Tekst: Łukasz Grass
Redakcja: Marta Drelich
Korekta: Anna Żółkiewska
Dystrybucja: Żaneta Mlącka

Marketing: Małgorzata Pietrucha

Skład i łamanie: Poligraficy.pl, Warszawa

Zdjęcia w książce: Wincenty Kołodziejski, Jarosław Łabus, Aleksandra Szymankiewicz, archiwum prywatne Jerzego Górskiego i Łukasza Grassa

Zdjęcia na okładce: Robert Pałka (fotografia Jerzego Górskiego), Rafał Meszka (fotografia Łukasza Grassa)

Projekt okładki: Przemysław Dziubek

© Copyright: Ringier Axel Springer Polska Sp. z o.o. Warszawa + Łukasz Grass
Wszelkie prawa zastrzeżone

ISBN 978-83-8091-443-8

Wydawca:
Ringier Axel Springer Polska Sp. z o.o.
ul. Domaniewska 52, 02-672 Warszawa, Polska
www.ringieraxelspringer.pl
www.literia.pl
Warszawa 2017

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

OD AUTORA

Człowiek, którego za chwilę poznacie, to postać skomplikowana i pełna sprzeczności. Były narkoman, monarowiec, sportowiec, ironman, ultraman, społecznik, prezes firmy, mąż, ojciec. Jego życie wystarczyłoby na napisanie niejednej książki i zrealizowanie kilku filmów. Człowiek, który upadł tak nisko, że już niżej się nie dało, ale również wspiął się tak wysoko, jak wielu nigdy nie wejdzie. Czternaście lat brania narkotyków (morfina, kokaina, heroina), zakłady karne, więzienie, szpital psychiatryczny, dwa lata leczenia w Monarze, wreszcie sześć lat treningu biegowego i triathlonowego doprowadziły go do zwycięstwa w prestiżowych zawodach na dystansie Double Ironman w Alabamie (osiem kilometrów pływania, trzysta sześćdziesiąt kilometrów jazdy rowerem, osiemdziesiąt cztery kilometry biegu). Zawody te, obok biegu The Western States 100-Mile Endurance Run i Ultramana, były w tamtym czasie jednym z najtrudniejszych wyzwań w sporcie wytrzymałościowym i choć nie miały oficjalnie rangi mistrzostw świata, nie przynależały do żadnej federacji i nie odgrywano państwowych hymnów podczas dekoracji, to wśród społeczności triathlonowej i w mediach tak o nich mówiono. W polskiej prasie często używano określenia „nieoficjalne mistrzostwa świata”, chociaż w 1995 roku w „The Independent” można było przeczytać wprost określenie „World Double Ironman Championships”, mimo że organizatorzy nie używali tego zwrotu w nazwie zawodów. Po zwycięstwie Jurka w polskiej prasie pisano: „Piekło na Ziemi. Jerzy Górski Mistrzem Świata”. Samo pokonanie takich odległości na trzy różne sposoby (pływanie, rower, bieg) przez kogoś, kto tkwił w długoletnim uzależnieniu, było już swoistym rekordem świata. Tego nie wymyśliłby najlepszy scenarzysta. Tę historię napisało życie i wszystko, co opisałem, wydarzyło się naprawdę. Część dialogów udało się odtworzyć niemal wiernie na podstawie rozmów ze świadkami, zapisów reportaży radiowych i telewizyjnych, a także wycinków prasowych. Część powstała na podstawie strzępów wspomnień i oddaje sens tego, co działo się w życiu Jurka. Niektóre imiona postaci pojawiających się w książce zostały zmienione, ale fakty pozostają faktami. Czasami musiałem ingerować w chronologię wydarzeń, łącząc wątki, aby czytelnik otrzymał jasny i spójny przekaz, tak jak w przypadku doświadczeń bohatera wyniesionych z pobytu w szpitalu psychiatrycznym w Lubiążu, gdzie leczył się na oddziale dla narkomanów aż siedem razy w latach 1972–1982. Podobna sytuacja dotyczy pobytów w zakładach karnych i w milicyjnym areszcie. Jerzy Górski trafiał tam każdego roku, począwszy od 1969 aż do 1984. Nie sposób opisać wszystkiego ze szczegółami, bo same tylko historie z zakładów karnych we Wrocławiu, Brzegu, Jeleniej Górze czy Lubaniu wystarczyłyby na osobną książkę. Niektóre opisane fakty służą więc za symbol tego, co działo się na przestrzeni mrocznych lat życia bohatera.

Jurka poznałem w 2011 roku. To był początek mojej przygody z triathlonem i czytałem wtedy wszystko, co dotyczyło tej pięknej dyscypliny sportu. W internecie natknąłem się na krótką informację o człowieku, który w 1990 roku wygrał zawody na dystansie Double Ironman, a wcześniej zmagał się z uzależnieniem od narkotyków, alkoholu i papierosów. Byłem świeżo po swoich pierwszych zawodach na dystansie Ironman i właśnie wracałem samochodem z niemieckiego Roth, gdzie co roku odbywają się jedne z najlepiej zorganizowanych zawodów triathlonowych na świecie. Byłem potwornie zmęczony, bo na maratonie, który jest ostatnią konkurencją Ironmana, dostałem w kość. Myślałem, jak bardzo musiało boleć i jak ogromną walkę stoczył Jurek, aby po kilkunastu latach uzależnienia wznieść się na taki poziom wytrenowania. Zadzwoniłem. Umówiliśmy się na kawę, w locie, szybko, ale konkretnie. Dawno już nie spotkałem tak zaganianego człowieka. Kiedy w kawiarni w pobliżu Dworca Centralnego w Warszawie przywitałem go słowami: „Dzień dobry panu…”, on natychmiast mi przerwał: „Umówmy się, że to było ostatnie «pan». Jurek jestem”.

Pomysł na książkę zrodził się niemal natychmiast, ale dopiero po kilku latach naszej znajomości usiadłem do pisania. Wiedziałem, że nie może to być zwykła biografia. Chciałem przenieść czytelnika w czasie, do świata, w którym żył mój bohater, oddać klimat, odtworzyć dialogi i sytuacje, których był świadkiem. Odwiedzaliśmy miejsca, w których Jurek przypominał sobie historie z dawnych czasów. Niejednokrotnie miał łzy w oczach, kiedy po czterdziestu latach stawał w starej kuchni, gdzie gotował słomę makową i robił heroinę, przed odrapaną kamienicą, gdzie razem z przyjacielem Andrzejem włamał się po raz pierwszy do apteki po morfinę, przed zniszczonym oddziałem szpitala psychiatrycznego w Lubiążu, gdzie próbowano go leczyć, w Zakładzie Karnym w Brzegu, gdzie odsiadywał wyrok dwóch lat więzienia, wreszcie we wrocławskim Monarze, który uratował mu życie.

Dziesiątki, a może setki godzin nagrań, rozmów, podróży, odświeżania znajomości – nawet tak „skomplikowanych” jak rozmowa po latach z milicjantem, który w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych zamykał Jurka na dołku za włamania do aptek. Mam świadomość, że nie do wszystkich udało się dotrzeć, z wielu miejsc nie otrzymałem informacji zwrotnej, kilka osób odmówiło komentarza, a w jednym przypadku pojawiło się ostrzeżenie, że może lepiej nie opisywać mrocznych czasów leczenia w szpitalu psychiatrycznym, bo „nie wszystko jest udokumentowane”. Jeżeli po lekturze tej książki znajdą się ludzie, którzy pamiętają więcej, mają zdjęcia lub dokumenty mogące wzbogacić opowieść o życiu Jurka, proszę o kontakt. Razem z bohaterem tej książki jesteśmy obecni na stronach internetowych www.jurekgorski.pl oraz www.akademiatriathlonu.pl, gdzie opisujemy niewiarygodną historię człowieka z żelaza.

Najlepszy jest opowieścią o totalnym upadku i wielkim powrocie, prawdziwą historią człowieka, którego życie jest dowodem na to, że nigdy nie jest za późno na realizację marzeń – nawet wtedy, kiedy wydaje nam się, że już wszystko stracone.

Łukasz Grass

OD BOHATERA

Dziwne to uczucie, kiedy czyta się o sobie, o człowieku, który zmagał się z tyloma przeciwnościami. W różnych miejscach tej opowieści czułem niedowierzanie, budziły się wspomnienia, które wyciskały łzy. Czasami zapominałem, że czytam o sobie, porywała mnie historia i byłem ciekaw, czy bohaterowi uda się wyjść z opresji. Tak naprawdę po przeczytaniu tej książki zastanawiam się, co się zmieniło w moim obecnym życiu w stosunku do tamtych czasów. Wciąż pędzę. Wciąż wyznaczam sobie nowe cele. Minęło ponad trzydzieści lat od momentu, kiedy stanąłem przed drzwiami Monaru i wyruszyłem na wojnę z okrutnym wrogiem. Dziś mogę powiedzieć, że najtrudniejsze nie jest wcale leczenie, ale funkcjonowanie w codziennym, zwyczajnym życiu, kiedy wszystko zależy tylko od ciebie. Potwierdzają to słowa Marka Kotańskiego, który wiele razy powtarzał mi, że to poza ośrodkiem zaczyna się prawdziwe życie. Wiem jedno – siła jest wtedy, kiedy ma się swoją pasję i ciągle robi coś fantastycznego, swojego, własnego i można się tym podzielić z innymi. I nawet kiedy jest nam źle i przychodzi zwątpienie, to właśnie te chwile są naszym zabezpieczeniem, sprowadzają nas na ziemię i przypominają, że cały czas trzeba być czujnym.

Drogi Czytelniku, jeśli wytrwasz do końca tej powieści, to życzę Ci dużo sukcesów i znalezienia takiej pasji, która będzie Cię prowadzić przez życie.

Jerzy Górski

PROLOG

(Wrocław, 1983)

Na posadzkę więziennej celi wysypałem całą zawartość woreczka, który udało mi się wnieść do środka dzięki opłaconemu klawiszowi. Było w nim wszystko, o co prosiłem: zapalniczka, strzykawka z igłą, a także coś, co za chwilę miało całkowicie zmienić bieg wydarzeń… czekolada. Kupiłem ją za przemycone pieniądze. Te, które przysługiwały mi w ramach tak zwanej wypiski, skończyły się po dwóch tygodniach. Kasa od rodziny ze specjalnej puli była przechowywana w depozycie więziennym i każdy osadzony mógł ją wykorzystać na zakup herbaty, konserw czy papierosów. To czego kupić się nie dało, zdobywałem na lewo. Więzienni strażnicy, jeśli tylko stawali się częścią przemytniczej machiny, przymykali oczy i załatwiali nam to, co chcieliśmy dostać. Korupcja była na porządku dziennym, a każdej ze stron opłacało się ryzykować. Za pieniądze klawisze zgadzali się niemal na wszystko. Miałem w kiciu nawet narkotyki, przez które tak nisko upadłem. Wtedy, latem 1983 roku, miałem już tego dość. Po dwunastu latach ćpania, kiedy mój organizm uodpornił się na potężne dawki narkotyku do tego stopnia, że dla chwili przyjemności musiałem ładować w żyłę aż dwadzieścia centymetrów heroiny dziennie, chciałem z tym skończyć. Tylko nieliczni heroiniści przeżywali dłużej niż dwa lata nieustannego ćpania tak dużych dawek narkotyku. Oczywiście nie na jeden raz, bo tego nie przeżyłby nikt.

Czułem, że jeśli za chwilę nie przestanę zabijać się na raty, przyjdzie moment, w którym jeden strzał raz na zawsze przerwie zabawę w śmierć i życie. Ważyłem niespełna pięćdziesiąt kilogramów, a z zapadłymi policzkami i wystającymi kośćmi twarzy musiałem wyglądać jak więzień obozu koncentracyjnego. Moje ciało szpeciły grube szramy – blizny na brzuchu i przedramionach od cięć nożem i żyletką. Część po nieudanych próbach samobójczych, część po demonstracji siły i odwagi wobec współwięźniów oraz kumpli od narkotyków. Paliłem prawie sto papierosów dziennie. Piłem i ćpałem takie świństwa, jakich świat nie widział. Biłem się, kradłem, włamywałem się do aptek po morfinę i kokainę, okłamywałem wszystkich, sprawiając ból moim bliskim, a największy matce – jedynej osobie, która kochała mnie bezwarunkowo, a która nigdy od nikogo nie zaznała prawdziwej miłości. Gdybym tylko mógł cofnąć czas… Matka widziała moje cierpienie, a za każdym razem, kiedy dygotałem w narkotycznym głodzie, okrywała mnie kocem i powtarzała z troską: „Jureczku, lepiej pić. Nie bierz narkotyków. Lepiej pić…”. Alkohol, którym władza rozpijała naród, nie był dla niej zagrożeniem, a jedynie niewinną używką. Nie rozumiała, że jest to takie samo gówno jak narkomania. Mimo to przynosiła mi do więzienia, co tylko chciałem. Nie miała wyboru. Po tym jak odszedł od nas ojciec, to ja rządziłem w domu. O nic nie prosiłem. Rozkazywałem.

Musiała się zdziwić, kiedy pewnego dnia dostała wiadomość, że zamiast narkotyków i papierosów potrzebuję pieniędzy na czekoladę. Leżała teraz przede mną na podłodze, a obok niej były łyżka, strzykawka z igłą i zapalniczka. Zwykle zamiast czekolady było coś mocniejszego, ale kiedy kilka dni wcześniej komisja lekarska odmówiła skierowania mnie do szpitala poza murami zakładu karnego, poczułem, że nadszedł odpowiedni moment, aby zrobić użytek z więziennych opowieści o tym, jak najlepiej podejść lekarzy. Chciałem się leczyć, ale nikt mi nie wierzył. Moje szczere chęci rozpoczęcia leczenia brano za kolejny blef narkomana, który chce wyjść na wolność tylko w jednym celu – żeby załadować w żyłę. Tym razem na serio wołałem o pomoc, ale nikt poza mną, a już na pewno nie więzienni lekarze, w to nie wierzył. Gdyby tylko sądowi kuratorzy mogli w świetle prawa olać moją osobę, na pewno by to zrobili. W ich oczach byłem skazany na śmierć przez zaćpanie. Ale nie tylko oni widzieli we mnie trupa. Moi kumple od narkotyków, zamiast po imieniu, coraz częściej wołali na mnie Pierwszy Na Liście Do Piachu. Z początku przyjmowałem tę ksywę z dumą, ale kiedy zrozumiałem, że śmierć czyha na mnie za rogiem, obleciał mnie strach. Wiedziałem, że tylko na wolności dostanę szansę na nowe życie. Dlatego po setkach nieudanych prób chciałem podjąć tę ostatnią – najważniejszą. Chciałem pójść do Monaru, ośrodka leczenia uzależnień stworzonego przez Marka Kotańskiego. To było wówczas jedyne miejsce, gdzie narkomani mogli znaleźć prawdziwą pomoc. Musiałem uciec za mury więzienia.

– Wypuszczą cię dopiero wtedy, kiedy zobaczą, że jesteś naprawdę chory – Broda, kryminalista, z którym posadzono mnie w celi, powiedział to z taką pewnością i nonszalancją, jakby chciał wszystkich przekonać, że nie ma w tym więzieniu nikogo, kto zna się na medycynie lepiej od niego. – Musisz im pokazać coś naprawdę przerażającego, inaczej nigdy cię stąd nie wypuszczą – kontynuował.

Dzięki temu, że od pierwszej wizyty w więzieniu, a było ich kilka, zacząłem grypsować i byłem w tym naprawdę dobry, mogłem sprawnie przekazać informację na zewnątrz. Listę potrzebnych akcesoriów spisałem na kartce, którą zwinąłem w rulon. Był wąski jak najcieńszy papieros, tyle że o dwie trzecie krótszy. Włożyłem go pod język i poszedłem na kolejne widzenie z matką. Witając się z nią i całując w policzek, delikatnie wcisnąłem językiem rulonik w kącik jej ust. Przejęła go tak sprawnie, jak gdyby sama przez lata grypsowała w więzieniu i była świetnie zaznajomiona ze wszystkimi technikami potajemnego kontaktu ze światem za murami. W rzeczywistości była już przyzwyczajona do tego triku. Ćwiczyliśmy go na wolności między jedną a drugą odsiadką. Spojrzała na mnie wymownie, jakby chciała się dowiedzieć od razu, czego tym razem potrzebuję. W takich chwilach prawie nic nie mówiła. Patrzyła na mnie wzrokiem pełnym współczucia i milczała. Dziś wiem, że cierpiała, kiedy patrzyła, jak umieram, od lat odrzucając czyjąkolwiek pomoc.

Kilka dni później dostałem to, o co prosiłem. System przemycania był bardzo prosty. Opłacony klawisz odbierał od odwiedzającego paczkę, przymykał oko na to, co jest w środku, i wkładał zamówienie między nasze złożone w kostkę ubrania, które każdego poranka odbieraliśmy zza drzwi celi, a wieczorem znów wystawialiśmy na zewnątrz. Na noc nikomu nie wolno było zatrzymać w celi prywatnych rzeczy, ale przekupieni strażnicy wkładali towar w kieszenie spodni lub koszuli albo w buty tuż przed ich oddaniem następnego dnia rano.

Rozpakowałem czekoladę i połamałem ją na małe kostki. Kilka pasków od razu łapczywie zjedliśmy, bo takich rarytasów nie mieliśmy w więzieniu zbyt często. Jedną z kostek pokruszyłem na tak drobne kawałki, jak tylko się dało. Położyłem je na łyżce i podałem Brodzie.

– Trzymaj. Tylko nie upuść! Jak będzie parzyć, to mów – uprzedziłem go.

Z pomocą zapalniczki zacząłem podgrzewać czekoladę, która bardzo szybko przemieniła się w lepką maź. Nie mogłem długo czekać. Wystarczy chwila bez ognia i czekolada znów staje się twarda. Kiedy Broda zaczął przekładać rozgrzaną łyżkę z ręki do ręki, rozcierając oparzone palce, szybko chwyciłem za strzykawkę i jednym pociągnięciem nabrałem czekoladę do pojemnika z podziałką. Z przyzwyczajenia spojrzałem na ilość płynu i lekko docisnąłem tłok, czekając, aż z igły wyleci kropla, ale chwilę później zdałem sobie sprawę ze śmieszności tej sytuacji. Szybko zrozumiałem, że jeśli natychmiast nie zacznę działać, będzie za późno. Albo czekolada zastygnie, albo ja zacznę zbyt wnikliwie analizować to, co chcę zrobić, i w rezultacie zrezygnuję. Na to nie mogłem pozwolić. Nawet nie spojrzałem na Brodę. Podniosłem strzykawkę i błyskawicznym ruchem wbiłem igłę między szóste a siódme żebro, dociskając jednocześnie tłok. Poczułem przeszywający ból i żar rozlewającej się w płucach czekolady. W jednej chwili zacząłem się dusić. Ból był nie do zniesienia. Poczułem się tak, jakby ktoś powoli wlewał mi gorącą smołę do wnętrza organizmu. Dusiłem się. Nie mogłem nabrać nawet płytkiego oddechu. Upadłem. Chwyciłem się za klatkę piersiową, zacząłem machać rękami, jakbym chciał nagarnąć powietrza do ust. Próbowałem coś krzyczeć, ale powoli traciłem świadomość. Jak przez mgłę widziałem Brodę, który przerażony zaczął biegać po celi, walić w drzwi i wołać strażników.

– Więzień się dusi! Pomocy! Kurwa, pomocy! Więzień się dusi! – krzyczał.

Odgłosy wołania o pomoc i uderzania butów o metalowe schody więzienia słyszałem jakby z oddali, przytłumione. Zacząłem tracić przytomność. Przed oczami przewijał mi się film z życia. Ktoś cofał taśmę, a ja widziałem wszystkie okropności, które doprowadziły mnie do tego miejsca. Słyszałem nakładające się na siebie słowa, jakby niesione echem, z którymi kojarzyło się tylko zło: dolargan, kodeina, morfina, kokaina, heroina, wódka, papierosy, szpital psychiatryczny, wieszanie się, podcinanie żył, okradanie aptek, więzienie, milicyjny areszt, przypadkowy seks, ból, kłamstwa, przemoc, dzieciństwo, rodzina, pustka…

Umierałem.

KWADRATOWE ŻYCIE

(Legnica, 1960–1969)

Wychowałem się w Legnicy, którą nazywano Małą Moskwą. Po zakończeniu II wojny światowej Ruscy zrobili sobie tutaj bazę dla Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej. Gdyby wybuchła III wojna światowa, pewnie stąd kierowaliby inwazją na Zachód. Nieprzerwanie aż do 1993 roku w moim mieście mieszkało kilkadziesiąt tysięcy czerwonoarmistów. Do dziś trwa spór o to, czy było to jedno miasto, w którym wspólnie żyli Polacy i Rosjanie, czy może trafniejszym określeniem byłaby nazwa Mały Berlin, na wzór miasta podzielonego murem. Faktem jest, że tuż po wojnie nie było mowy o przyjaźni, a zajmowanie miasta przez Rosjan wyglądało jak najzwyklejsza okupacja i wiązało się z przymusowymi wysiedleniami. Marszałek Konstanty Rokossowski, żołnierz polski i radziecki w jednej osobie, rozdawał karty. Wydał rozkaz przeniesienia wszystkich urzędów i mieszkańców na przedmieścia Legnicy. Polacy dostali dwadzieścia cztery godziny na przeprowadzkę do dzielnicy o nazwie Kartuzy. Radzieccy żołnierze wyrzucali z mieszkań tych, którzy się ociągali. Pozwalali zabierać wyłącznie osobiste rzeczy w podręcznym bagażu. Tysiące ludzi godzinami koczowały pod gołym niebem, a część z nich, chcąc uniknąć przesiedlenia pod nadzorem radzieckich mundurów, uciekła z Legnicy. Funkcjonariusze wojewódzkiego UB donosili: „Przesiedlenie to przypominało pewne momenty z okresu okupacji niemieckiej, a stosowane do ludności żydowskiej przy wysiedleniach względnie organizowaniach getta”¹. Dopiero kilka miesięcy później pozwolono Polakom ponownie zasiedlać miasto. Ci, którzy zdecydowali się wrócić, zastali przerażający widok: splądrowane i zniszczone domy, budynki instytucji państwowych, prywatne posesje. Czerwonoarmiści, szukając skarbów, zrywali podłogi i rozbijali ściany mieszkań. Rok po zakończeniu wojny Małą Moskwę zamieszkiwało jakieś szesnaście tysięcy Polaków, trzynaście tysięcy Niemców i… sześćdziesiąt tysięcy Rosjan!

Ruscy zajmowali sporą część mojego miasta, należało do nich trzydzieści procent zabudowań. Zabrali wszystkie najlepsze dzielnice, a przede wszystkim najbogatszą i najpiękniejszą – Tarninów. Otoczony dwumetrowym murem stwarzał wrażenie innego świata, w którym jak królowie żyli rosyjscy generałowie i oficerowie. Nazywaliśmy tę część Małej Moskwy Kwadratem, a wstępu do niego strzegli uzbrojeni strażnicy. Podczas gdy większość Polaków żyła w poniemieckich kamienicach i blokach z wielkiej płyty, najwyżsi rangą żołnierze radzieccy zajmowali ekskluzywne wille, które jeszcze na początku XX wieku należały do legnickich adwokatów i lekarzy. Kwadrat można by odciąć od świata, a i tak by sobie poradził. Był samowystarczalny. Sklepy, kina, kawiarnie i banki to tylko ułamek tego, co można było tam zobaczyć. Mieszkałem w ostatniej polskiej kamienicy, za którą rozciągał się już tylko mur rosyjskich domów i koszar – enklawa dla wybranych, tych z przepustkami i w mundurze. Nikt nie mógł tam wejść bez specjalnego pozwolenia, ale nam, dzieciom, udawało się przechytrzyć strażników i niezauważenie wtopić w rzeczywistość za murami radzieckiej bazy. Znałem trochę język rosyjski i z powodzeniem mogłem wcielić się w dziecko żołnierza bratniej armii. Nauczyłem się przeskakiwać na czerwoną stronę, gdzie kupowałem mięso, czekoladę i inne rarytasy, których poza murami nie można było uświadczyć. Ekspedientki musiały zdawać sobie sprawę, że do lady podchodzi polskie dziecko. Mimo że znałem podstawy rosyjskiego, to przecież mówiłem z akcentem i każdy rodowity Rosjanin musiał to słyszeć. Ale może dla nich nie było wówczas istotne, kto płacił, tylko czy płacił. Nielegalny ruch towarów odbywał się w obu kierunkach. Czasami przemykałem na ruską stronę dachami budynków, które przylegały do jednego ze sklepów. Na przykład dachem naszej szkoły, która sąsiadowała z Kwadratem, a której boczna ściana przytulała się do ściany pawilonu handlowego. Po zakupy wysyłali mnie nie tylko rodzice, ale również sąsiedzi, którzy nie mieli dzieci albo których dzieci były zbyt małe na takie eskapady. Wybierałem moment, kiedy ruch po drugiej stronie muru był na tyle mały, że można było niepostrzeżenie przeskoczyć na drugą stronę i bez skrępowania, pewnym krokiem, szedłem w stronę dużego domu handlowego, przypominającego dzisiejsze galerie handlowe. Było w nim mnóstwo różnego rodzaju sklepów porozrzucanych na kilku piętrach: mięsny, spożywczy, przemysłowy, z meblami i dywanami, osobny sklep ze słodyczami, gdzie spędzałem najwięcej czasu, choćby tylko po to, aby na wszystko patrzeć godzinami. Tam można było się poczuć jak w innym świecie. Dla mnie, wtedy kilkuletniego dziecka, był to świat jak z bajki. Nie rozumiałem, dlaczego za murem mogło być tak dobrze, a po naszej stronie wszyscy klepali biedę. Zdarzało się, że po zakupach wychodziłem głównym wejściem, mijałem strażników z towarem w ręku i uśmiechałem się od ucha do ucha, jakbym właśnie dostał rower na Gwiazdkę. Pilnowali, kto wchodził, ale zupełnie nie przejmowali się tym, kto wychodził z Kwadratu. Czasami dla niepoznaki podłączałem się do jakiegoś małżeństwa i z siatką pełną zakupów maszerowałem dziarsko obok nich. Nikt, patrząc z boku, nie miał wątpliwości, czyim jestem dzieckiem. Ale jednego razu omal nie wpadłem w ręce wartowników. Przeskakiwałem przez mur od strony naszej szkoły i jeden ze strażników to zauważył. Zaczął mnie wołać. Kiedy udałem, że go nie słyszę i pobiegłem przed siebie, zaczął mnie gonić. Uciekłem do domu handlowego i wmieszałem się w tłum klientów. Włóczyłem się długo po sklepach, zanim zdecydowałem się ponownie wyjść na zewnątrz. Tamtego dnia niczego już nie kupiłem. Bałem się, że mundurowi tylko czekają na sygnał od ekspedientek, że przy ladzie pojawił się podejrzany dzieciak. Wróciłem do domu, przeskakując przez mur w zupełnie innym miejscu. Może niepotrzebnie spanikowałem, bo co takiego mogliby zrobić rosyjscy żołnierze, gdyby mnie złapali? Przecież nie wsadziliby mnie do więzienia. Pewnie groźnie pokiwaliby palcem i odesłali na drugą stronę muru. Byliśmy na siebie skazani, choć pod koniec lat osiemdziesiątych zaostrzyły się protesty mieszkańców Legnicy, którzy nie życzyli sobie obecności obcego wojska w mieście. Widziałem, jak wiele razy w ciągu roku protestowano, i słyszałem, jak narzekano, że Ruscy zabrali nam wszystko, co najlepsze. Wielu mieszkańców, przede wszystkim ci, którzy żyli z handlu, popierało obecność Rosjan. Twierdzili, że dzięki temu mają za co żyć. Jako dziecko nie uczestniczyłem w tych dyskusjach i protestach, niewiele też wówczas z tego wszystkiego rozumiałem. Później, kiedy byłem na tyle dorosły, żeby pojąć geopolityczne zawiłości, też niewiele mnie to obchodziło. Za bardzo pochłaniało mnie ćpanie.

***

Byłem bardzo energicznym dzieckiem. Wszędzie było mnie pełno. Kochałem gimnastykę i tenis stołowy. Obok mojej kamienicy był klub Legmet, w którym organizowano tak zwane fajfy. Grała wtedy kapela na dwie gitary i perkusję, ale to zafascynowało mnie zdecydowanie później. O wiele ciekawsze było to, że stał tam stół do ping-ponga, przy którym mogłem grać. Wykorzystywałem każdą okazję, żeby wyrwać się chociaż na pół godziny. Mówiłem matce, że idę wyrzucić śmieci, po czym znikałem, aby rozegrać jednego seta. Byłem tam jednym z najmłodszych, ale nie traktowano mnie jak gówniarza, bo byłem odważny. Ja imponowałem im, a oni mnie. Takich miejsc, w których poznawałem starszych od siebie chłopaków i chłonąłem ich styl życia, było wiele.

Moja mama była piękną kobietą. Uganiały się za nią tabuny mężczyzn. Bili się o nią cepami, tak była atrakcyjna. Mojego ojca poznała już jako mężatka na jakimś weselu i uciekła z nim prosto z zabawy. Kilka lat po zakończeniu wojny wyjechali z podradomskiej wsi i wraz z przesiedleńcami ze wschodu, szukając swojego miejsca na Ziemi, zawędrowali na drugi koniec Polski do Legnicy. Mama nie była wykształcona. Ukończyła jedynie pięć klas szkoły podstawowej, co w czasach II wojny światowej i tuż po niej było powszechnym zjawiskiem. Razem z ojcem zarabiali na życie w ryzykowny sposób. Potajemnie garbowali i sprzedawali skóry. Wtedy było to zakazane, a kiedy w 1958 roku milicja złapała moich rodziców na nielegalnym handlu, mama wzięła winę na siebie i poszła siedzieć. Ja wylądowałem na dwa lata w domu dziecka u sióstr zakonnych. Nosiłem jeszcze wtedy nazwisko Zawadzki – rodowe mojej matki, Antoniny Kasprzyk, która nie miała przecież formalnego rozwodu z pierwszym mężem. Nazwisko po ojcu przyjąłem dopiero po ukończeniu szkoły podstawowej. Matka chwytała się każdego zajęcia – sprzątała w prywatnych domach, ośrodkach kultury i szkołach. Zabierała mnie czasami ze sobą i, jeśli tylko była ku temu okazja, bawiłem się razem z innymi dziećmi, często dużo starszymi od siebie. Tak było między innymi w popularnym Empiku, czyli miejscu, w którym organizowano dla młodzieży zajęcia pozalekcyjne i kółka zainteresowań. Mama zapisała mnie nawet na lekcje rysunku, ale niewiele z tego pamiętam. Nie wiem nawet, czy przejawiałem jakiekolwiek zdolności artystyczne w tym kierunku. Zdecydowanie wolałem aktywność fizyczną. Zakochałem się w gimnastyce. Miałem wszelkie fizyczne predyspozycje do tego sportu. Byłem niezbyt wysoki, dość drobny, ale zwinny. W szkole podstawowej trenowałem na dobrym poziomie i zajmowałem wysokie miejsca na podium nawet w zawodach wojewódzkich. Moją specjalnością były ćwiczenia na drążku, ale startowałem również w skoku przez konia i ćwiczeniach wolnych. Tuż przed końcem szkoły podstawowej, kiedy trzeba było podjąć decyzję o wyborze szkoły średniej, wiedziałem, że chcę iść tam, gdzie będę miał czas na trenowanie, a nie tylko na naukę. Poważny sport, o jakim myślałem, wymagał poświęcenia, a ja tylko czekałem na ostatni szkolny dzwonek, aby jak najszybciej dostać się do klubu i rozpocząć trening. Miałem wspaniałego trenera gimnastyki, który doprowadził mnie do pierwszego dużego sukcesu – zdobycia mistrzostwa Legnicy. Najważniejsza była sala gimnastyczna. Niestety, nie dla moich rodziców, a szczególnie nie dla ojca, który chciał, żebym został mechanikiem samochodowym i w przyszłości otworzył warsztat. Nie dogadywaliśmy się. Mieliśmy inne cele i dążenia. Ojciec twierdził, żebym przestał zajmować się głupotami, bo ze skakania przez konia nie wyżyję. Nalegał, abym po ukończeniu podstawówki wybrał szkołę z zawodem, który da mi pieniądze, ja odpowiadałem, że nie interesuje mnie motoryzacja, a już na pewno nie grzebanie w silnikach samochodów. Niewiele jednak miałem do gadania i koniec końców wylądowałem w samochodówce. Ale w proteście olewałem szkołę jak tylko mogłem. Wykorzystywałem każdy pretekst, żeby zamiast na lekcję pójść na trening. Dostałem się do sekcji akrobatyki i na ćwiczenia poświęcałem nawet cztery godziny dziennie, pięć razy w tygodniu. Niestety, nikt w domu nie rozumiał i nie akceptował mojej pasji. Ojciec coraz częściej dawał mi do zrozumienia, że czas najwyższy dać sobie spokój z popisami w krótkich gaciach i zająć się poważnymi rzeczami. Szukając zrozumienia i ucieczki od problemów w domu, poszedłem swoją drogą, która po kilku latach doprowadziła mnie do piekła.

Jak w większości takich przypadków zaczęło się niewinnie, od palenia papierosów. Pierwszego macha zaliczyłem już w piątej klasie szkoły podstawowej. Kilkaset metrów od mojej kamienicy, na terenie należącym do Rosjan, znajdował się wojskowy tor przeszkód, na którym żołnierze ćwiczyli, jak zawojować Zachód. To tam, pod ogrodzeniem, znalazłem peta, pozostałość po niedopalonym przez rosyjskiego żołnierza papierosie, którym zaciągnąłem się po raz pierwszy. Były to specyficzne papierosy, w niczym niepodobne do tych, które paliłem później. Nazywały się Biełomorkanał, a ich nazwa, jak się później dowiedziałem, pochodziła od kanału Białomorsko-Bałtyckiego. Na opakowaniu narysowana była mapa Związku Radzieckiego. Zaznaczono na niej kanały wodne zbudowane za czasów Stalina, które łączyły rzeki wpadające do mórz: Białego, Bałtyckiego, Azowskiego, Czarnego i Kaspijskiego. Była to uboga ilustracja hasła, które miało świadczyć o potędze ZSRR nawet w takiej dziedzinie jak gospodarka morska: „Moskwa portem pięciu mórz”. Wówczas nie rozumieliśmy nic a nic z radzieckiej propagandy, ale z młodzieńczą naiwnością docenialiśmy potęgę ZSRR, która nawet na paczkach śmierdzących fajek potrafiła chwalić się swoją siłą.

Żeby zapalić biełomorkanała, trzeba było ścisnąć zębami pusty kartonowy ustnik najpierw z jednej, potem z drugiej strony, dzięki czemu tworzyła się płaska końcówka. Wkładaliśmy ją do kącika ust i pociągaliśmy, udając dorosłych. Za pierwszym razem myślałem, że się porzygam. Nie potrafię przyrównać tego, co poczułem, do żadnego znanego mi, odrzucającego smaku, ale było to tak okropne, że przez kilka minut powstrzymywałem odruchy wymiotne. Potrzeba imponowania kolegom i koleżankom była jednak na tyle silna, że nauczyłem się czerpać z tego świństwa przyjemność. I to do tego stopnia, że po kilku latach musiałem sięgać po papierosy już niemal sto razy dziennie! Nawet narkotyki nie uzależniły mnie tak mocno jak nikotyna. Paliłem także wtedy, kiedy trenowałem gimnastykę. Ubrany w sportowe szorty i białą koszulkę na ramiączkach, potrafiłem wybiegać z sali gimnastycznej, wykorzystując każdą najkrótszą przerwę, i za budynkiem sali gimnastycznej puszczałem dymka z kolegami. Najczęściej paliliśmy sporty, najbardziej popularne w tamtym okresie papierosy. Zresztą później właśnie tak je nazwano – Popularne. Chodziło o zerwanie semantycznego powiązania między sportem a paleniem papierosów. My jednak i tak nazywaliśmy je po swojemu: gwoździe, popularesy albo jeszcze chętniej killersy, co chyba najlepiej oddawało ich moc. Były bez filtra. Ilość nikotyny i substancji smolistych w jednym papierosie z powodzeniem mogłaby wystarczyć na kilka. Później trafiły nam się nawet kubańskie partagasy, choć ten gatunek wymagał od palacza nie byle jakiej odwagi i odporności na moc nikotyny. Tak mocnych papierosów nigdy później już nie paliłem. Sprzedawano je po dziesięć lub dwadzieścia sztuk w opakowaniu, ale nikt z nas nie był w stanie wypalić samodzielnie całego. Już jako nastolatek w zasadzie nie rozstawałem się z papierosem, a kiedy skończyłem osiemnaście lat, przestałem się z tym kryć nawet w domu. Jurek Górski bez papierosa? Niemożliwe! Zdarzało się, że zasypiałem i budziłem się z papierosem w zębach, a czasami matka wyciągała mi niedopałek z ust podczas snu. Do kibla zawsze chodziłem z paczką fajek, leżała na stole nawet podczas niedzielnego obiadu… Zresztą to był już czas, kiedy niedzielny obiad i rodzinne relacje gówno dla mnie znaczyły. Liczyła się jedynie czysta przyjemność, której dostarczała mi nikotyna. Przerywała ją tylko inna, silniejsza przyjemność – najpierw seks, a później heroina.

***

W szkole… bywałem. Tak najkrócej i najdobitniej mogę opisać mój stosunek do zdobywania wiedzy. Odkąd pamiętam, zawsze miałem problemy z przejściem z klasy do klasy, brałem korepetycje, za które płaciła albo moja matka sweterkami robionymi na drutach, albo ja, odwiedzając co jakiś czas Kwadrat i kupując u Ruskich mięso dla nauczycieli. Rzadko dostawałem oceny wyższe niż trója. O ile moi rodzice mogli pomagać mi w nauce prostych czytanek albo we wkuwaniu tabliczki mnożenia, o tyle rozwiązywanie funkcji matematycznych było dla nich czarną magią. Ale ja nie byłem bez winy. Nie chciało mi się uczyć. Nie mam pretensji do rodziców, że nie zdobyłem wystarczająco wcześnie wykształcenia, które mogłoby mi dać lepszy start w życiu. Szczególnie matka starała się jak mogła, a wiedząc, że sama nie ma odpowiedniego wykształcenia, aby mi pomóc, co rusz załatwiała korepetycje, a później zarywała noce, robiąc na drutach ubrania, którymi płaciła za moje dokształcanie. Bezskutecznie. W piątej klasie szkoły podstawowej, mimo korepetycji i wełnianych sweterków dla polonistki, musiałem powtarzać rok. Mój język ojczysty okazał się trudniejszy niż język wroga spod czerwonej gwiazdy, ale rosyjski doskonaliłem przecież w praktyce, wtapiając się co jakiś czas w świat stworzony w moim mieście przez przyjaciół zza wschodniej granicy. To w zupełności wystarczało do otrzymania oceny dostatecznej. Czwórki lub piątki kupowałem sobie za kawałek wołowiny przyniesionej z Kwadratu. Na polskim nie kończyło się na mówieniu i łapówkach – trzeba było czytać i pisać, zachowując przynajmniej podstawowe zasady ortografii i interpunkcji, a z tym miałem najwięcej problemów. Polski i historię pokochałem później, ale nie dlatego że interesowała mnie poezja czy ostatni rozbiór Polski. W technikum samochodowym wszyscy mieli świadomość, że w tym miejscu kształci się przyszłych mechaników, nie poetów, i na obu tych przedmiotach mogłem odsypiać nocne imprezy. Kłopoty w szkole były jedną z przyczyn uciekania w towarzystwo, które w przeciwieństwie do języka nauki doskonale rozumiałem. Moi znajomi byli nieskomplikowani, a spotkania z nimi pełne przyjemności i akceptacji, która dawała mi poczucie wartości i przynależności. Ten mało złożony świat rozumiałem. Tego, co proponowała szkoła, nie – i nikt nie był w stanie mi pomóc. Ba! Jeżeli coś w szkole zawaliłem, obrywałem od rodziców i nauczycieli. Kurwa! Obrywałem od dorosłych za to, że czegoś nie rozumiałem. Na lekcjach bito za złe zachowanie albo postawienie iksa w miejscu, gdzie powinien być igrek! W szkole mogłem liczyć na adrenalinę związaną wyłącznie ze strachem. Pojebany, PRL-owski świat. To dlatego uciekałem tam, gdzie mogłem zaimponować rówieśnikom bez narażania się na śmieszność. Moi kumple cierpliwie tłumaczyli każde zagadnienie, aż pojąłem nawet najbardziej złożony mechanizm produkcji narkotyków. A robili to z takim zaangażowaniem i przychylnością, że zamiast strachu czułem podniecenie, którego tak bardzo brakowało mi na lekcjach fizyki, podczas których nauczyciel lał nas wielkim, drewnianym cyrklem.

Młodzi ludzie zawsze chcą mieć coś swojego, coś, czym się wyróżnią i zapiszą na kartach historii, albo co najmniej stworzą sobie świat, w którym żaden dorosły nie będzie wtykać nosa w ich sprawy. Niestety, naszym problemem było to, że stworzyliśmy sobie świat zabójczy, świat, w którym do pewnego momentu z uśmiechem na ustach nieświadomie się zabijaliśmy.

¹ Armia Czerwona na Dolnym Śląsku, Paweł Piotrowski, [w:] „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, 4/2001.

http://skarzynski.pl/2014/04/10/30-lat-minelo-wieden-maraton-1984-i-fruelings-marathon-wien/