość w dążeniu do celu w obliczu frustracji i przeszkód,

towarzyskość (jako przeciwieństwo nieśmiałości),

zdolność przystosowywania się do zmian (w przeciwieństwie do braku elastyczności i trudności adaptacyjnych),

tendencje do odczuwania pozytywnego lub negatywnego nastroju,

intensywność reakcji i uczuć.

Ostatecznie każde zachowanie stanowi wynik wzajemnego oddziaływania na siebie naszych przeżyć i dziedzictwa genetycznego. Pozytywne lub negatywne doświadczenia życiowe mogą złagodzić lub zaostrzyć predyspozycje. Przeżycia mogą też przejściowo lub trwale zmienić chemię i funkcjonowanie mózgu, które ponadto ulegają zmianom z wiekiem, co powoduje stopniowe zmniejszanie zdolności radzenia sobie ze stresem. Nasze wzorce zachowań przypominają orkiestrę symfoniczną – wiele instrumentów gra równocześnie, odtwarzając wspólnie utwór. Ale w niektórych momentach jeden instrument dominuje lub wpływa na inne. Niemniej jednak można z dużą dozą pewności stwierdzić, że obecnie psychologia odchodzi od twierdzenia, iż główną przyczyną niewłaściwych wzorców zachowań jest złe wychowanie przez rodziców. Obecnie się uważa, że znacznie ważniejszą rolę, niż przypuszczano, odgrywa „zaburzenie chemii mózgu”, i dlatego mniej wini się rodziców. Każdy z nas musi jednak wziąć odpowiedzialność za własne zachowanie, a jeśli w dużym stopniu wpływają na nie czynniki biologiczne, należy szukać wsparcia i metod, które umożliwią nam zmodyfikowanie tych predyspozycji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: Difficult Personalities

Copyright © Dr Helen McGrath & Hazel Edwards, 2000

All rights reserved

The moral right of the author has been asserted

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2014, 2019

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Agnieszka Horzowska

Konsultant: Wisława Grabarczyk-Kostka

Projekt i opracowanie graficzne okładki oraz ilustracja na okładce: Zbigniew Mielnik

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Trudne osobowości, wyd. I, dodruk, Poznań 2022)

ISBN 978-83-8188-910-0

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61 867 81 40, 61 867 47 08

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer