Marcie, mojej córce

PODZIĘKOWANIA

Książki, nawet wtedy, gdy wydaje się, że mają jednego tylko autora, prawie zawsze mają ukrytych – i nie zawsze świadomych tego faktu – współautorów. Pragnę im podziękować. Annie i Szymonowi Świtajskim za podtrzymywanie mojej słabnącej woli przygotowania tej książki oraz za spotkania społeczności. Annie Świtajskiej oraz Małgorzacie Jaworskiej dziękuję za wyjątkowo troskliwą redakcję tekstu. Marinie Noske wdzięczny jestem za przygotowanie elektronicznych wersji materiałów literackich do wcześniejszej wersji, Justynie Dechnik zaś dziękuję nie tylko za przygotowanie materiałów literackich do wersji obecnej, ale także za ogrody, a szczególnie za Ogród Dobra i Zła. Dziękuję moim dzieciom: Dawidowi, Jakubowi i Marcie za pamięć i troskę – tak potrzebne, aby w miarę spokojnie pracować.

WPROWADZENIE

Poprzednia wersja tej książki powstała kilkanaście lat temu. W tym czasie zmieniała się psychologia, ale zmieniała się także świadomość psychologiczna w społeczeństwie. Nie bez obaw zabrałem się do przygotowania wersji nowej – zmienionej i znacznie poszerzonej. Obawy były dwojakiego rodzaju. Pierwsze dotyczyły zachowania spójności tekstu po wprowadzeniu zmian. Drugie wiązały się z kontrowersyjnością pewnych zagadnień, a zwłaszcza niektórych interpretacji. Mam jednak nadzieję, że książka o wielkich pytaniach, a szczególnie jej kontrowersyjne wątki skłonią Czytelnika do zadawania kolejnych pytań. A pytania są zawsze ważniejsze od odpowiedzi.

Na trzy sprawy chciałbym zwrócić szczególną uwagę. Uważny Czytelnik z pewnością odkryje powtórzenia. Nie są one przypadkowe. Ten sam fakt w odmiennym kontekście nabiera nowego znaczenia. Tekst bowiem zależy od kontekstu. To jedno. Ponadto powtórzenia, jak wiadomo, to dobry sposób utrwalania materiału. Kwestia druga to obficie cytowana literatura – od tej z pogranicza psychologii i filozofii aż do tej, która trąci naukową buchalterią. Za doborem literatury kryją się nie tylko względy merytoryczne, lecz także dydaktyczne. Każdy, kto zechce wiedzieć więcej, może skorzystać z sugestii zawartych w spisie literatury cytowanej. Kwestia trzecia to język. Starałem się, jak tylko potrafię, pisać jasno i zwięźle. Zależało mi na unikaniu naukowego żargonu, ale zdaję sobie sprawę, że nie zawsze jest to możliwe.

Żadne opracowanie, nawet bardzo obszerne, nie wyczerpuje tematu. Pytań, na które warto odpowiadać, jest bez liku. Trzeba jednak pamiętać o tym, że udzielane odpowiedzi zwykle są tymczasowe i warunkowe. Wiedza, także psychologiczna, to nie przysłowiowy niewzruszony gmach nauki. Wiedza to proces. Dynamikę, jakość i sens tego procesu tworzą tysiące badaczy na całym świecie, a wiedza jest dziełem zbiorowym.

Samej wiedzy nie można być pewnym do końca, bo choć jest ona zapisem regularności, powtarzalności, ma jednak charakter statystyczny i dotyczy zjawisk typowych. Każdej regularności towarzyszą przy tym wyjątki. Każdy z nas znajdzie przykład zaprzeczający niemal każdemu twierdzeniu. Warto wtedy sobie przypomnieć, że żaden przykład nie jest dowodem, a nauka gromadzi przecież dowody.

Niniejsza książka adresowana jest do ludzi zainteresowanych współczesną psychologią: do studentów psychologii i innych nauk społecznych, do nauczycieli i lekarzy, do menedżerów i polityków, a także do rodziców, którzy pragną zrozumieć swoje dzieci i sami chcieliby być przez nie rozumiani.

KIM JEST CZŁOWIEK JAKO PRZEDMIOT
BADAŃ PSYCHOLOGICZNYCH?

W postawionym pytaniu chodzi oczywiście o to, kim jest człowiek dla psychologii czy psychologów. Odpowiedź wydaje się tak oczywista, że aż niewarta refleksji. Jest człowiekiem i tyle. Sprawa jednak nie jest aż tak prosta, ponieważ człowiek jest bytem złożonym. Po pierwsze, trzeba na to pytanie spojrzeć z dwóch perspektyw: (1) subiektywnej – kim jest człowiek dla siebie samego, oraz (2) kim jest dla innych ludzi. Można to ująć inaczej: jakie aspekty własnego człowieczeństwa są priorytetowe dla podmiotu, a jakie są priorytetowe dla obserwatorów. Po drugie, niezbędne jest spojrzenie na to, co zwykliśmy nazywać ludzką naturą, a więc kim jest człowiek ze swej natury? Sprawa trzecia to historia odpowiedzi na postawione pytanie. Tym ostatnim nie będę się jednak zajmował.

1.1. CZŁOWIEK JEST DZIEŁEM NATURY

Od czasów Charlesa Darwina tylko niewielu – i to raczej z powodów ideologicznych niż merytorycznych – zaprzecza pokrewieństwu człowieka i innych organizmów żywych. Badania nad genomami zdają się nie pozostawiać wątpliwości: człowiek jest częścią ewolucyjnego łańcucha. Miliony lat temu pojawił się Homo erectus, a potem Homo sapiens, choć początkowo był on bardziej erectus niż sapiens. Zwierzęcy rodowód człowieka nie podlega dyskusji. Jednakże, jak podkreśla znakomity znawca tematu Michael Tomasello, mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową. Sześć milionów lat temu bowiem wyodrębniła się grupa człowiekowatych, około dwóch milionów lat temu zaś wyłonił się gatunek Homo, ale dopiero około 200 tysięcy lat temu gatunek ten zdobył taką przewagę nad innymi, że doczekał się nazwy gatunkowej Homo sapiens (Tomasello, 1999). Gatunek ten osiągnął przy tym niezwykłe sprawności, z których najważniejsze to:

zdolność do wytwarzania różnorodnych i wysoce wyspecjalizowanych narzędzi;

zdolność do komunikacji symbolicznej, ale i do operowania symbolami natury artystycznej, na przykład wytwarzania obiektów artystycznych;

zdolność do organizowania rozmaitych praktyk społecznych – od ceremonii pogrzebowych do systematycznej zbiorowej uprawy roślin.

Najbardziej zdumiewające jest to, że przy skrajnie dużym podobieństwie genomu człowieka i genomu innych naczelnych, szczególnie szympansa, występują tak gigantyczne różnice pod względem sprawności, jakimi dysponują przedstawiciele pokrewnych gatunków. W największym stopniu dotyczy to sprawności poznawczych. Owe różnice nadal są nadzwyczaj trudne do wyjaśnienia. Pojawia się bowiem pytanie o szczególne warunki czy przesłanki tak niezwykłego skoku rozwojowego. Tomasello uważa, że mechanizmem odpowiedzialnym za tę jakościową różnicę jest przekaz społeczny, transmisja kulturowa. Polega to nie tylko na tym, że dzieci naśladują rodziców, ale i na tym, że rodzice intencjonalnie edukują dzieci. Polega to nie tylko na przypadkowym kumulowaniu się danych, ale i na tym, że skumulowane dane się chroni, rozpowszechnia i udoskonala. Dzieje się to za sprawą trzech form uczenia się, z których dwie zostały solidnie opisane w psychologii jako przejawy uczenia się społecznego: uczenie się przez naśladownictwo i uczenie się przez instrukcję (Bandura, 2007). Trzecia forma to uczenie się kolaboratywne, a więc uczenie się w trakcie wspólnego wykonywania czynności, w którego wyniku kształtuje się również zdolność do przyjęcia perspektywy innego człowieka (Tomasello, Kruger i Ratner, 1993).

1.1.1. ZWIERZĘ SPOŁECZNE, KTÓRE NIE LUBI SWOJEJ ZWIERZĘCOŚCI

Prawie dwa i pół tysiąca lat temu Arystoteles napisał, że człowiek jest zwierzęciem politycznym, co oznaczało przede wszystkim to, że jest zwierzęciem społecznym. Sformułowanie to nikogo wtedy nie dziwiło i nie oburzało. Wprawdzie Arystoteles pojęcie to rezerwował wyłącznie dla mężczyzn, a kobietom wprost odmawiał człowieczeństwa, ale dziś bez żadnych wahań powiemy, że dotyczy to wszystkich ludzi. Co jednak oznacza takie sformułowanie? Oznacza, że człowiek, tak jak inne zwierzęta, podlega prawom natury oraz że jest zwierzęciem szczególnym, bo podlega też prawom kultury. Po pierwsze, znaczy to, że człowiek jest bytem materialnym, biologicznym, który dla zapewnienia sobie szans przeżycia i zachowania gatunku musi respektować ukształtowane w toku ewolucji ograniczenia. Po drugie zaś, oznacza to, że istota człowieczeństwa zawiera się w zdolności do współdziałania z innymi ludźmi i – jak podkreślał Tomasello – kumulowania doświadczenia i zdolności do dzielenia się nim z innymi.

Musimy jednak zwrócić uwagę na pewne interesujące w tym względzie zjawiska. Jedna z najczęściej wydawanych na świecie książek psychologicznych to The Social Animal, napisana przez Elliota Aronsona. Tytuł pracy w sposób oczywisty nawiązuje do Arystotelesa, lecz o ile w czasach Akademii Platońskiej i Arystotelesa sformułowanie to nie budziło zastrzeżeń, o tyle w czasach Aronsona już tak. Zauważmy na przykład, że w tytule polskiego przekładu zabrakło słowa „zwierzę”. W Polsce książka Aronsona ukazała się pod tytułem Człowiek – istota społeczna. Niby to samo, ale... Najwyraźniej mamy jakiś kłopot z zaakceptowaniem zwierzęcej strony swojej natury. Dystansowanie się od niej jest zjawiskiem dość powszechnym.

Po pierwsze, prawie wszystkie porównania ze zwierzętami spostrzegane są jako obraźliwe. Lista takich obraźliwych porównań jest długa: bydlak, małpa, świnia, krowa, żmija, szczur, osioł, jeleń, wąż, sęp, baran, papuga, glista, żaba, kwoka, wściekły pies, ścierwojad, hiena, gnida[1]. Są wprawdzie wersje pieszczotliwe, na przykład myszko, żabko, kotku, misiu, ale wyraźnie nawiązują one do syndromu dziecięcości, o którym będzie jeszcze mowa.

Po drugie, wiele badań wskazuje na zjawisko infrahumanizacji, czyli tendencję do odmawiania przedstawicielom grup obcych cech i emocji typowo ludzkich oraz tendencję do przypisywania im cech zwierzęcych.

Pod koniec lat osiemdziesiątych Daniel Bar-Tal na przykładzie długotrwałego konfliktu izraelsko-palestyńskiego pokazał mechanizm nazwany przezeń delegitymizacją. Zjawisko to polega na stosowaniu wobec przedstawicieli grup obcych skrajnie negatywnych ocen i charakterystyk, co stanowi formę symbolicznego wykluczenia ze społeczności. Ze zdaniem ludzi delegitymizowanych nie trzeba się liczyć, a interesy tych ludzi leżą poza kręgiem zainteresowań grupy własnej (Bar-Tal, 1989, 1990). W systemie znaczeń, jakimi operują członkowie grup własnych, znajdują się etykiety podkreślające powody nieakceptacji: barbarzyńca, moher, leming, pedał, komuch i wiele, wiele innych. Bar-Tal podkreśla, że tego rodzaju tendencje pojawiają się wraz ze wzrostem poczucia zagrożenia grupy własnej, a takim zagrożeniem często okazuje się sama obecność rywalizującej grupy politycznej, etnicznej czy innej. Tendencje do delegitymizacji nasilają się także w warunkach doświadczenia wyrazistości śmierci (Łukaszewski, 2010; Łukaszewski i Boguszewska, 2008).

Bar-Tal zauważył, że jednym ze sposobów delegitymizacji jest dehumanizacja, czyli odmawianie cech ludzkich przedstawicielom grup obcych. Na swój sposób przedstawił to także Jaques-Philippe Leyens, który twierdzi, że cechy typowo ludzkie jesteśmy skłonni przypisywać tylko przedstawicielom własnej grupy, a zarazem skłonni jesteśmy wykluczać te cechy u przedstawicieli grup obcych (Delgado Rodríguez, Rodríguez-Pérez, Vaes, Betancor Rodríguez i Leyens, 2012; Vaes, Leyens, Paladino i Miranda, 2012; Vaes, Paladino, Castelli, Leyens i Giovanazzi, 2003). Tak więc przedstawiciele grupy własnej przeżywają więcej emocji typowo ludzkich, a mniej typowo zwierzęcych, natomiast przedstawiciele grupy obcej – odwrotnie. Porównanie do zwierząt pod jakimkolwiek względem jest nie tylko deprecjonujące, ale jest wręcz sposobem zaprzeczenia człowieczeństwa.

RAMKA 1.1

INFRAHUMANIZACJA

Monika Mirosławska i Mirosław Kofta sprawdzali, jak wiele emocji pozytywnych i negatywnych osoby badane (licealiści) przypisują przedstawicielom grupy własnej, a jak wiele przedstawicielom grupy obcej. Jeżeli przyjąć dobrze uzasadnioną tezę, że emocje negatywne są ewolucyjnie wcześniejsze (por. na przykład Obuchowski, 1970), to można uznać, że w większym stopniu reprezentują one zwierzęcą naturę człowieka. Badania nie pozostawiają żadnych wątpliwości. Członkom własnej grupy przypisywano znacznie więcej pozytywnych i znacznie mniej negatywnych emocji niż członkom grupy obcej (rycina 1.1).

Tomasz Baran z kolei sprawdzał, jak dobrze do opisu przedstawicieli grupy własnej (Polacy), przedstawicieli grupy obcej (Cyganie) i do zwierząt dopasowane są różne słowa określające stany i atrybuty typowo ludzkie (na przykład abecadło, wartości) lub typowo zwierzęce (na przykład obroża, sierść). Okazało się, że w wypadku grupy własnej przeważają słowa „ludzkie”, a w wypadku grupy obcej i zwierząt – słowa „zwierzęce” (rycina 1.2).

Szczególnie mocny, wręcz dramatyczny efekt to brak istotnych różnic w ocenie Cyganów i zwierząt.

Rycina 1.1.

Pozytywne i negatywne emocje przypisywane przedstawicielom grupy własnej (my) i grupy obcej (oni).

Źródło: Mirosławska i Kofta, 2007, s. 59, opracowanie własne.

Rycina 1.2.

Atrybuty typowo ludzkie i typowo zwierzęce przypisywane przedstawicielom różnych grup.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Baran, 2011, s. 210.

Po trzecie, aktywizacja myśli o zwierzęcej stronie natury ludzkiej wzbudza niechęć i lęk. Wiele badań wskazuje na to, że skojarzenia ze zwierzęcością wzbudzają lęki egzystencjalne, a zaktywizowany lęk rodzi niechęć do czynności spostrzeganych jako zwierzęce. Jedną z takich czynności jest (co może skądinąd wywołać zdumienie) publiczne karmienie piersią. Cathy R. Cox, Jamie L. Goldenberg, Jamie Arndt i Tom Pyszczynski stwierdzili, że pojawienie się lęku przed śmiercią nasilało negatywne reakcje na publiczne karmienie piersią. Aktywizacja podobieństwa do zwierząt i zarazem aktywizacja myśli o śmierci powodowały wzrost dostępności myśli o śmierci (Cox, Goldenberg, Arndt i Pyszczynski, 2007). Podobnych danych jest wiele (zob. ramka 1.2).

RAMKA 1.2

ZACHOWANIA ZWIERZĘCE

W badaniach wykonanych w naszym zespole sprawdzaliśmy, w jakim stopniu aktywizacja myśli o śmierci modyfikuje stosunek do zachowań uznawanych za zwierzęce – do kontaktów seksualnych ze zwierzęciem, do ekshibicjonizmu oraz do okrucieństwa wobec zwierząt. Przedmiotem pomiaru była wielkość reakcji wstrętu. Jak widać na rycinie 1.3, aktywizacja myśli o śmierci nasilała wstręt do sodomii i do ekshibicjonizmu, ale nie nasilała wstrętu wobec okrutnego traktowania zwierząt. Inaczej mówiąc, nasilała negatywny stosunek do zwierzęcych zachowań u ludzi, ale nie różnicowała – jak w wypadku okrucieństwa – stosunku do traktowania zwierząt inaczej niż ludzi.

Rycina 1.3.

Lęk przed śmiercią a wielkość przeżywanej reakcji wstrętu z powodu różnych form zachowania się.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Łukaszewski, 2010, s. 50.

RAMKA 1.3

STOSUNEK DO ZWIERZĄT

Z opisywanej perspektywy interesującym problemem wydaje się stosunek do zwierząt. Michał Bilewicz, Roland Imhoff i Marek Drogosz wykazali, że istnieje związek między rodzajem stosowanej diety a stosunkiem do zwierząt. Jak wiadomo, istnieje również tendencja do antropomorfizacji zwierząt, ale jest ona znacząco niższa u tych, którzy stosują dietę mięsną, niż u wegetarian i wegan. Badacze stwierdzili ponadto, że wegetarianie i weganie są mniej skłonni do spostrzegania ludzkiej wyjątkowości czy unikatowości (Bilewicz, Imhoff i Drogosz, 2011).

Alexa Albert i Kris Bulcroft w prowadzonych przez siebie badaniach wykazały, że wiele osób nawiązuje głęboką więź ze zwierzętami. Badani w wielu wypadkach deklarowali, że to zwierzęta (a nie ludzie) są dla nich najbliższymi istotami, że zwierzęta darzą ich bezwarunkową akceptacją, że są lojalne i najlepiej ze wszystkich istot zabezpieczają przed samotnością (Albert i Bulcroft, 1987, 1988).

Catherine A. Faver i Elisabeth B. Strand wykazały, że okrucieństwo wobec zwierząt jest sposobem demonstrowania swojej władzy i wzbudzania poczucia zagrożenia nie tylko wobec samych zwierząt, ale także wobec członków rodziny (Faver i Strand, 2003, 2007). Okrucieństwo wobec zwierząt i przemoc wobec ludzi w tym wypadku są mocno skorelowane. Może to oznaczać dehumanizację członków rodzin ze wszystkimi tego konsekwencjami.

1.1.2. JEŚLI NIE ZWIERZĘ, TO KTO?

Wygląda zatem na to, że ludzie dystansują się wobec zwierzęcej strony własnej natury, w pewnych warunkach przypisują cechy zwierzęce przedstawicielom grup obcych, a z drugiej strony (przynajmniej niektórzy) skłonni są antropomorfizować zwierzęta i przypisywać swoim pupilom cechy ludzkie.

Przez dotychczasowy wywód przewijało się przeciwstawienie ludzkiej i zwierzęcej strony człowieka. Czy zatem wystarczy myśleć o tym, że jest się człowiekiem, aby uniknąć skojarzeń ze zwierzęcą częścią swojej natury? W dawnym Związku Radzieckim można było zobaczyć plakat przedstawiający nadnaturalnej wielkości postać Włodzimierza Lenina i towarzyszący jej napis „samyj czełowieczeskij czełowiek” (najbardziej ludzki człowiek). Może więc, aby nie być zwierzęciem, wystarczy być „ludzkim człowiekiem”. Tak jednak nie jest, bo przeciwieństwem zwierzęcości nie jest człowieczeństwo jako takie, ale raczej atrybuty boskości. Legendarna aria Radamesa w operze Aida Giuseppe Verdiego zaczyna się od słów: „Boska Aido – niebios kochanko”. Lista boskich kobiet i równie boskich mężczyzn w literaturze, a szczególnie w show biznesie jest nadzwyczaj długa. Co więcej, atrybut boskości przypisuje się nie tylko osobom, lecz także poszczególnym częściom ciała. Była kiedyś „boska ręka Diego Maradony”, teraz zaś (jak głosił tytuł gazetowy) są „boskie nogi Cristiano Ronaldo”, czy też (inny tytuł gazetowy) „boskie piersi Joanny Krupy bez stanika”.

Istnieje wiele danych dotyczących niechęci wobec zwierzęcej strony własnego Ja oraz wiele danych pokazujących psychologiczne konsekwencje aktywizacji myśli o podobieństwie do zwierząt. Należałoby zatem oczekiwać, że podobne – choć przeciwstawne co do kierunku – efekty dotyczyć będą aktywizacji myśli o podobieństwie do takiego czy innego boga (boskiej strony własnego Ja). Niestety nie udało mi się znaleźć danych empirycznych, które dotyczyłyby tego zagadnienia. Pewnych poszlak dostarczają jednak przedstawione przez Jonathana Haidta dane na temat tak zwanej etyki boskości (czasem nazywanej też etyką świętości). Wedle tego przekonania „ludzie nie są jedynie zwierzętami wyposażonymi w świadomość – są dziećmi Boga i powinni postępować stosownie do tego faktu” – pisze Haidt (2014, s. 142–143). Przeciwieństwem boskości jest upodlenie, a więc zezwierzęcenie. Co interesujące, jak wynika z badań Haidta, etyka ta jest dość powszechna wśród wyznawców prawicowych, konserwatywnych idei politycznych. Zapewne nie jest zbiegiem okoliczności, że osoby o takich właśnie poglądach bardziej niż inne przeżywają silny niepokój na myśl o własnej śmiertelności, i nie jest przypadkiem, że lęk przed śmiercią wzmaga identyfikację z własnym światopoglądem szczególnie u osób konserwatywnych (zob. Łukaszewski, 2010). Być może podkreślanie podobieństwa do Boga jest u nich związane z obietnicą nieśmiertelności. Sądzę, że otwiera się tutaj interesujące pole do badań.

1.2. ISTOTA SPOŁECZNA

Gdzieś pomiędzy zwierzęciem i Bogiem jest człowiek. Nawet najbardziej indywidualistycznie zorientowane jednostki ludzkie są istotami społecznymi w pełnym tego słowa znaczeniu. Przede wszystkim dlatego, że ulegają socjalizacji, obserwują socjalizację adresowaną do innych i same podejmują działania socjalizacyjne wobec innych. Przez lata psychologia upatrywała mechanizmów socjalizacyjnych przede wszystkim w relacjach dorosły–dziecko. Trudno zaprzeczyć, że jest to ważny tor oddziaływań. Zaczyna się od prostego treningu samodzielności (lub niesamodzielności) małych dzieci, związanego głównie ze sposobami reakcji na próby spontanicznej aktywności dzieci. Wzmacnianie takich prób („Sprawdź, co się stanie”, „Sam spróbuj”, „Z pewnością sobie poradzisz” i tym podobne) lub ich ograniczanie („Nie rób tego, bo sobie krzywdę zrobisz”, „Nie wchodź tam, bo ubranko sobie pobrudzisz”, „Nie dotykaj, bo nie wiadomo, co to jest” i tym podobne) nie tylko służy rozwojowi samodzielności bądź niesamodzielności, ale kształtuje też ogólne nastawienie wobec zadań czy zdarzeń (White, 1959). Akceptacja, wspieranie samodzielności sprzyja kształtowaniu postawy skutecznego sprawcy, podczas gdy ograniczanie, udaremnianie samodzielności sprzyja bierności i postawie bezradnościowej, roli pionka niesionego przez zdarzenia zewnętrzne (DeCharms, 1968).

Główne mechanizmy socjalizacji to przede wszystkim nagrody i kary (albo szerzej – wzmocnienia) oraz wzorce zachowania, szczególnie wzorce pochodzące od osób znaczących, a także wzorce o dużej powszechności. W grę wchodzą oczywiście rodzice, nauczyciele, duchowni, cenieni artyści oraz im podobni jako osoby znaczące, ale nie można tu pomijać wielkiej roli rówieśników – i jako osób znaczących (bliscy przyjaciele), i jako źródła zachowań powszechnych, bo powielanych wielokrotnie w grupach rówieśniczych (Harris, 2001). Nie przypadkiem Judith Harris mówi o autosocjalizacji, czyli mechanizmie odwołującym się nie do presji zewnętrznej, ale raczej do wyboru. „Nagrody i kary – pisze Harris – otrzymywane od rówieśników czy rodziców na ogół nie są potrzebne, ponieważ dzieci chcą być podobne do osób tej samej płci i w podobnym wieku” (Harris, 2010, s. 245). Oznacza to, że dzieci rozpoznają pewne wzory zachowania jako wartościowe z własnego punktu widzenia i przejmują je dobrowolnie (co nie znaczy intencjonalnie, bo mechanizmy modelowania są często automatyzmami – zob. Bandura, 2007).

RAMKA 1.4

RODZIC I RÓWIEŚNIK

Nie zapomniałem tamtego dnia u schyłku lata, gdy po raz ostatni byłem z ojcem na plaży. Nie, nie zmarł ani nie rzucił nas dla młodej kobiety. Po prostu zawsze przychodzi taki dzień, kiedy idzie się z ojcem na plażę czy nad jezioro ostatni raz. Potem jeździ się w takie miejsca już tylko z kolegami, w klasowej paczce, szukając dziewczyn, taniego alkoholu i tego rodzaju wrażeń, które uchodzą za fundamentalnie przełomowe.

Mieliśmy swój własny rytuał tych późnopopołudniowych plażowań, które – w przeciwieństwie do rodzinnych wypraw tramwajem do Jelitkowa – odbywało się w dzień powszedni, gdy słońce nie grzało już tak mocno, a światło nad zatoką miało w sobie ów niezwykły, pociągający urok rozproszenia.

Paweł Huelle, Śpiewaj ogrody, Kraków 2014, Wydawnictwo Znak, s. 119

A więc Weiser umówił się z nami przed główną bramą oliwskiego zoo na następny dzień. Na ile było to zaplanowane, a na ile wynikało z sytuacji, kiedy zaczepiona Elka o mały włos nie przeorała twarzy Szymka pazurami? Nie mam tu żadnej pewności. A zresztą – co to za słowo „umówił”? On nam to spotkanie po prostu wyznaczył – jak suweren wasalom, ustami herolda. Wtedy, rzecz jasna, nie odczułem tego w ten sposób, ale już w sekretariacie, na składanym krześle, kiedy szumiała woda na kawę i tykał ścienny zegar, wtedy już miałem niejasne przeczucie, że Weiser był od tamtej chwili naszym suwerenem i nic tego zmienić nie mogło.

Teraz widzę, że pierwszy rozdział nienapisanej książki o nim powinien zaczynać się od słów: „Dobrze, powiedz im, żeby jutro przyszli do zoo o dziesiątej obok głównego wejścia”, które Weiser wypowiedział z okna na pierwszym piętrze, skąd dolatywał nas znajomy turkot maszyny do szycia.

Paweł Huelle, Weiser Dawidek, Londyn 1992, Puls, s. 41

Choć trudno mówić o rezultatach socjalizacji w pełnym tego słowa znaczeniu, można się pokusić o wskazanie najważniejszych konsekwencji tego procesu.

Pierwszą z nich jest afiliacja i związane z nią poczucie bezpieczeństwa. Od dawna wiadomo, że w sytuacjach zagrożenia sytuacyjnego ludzie wolą być razem z innymi niż samotnie (Schachter, 1959). Wiadomo, że mechanizm ten działa także w warunkach aktywizacji lęków egzystencjalnych, na przykład lęku przed śmiercią (Wisman i Koole, 2003) czy przed samotnością. Słowem, ludzie uczą się, że obecność innych ludzi może przynosić ukojenie.

RAMKA 1.5

Do Ralfa dotarł głos Prosiaczka:

– Dajcie mi coś powiedzieć!

Stał w pyle walki, kiedy szczep zorientował się w jego zamiarze, przenikliwe wrzaski zmieniły się w nieustający gwizd.

Prosiaczek uniósł konchę i gwizd nieco ustał, ale za chwilę zabrzmiał z jeszcze większą siłą.

– Trzymam konchę!

Zaczął krzyczeć:

– Mówię wam, że trzymam konchę!

Nieoczekiwanie zrobiła się cisza; szczep chciał się dowiedzieć, co zabawnego ma do powiedzenia Prosiaczek.

Cisza i milczenie; ale w tym milczeniu Ralf usłyszał dziwny dźwięk przy swojej głowie. Nastawił ucha i znów go usłyszał; słabiutki świst w powietrzu. Ktoś rzucał kamieniami. To Roger. Jedną ręką rzucał, a drugiej nie spuszczał z lewara. Pod nim, w dole, Ralf wyglądał jak zmierzwiona strzecha włosów, a Prosiaczek jak wór tłuszczu.

– Muszę wam to powiedzieć. Postępujecie jak dzieciaki.

Gwizd podniósł się na nowo i zaraz ucichł, gdy Prosiaczek uniósł białą, czarodziejską muszlę.

– Co lepsze, czy być bandą wymalowanych dzikusów, jak wy, czy rozsądnymi ludźmi, jak Ralf?

Dzicy podnieśli wrzask. Prosiaczek znów zaczął krzyczeć.

– Co lepsze, prawo i zgoda, czy polowanie i zabijanie?

Znowu wrzawa i znowu świst w powietrzu. Ralf przekrzyczał hałas:

– Co lepsze, prawo i ocenianie, czy polowanie i niszczenie?

Teraz i Jack wrzeszczał i Ralf już nie mógł ich przekrzyczeć. Jack wycofał się ku dzikim i tworzyli teraz zwarty mur jeżący się włóczniami. Zaczęli myśleć o ataku; gotowali się, by zmieść wroga z przejścia. Ralf stał zwrócony do nich trochę bokiem, z włócznią w pogotowiu. Przy nim Prosiaczek trzymał talizman, kruche, lśniące piękno, muszlę. Biła w nich burza wrzasków, śpiew nienawiści. Wysoko nad nimi Roger w delirycznym niepohamowaniu nacisnął całym ciężarem na lewar.

Ralf usłyszał spadającą skałę dużo wcześniej, niż ją spostrzegł. Poczuł pod stopami drgnienie i usłyszał gruchot kamieni na szczycie. Potem olbrzymi odłam grzmotnął w skalny pomost i Ralf rzucił się na płask na ziemię, a dzicy wrzasnęli.

Blok zawadził w locie Prosiaczka, ocierając się o jego bok – koncha rozprysła się na drobne kawałeczki i przestała istnieć. Prosiaczek, bez słowa, nie zdążywszy nawet jęknąć, poleciał łukiem, obracając się w powietrzu. Blok odbił się jeszcze dwa razy i znikł w gąszczu lasu. Chłopiec spadł plecami na czerwoną, kwadratową skałę czterdzieści stóp niżej w morzu. Z pękniętej czaszki coś wypłynęło i zabarwiło się na czerwono. Ręce i nogi Prosiaczka drgnęły parę razy jak u zarzynanej świni. Potem morze wydało długie powolne westchnienie, na skale zakipiała biało-różowa woda, a gdy opadła z sykiem, ciała Prosiaczka już nie było.

William Golding, Władca much, tłum. Wacław Niepokólczycki,
Kolekcja Gazety Wyborczej, Warszawa br., s. 162–163

Zjawiskiem drugim jest kształtowanie się więzi. Mowa tu właściwie o dwóch zjawiskach. Jednym z nich jest przywiązanie, a zatem więź tworząca się między dzieckiem i pojedynczymi osobami, najczęściej opiekunami. Więź ta może mieć różnorakie formy: może to być przywiązanie bezpieczne, lękowo-ambiwalentne lub unikające (Ainsworth i Bowlby, 1991; Bowlby, 1982). Psychologowie rozwoju dostarczają wielu danych pokazujących konsekwencje każdego typu więzi. Z drugiej strony mogą to być więzi grupowe, a więc poczucie przynależności grupowej, poczucie współzależności, wreszcie – tożsamość grupowa (Brown, 2006; Turner, 1987).

Zjawisko trzecie to konformizm, o którym więcej będzie w rozdziale trzecim. Istota konformizmu polega na zdobywaniu aprobaty społecznej, szczególnie ze strony grup i jednostek bardzo cenionych, choć zachowania konformistyczne pojawiają się także pod wpływem jednomyślnego oddziaływania grup tworzonych doraźnie (Asch, 1946, 2003). Okazuje się ponadto, że nawet znajomość mechanizmów uległości nie wyklucza tendencji do zachowań konformistycznych (Pratkanis, 2007), a sam konformizm można dodatkowo intensyfikować, kiedy w grę wchodzą ważne interesy lub jasno sformułowany cel grupowy (Deutsch i Gerard, 1955).

Zjawisko czwarte to solidarność grupowa, tworząca się wedle rozmaitych kryteriów: płciowych, etnicznych, wyznaniowych, politycznych. Zjawisko solidarności z jednej strony jest warunkiem spoistości grup społecznych (Turner, Oakes, Haslam i McGarty, 1994), z drugiej zaś – stronniczości grupowej, a więc tendencji do faworyzowania własnej grupy i deprecjonowania grup obcych (Brown, 2006).

Bodaj najważniejszym efektem socjalizacji jest przyswojenie sobie tego, co Janusz Reykowski nazywa kolektywnym systemem znaczeń, a więc zbioru przekonań czy idei jednoczących większe lub mniejsze grupy. System ten zawiera w sobie – co jest kluczowe z perspektywy przewidywania zachowań – normy zachowania, a przede wszystkim standardy stanów pożądanych (Reykowski, 1995).

1.3. DZIECKO KULTURY

Kolektywny system znaczeń uwzględnia przynależność do grup społecznych o różnej wielkości i różnej złożoności, a także różnorakie związki z szeroko pojmowaną kulturą, z całością wytworów ludzkich. Nierespektowanie norm i standardów postulowanych przez grupy społeczne pociąga za sobą wykluczenie poza nawias społeczności. Dystansowanie się od kultury – jej nieznajomość lub ignorowanie – powoduje wykluczenie poza krąg kulturowy, niekiedy częściowe lub czasowe, niekiedy zaś rozległe, a nawet akulturację.

Kultura to świat rzeczy, świat zdarzeń, świat instytucji i świat idei. Świat rzeczy to rozmaite narzędzia, środki ochraniające, na przykład ubrania czy mieszkania, systemy komunikacyjne fizyczne i elektroniczne. Zbiór rzeczy nieustannie się powiększa i nieustannie zmienia, a każdy człowiek w ciągu swojego życia ma kontakt z ogromną liczbą rzeczy, co więcej, w ciągu życia uczy się operować i wykorzystywać duże zasoby różnych rzeczy. Kontakt z rzeczami, umiejętność ich używania to miara ucywilizowania jednostki. Miarą wartości rzeczy jest przede wszystkim, choć nie wyłącznie, użyteczność.

Szczególne znaczenie wśród rzeczy ma miejsce, w którym żyjemy – nasz kraj, nasze miasto czy region, nasza dzielnica, nasz dom. Maria Lewicka znakomicie pokazała, że związek z miejscami jest nie tylko pragmatyczny i instrumentalny, ale także sentymentalny – lubimy swoje miejsca, tęsknimy do nich, dbamy o nie z czułością (Lewicka, 2012); Barbara Fatyga zaś przedstawiła mechanizm kształtowania wzorców zachowania specyficznie związanych z miejscem, w którym żyjemy (Fatyga, 2005).

Kultura to również zdarzenia, głównie zbiorowe: akcje polityczne, wydarzenia artystyczne, obrzędy religijne, imprezy sportowe, kongresy naukowe. Niektóre z nich są sposobem wywierania wpływu na kształt rzeczywistości (strajki, akcje polityczne) lub na stan wiedzy powszechnie dostępnej (wydarzenia naukowe), inne mają na celu przede wszystkim wspólne przeżywanie (sport, sztuka, religia) oraz tworzenie więzi grupowych (wyznawcy, fani, kibice). Oczywiście zdarzenia mogą też mieć charakter lokalny, na przykład jubileusz, konfirmacja, bar micwa, wieczór panieński, targ staroci, kolacja wigilijna czy stypa. Wydaje się, że owe zdarzenia lokalne lepiej niż zdarzenia o wielkiej skali ujawniają swój więziotwórczy charakter. Jak zobaczymy później (rozdział trzeci), zdarzenia zbiorowe na ogół odbywają się wedle zrutynizowanych scenariuszy.

Związek z kulturą to umiejętność poruszania się w świecie instytucji, a jest to świat zróżnicowany i wielce wyspecjalizowany (ramka 1.6). To cały system instytucji edukacyjnych – od żłobka do uniwersytetu trzeciego wieku. To instytucje zapewniające porządek publiczny – policja, gwardia narodowa, straż miejska. To wymiar sprawiedliwości – sądy, zakłady penitencjarne. To także instytucje opiekuńcze – domy dziecka, domy opieki dla ludzi starych – oraz instytucje wyspecjalizowane w ochronie zdrowia – szpitale, przychodnie lekarskie. I wiele, wiele innych.

RAMKA 1.6

PROCES JÓZEFA K.

Nadzorca wzywa pana! – zawołano.

Tym, co go przestraszyło, był krzyk, ten krótki, urywany żołnierski wrzask, o który by nigdy strażnika Franciszka nie posądzał. Sam rozkaz był mu pożądany.

– Wreszcie! – odkrzyknął, zamknął szafkę i natychmiast pobiegł do sąsiedniego pokoju.

Tam stali obaj strażnicy i, jakby się to samo przez się rozumiało, zagnali go z powrotem do pokoju.

– Co wam przyszło do głowy! – wołali. – W koszuli chcecie iść do nadzorcy? Każe was obić i nas w dodatku.

– Puśćcie mnie, do diabła! – wołał K., którego już przyparli do szafy. – Nie można wymagać ode mnie odświętnego stroju, skoro napada się na mnie w łóżku.

– Trudna rada – powiedzieli strażnicy, którzy zawsze ilekroć K. podnosił głos, uspokajali się, nawet wprost smutnieli, co go mieszało i poniekąd otrzeźwiało.

– Śmieszne ceremonie – mruczał jeszcze, ale już zdjął ubranie z krzesła i trzymał je chwilę w obu rękach, jakby poddawał je ocenie strażników. Potrząsnęli głowami.

– To musi być czarne ubranie – powiedzieli.

Na to K. rzucił ubranie na podłogę i sam nie rozumiejąc, w jakim sensie to mówi, powiedział:

– Przecież to jeszcze nie jest rozprawa główna.

Strażnicy uśmiechnęli się, lecz obstawali przy swoim:

– To musi być czarne ubranie.

– Jeśli przez to przyspieszę sprawę, niech już będzie – powiedział K., otworzył sam szafę i szukał długo pomiędzy garniturami, wybrał najlepszy czarny żakiet, który swoim krojem wywołał sensację wśród znajomych, wyciągnął także inną koszulę i zaczął się starannie ubierać. W skrytości ducha sądził, że udało mu się przyspieszyć całą sprawę przez to, że strażnicy zapomnieli zmusić go do kąpieli. Obserwował ich, czy sobie tego może jednak nie przypomną, ale oni oczywiście wcale na to nie wpadli, natomiast Willem nie zapomniał wysłać Franciszka do nadzorcy z doniesieniem, że K. się ubiera.

Gdy był już zupełnie ubrany, musiał przejść obok Willema przez pusty pokój sąsiedni do następnego, którego dwuskrzydłowe drzwi były już na oścież otwarte. Ten pokój, jak K. dobrze o tym wiedział, zamieszkiwała od niedawna niejaka panna Burstner, stenotypistka, która zwykła była bardzo wcześnie wychodzić do pracy, późno wracała do domu i z którą K. zamienił był zaledwie parę razy pozdrowienia. Teraz wysunięto na środek pokoju stolik nocny sprzed jej łóżka, niby stół na rozprawie sądowej i za nim zasiadł dozorca. Założył nogę na nogę i jedno ramię oparł na poręczy krzesła.

W jednym kącie pokoju stali trzej młodzi ludzie i przypatrywali się fotografiom panny Burstner zatkniętym w wiszącą na ścianie trzcinową matę. Na klamce otwartego okna wisiała biała bluzka. Z okna naprzeciw znowu wychylali się oboje starzy, ale grupa powiększyła się, bo za nimi stał znacznie od nich wyższy mężczyzna z rozpiętą na piersiach koszulą, który przebierał palcami w swojej rudawej spiczastej bródce.

– Józef K.? – spytał nadzorca, może tylko po to, aby ściągnąć na siebie jego latający wzrok.

K. przytaknął.

– Pan jest zapewne bardzo zaskoczony wypadkami dzisiejszego ranka? – spytał nadzorca i przesunął przy tym obiema rękami kilka przedmiotów leżących na stoliku: świecę, zapałki, książkę i poduszeczkę na szpilki, jakby to były przedmioty potrzebne mu do rozprawy.

– Pewnie – odparł K. i ogarnęło go miłe uczucie zadowolenia, że wreszcie ma do czynienia z człowiekiem rozumnym i może z nim mówić o swojej sprawie. – Bez wątpienia, jestem zaskoczony, ale znowu nie tak bardzo.

– Nie bardzo zaskoczony? – spytał nadzorca i postawił świecę na środku stolika, grupując wokoło niej inne przedmioty.

– Może mnie pan źle zrozumie – śpiesznie zauważył K. – Przyznaję – tu przerwał i obejrzał się za jakimś krzesłem. – Mogę chyba usiąść? – zapytał.

– To u nas nie jest przyjęte – odpowiedział nadzorca.

– Przyznaję – rzekł K. już bez dalszej przerwy – że jestem bądź co bądź bardzo zaskoczony, ale gdy się żyło na świecie trzydzieści lat i samemu musiało się przez życie przebijać, jak to mnie przypadło w udziale, człowiek staje się odporny i nie bierze już tak poważnie żadnych niespodzianek. Zwłaszcza takich jak ta dzisiejsza.

– Dlaczego zwłaszcza takich jak ta dzisiejsza?

– Nie mówię, że uważam to wszystko za żart, na to poczynione przygotowania wydają mi się jednak zbyt daleko idące. Należałoby wmieszać w to wszystkie osoby pensjonatu, a także was wszystkich, a to by przekraczało granice żartu. Nie chcę więc mówić, że to jest żart.

– Całkiem słusznie – powiedział nadzorca i obliczał, ile jest zapałek w pudełku.

– Z drugiej jednak strony – ciągnął dalej K. i zwrócił się przy tym do wszystkich, a chętnie byłby się nawet zwrócił jeszcze do tych trzech przy fotografiach – z drugiej jednak strony cała ta sprawa nie może być bardzo ważna. Wnioskuję to z tego, że jestem wprawdzie oskarżony, ale nie mogę znaleźć najmniejszej winy, o którą można by mnie było oskarżyć. Ale i to jest drugorzędną sprawą. Kto mnie oskarża? – oto zasadnicze pytanie. Jaka władza prowadzi dochodzenie? Czy pan jest urzędnikiem? Nikt z was nie ma munduru, chyba że pańskie ubranie – tu zwrócił się do Franciszka – zechce ktoś uważać za mundur, ale i ono jest raczej strojem podróżnym. W tych kwestiach żądam wyjaśnień i jestem przekonany, że po ich otrzymaniu najserdeczniej się rozstaniemy.

Nadzorca opuścił na stół pudełko z zapałkami.

– Pan jest w wielkim błędzie – rzekł. – Ci panowie i ja stoimy w tej sprawie całkiem na uboczu, co więcej, my o niej prawie nic nie wiemy. Choćbyśmy nosili nawet najbardziej przepisowe mundury, nie pogorszyłoby to ani trochę stanu pańskiej sprawy. Nie mogę też bynajmniej powiedzieć panu, czy jest pan oskarżony, sam tego nie wiem. Pan jest aresztowany, oto wszystko, więcej nie wiem. Może strażnicy nagadali co innego, w takim razie było to tylko czcze gadanie. Ale chociaż nie odpowiem na pańskie pytania, to jednak radzę panu mniej zajmować się nami i tym, co się z panem stanie, natomiast więcej myśleć o sobie. I lepiej nie robić tyle hałasu z tą pańską niewinnością, bo to psuje niezłe wrażenie, jakie pan na ogół sprawia. Powinien pan też być powściągliwszy w słowach. Prawie wszystko, co pan przedtem powiedział, można było po pierwszych paru słowach wywnioskować z pańskiego zachowania, zresztą nie było to nic dla pana szczególnie korzystnego.

K. wpatrzył się w nadzorcę. Dostawał nauczki jak w szkole i w dodatku może od człowieka młodszego od siebie! Za swoją otwartość został ukarany naganą! A o przyczynach aresztowania i o tym, kto je nakazał, nie dowiedział się niczego!

Zirytowany przemierzał pokój tam i z powrotem, w czym mu nikt nie przeszkadzał, podciągnął mankiety, obmacał sobie pierś, przygładził włosy, przeszedł obok trzech mężczyzn, powiedział:

– Ależ to nie ma sensu – na co się odwrócili i popatrzyli na niego życzliwie, ale z powagą, a on wreszcie zatrzymał się przy stole nadzorcy. – Prokurator Hasterer jest moim dobrym przyjacielem – rzekł – czy mogę do niego zatelefonować?

– Oczywiście – powiedział nadzorca – tylko nie wiem, jaki to mogłoby mieć sens? Chyba że ma pan z nim omówić jakąś prywatną sprawę.

– Jaki sens? – zawołał K. bardziej zdumiony niż rozgniewany. – Ależ kto pan jest? Pan chce widzieć sens, a dopuszcza się największego bezsensu. To doprawdy może przyprawić o rozpacz. Ci panowie najpierw mnie napadli, a teraz siedzą i stoją naokoło i każą mi popisywać się przed panem. Jaki to ma sens telefonować do prokuratora, gdy jestem rzekomo aresztowany? Dobrze, nie będę telefonował.

– Ależ proszę – powiedział nadzorca i wskazał ręką na przedpokój, gdzie był telefon. – Proszę, może pan zatelefonować.

– Nie, już teraz nie chcę – rzekł K. i podszedł do okna. Naprzeciw całe towarzystwo stało jeszcze u okna i tylko jego zbliżenie się zmieszało nieco obserwatorów. Starzy chcieli się podnieść, lecz znajdujący się za nimi człowiek uspokoił ich.

– Tam są także tacy widzowie! – zawołał K. całkiem głośno do nadzorcy i pokazał ich wskazując palcem. – Precz stąd! – krzyknął potem do nich.

Franz Kafka, Proces, tłum. Bruno Schulz, PIW, Warszawa 1994, s. 108–112

To oczywiste, że powstawanie, rozwój i specjalizacja różnych instytucji jako składników kultury jest konsekwencją rosnącej złożoności ludzkiego świata i nieuchronnego w takiej sytuacji podziału zadań czy podziału pracy.

Świat kultury, który odciska piętno na naszym życiu, to także idee. Idee religijne, od małych sekt poczynając (na przykład Najwyższa Prawda w Japonii), a kończąc na wielkich systemach religijnych – chrześcijaństwo, islam, judaizm, są ważną i bardzo wpływową częścią kultury ludzkiej w ciągu dziejów. Idee polityczne – od Platońskiej, rozwiniętej przez Arystotelesa idei demokracji, poprzez Manifest komunistyczny Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, następnie pomysł polityczny zjednoczonej Europy, aż po rosyjską koncepcję stref wpływu – kształtowały i kształtują przekonania i zachowania ludzi na całym świecie.

Wreszcie idee naukowe i wynikające z nich spory. Przewrót Kopernikański. Kreacjonizm i darwinizm. Obraz fizycznego świata. Wielkie psychologiczne koncepcje człowieka. Wielkie koncepcje rozwoju społeczeństw. Odkrycia genetyki. Odkrycia neuronauki. Długo by można wymieniać.

Zauważmy jednak, że w żadnym razie nie można mówić o przeciwstawieniu człowieka i kultury: tu człowiek, a tam kultura. Ten związek ma charakter dialektyczny, co więcej, jest bardzo skomplikowany.

Każdy z nas jest wytworem kultury, w jakiej żyje. Sama obecność w kulturze odciska swoje piętno w postaci rozlicznych standardów: językowych, żywieniowych, higienicznych, komunikacyjnych i wielu innych.

Każdy z nas jest nosicielem kultury – i w tym sensie, że przechowuje jej obraz oraz standardy kulturowe, i w tym sensie, że chroni je przed różnymi formami dewastacji wewnętrznej czy zewnętrznej, a także w tym sensie, że każdy z nas na swój sposób przekazuje zasymilowaną kulturę innym ludziom, szczególnie tym z bliskiego otoczenia.

Każdy z nas jest twórcą kultury, bo każdy z nas jest autorem jakiejś choćby niewielkiej innowacji. Nieważne przy tym, czy dotyczy to nowego przepisu na sałatkę owocową, czy nowej odmiany paprotki, czy może nowego, bardziej ekonomicznego sposobu ogrzewania mieszkań, czy też nowej teorii wyjaśniającej genezę nieśmiałości.

Każdy z nas jest obrońcą kultury własnej. Konfrontacje kultur odmiennych są, jak wiadomo, nieuchronne, a wtedy podtrzymanie prawa do zachowania własnej kultury staje się ważnym interesem jednostek i grup społecznych. Obrona kultury własnej nie musi jednak oznaczać nietolerancji wobec kultur obcych.

Co ważne, wcale nie musimy być świadomi tych czterech aspektów doświadczanych związków z kulturą. Nie przeszkadza to jednak w realizowaniu ról wytworu, nosiciela, twórcy i obrońcy kultury własnej (por. Łukaszewski, 1984).

Za Richardem Shwederem, wybitnym przedstawicielem psychologii kulturowej, można powiedzieć, że kultura i psychika, pozostające w stałej interakcji, nie tylko wzajemnie na siebie oddziałują, ale też wzajemnie się wytwarzają (Shweder, 1990).

1.4. KAPITAŁ W CZŁOWIEKU, CZŁOWIEK WOBEC KAPITAŁÓW

Słowo „kapitał” kojarzy się słusznie z Karolem Marksem, którego dzieło pod takim właśnie tytułem zapoczątkowało niejedną rewolucję. Tam jednak chodziło o kapitał natury ekonomicznej, a więc o produkcję, pieniądze i tym podobne. Z perspektywy psychologicznej jest on ważny, bo stanowi źródło zasobów życiowych jednostek i grup społecznych (Hobfoll, 2002, 2006), ale przecież nie jedyny. Większe znaczenie mają bowiem dwa inne kapitały: kulturowy i społeczny. Obydwa wyznaczają zachowania człowieka, ale też są tworzone przez każdego na swój sposób.

Pojęcie kapitału kulturowego wprowadził do humanistyki francuski socjolog i myśliciel Pierre Bourdieu w niezbyt jasnym, ale za to bardzo inspirującym opracowaniu (Bourdieu, 1986). Wyróżnił on trzy rodzaje kapitału kulturowego:

Kapitał uprzedmiotowiony (materialny) to różne dobra i wytwory kultury pozostające do dyspozycji jednostki, na przykład przez nią posiadane. Należą do nich książki, dzieła sztuki, nagrania muzyczne, kolekcje, instrumenty muzyczne.

Kapitał zinstytucjonalizowany (formalny, można rzec) to dokumenty potwierdzające kwalifikacje, ukończone szkoły, stopnie specjalizacji, a więc świadectwa, dyplomy, tytuły naukowe i tym podobne.

Kapitał ucieleśniony to poniekąd obecność kultury w samym człowieku. Chodzi tu mianowicie o umiejętność zachowania się zgodnie z normami kulturowymi, o dobre maniery, gusty estetyczne, nawyki higieniczne, czy nawet nadążanie za modą.

Jak widać, są to trzy niezmiernie ważne obszary. Badania Marii Lewickiej wskazują na to, że najważniejszym predyktorem społecznych zachowań ludzi jest kapitał ucieleśniony (Lewicka, 2008).

Kapitał społeczny, często traktowany jako alternatywny wobec kapitału kulturowego, to także zjawisko złożone. Wymienia się tu kilka obszarów:

Sieci społeczne, związki między ludźmi, tak zwane znajomości – zarówno w kręgu bliskim, jak i wykraczające poza grupy odniesienia (Christakis i Fowler, 2011).

Poziom zorganizowania i konsolidacji społeczności, szacowany poziom wpływu na stan otoczenia społecznego, podejmowane inicjatywy oddolne i tym podobne.

Przekonania na temat ludzkiej natury: czy ludzie są dobrzy, czy źli, czy są stali, czy zmienni, czy świat społeczny jest urządzony sprawiedliwie, czy ludzie są godni zaufania i tym podobne (Lewicka, 2009).

Oba te kapitały – choć każdy na swój sposób – są nie tylko kontekstem ludzkiej działalności, nie tylko źródłem inspiracji czy oczekiwań, ale przede wszystkim są ważnymi wyznacznikami ludzkiego działania. Każdy z nas w swoim indywidualnym wymiarze przykłada rękę do ich tworzenia i rozwijania. Można powiedzieć, że kapitał społeczny i kapitał kulturowy w formie symbolicznej są w każdym z nas, jakkolwiek oczywiste są w tym zakresie różnice indywidualne. Można też powiedzieć, że bieg naszego życia jako istot społecznych i jako dzieci kultury bez tych kapitałów byłby niemożliwy (Bourdieu, 1986).

1.5. TRZY FILARY, WIELE RÓL I NIEMAŁO KONFLIKTÓW

Wygląda zatem na to, że każdy z nas to „trzy w jednym”: zwierzę, istota społeczna, składnik kultury. Ta troistość jest zapewne źródłem wielkiej siły, wielkiego potencjału człowieka, ale z drugiej strony musi też być powodem kłopotów czy konfliktów wewnętrznych.

Po pierwsze, z perspektywy zwierzęcej zasadnicza część motywacji zachowania musi być powiązana z interesami osobistymi. Z perspektywy społecznej motywy zachowania częstokroć muszą mieć ukierunkowanie pozaosobiste, na przykład altruistyczne. Z perspektywy kulturowej najważniejsze są interesy wspólne, a więc koordynacja interesów osobistych i pozaosobistych oraz maksymalizowanie (a może optymalizowanie) interesu wspólnego.

Po drugie, z perspektywy zwierzęcej (cielesnej, materialnej) kluczowe są potrzeby podstawowe, wszelkie imperatywy biologiczne, a z perspektywy społecznej – potrzeby afiliacji, szacunku, współdziałania, a więc potrzeby wtórne. Z kolei z perspektywy kulturowej najważniejsze są te potrzeby jednostki, które służą rozwojowi osobistemu i kolektywnemu, a także te potrzeby, które można by nazwać nawykowymi, a które są realizacją standardów kulturowych, na przykład higieniczne, estetyczne, ale też potrzeba wiadomości ze świata, potrzeba czytania i tym podobne.

Wydaje się, że jednym z ważnych zadań rozwojowych każdego człowieka jest harmonizowanie tych trzech perspektyw. Chodzi więc o to, aby żadna ze stron człowieka nie dyskryminowała innej. Średniowieczne praktyki ascezy były próbami podporządkowania interesów ciała interesom ducha. Podobnie rzecz się ma z zaburzeniami jedzenia, szczególnie anoreksją (Głębocka, 2009). Z drugiej strony silna koncentracja na cielesności, jaką obserwujemy współcześnie, zdaje się wskazywać, że z tak zwanej triady platońskiej (dobre, mądre i piękne) coraz większą wagę przywiązuje się do urody ciała (zob. rozdział 6), a coraz mniejszą do cnót moralnych i ludzkiej mądrości.

PODSUMOWANIE

Biologia, inni ludzie i kultura to trzy fundamentalne aspekty funkcjonowania człowieka. Zwierzęcą część ludzkiej natury przejmujemy dzięki przekazowi genetycznemu (choć nie tylko), społeczną – dzięki innym ludziom, a kulturową – dzięki zanurzeniu w świecie wytworów i symboli.

Żaden z opisanych aspektów nie jest piętnem odciskanym na człowieku – jest raczej owocem interakcji między człowiekiem (każdym człowiekiem!) i światem, w jakim przyszło mu żyć. Podleganie prawom natury, regułom społecznym i standardom kultury oznacza także indywidualne próby aktywnego zmieniania świata natury, świata społecznego i kulturowego uniwersum.

[1] Wyjątkiem są Polskie Orły, którą to nazwą szafuje się na przykład dla podkreślenia polskiego rodowodu sukcesów sportowych.

CZY PSYCHOLOGIA MOŻE BYĆ ZGODNA
ZE ZDROWYM ROZSĄDKIEM?

2.1. CZY ŚWIAT MOŻE ISTNIEĆ BEZ PSYCHOLOGII?

Świat społeczny może istnieć i sprawnie funkcjonować bez psychologów. To (prawie) pewne, bo przez setki lat funkcjonował. Czy może jednak istnieć bez psychologii? Wszystko wskazuje na to, że nie. W każdym razie bez jakiejś psychologii.

Problem rozumienia zachowań ludzkich, problem przewidywania własnych i cudzych postępków, umiejętność wyprzedzania zdarzeń, a także rozumienie powodów własnych zachowań, zdolność do adaptacyjnej zmiany zachowania własnego czy cudzego, zdolność do odróżnienia tego, co jest wartościowe i ważne, od tego, co jest błahe i bezwartościowe – to ważne umiejętności zapewniające przetrwanie. Oczywiście umiejętności te, podobnie jak wszystkie inne, mogą osiągać różny poziom zaawansowania. Co więcej, można patrzeć na te zjawiska z odmiennych punktów widzenia. Można skoncentrować się na opisie i formułowaniu prostych, izolowanych od siebie twierdzeń, na wartościowaniu lub na przewidywaniu. Te właśnie akcenty decydują i o możliwości wyodrębnienia, i o istnieniu trzech różnych psychologii (Bańka, 1996; Fletcher, 1985; Łukaszewski, 1997a, 1997b, 1997c, 2011): psychologii naukowej oraz dwóch wersji psychologii jako praktyki społecznej.

2.2. PSYCHOLOGIA JAKO PRAKTYKA SPOŁECZNA

Psychologia jako praktyka społeczna jest odwieczna. Dzieła dawnej literatury pokazują to niezbicie. Opis wędrówek Gilgamesza (ramka 2.1) równie dobrze – po pozbawieniu go elementów metafizycznych – mógłby być historią wędrówki współczesnych dzieci przez nieznany las. Biblijny opis walki Dawida z Goliatem (ramka 2.2) śmiało może być odpowiednikiem opisów bójek w Pruszkowie czy Wejherowie. Opis radzenia sobie Odyseusza z syrenami (ramka 2.3) bardzo przypomina techniki stosowane przez ludzi w sytuacji działania pokus, dobrze udokumentowane w badaniach nad samokontrolą emocjonalną, na przykład Waltera Mischela (Mischel, 1981, 1984; Mischel, Ebbesen i Raskoff Zeiss, 1972; Mischel i Ayduk, 2004) i innych (Kofta, 1979).

RAMKA 2.1

CIEKAWOŚĆ I LĘK PRZED NIEZNANYM

Rozwarł usta Enkidu i rzekł do Gilgamesza:

Lepiej, przyjacielu, nie wchodźmy w puszczę! Rąk mych kiście osłabły, oniemiało moje przedramię.

Gilgamesz usta otwarł i rzecze do Enkidu:

Zaliż tacy, przyjacielu, podli będziemy? Tyleśmy już gór groźnych przeszli, czyż się bać będziemy tej, co przed nami? Wszystkie góry przeszedłszy i tę przejdziemy! Walk wiele widziałeś, bitw jesteś świadom, lwy walczyłeś, byków się nie lękałeś! Mnie się trzymaj i nie bój się śmierci! Nieś serce do bitwy jak wielki bęben! Niech się ocknie ramię twe oniemiałe, niech od kiści rąk twych słabość odbiegnie. Nie stój, przyjacielu, razem w bór wkroczmy! Serce swe umocnij do bitwy, zapomnij o śmierci, nie kryj się z tyłu! Mąż potężny a przodem idący, silny mąż, prędki a przezorny, ciało swe uchroni, towarzysza takoż ustrzeże. Choćby i polegli imię zostawią!

Gilgamesz. powieść starobabilońska,
tłum. Józef Wittlin, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986, s. 38.

RAMKA 2.2

DAWID I GOLIAT

Dawid wstał wczesnym rankiem, owce zostawił stróżowi, zabrał [swoje rzeczy] i poszedł, jak mu kazał Iszaj. Gdy przyszedł do obozu, wojsko wychodziło w szyku bojowym, wydając okrzyk wojenny. Izraelici i Filistyni ustawili się do bitwy, jedni przeciwko drugim. Dawid zrzucił toboły [pozostawiając je] pod opieką strażnika i podbiegł do wojska. Gdy przyszedł, wypytał braci, jak im się wiedzie. Gdy z nimi rozmawiał, wystąpił właśnie z szeregów filistyńskich wojownik – nazywał się Goliat, był Filistynem z Get – i wykrzykiwał swoje pogróżki, tak że usłyszał [je] Dawid. Wszyscy zaś Izraelici na widok tego człowieka uciekali przed nim ogarnięci wielkim lękiem.

Jeden z Izraelitów powiedział:

– Widzicie tego człowieka, który staje przed nami? Wychodzi, by urągać Izraelowi. Ten, kto go pokona, otrzyma od króla wielkie bogactwa; odda mu też córkę swoją [za żonę] i dom jego ojca zwolni z wszelkich danin w Izraelu. Zapytał więc Dawid ludzi, którzy stali przy nim:

– Cóż otrzyma człowiek, który pokona tego Filistyna i zdejmie hańbę z Izraela? Bo kimże jest ten Filistyn nie obrzezany, że odważa się ubliżać wojskom Boga żywego? Ludzie odpowiedzieli mu to samo:

– Oto, co otrzyma człowiek, który go pokona.

(...)

Usłyszano słowa, które wypowiadał Dawid i doniesiono Saulowi, który zawezwał go do siebie.

Rzekł Dawid do Saula:

– Niech nikt nie upada na duchu z powodu niego! Twój sługa pójdzie i będzie walczył z tym Filistynem.

Saul odpowiedział Dawidowi:

– Nie możesz wystąpić przeciw temu Filistynowi, by z nim walczyć – Jesteś bowiem chłopcem, a on wojownikiem od swej młodości.

Ale rzekł Dawid do Saula:

– Sługa twój strzegł owiec swego ojca. Gdy nadchodził lew albo niedźwiedź i porywał owcę ze stada, biegłem za nim i walczyłem z nim wydzierając ją z jego paszczy; gdy zaś rzucał się na mnie, chwytałem go za grzywę, pokonywałem i zabijałem. Sługa twój pokonywał tak lwy, jak i niedźwiedzie, podobnie też i tego nie obrzezanego Filistyna pokona jako jednego z nich, bo ubliżał wojskom Boga żywego.

I powiedział [jeszcze] Dawid:

– Jahwe, który wybawił mnie z łap lwów i niedźwiedzi, wybawi mnie również z rąk tego Filistyna.

I rzekł Saul do Dawida:

– Idź i niech Jahwe będzie z tobą!

Saul ubrał Dawida w swoją zbroję: hełm spiżowy włożył mu na głowę i ubrał go w pancerz. Ponadto przypasał Dawid miecz jego na zbroję, lecz [na próżno] usiłował w tym chodzić, bo nie był przyzwyczajony. Dlatego powiedział Dawid do Saula:

– Nie mogę w tym chodzić, bo nie jestem przyzwyczajony.

Ściągnął więc Dawid [zbroję] z siebie, a wziął swoją laskę do ręki, wyszukał w potoku pięć gładkich kamieni i włożył je do torby pasterskiej, którą miał z sobą i z procą w ręce wyszedł naprzeciw Filistyna. Filistyn wyszedł również i zbliżał się do Dawida, a jego giermek szedł przed nim. Gdy Filistyn spojrzał i zobaczył Dawida, wzgardził nim, gdyż był jeszcze chłopcem, o jasnych włosach i pięknym wyglądzie. Filistyn zawołał do Dawida:

– Czyż jestem psem, żeś wyszedł przeciw mnie z kijami!

I przeklinał Filistyn Dawida wzywając swoich bogów. I [jeszcze] mówił Filistyn do Dawida:

– Chodź do mnie, a dam twoje ciało ptakom niebieskim i zwierzętom polnym!

(...)

Kiedy Filistyn powstał i zaczął iść zbliżając się do Dawida, wybiegł Dawid szybko z szeregów Filistynowi naprzeciw. Sięgnął Dawid ręką do torby, wydobył z niej kamień i wypuścił go z procy. Trafił on Filistyna w czoło, tak że kamień utkwił w jego czole. I upadł twarzą do ziemi.

Tak zwyciężył Dawid Filistyna procą i kamieniem.

Pismo Święte: Stary Testament, w przekładzie z języków oryginalnych,
oprac. zespół pod red. Michała Patera i Mariana Wolniewicza, t. I,
Księgarnia św. Wojciecha, Poznań 2000, 1 Księga Samuela 17, 20–50.

RAMKA 2.3

WALKA Z POKUSAMI

Ty w kraj syren zajedziesz, czarownic, co zdradzą

Tych wszystkich, jacy tylko o nie tam zawadzą.

Szaleniec, kto się zbliży i Syren tych śpiewy

Usłyszy! on nie ujrzy nigdy póki żywy,

Ni małżonki, ni dziatek, ni ziemi rodzinnej:

Tak go zczaruje śpiew tych syren słodkopłynny,

Które siedzą na łące, a wkoło nich gnaty

Ludzkie leżą stosami i ciał wyschłych szmaty.

Ty je mijaj i zalep uszy towarzyszy

Woskiem miodnego plastru! niech żaden nie słyszy

Głosu ich; lecz jeżeli sam byłbyś ciekawy

Posłuchać, to powrozy każ do masztu nawy

Przywiązać się, a mocno, za nogi i ręce,

A wtedy się przysłuchaj dwóch syren piosence.

Lecz gdybyś się wyrywał, wołał, by zdjąć pęty,

To masz być jeszcze mocniej powrozem ściśnięty.

„Druhowie kochani!

Nie jednemu, ni kilku zwierzam się wybranym

Z przeznaczeniem, od Kirki mnie przepowiedzianem,

Lecz wszystkim chcę obwieścić, jaką przyszłość wróży:

Czy zginiem, czy szczęśliwie powrócim z podróży?

Najpierw radzi bogini na śpiewy zwodzące

Głuchym być owych Syren, co siedzą na łące.

Mnie jednemu li wolno słuch mieć dla ich śpiewu,

Lecz trzeba mnie przywiązać k’masztowemu drzewu

Za nogi i ręce,

Bym nie drgnął; lecz jeżeli owe więzy skręcę,

Lub zawołam: Puszczajcie – odmówcie posłuchu

I mocniejszemi pęty skrępujcie co duchu”.

Tak więc część przepowiedni zwierzyłem drużynie.

Okręt nasz, gnany wiatrem pod ostrów podpłynie

Dwóch Syren, a wtem naraz wiatr ucichł i wodne

Fale się wygładziły, jak niebo pogodne:

Któryś Bóg je uciszył. Poskoczyli nagle

Towarzysze na nogi, aby zwinąć żagle

I na dnie łodzi złożyć; poczem rozbijano

Nurt wiosłami, aż morze pokryło się pianą.

Jam wtedy miednym nożem krąg wosku na części

Krajał drobno i gniótł z nich gałki w silnej pięści;

Wosk prędko stał się miękki – już samem gnieceniem,

Już rozgrzany gorącym Heljosa promieniem;

Co zrobiwszy, każdemu zalepiłem słuchy.

Potem do mnie się wzięto; związali mię druhy

Do masztu powrozami za nogi i barki,

I wziąwszy się do wioseł, gnali okręt szparki.

A gdyśmy się zbliżyli do wyspy tej brzegu,

Syreny, widząc nawę gnaną w pełnym biegu,

Pieszczonymi głosami śpiew zawiodły taki:

„Zbliż się, chlubo Achiwów, Odyssie z Itaki!

Zbliż do lądu! posłuchaj, jak śpiewamy cudnie!

Nikt tu jeszcze na czarnym nie przemknął się sudnie,

Żeby się nie zatrzymał na dźwięk naszych pieni;

Owszem wszyscy śpiewaniem tym rozweseleni,

Oświeceni mądrością płyną sobie dalej.

(...)

Wiemy o wszystkich dolach i niedolach”.

Tak śpiewały, – a we mnie już żądza się budzi

Słuchać jeszcze tych śpiewów; więc mrugam na ludzi,

By przyszli mię rozpętać. – Okręt pędzi chyżo.

Wtem Euryloch z Prymedem do mnie się zbliżą

I przywiążą do masztu silniej powrozami.

Tymczasem wyspa Syren została za nami,

Już ich głosu i śpiewu prawie nikt nie słyszy.

Więc wosk z uszu odlepiał każdy z towarzyszy,

A i mnie z owych pętów też oswobodzili.

Homer, Odyseja, tłum. Lucjan Siemieński,
Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 2003, s. 173 i n.

2.2.1. PSYCHOLOGIA POTOCZNA

Najbardziej rozpowszechniona, co nie wydaje się zaskakujące, jest psychologia potoczna (psychologia uliczna, traffic psychology). Jej twórcą jest w zasadzie każdy z nas. Zwykle zawiera się ona w prostych zdroworozsądkowych twierdzeniach typu: „Ludzie już tacy są”, „Ludziom nie można ufać”, „Mężczyźni tylko jedno mają w głowie”, „Dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane”. Każdy zbiór przysłów i ludowych porzekadeł jest w istocie zbiorem takich psychologicznych mądrości potocznych. O cechach tej wiedzy pisałem osobno (Łukaszewski, 1994, 1997a, 1997b, 1997c, 2011). Tu wystarczy podkreślić kilka właściwości takich teorii.

Pierwsza i najważniejsza to subiektywna pewność. W każdym razie zbiór twierdzeń psychologii potocznej nie pozostawia ich wyznawcom żadnych wątpliwości. Zdanie „Ludziom nie można ufać” oznacza de facto „Nikomu, nigdy, ponad wszelką wątpliwość ufać nie można”. Z tej perspektywy, odwołując się do koncepcji komunikacji dogmatycznej (Ertel, 1986), można powiedzieć, że psychologia potoczna w swej zasadniczej części jest dogmatyczna. Dogmatyzm zaś, jak wiadomo, jest podstawowym warunkiem tak zwanego naiwnego realizmu, postawy polegającej na przypisywaniu własnym sądom wysokiej pewności – co interesujące, pewności niezależnej od posiadanej wiedzy („Tak to jest i już”, „Ponad wszelką wątpliwość wiem”, „To jest oczywista oczywistość”).

Tendencja do nadmiernej pewności siebie nie jest czymś wyjątkowym. Prawie jedna trzecia sądów, których badani byli absolutnie pewni („Ponad wszelką wątpliwość prawda”, „Ponad wszelką wątpliwość fałsz”), okazywała się nieprawdziwa. Nie trzeba chyba dodawać, że w wypadku mniejszej pewności („Jestem prawie pewny, że...”) procent sądów nieprawdziwych był znacznie większy (Lichtenstein i Fischoff, 1977). Podobne efekty uzyskano również w badaniach nad tak zwanymi żywymi wspomnieniami, nazywanymi także pamięcią fleszową (Jagodzińska, 2008; Neisser i Harsch, 1992; Niedźwieńska, 2001). Tadeusz Tyszka (1999) przywołuje badania Stuarta Oskampa nad trafnością i pewnością diagnozy klinicznej, w których autor stwierdził fakt w istocie fascynujący: wraz z dopływem nowych informacji trafność sądów rośnie bardzo wolno, za to pewność sądów rośnie systematycznie i szybko (Oskamp, 1962). Oznacza to, że nowe informacje nie modyfikują wcześniej powziętego sądu, lecz tylko zwiększają pewność co do niego, niezależnie od tego, czy jest prawdziwy, czy nie. Wiele wskazuje na to, że pewność sądów jest szczególnie wysoka wtedy, gdy dotyczy to potocznych przekonań o ludzkich właściwościach czy twierdzeń o naturze ludzkiej i tym podobnych.

Druga ważna właściwość potocznej psychologii to jej funkcja tożsamościowa. Wygłoszenie jakiegoś poglądu, jakiejś teorii jest zarazem deklaracją przynależności do dającej się zidentyfikować grupy społecznej. Kiedy Richard Nisbett i David Cohen piszą o kulturze honoru, to wskazują zarazem, że reprezentowanie pewnego stanowiska świadczy o pochodzeniu z południa Stanów Zjednoczonych (Nisbett i Cohen, 1996). Kiedy Bogdan Wojciszke i Wiesław Baryła piszą o kulturze narzekania, to zarazem pokazują, że narzekanie i negatywny stosunek do otaczającej rzeczywistości są świadectwem przynależności do pewnej społeczności, w tym wypadku polskiej (Wojciszke i Baryła, 2001). Mirosław Kofta podobną funkcję przypisuje stereotypom (Kofta, 1996). Marvin Lerner dowodził, że Amerykanie powszechnie wierzą w sprawiedliwe urządzenie świata, Dariusz Doliński zaś wykazał, że Polacy są w większości przekonani o niesprawiedliwym urządzeniu świata (Lerner, 1980, 1997; Doliński, 1993). Można zatem powiedzieć, że ludzie, komunikując sobie różne potoczne przekonania o naturze ludzkiej, poniekąd sprawdzają zarazem, czy mają do czynienia ze „swoim”, czy z „obcym”.

Trzecia kwestia to fakt, że teorie te prawie zawsze są traktowane jako prawdziwe a priori. Właściwie nie wymagają dowodu. Przede wszystkim dlatego, że zawierają przekonania, które niezmiernie często wzajemnie się wykluczają. Nic dziwnego, że rozstrzyga się arbitralnie o prawdziwości któregoś z nich. Ponadto potocznych teorii psychologicznych właściwie nie można obalić – co więcej, są zupełnie niewrażliwe na obecność faktów im zaprzeczających. Można powiedzieć, że potoczne koncepcje psychologiczne służą raczej do opisu zachowań czy zdarzeń post hoc niż do formułowania jakichkolwiek poważnych przewidywań. Najbardziej interesujące jest jednak to, że potoczne przekonania na temat ludzkich zachowań, ludzkiej natury, a także natury zjawisk są nieraz powszechnie podzielane.

Istnieją też przekonania na temat związku między wyglądem osoby i jej różnorodnymi cechami osobowości. Co ciekawe, są to przekonania dość rozpowszechnione i szeroko podzielane. Na przykład o tym, że ludzie otyli są dobroduszni, a osoby bardzo szczupłe – nieżyczliwe i jędzowate, że osoby, które noszą okulary, są bardziej inteligentne, i wiele, wiele podobnych. Przekonania te traktowane są jako niebudzące wątpliwości.

Wiele danych wskazuje, że ludzie, oceniając innych, są skłonni kierować się poziomem ich atrakcyjności. Elain Walster i jej współpracowniczki wykazały, że osobom bardziej atrakcyjnym fizycznie (ładniejszym) przypisuje się więcej cech określonych jako pozytywne i pożądane. Co więcej, zdaniem osób badanych ludzie fizycznie atrakcyjni są bardziej predestynowani do bycia szczęśliwymi, choć obiektywnie taka zależność nie występuje (Dion, Berscheid i Walster, 1972). Atrakcyjność fizyczna ocenianego może mieć znaczenie nawet przy ferowaniu wyroków sądowych. Przestępcy z dobrą aparycją otrzymują mniejsze wyroki niż przestępcy nieatrakcyjni, sądzeni za takie same przestępstwa (Steward, 1980). Michael Dubois i Pascal Pansu (2004) wykazali, że osoby bardziej atrakcyjne fizycznie wydają się innym bardziej inteligentne (ramka 2.4). Więcej na ten temat zob. rozdział szósty.

RAMKA 2.4

INTELIGENTNI, BO ŁADNI

Michael Dubois i Pascal Pansu (2004) prowadzili badania nad procesem rekrutacji personelu. Poszukiwano osób na stanowiska recepcjonistów i kasjerów hotelowych. Rekrutujący zadawali serię pytań, a następnie oceniali kandydatów na wielu wymiarach. Między innymi oceniali, jak bardzo dany kandydat jest inteligentny. Następnie inne osoby oceniały zdjęcia kandydatów pod względem ich atrakcyjności fizycznej. W badaniach stwierdzono, że istnieje związek między atrakcyjnością fizyczną kandydata i ocenianym poziomem jego inteligencji. Przedstawia to rycina 2.1.

Rycina 2.1.

Atrakcyjność fizyczna a oszacowanie poziomu inteligencji u kandydatów do pracy na stanowisku kasjera i recepcjonisty.

Źródło: opracowanie własne na podstawie: Dubois i Pansu, 2004.

Andrzej Szmajke przed laty zwrócił uwagę na powszechnie podzielane przekonania na temat posiadanych zdolności oraz pracowitości. Szmajke wręcz zachęca uczniów, aby ukrywali przed nauczycielami, że dużo pracują, bo ci wywnioskują z tego, że uczniowie ci najwidoczniej są mało zdolni. W przekonaniu nauczycieli (i nie tylko) istnieje bowiem ujemna korelacja między zdolnościami intelektualnymi i pracowitością. W pewnym uproszczeniu oznacza to, że zdolni są leniwi, a leniwi są zdolni, natomiast niezdolni są pracowici, a pracowici – niezdolni. W rzeczywistości związek taki nie istnieje.

Bogdan Wojciszke przedstawił dobrze udokumentowane materiały pokazujące powszechność wśród Polaków przekonania, że życie ludzkie jest grą o sumie zerowej. Oznacza to, że w przekonaniu wielu ludzi korzyści osiągane przez jednych wiążą się ze stratami ponoszonymi przez innych (Wojciszke, Baryła i Różycka, 2009). Nic więc dziwnego, że wiele osób ma poczucie skrzywdzenia przez tych, którzy mają więcej (Wojciszke i Grzelak, 1995), lub nieustannie narzeka (Wojciszke i Baryła, 2001), czy też demonstruje postawy roszczeniowe (Lewicka, 2004).

Sporo danych dotyczy także potocznych przekonań na temat tego, czy ludziom można ufać, czy ludzie ze swej natury są dobrzy, czy źli. W badaniach prowadzonych bezpośrednio po powodzi 1997 roku stwierdziliśmy wraz z Barbarą Stajniak, że w przekonaniu ofiar powodzi ludzie z natury są niezbyt altruistyczni oraz że są nieuczciwi. Przekonania takie były tylko nieznacznie silniejsze u tych ofiar powodzi, które nie otrzymały oczekiwanej pomocy, a więc można tu mówić o efekcie niespecyficznym (Łukaszewski i Stajniak, 1999). Ponadto nie wszystkie przekonania wyrażane są wprost, ale z łatwością można je wykryć (ramka 2.5).

RAMKA 2.5

DZIECI W OCZACH NAUCZYCIELI

Iwona Krosny-Wekselberg prosiła grupę nauczycieli, aby ocenili mało znaczące, bliskie neutralności dobre i złe uczynki dzieci. Osoby badane z różnych grup otrzymywały informacje o wieku dzieci: w jednej grupie były to dzieci dwuletnie, w drugiej czteroletnie, a w trzeciej – sześcioletnie. Uczynek pozytywny polegał na tym, że jedna z bawiących się razem dziewczynek podała drugiej swoją zabawkę i zachęciła ją do pobawienia się. Uczynek negatywny polegał na tym, że jedna z dziewcząt ugryzła w palec drugą podczas wspólnej zabawy w piaskownicy. Osoby badane miały własnymi słowami odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jedno lub drugie dziecko zachowało się w podany sposób. Przedstawione wyjaśnienia sugerowały albo motywy wewnętrzne, albo motywy zewnętrzne (na przykład dobry charakter, wrodzona życzliwość versus prowokacja, nacisk otoczenia). Analiza wyników okazała się jednoznaczna: dobry uczynek przypisywano motywom zewnętrznym, a zły – motywom wewnętrznym. Co ciekawe, wiek dzieci nie miał tu większego znaczenia. Jeśli założyć, że człowiek z natury dobry robi dobre rzeczy z wyboru, a złe z konieczności, natomiast zły człowiek odwrotnie – złe robi z wyboru, a dobre z konieczności, to wyniki oznaczają, że w przekonaniu nauczycieli dzieci z natury są złe (Krosny-Wekselberg, 1987).

Wiele innych danych na ten temat przedstawia Bogdan Wojciszke (1991).

2.2.2. PSYCHOLOGIA PRAKTYCZNA

Szczególną odmianą psychologii potocznej jest psychologia wartościujących rekomendacji, objaśniająca, co jest dla ludzi korzystne („Bądź asertywny”), a co szkodliwe („Nie bądź konformistą”). Setki, a nawet tysiące domorosłych doradców przekonują ludzi, co jest dobre dla ich samopoczucia, dobrego funkcjonowania, dobrostanu i tym podobnych. Niektóre z tych rekomendacji mają swój głęboki sens („Biciem niczego nie osiągniesz”), inne takiego sensu są zupełnie pozbawione („Dobrze jest się napić na odwagę”). Ten rodzaj psychologii zdaje się robić obecnie największą karierę. Dowodem jest niesłychana popularność różnych poradników (ramka 2.6).

RAMKA 2.6

W POGONI ZA ROZUMEM

14 lipca, poniedziałek

59 kg, jedn. alkoholu 4, papierosy 12 (ograniczenie palenia nie jest już priorytetem), kalorie 3752 (przed dietą), poradniki wyrzucone do kosza na śmieci 47.

8:00. Mętlik w głowie. To chyba niemożliwe, żeby czytanie poradników, które miały mi pomóc w budowaniu związku, zniszczyło cały ten związek? Czuję się tak, jakby praca całego mojego życia okazała się niewypałem. Ale z poradników nauczyłam się jednego – jak zapomnieć o przeszłości i żyć dalej.

Zamierzam wyrzucić:

Czego chcą mężczyźni

Jak mężczyźni myślą i co czują

Dlaczego mężczyźni czują, że chcą tego, co im się wydaje, że chcą

Zasady

Ignorowanie zasad

Nie teraz kochanie, oglądam mecz

Jak szukać i znaleźć miłość, której pragniesz, a której nie szukasz

Szczęśliwe życie w samotności

Jak nie być samotnym

Gdyby Budda chodził na randki

Gdyby Mahomet chodził na randki

Gdyby Jezus chodził na randki z Afrodytą

Droga bez dna Bena Okriego (o ile mi wiadomo, nie do końca poradnik, ale i tak już nigdy w życiu nie przeczytam tego cholerstwa)

Dobra. Wszystko do kubła plus pozostałe trzydzieści dwie.

A zresztą Boże drogi. Nie mogę się zmusić do wyrzucenia Drogi rzadziej uczęszczanej i Możesz uleczyć swoje życie. Dokąd mam się zwrócić po duchową pomoc w problemach współczesnego świata, jeśli nie do poradników?

(...)

8:30. Mieszkanie zostało wyczyszczone ze wszystkich poradników. Czuję się pusta i duchowo zagubiona. Ale chyba jakieś informacje zostały mi w głowie?

Duchowe wartości, jakie zebrałam ze studiów nad poradnikami (...):

Znaczenie pozytywnego myślenia, zob. Inteligencja emocjonalna, Emocjonalna pewność siebie, Droga rzadziej uczęszczana, Jak w 30 dni pozbyć się cellulitis z ud, Ewangelia według św. Łukasza, rozdz. 13.

Znaczenie wybaczania.

Znaczenie kierowania się instynktami, zamiast zmieniać wszystko pod własnym kątem i wszystko organizować.

Znaczenie wiary w samą siebie.

Znaczenie uczciwości.

Znaczenie cieszenia się chwilą obecną, zamiast fantazjować albo żałować.

Znaczenie niepopadania w obsesyjne czytanie poradników.

Helen Fielding, W pogoni za rozumem. Dziennik Bridget Jones,
tłum. Aldona Możdżyńska, Zysk i S-ka, Poznań 2000, s. 219–221.

Zdroworozsądkowe przekonania na temat praktycznych sposobów postępowania niejednokrotnie wchodzą w kolizję z wynikami badań. Według badań Ośrodka Badania Opinii Publicznej (sierpień 2001) większość Polaków wierzy w skuteczność stosowanych kar. Ponad połowa uważa, że bicie dzieci jest wartościowym sposobem modyfikacji zachowania. Sześćdziesiąt procent badanych wyraża przekonanie, że kary stosowane za wykroczenia są zbyt łagodne, a osiemdziesiąt procent postuluje przywrócenie kary śmierci. Tymczasem z badań wynika, że kary są skutecznym sposobem modyfikacji zachowania wtedy, gdy następują po pierwszym zachowaniu danego typu oraz po wszystkich kolejnych powtórzeniach (Malewski, 1964; Łukaszewski, 1971).

Innym przykładem rozmijania się zdroworozsądkowych rekomendacji z prawdą naukową są zachęty do pozytywnego myślenia. Zawołanie „Myśl pozytywnie” nie tylko jest jednym z najczęściej używanych sloganów, ale dla wielu stało się wręcz mantrą i prawdą oczywistą. Tymczasem badania Gabrielle Oettingen prawdę tę podają w wątpliwość. W ramach programu badań nad wytrwałością badano otyłe kobiety, które podjęły decyzję o odchudzaniu. Połowa z nich miała myśleć pozytywnie – o sobie samych, o podjętych działaniach, o przebiegu odchudzania oraz o wyobrażonym wyniku (kobiety te miały sobie wyobrażać, jakie będą atrakcyjne, kiedy już schudną). Pozostałe miały snuć wyobrażenia i myśli negatywne, a w końcu miały sobie wyobrażać, jak zmniejszy się ich atrakcyjność w konsekwencji nieudanego odchudzania. Kobiety, które myślały pozytywnie, w ciągu kilkunastu tygodni nie schudły wcale, podczas gdy kobiety odwołujące się do myślenia negatywnego schudły w tym czasie średnio 11 kilogramów. Co ciekawe, te, które myślały pozytywnie, mimo braku sukcesu pozostawały w dobrym nastroju, te zaś, które myślały negatywnie, pomimo realnego sukcesu miały zły nastrój (Oettingen, 1996; Oettingen i Mayer, 2002).

2.2.3. CO ŁĄCZY OBIE PSYCHOLOGIE?

Nie warto stawiać pytania, czy zdroworozsądkowa psychologia praktyczna i potoczna w jej wersji opisowej, wartościującej, czy też rozumianej jako system rekomendacji dorównują wartością poznawczą psychologii naukowej. Takie porównania byłyby dla tych koncepcji niesprawiedliwe, bo są one (w większości) z założenia nienaukowe. Psychologia potoczna jest psychologią obserwacyjną, najczęściej odwołującą się do precedensu. Jedno doświadczenie wystarczy, by sformułować twierdzenia ogólne, bo tylko takie ta wersja psychologii ustala. Psychologia potoczna nie głosi bynajmniej, że „Tomek jest nikczemnym uwodzicielem”, mówi (wyłącznie na podstawie obserwacji zachowań Tomka), że „Mężczyźni to nikczemni uwodziciele”. Podobnie, choć w mniejszym stopniu, jest z psychologią oferującą rekomendacje. Jeśli ktoś zauważy, że taniec uspokaja Bognę, to nierzadko zaczyna rekomendować taniec jako uniwersalny sposób uspokajania. Tak więc porównania z naukową psychologią byłyby mało zasadne.

Często stawia się natomiast pytanie, czy w ramach przyjętych celów i zadań są to wartościowe koncepcje psychologiczne, a więc czy dostarczają wiarygodnych opisów zachowań i wiarygodnych wyjaśnień mechanizmu tych zachowań, czy dostarczają wartościowych, to jest skutecznych rekomendacji życiowych. To trudne pytania. Nie jest łatwo (inna sprawa, czy warto) wykazać naukową wartość wiedzy potocznej. Im niższego poziomu ogólności bowiem sprawa dotyczy, tym większe jest prawdopodobieństwo trafności danego twierdzenia. Na przykład, jeśli wiemy, że Marta boi się wężów, to możemy przewidywać skuteczny wpływ na jej zachowanie, grożąc jej bliskim kontaktem z wężem. I na tym koniec. Bo z faktu, że Marta boi się wężów, nie wynika, że wężów boi się też Irena, Marysia czy Franek. Jeżeli, dalej, przyjmiemy inne dość rozpowszechnione potoczne przekonanie, że ludzie boją się albo wężów, albo pająków, to wcale nie musi z tego wynikać, że jeśli Marta boi się wężów, to na pewno nie boi się pająków, a jeśli Irena nie boi się wężów, to pająków boi się na pewno. Słabość i mała wiarygodność takiej wiedzy psychologicznej wynika z jej kategoryczności, aprioryczności i wewnętrznych sprzeczności.

Podobnie (w znacznym stopniu) jest z psychologią oferującą rekomendacje skutecznego postępowania. Ta z samego założenia indywidualizuje wiedzę o ludzkiej psychice, ale zarazem ją uogólnia. Jakkolwiek z twierdzenia, że głaskanie po głowie redukuje złość, wcale nie wynika, że uspokoimy w ten sposób Alinę, to może jednak wynikać, że głaszcząc po głowie Olę, uczynimy ją okazem łagodności. Tymczasem psychologia praktyczna chętnie zarekomenduje obu paniom głaskanie po głowie jako sposób na uspokojenie. Innymi słowy, twierdzenia psychologii potocznej są w rzeczywistości pewnego rodzaju nadużyciem czy naduogólnieniem i niemal zawsze powinny zawierać ograniczenie „niektórzy”. Na przykład „Niektórzy ludzie boją się zachodu słońca”. Zdanie to z pewnością jest prawdziwe, bo jest spełnione zarówno przez zdanie „Kasia boi się zachodu słońca”, jak i przez zdanie, że „Basia nie boi się zachodu słońca”. Oba przeciwstawne zachowania potwierdzają stanowisko wyrażone w zdaniu. Podobnie jest z pomocą psychologiczną. Gdy powiemy, że spotkania grupowe u niektórych osób zwiększają wrażliwość na cudze problemy, to fakt, że zwiększyły ją u Anny, i fakt, że nie zwiększyły jej u Małgosi, potwierdzają potoczną koncepcję ludzkiej natury. Tymczasem zdroworozsądkowe koncepcje psychologiczne nie stawiają pytania, czy dana prawidłowość występuje zawsze, ani nawet czy statystycznie często. Stawiają tylko pytanie, czy tak jest u danej osoby, czy tak się zdarza. Zakładają, że jeśli dany stan rzeczy wywołuje określony skutek u jednej osoby, to z pewnością można go oczekiwać także u innych osób. To jest zupełnie inna perspektywa. Perspektywa kategoryczna, a nie statystyczna. Zdroworozsądkowa, a nie naukowa.

Z drugiej strony jednak istnieje potrzeba poradzenia sobie z zachowaniami odbiegającymi od przekonań o ludzkiej naturze, z wyjaśnieniem zachowań z tego punktu widzenia dewiacyjnych. W takich sytuacjach zazwyczaj pojawiają się hipotezy o zaburzeniach albo ograniczonej kontroli własnych zachowań, na przykład pod wpływem innych ludzi, lub też tworzy się coś w rodzaju „psychologii indywidualnej”, na przykład teorię osobowości Janka, Darka, szefa czy księdza dobrodzieja. W efekcie powstaje zbiór teorii na każdą okazję i dla każdej osoby oddzielnie, co poznawczo prowadzić musi donikąd.

Warto też zauważyć, że psychologia potoczna, której funkcja polega na zdroworozsądkowym opisie, czy też na rekomendacjach, jest (a w każdym razie może być) źródłem inspiracji. Na przykład osobiste przekonanie, że „Zasługuję na więcej” albo „Dobrym słowem można więcej osiągnąć niż biciem”, albo „Warto się zastanowić nad swoimi emocjami”, albo „Można mieć wpływ na własny rozwój” i tak dalej, może być punktem wyjścia do pytań badawczych, a nawet – na koniec – tworzenia pewnych koncepcji ogólniejszych. Takie twierdzenia, umieszczone w szerszym kontekście teoretycznym (teoria sprawiedliwości, teoria wpływu społecznego, teoria przedmiotowej samoświadomości, teoria samokontroli i tym podobne), mogą stać się (i wielokrotnie tak było) inspiracją do stawiania ważnych hipotez badawczych, do formułowania i sprawdzania przewidywań.

2.3. PSYCHOLOGIA NAUKOWA

Przedmiotem psychologii naukowej, podobnie jak wszelkich innych psychologii, są zachowania ludzi oraz czynniki te zachowania wyznaczające. Różnica polega na sposobie zajmowania się i zachowaniami, i mechanizmami regulacyjnymi. Psychologia naukowa zajmuje się więc, po pierwsze, opisem, wyjaśnianiem i przewidywaniem zachowań ludzi. W rzeczywistości jej przedmiot jest znacznie bardziej obszerny, bo – po drugie – obejmuje (a) kontekst zachowania, czyli cechy sytuacji, w jakich zachowanie się pojawia; (b) mechanizmy wewnętrzne leżące u podstaw zachowania, na przykład stany i cechy jednostki; oraz (c) posiadane przez jednostkę doświadczenie, w tym repertuar programów postępowania.

Racjonalnie rzecz ujmując, przedmiotem opisu może być tylko to, co jest obserwowalne, a więc w taki czy inny sposób mierzalne. Obserwowalne zaś są fizyczne cechy wyglądu jednostki i fizyczne właściwości jej zachowania, takie jak wzrost i waga, temperatura ciała, kolor skóry, kolor włosów, oczu, proporcje ciała, czystość skóry, proporcje talii do bioder, obwód w biuście i tak dalej. A także takie, jak szybkość ruchów, ich złożoność, czas wykonywania czynności, liczba powtórzeń i tym podobne. Tylko te dwa aspekty zachowania można poddać bezpośredniej obserwacji. Cała reszta to interpretacja, a zatem wnioski o trzech innych ważnych kwestiach: (a) stanach jednostki, na przykład emocjonalnych, przeżyciach, ustosunkowaniach czy ocenach; (b) właściwościach posiadanych przez jednostkę, względnie trwałych; oraz (c) funkcjach, jakie spełnia dane zachowanie, albo znaczeniu tego zachowania dla jednostki oraz dla innych.

Na poziomie prostych czynności, jak na przykład pukanie do drzwi, sprawa wydaje się prosta – wszystko można zmierzyć: liczbę stuknięć, ich głośność, to, czy dokonano ich zakrzywionym palcem, czy pięścią, czy też może kluczem. Rzecz jednak w funkcji tego stukania. Brytyjska uczennica, która pytała swego instruktora jazdy, co ma robić wtedy, gdy ktoś na nią trąbi, usłyszała w odpowiedzi: „Uchyl boczną szybę, wystaw rękę za szybę, podnieś rękę do góry, zaciśnij pięść, a potem szybko wyprostuj środkowy palec. Nic więcej nie musisz robić”.

Nawet na tak prostym poziomie istotne znaczenie ma nie tyle struktura ruchów, ile raczej sens tej czynności. Trzeba zauważyć, że odwoływanie się do funkcji jest już interpretacją zachowania, bez tego jednak niemożliwe jest jego zrozumienie. Spróbujmy zrozumieć nawet najbardziej sumienny opis ruchów ciała primabaleriny w Jeziorze łabędzim Piotra Czajkowskiego. Takie analizy rzadko bywają użyteczne.

Jak widać, sam opis nie jest wystarczającym warunkiem zrozumienia zachowania. Wiele wskazuje na to, że opis często bywa instrumentalny wobec dokonywanych analiz funkcji zachowania. Zwracał na to uwagę Tadeusz Tomaszewski w swojej teorii czynności, zakładając, że każda czynność jest ukierunkowana na jakiś wynik (co ktoś robi?), że oczekiwany wynik określa strukturę czynności (jak to robi?) i że wynik rzadko jest stanem samoistnym, częściej spełnia jakąś funkcję (po co to robi?). Dopiero zanalizowanie wszystkich tych elementów umożliwia rozumienie zachowania (Tomaszewski, 1963, 1966). Dlatego też psychologia naukowa stawia wiele pytań:

Co on robi (do czego zmierza, jaka jest struktura jego czynności)?

Czy robi to często, a nawet regularnie, czy raczej sporadycznie?

Czy inni też to robią, czy może jest on w tym odosobniony?

Czy robi to w wybranych sytuacjach lub wobec wybranych obiektów, czy też w każdej sytuacji i wobec każdego obiektu?

Dlaczego on to robi? Co się kryje za tym zachowaniem? Co jest przyczyną zachowania?

Po co on to robi, jaką funkcję spełnia czynność i jej wynik?

Czy można ustalić związek między warunkami, w jakich dochodzi do zachowania, i cechami tego zachowania (ludzie częściej kąpią się w jeziorach latem niż zimą, a zimą częściej jeżdżą na nartach)?

W jakich warunkach on na pewno tak się nie zachowa?

Czy ma jakieś właściwości, które go skłaniają do danego zachowania, bądź też je wykluczają (głuchoniemy nie będzie śpiewał głośno)?

Czy do wystąpienia danego zachowania potrzebna jest kombinacja wielu warunków i wielu właściwości? Przy jakiej kombinacji warunków i właściwości dane zachowanie wystąpi z dużym prawdopodobieństwem?

Jaka kombinacja warunków wyklucza lub radykalnie zmniejsza prawdopodobieństwo danego zachowania?

I wiele innych.

Pytania te dotyczą trzech spraw: (a) zachowań – celu i struktury oraz powtarzalności i unikatowości; (b) warunków skojarzonych czasowo i przestrzennie z danym zachowaniem; (c) właściwości, cech jednostki (ludzi) powiązanych z danym zachowaniem (ramka 2.7).

RAMKA 2.7

SZEŚCIAN KELLEYA

Zdaniem Harolda H. Kelleya zrozumienie zachowania wymaga jego analizy z co najmniej trzech perspektyw:

1.

Perspektywy spójności (consistency) zachowania: czy podmiot zachowanie to przejawia zawsze (lub choćby często), czy raczej rzadko. Jeżeli dane zachowanie jest częste (bezwyjątkowe), jesteśmy skłonni je przypisywać wewnętrznym właściwościom podmiotu, gdy sporadyczne, szukamy raczej zewnętrznego źródła zachowania. Na przykład Bogdan ciągle pali papierosy. Powiemy więc o nim, że jest nałogowcem (w nim jest źródło). Edward pali tylko na konferencjach naukowych i wyłącznie cygara; w tym wypadku skłonni jesteśmy to zachowanie przypisać szczególnym właściwościom atmosfery konferencyjnej.

2.

Perspektywy wybiórczości (distinctiveness) obiektu zachowania: czy podmiot zachowuje się w dany sposób wobec wszystkich obiektów danej klasy, czy tylko wobec niektórych. Na przykład, jeżeli ktoś prawi komplementy wszystkim bez wyjątku, skłonni jesteśmy sądzić, że to wewnętrzna właściwość podmiotu rządzi zachowaniem. Gdy zachowanie jest rzadkie, na przykład ktoś prawi komplementy tylko Marioli, ale nikomu poza tym, wtedy jesteśmy skłonni sądzić (słusznie!), że nadzwyczajne zalety Marioli są powodem takiego zachowania.

3.

Informacji o podzielaniu lub powszechności społecznej (consensus) danego zachowania. Czy wobec danego obiektu wszyscy zachowują się w taki sam sposób, czy tylko niektórzy? Jeśli tak zachowują się wszyscy, skłonni jesteśmy przypisywać to zachowanie przyczynom zewnętrznym. Na przykład, jeżeli wszyscy się pocą w danym miejscu, to skłonni jesteśmy myśleć, że jest zbyt ciepło w pomieszczeniu (przyczyny zewnętrzne), a jeśli poci się tylko jedna osoba, skłonni jesteśmy sądzić, że ma problemy kardiologiczne albo że się boi (przyczyny wewnętrzne).

Kiedy w analizie zachowania uwzględnia się więcej niż jeden wymiar, wnioskowanie może być pewniejsze (Kelley, 1992; Kelley, 1971; Kelley i Michela, 1980).

Celowo używam tu takich terminów, jak „skojarzony”, „powiązany” z danym zachowaniem, a nie „przyczyna”, „warunek konieczny” czy „warunek wystarczający”, gdyż określenie rodzaju związku między okolicznościami czy właściwościami a zachowaniem jest sprawą bardzo złożoną. Ważne jest jednak, że warunkiem uzyskania odpowiedzi na postawione pytania jest ustalenie regularności. Tylko powtarzające się układy zachowań, cech, warunków mogą być podstawą do formułowania twierdzeń o zależnościach. Tylko powtarzające się fakty mogą stanowić dowód na rzecz jakiejś hipotezy czy pytania. Aby jednak ową powtarzalność stwierdzić, potrzeba wielokrotnych pomiarów, replikacji badań, systematycznych obserwacji. One zaś wymagają także solidnych narzędzi pomiarowych.

Studenci psychologii często zadają pytanie „Ile trzeba zbadać osób, aby wynik był pewny?” Towarzyszy temu ukryte lub jawne założenie, że im więcej osób się zbada, tym pewniejsza jest wiedza. Inny częsty problem: „Ile trzeba zadać pytań, aby uzyskać wiarygodną odpowiedź?” Założenie jest podobne. Wydaje się jednak, że ważniejsze jest, jakie zadaje się pytania, a nie ile ich się zadaje (ramka 2.8). Ważniejsze jest również, w jaki sposób prowadzi się badania, a nie ile osób w nich uczestniczy. Jeden z najpewniejszych wyników w badaniach psychologicznych, dotyczący zależności między powtarzaniem i zapamiętywaniem, Hermann Ebbinghaus ustalił w badaniach z jedną tylko osobą, a był nią on sam. Przeprowadził jednak tysiące prób, starannie dokumentował swoje wyniki, porządnie je analizował od strony statystycznej, tak że koniec końców opisał prawidłowość znaną jako krzywa zapamiętania albo krzywa Ebbinghausa (Jagodzińska, 2008; Włodarski, 1984).

RAMKA 2.8

JEDNO PYTANIE, ALE DOBRE

Wielbiciele literatury kryminalnej dobrze wiedzą, jakie znaczenie ma dobrze postawione pytanie. W śledztwie prowadzonym przez inspektora Rönna, bohatera znakomitej powieści Śmiejący się policjant, nie pojawiła się żadna poszlaka. Mimo to udaje mu się rozwiązać zagadkę kryminalną, a to poprzez dobrze postawione pytania. Popatrzmy:

„(...) przed kwadransem mniej więcej jeden z chirurgów przyszedł do izolatki i powiedział:

– Jeżeli on w ogóle odzyska świadomość, to stanie się to teraz, w ciągu pół godziny.

– Wyliże się?

Lekarz długo patrzył na Rönna, a potem powiedział:

– Wydaje się to mało prawdopodobne. Jest odporny fizycznie i ogólny jego stan jest prawie zadowalający.

Rönn zgnębiony spoglądał na pacjenta i zastanawiał się, jak trzeba wyglądać, żeby stan ogólny został określony jako niezbyt dobry albo wręcz zły.

Dokładnie sformułował dwa pytania i dla pewności zapisał je sobie w notesie.

Pierwsze brzmiało:

Kto strzelał?

Drugie:

Jak on wyglądał?

Poczynił też szereg innych przygotowań, ustawił na krześle w głowach łóżka przenośny magnetofon, włączył mikrofon i przewiesił przez oparcie krzesła (...).

Zegar wskazywał za cztery minuty w pół do trzeciej, kiedy pielęgniarka nagle pochyliła się nad rannym i szybkim, niecierpliwym gestem przywołała obu policjantów, drugą ręką naciskając jednocześnie dzwonek. Rönn pospiesznie chwycił mikrofon.

– Chyba budzi się – powiedziała pielęgniarka.

Twarz rannego ulegała jakimś zmianom. Powieki i nozdrza drgały.

– Tak – powiedziała pielęgniarka. – Teraz.

Rönn podsunął mikrofon.

– Kto strzelał? – spytał.

Żadnej reakcji. Po chwili powtórzył pytania.

– Kto strzelał?

Teraz wargi rannego poruszyły się, coś wiedział. Rönn odczekał tylko dwie sekundy, potem spytał:

– Jak on wyglądał?

I tym razem ranny poruszył ustami i odpowiedź była bardziej artykułowana”.

I to wystarczyło inspektorowi do wykrycia przestępcy.

Maj Sjöwall i Per Wahlöö, Śmiejący się policjant,
tłum. Halina Thylwe, Reporter, Warszawa 1992, s. 97–98.

Poszukując odpowiedzi na te pytania, psychologia odwołuje się do trzech głównych sposobów zdobywania wiedzy: do studium przypadku, do badań korelacyjnych (sprawdzających współwystępowanie faktów bez orzekania o związkach przyczynowych) i do badań eksperymentalnych, w których orzeka się związki przyczynowe.

Studium przypadku to wyrazista pozostałość po psychologii potocznej. Analiza pojedynczego zachowania, analiza postępowania pojedynczej osoby, analiza pojedynczego zdarzenia stanowią w psychologii potocznej wystarczający materiał do uogólnień. W psychologii naukowej studium przypadku traktowane jest zwykle jako źródło hipotez wyjaśniających lub jako ilustracja pewnego mechanizmu psychologicznego (zob. ramka 2.9).

Studia przypadków kojarzą się zwykle z jednostką. Rzeczywiście, najczęściej dotyczą jednostki, jej zachowań i problemów. W wyniku studium przypadku ustala się pewne charakterystyczne rysy zachowań i okoliczności, w jakich się one pojawiały. Literatura psychologiczna, zwłaszcza kliniczna, pełna jest takich analiz. Zauważmy jednak, że studium przypadku może dotyczyć (i często dotyczy) także zbiorowości.

RAMKA 2.9

STUDIUM PRZYPADKU: ZDARZENIE SPOŁECZNE

Najgorzej być ofiarą. Nie jest to specjalnie odkrywcza prawda. Najpierw bowiem doznaje się krzywdy, co w oczywisty sposób jest przykre czy awersywne. Rola ofiary pociąga za sobą coś więcej. W ofierze poszukuje się przyczyny, dla której doznała ona krzywdy („Widać sam sobie jest winien”). Zwykle bowiem pojawiające się uzasadnienia i wyjaśnienia mają wspólny cel – ukazanie przyczyn, dla których ktoś staje się obiektem krzywdy lub przemocy.

Kiedy Gwardia Narodowa[2] zaatakowała studentów z Uniwersytetu Kent w Stanach Zjednoczonych, odbywających bierny protest, i czworo z nich zginęło od kul żołnierzy, to natychmiast uznano, że sami są sobie winni. Co więcej, znaleziono różne dodatkowe „powody”, dla których zostali zabici: a to że byli narkomanami (co nie było prawdą), a to – jakby to miało jakiekolwiek znaczenie – że jedna z zabitych studentek była w ciąży, a ojcem był nieznany mężczyzna (co też nie było prawdą) i tak dalej.

Kiedy młoda dziewczyna zostaje ofiarą gwałtu, natychmiast pojawiają się komentarze wskazujące na jej strój, sposób noszenia się czy makijaż, które usprawiedliwiają gwałt: „Gdyby nie nosiła takich krótkich kiecek...”, „Gdyby nie malowała się tak agresywnie...” i tak dalej. Ofiara z łatwością staje się obiektem oskarżeń. Chińskie przysłowie zachęcające do bicia dzieci powiada, że nawet jeśli ty nie wiesz, dlaczego bijesz dziecko, to ono wie na pewno.

Tak dzieje się zawsze wtedy, gdy krzywda, gwałt, przemoc jest faktem. Często jednak proces ten ma dwie fazy: fazę preparacyjną, poprzedzającą przemoc i fazę usprawiedliwiania przemocy już dokonanej. Ten proces trudniej jest uchwycić, ale czasem się to udaje.

Jakiś czas temu zdarzyło się to podczas blokady budowy odcinka autostrady przebiegającego przez park krajobrazowy w okolicach Góry Świętej Anny na Opolszczyźnie. (...) Była to jedna z tych sytuacji społecznych, w których strony mają skrajnie odmienne zdanie, ale zarazem obie strony mają rację. Taka sytuacja, choć aż prosi się o poszukanie subtelnego rozwiązania, najczęściej kończy się siłowym zderzeniem.

Najpierw fakty historyczne. W czasie drugiej wojny światowej jeńcy wojenni i cywile zmuszeni do prac przymusowych budowali autostradę między Wrocławiem a Gliwicami. Projektanci autostrady wyznaczyli jej bieg przez Górę Świętej Anny, co było jawnie pomyślane jako polityczna odpowiedź na powstania śląskie. Z mapy wynika, że aby przejść przez Górę Świętej Anny, autostrada zbacza z wcześniejszej trasy, a potem po przejściu góry wraca na dawny tor i staje się przedłużeniem wcześniejszego odcinka. Po wojnie tereny w okolicy Góry Świętej Anny zostały objęte ochroną prawną jako park krajobrazowy (rzadkie rośliny, bukowy starodrzew i tak dalej). Po powrocie do idei budowy autostrady z parku krajobrazowego arbitralną decyzją wyłączono pas szerokości pół kilometra, dzielący park na dwie izolowane od siebie części, i przystąpiono do budowy.

Grupa ekologów z całej Polski, tworzących Koalicję na Rzecz Góry Świętej Anny, odwołujących się do procedur obywatelskiego nieposłuszeństwa, zablokowała budowę autostrady w parku krajobrazowym, uniemożliwiając tym samym wycinkę drzew i prace budowlane. Skład grupy się zmieniał. Jej członkowie koczowali w lesie, niektórzy przypięci do drzew i mieszkający w koronach brzóz czy buków, inni na dole, w obozowisku. Blokada trwała kilkadziesiąt dni i zakończyła się dość brutalną akcją grupy pracowników firmy ochroniarskiej, po czym bezzwłocznie wycięto wszystkie drzewa, a teren zrównano z ziemią. W miesiąc po zakończeniu akcji nikt, kto znalazłby się w tym miejscu, nie domyśliłby się, że rosły tam tysiące drzew.

Początkowy sukces blokady polegał na tym, że grupę naznaczono pozytywną etykietą „młodzi ekolodzy” i szczęśliwie nazwa ta zachowała się do końca. Ale rychło zaczęły pojawiać się też etykiety i argumenty uzasadniające późniejszą przemoc.

Argument pierwszy – dzieci. Choć najmłodszy uczestnik blokady miał skończone siedemnaście lat (taka była umowa uczestników), protestujący przedstawiani byli niezmiennie jako dzieciaki, które wiedzione euforycznym posłannictwem, niespecjalnie wiedzą, co robią, i „trzeba im to wytłumaczyć”. Argument ten pojawiał się wielokrotnie, a wydany przez wojewodę opolskiego apel do „rodziców ekologów”, zawierający pytanie, czy wiedzą oni, co robią ich dzieci, bezpośrednio poprzedził likwidację blokady (notabene nie mógł dotrzeć do rodziców, bo opublikowano go późnym wieczorem, a w nocy rozpoczęła się akcja likwidacyjna). Rozwydrzone dzieciaki trzeba jakoś utemperować.

Argument drugi – niech pozbierają śmieci na ulicy. Ton tego argumentu był prosty: „Jeżeli tak im zależy na środowisku, to zamiast wygłupiać się, czepiać autostrady, lepiej niech zrobią coś pożytecznego, na przykład zamiotą ulice, pozbierają śmieci, bo przecież każdy widzi, jak jest brudno”. Zwróćmy uwagę na przeciwstawienie „wygłupianie się – robienie czegoś pożytecznego”, upoważniające do negatywnych reakcji na „wygłupianie się”.

Argument trzeci – czy to są w ogóle ludzie? Ton tej wypowiedzi też jest dość symptomatyczny: „Popatrz pan, jak oni wyglądają, te ogolone pały, te czuby, te warkocze – to nie ludzie. Nigdy nic z nich nie będzie”. Albo: „Brudni, niechlujni, śmierdzący, nic, tylko batem przegonić”. Jest to typowy argument apartheidowy. Niezmiennym zwiastunem dyskryminacji, agresji jest dehumanizacja. Dyrektor budowy autostrady stwierdza w tym tonie, że ewolucja człowieka polegała na schodzeniu z drzew, tu zaś mamy przypadek odwrotny, czyli odwrót od człowieczeństwa. Podobne argumenty padały przy okazji „ostatecznego rozwiązywania kwestii żydowskiej”, to samo pojawia się w dyskusjach o rumuńskich Romach. Niech każdy spróbuje zachować czystość przez czterdzieści dni w miejscu pozbawionym wody.

Argument czwarty – najemnicy. Co rusz pojawiały się fałszywe informacje o tym, że uczestnicy akcji są najemnikami, którzy za pieniądze (niestety, nikt nie powiedział czyje, choć wielu mówiło ile) dezorganizują dobrze zorganizowaną budowę. To oczywiste, że trudniej jest zaatakować człowieka, który działa z wewnętrznych pobudek ideowych, a łatwiej kogoś, kto przecież bierze pieniądze i przecież „musi się liczyć z różnymi kosztami”.

Argument piąty – pijacy, narkomani, hołota. To bardzo częsty i bardzo wygodny argument. „Mam dowody na to, że co najmniej dwie osoby były zaćpane” – powiada przedstawiciel firmy ochroniarskiej i natychmiast zastrzega anonimowość. Inny w tym tonie mówi o alkoholu. A przecież warto by poznać te dowody. W istocie jest to kolejny argument typu „To są ludzie, którzy nie wiedzą, co robią, niezbędne zatem jest przywołanie ich do porządku”.

Argument szósty – oni nie są stąd. Tu pojawiały się zarzuty, że przecież większość tych ludzi nie ma nic wspólnego z tą (to znaczy lokalną) ziemią: „To jest nasza ziemia, a oni skąd się wzięli... Przybłędy. Niech idą tam, do siebie, my sobie sami poradzimy”. Krótko mówiąc, obcy nie powinni wtrącać się w nasze sprawy. Obcy są zazwyczaj gorsi niż my. Obcego mniej szkoda. Jeśli jest tu, to (znów) sam jest sobie winien.

Wreszcie pojawiają się upoważnienia, czy wręcz zachęty do ataku. Widać to było w co najmniej czterech sytuacjach.

Sytuacja pierwsza: nie potrafimy zapanować nad oburzeniem ludności. Ten typ argumentów przedstawiali reprezentanci władz lokalnych. W kółko powtarzano – choć jeszcze nie było po temu powodów – że władze nie mogą odpowiadać za to, co zrobi „oburzona ludność”. W ten sposób ludność dowiedziała się dwóch rzeczy: że jest oburzona oraz że ma wolną rękę w spożytkowaniu tego „oburzenia”. Jak nietrudno się domyślić, oburzenie pojawiło się natychmiast.

Sytuacja druga: „Podpalimy las i ich stąd wyp...”. Niedługo trzeba było czekać, aby co bardziej krewcy przedstawiciele „ludności” sformułowali pogróżki, a potem przeszli do ich realizacji. Pogróżki były jasne: las zostanie podpalony, drzewa z przypiętymi ludźmi zostaną ścięte. Na szczęście zaczęto od ścinania drzew, a nie od podpalenia lasu. Na szczęście były telefony komórkowe, dzięki którym można było apelować o pomoc.

Sytuacja trzecia: nas przy tym nie było. Podczas głoszenia powyższych pogróżek obecne były cztery ekipy telewizyjne oraz dwóch dziennikarzy prasowych. Gdy zabrzmiały rzeczone pogróżki, wszystkie kamery i wszystkie mikrofony były (mimo jasno wyartykułowanej prośby ekologów o włączenie) wyłączone, jakby obecni tam dziennikarze mówili „oburzonej ludności”: „Róbcie, co chcecie, nas tu przecież nie ma”.

Sytuacja czwarta: nic o tym nie chcemy wiedzieć. Próby złożenia doniesienia o opisanych pogróżkach na pobliskim posterunku policji spotkały się z silną odmową: „To nie nasz rejon”, „A czy oni grozili panu?”, „Co pan chce, to takie gadanie...” i tym podobne. Trzeba było zastosować silny nacisk wobec policji, by wreszcie przyjęła zawiadomienie o przestępstwie.

W świetle opisanych „argumentów” każdy atak wydać się musi usprawiedliwiony.

Wiesław Łukaszewski i Jakub Łukaszewski, Po co rosną drzewa w lesie,
„Charaktery”, listopad 1998, s. 24–25.

Studium przypadku nie może być bowiem podstawą do formułowania jakichkolwiek twierdzeń. Może być jednak, a to wcale nie jest tak mało, doskonałą podstawą formułowania hipotez, które potem sprawdza się w osobnych badaniach.

Badania korelacyjne zmierzają do sprawdzenia, czy pewne fakty, warunki lub cechy współwystępują ze sobą. Czy na przykład poziom wykonania zadań koreluje z poziomem trudności tych zadań (koreluje, jak twierdzą Locke i Latham, 1990), czy poziom wykonania zadań koreluje ze zdolnościami wykonawców (nie koreluje, stwierdzają ci sami autorzy), czy zadowolenie z własnego wyglądu koreluje z ogólną samooceną (koreluje, piszą Głębocka i Kulbat, 2005, oraz Głębocka, 2009), czy częstość praktyk religijnych koreluje z niechęcią do odmienności (tak, koreluje, pisze Łukaszewski, 1990)? Podobne dane można przytaczać w nieskończoność. Trzeba jednak podkreślić, że posługiwanie się takim materiałem wymaga nadzwyczajnej ostrożności.

Po pierwsze dlatego, że korelować z sobą mogą rzeczy, stany, cechy kompletnie niepowiązane, na przykład śmiertelność niemowląt w Argentynie z nakładem gazet na Tajwanie czy wielkość opadów deszczu w Brazylii z długością dróg w Laponii. Sam wskaźnik współwystępowania dwóch lub więcej stanów czy zjawisk nie jest wystarczającym argumentem w sprawie związków między rzeczami. Konieczne jest jeszcze intelektualne zaplecze do wyjaśnienia takiego związku, czyli teoria tłumacząca możliwość jego zaistnienia. Odwoływanie się (co przez jakiś czas było ulubionym chwytem sporej liczby psychologów) do teorii chaosu i do skrzydeł motyla, których trzepot może w dalekiej konsekwencji spowodować tornado, jest zabiegiem efektownym, ale niezbyt fortunnym.

Po drugie, nawet tam, gdzie istnieją podstawy do wyjaśniania związku, tam gdzie są dowody współwystępowania zjawisk, stanów, cech, nie wskazują one kierunku zależności. Czy to ocena własnej atrakcyjności wpływa na samoocenę, czy samoocena na ocenę własnej atrakcyjności? Wprawdzie istnieją dziś techniki analizy danych, pozwalające określić, który z kierunków zależności jest bardziej prawdopodobny, lecz nadal otwarta pozostaje kwestia pewności sądów.

Po trzecie, wiele zjawisk, na przykład poziom inteligencji, poziom lęku, poczucie kontroli, poziom wykształcenia i wiele innych, koreluje prawie ze wszystkimi zmiennymi psychologicznymi. Są – jak się mawia – mało dystynktywne, co pod znakiem zapytania stawia ich użyteczność jako predyktorów. Konkludując sprawę badań korelacyjnych, powiedzieć można, że zazwyczaj są one dobrym narzędziem ustalania predyktorów zmiennych, choć – niestety – bardzo często są narzędziem źle używanym. Tak więc zamiast sprawdzać, które cechy czy warunki są predyktorami określonych zachowań, w większości wypadków sprawdza się, jakie cechy są predyktorami jakich innych cech. Miałoby to sens tylko wtedy, gdyby związek między cechą i zachowaniem był jednoznaczny i znany. Tak jednak nie jest.

Trzeci sposób dochodzenia do twierdzeń to badania eksperymentalne. Istota eksperymentu, jak wiadomo, polega na kontrolowaniu warunków i manipulowaniu zmiennymi w celu sprawdzenia, jakie właściwości zmiennych pociągają za sobą oczekiwane konsekwencje w zachowaniu. Zakłada to konieczność tworzenia wielu warunków (wielu kombinacji warunków), manipulowania nasileniem danych zjawisk, by w efekcie sprawdzić, czy oczekiwane zależności występują. Jakkolwiek większość badań eksperymentalnych skonstruowana jest tak, by potwierdzać sformułowane hipotezy, to prawdziwe sprawdzenie musi polegać na zaprzeczaniu hipotezie. Jeżeli hipoteza się obroni, to można z ufnością mówić o zależnościach potwierdzonych. Warunkiem sensownego eksperymentowania jest replikowanie uzyskanych wyników, duża trafność ekologiczna badań i wiele innych, o których piszą specjaliści od metodologii badań psychologicznych (Brzeziński, 1996).

2.4. PSYCHOLOGIA W OPOZYCJI DO ZDROWEGO ROZSĄDKU

Psychologię naukową krytykuje się za dwie przeciwstawne właściwości. Na przykład za to, że dostarcza twierdzeń zgodnych ze zdrowym rozsądkiem, takich, o których „każdy głupi wie”. Rzeczywiście, wiele twierdzeń psychologicznych jest w pełni zgodnych z oczekiwaniami zdroworozsądkowymi. Na przykład im więcej powtórzeń, tym lepsze zapamiętanie, im dłuższy dystans czasowy od zapamiętania, tym mniej sobie przypominamy, i tak dalej. Innym przykładem może być fakt, że jednomyślny nacisk grupy na opinie jednostki zazwyczaj bywa skuteczny („Wszyscy myślą tak samo, a więc ja też powinienem”). Wiele jest takich faktów. Korzystając z nich, powiada się nieraz, że szkoda pracy i pieniędzy na prowadzenie badań, których wyniki i tak wszyscy znają, w dodatku bez wykonywania tych żmudnych badań. Niekiedy istotnie szkoda, ale należy zachować dużą ostrożność w formułowaniu tak kategorycznych sądów. Przypomnijmy, że w odróżnieniu od psychologii potocznej, psychologia naukowa ustala nie tylko występujące zależności, ale określa także granice ich trafności, na przykład określa warunki, w jakich dana zależność przestaje obowiązywać.

Z drugiej strony krytykuje się psychologię za dane sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem (ramka 2.10), których w dorobku psychologii jest wiele. Są to takie dane, o których powiada się: „wszyscy wiedzą, że jest inaczej”. A jednak to ci „wszyscy” się mylą.

RAMKA 2.10

WIĘCEJ LUDZI, MNIEJ EFEKTÓW

Bibb Latané w serii eksperymentów sprawdzał, czy prawdopodobieństwo otrzymania pomocy przez potrzebującego zależy od liczby osób znajdujących się w pobliżu. Zdrowy rozsądek nakazuje myśleć, że im więcej osób jest w pobliżu, tym większe prawdopodobieństwo, że ktoś takiej pomocy udzieli. Tymczasem wyniki badań z symulowanym atakiem epilepsji na ulicy pokazują, że jest odwrotnie: im więcej osób, tym mniejsze prawdopodobieństwo pomocy (Latané i Darley, 1970; Latané, Williams i Harkis, 1979). Co więcej, zależność ta jest ujemnie wykładnicza, a nie wprost proporcjonalna. Wynik ten jest niezgodny ze zdrowym rozsądkiem.

Wiele danych wskazuje, że wydajność pracy jest mniejsza, gdy ludzie wspólnie wykonują zadanie i każdy z nich wykonuje takie same czynności. Janusz Grzelak stwierdził, że w wypadku pracy w akordzie zespołowym im więcej jest współpracowników, tym mniejsza jest średnia wydajność pracy (Grzelak, 1978). W słynnym eksperymencie Maximiliana Ringelmana wydajność jednostkowa (średni wkład w wynik końcowy) malała wraz ze zwiększaniem się liczby wykonawców (rycina 2.2).

Efekty badań Latanégo, Grzelaka, Ringelmana i wielu innych dowodzą, że w sytuacjach, w których zgodnie ze zdrowym rozsądkiem należałoby oczekiwać lepszych rezultatów, są one znacznie gorsze. Nie można tego wyjaśnić, odwołując się do prostego potocznego rozumowania, natomiast odpowiednia teoria psychologiczna pozwala przewidzieć i wyjaśnić takie fakty.

Rycina 2.2.

Średnia siła, z jaką ciągnięto dynamometr zależnie od wielkości zespołu.

Źródło: Daszkowski, 1988, opracowanie własne.

Wskażmy najważniejsze źródła i przejawy niezgodności wyników badań ze zdrowym rozsądkiem. Zacząć wypada raz jeszcze od myślenia potocznego. Ten sposób myślenia zakłada bowiem istnienie związków wyłącznych:

bodziec X wywołuje tylko reakcję Y

Jeśli dotkniesz gorącego żelazka, to się oparzysz. Najczęściej pomija się możliwość wystąpienia innych reakcji, na przykład przestrachu, zdziwienia, podniecenia i tym podobnych. Co gorsza, kiedy w myśleniu potocznym ustali się taką zależność, to na hasło „żelazko” pojawia się myśl o oparzeniu, a na hasło „oparzenie” pojawia się myśl o żelazku. W psychologii naukowej również zdarzały się takie uproszczenia, choć szybko poddawano je weryfikacji. Przykładem jest klasyczna koncepcja frustracji–agresji, wedle której frustracja zawsze wywołuje agresję, a agresja jest zawsze poprzedzona przez frustrację (Dollard, Doob, Miller, Mowrer i Sears, 1939).

Inną formą potocznego myślenia jest przekonanie, że dana reakcja może być wywołana tylko przez bodziec określonego rodzaju:

reakcja Y jest zawsze wywoływana przez bodziec X

Jeśli przydarzyła ci się przykrość, to znaczy, że nie słuchałeś mamusi. Potoczne koncepcje psychologiczne to kolekcje podobnych twierdzeń, a twierdzenia te najczęściej są nieprawdziwe. Dotyczy to również cech, o czym wspomniałem wcześniej: powszechnie sądzi się, że jeśli jesteś zdolny, to jesteś także leniwy, a jeśli pracowity, to znaczy, że jesteś głupi. Tymczasem taka prawidłowość nie istnieje. W psychologii naukowej również zdarzają się przykłady takiego myślenia. W psychologii ewolucyjnej zakłada się na przykład, że wszelkie formy altruizmu są uwarunkowane tendencją do rozpowszechniania własnych genów (Wilson, 1988, 1991).

Opisany sposób rozumowania z oczywistych powodów jest niewystarczający w psychologii naukowej. Wiadomo bowiem, że ten sam bodziec może wywoływać różne reakcje, a ta sama reakcja może być wywołana przez różne bodźce. Co więcej, ten sam bodziec u tej samej osoby w jednych warunkach wywoła jedną reakcję, w innych zaś inną (na przykład doznanie ekscytacji podczas seksu z wyboru i lęku albo wstrętu podczas seksu z przymusu, w trakcie gwałtu). Ten sam bodziec u jednej osoby może wywołać przyjemność, u innej – przykrość (na przykład głośna muzyka może być źródłem przykrości dla bardzo reaktywnych osób, a źródłem przyjemności dla osób nisko reaktywnych, te pierwsze bowiem unikają silnych bodźców, te drugie takich bodźców poszukują; Strelau, 2014).

Pozostaje przedstawić niektóre przejawy niezgodności wyników badań naukowych ze zdroworozsądkowymi oczekiwaniami i zastanowić się, jakie są źródła owej niezgodności.

Pierwszą grupę danych stanowią takie, które przeczą powszechnie znanym oczywistościom. Potoczne przekonanie głosi, że ludzie zachowują się racjonalnie i ekonomicznie. Lepiej pracują wtedy, kiedy więcej zarabiają, wolą zapłacić mniej niż więcej za ten sam towar, angażują się w działania, w których szanse sukcesu są powyżej średniej, a unikają działań, których szanse są zerowe lub bliskie zera. Bardzo często tak bywa, ale bynajmniej nie zawsze. W pewnych warunkach może być odwrotnie (ramki 2.11 i 2.12).

RAMKA 2.11

ILE JEST WART JEDEN DOLAR?

W pewnych warunkach zachowanie może być nie tylko niezgodne ze zdrowym rozsądkiem, ale wręcz absurdalne. Przykładem są badania Allana I. Tegera nad licytacją jednego dolara.

Graczom oferuje się „zakup” jednego dolara wedle zasady, że wygrywa ten, kto da więcej. Postęp w licytacji wynosi 25 centów. Pierwszy z graczy zgłasza cenę wywoławczą równą 25 centów, na co kolejny oferuje 50 centów, następny 75 centów i tak dalej. W pewnym momencie oferowane kwoty przekraczają wartość jednego dolara, ale licytacja trwa nadal. Co więcej, trwać może długo, bo średnie wyniki uzyskiwane w licytacji wynosiły około 8 dolarów za jednego dolara, a w pewnym eksperymencie zaproponowano nawet sumę 25 dolarów za jednego dolara. Zaangażowanie się w tę licytację trudno jednak nazwać zachowaniem racjonalnym, czy też zgodnym z zasadami działania ekonomicznego (Teger, 1980).

Ciąg dalszy w wersji pełnej

2.5. PRZEWIDYWANIE ZACHOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

[2] Gwardia Narodowa to oddziały szturmowe policji, odpowiednik dawnego ZOMO.

3.1. CO TO ZNACZY POZNAĆ CZŁOWIEKA?

3.1.1. SPOJRZENIE PIERWSZE – TRADYCYJNE

Dostępne w wersji pełnej

3.1.2. SPOJRZENIE ALTERNATYWNE

Dostępne w wersji pełnej

3.2. AKTOR I OBSERWATOR[3]

3.2.1. AKTOR NIE WSZYSTKO CHCE POKAZAĆ

Dostępne w wersji pełnej

3.2.2. AKTOR NIE WSZYSTKO MOŻE POKAZAĆ

Dostępne w wersji pełnej

3.2.3. OBSERWATOR NIE WSZYSTKO POTRAFI ZOBACZYĆ

Dostępne w wersji pełnej

3.3. POCHOPNE NADAWANIE SENSU

Dostępne w wersji pełnej

3.4. CZY TO, CO WIEMY O INNYCH, JEST GODNE ZAUFANIA?

Dostępne w wersji pełnej

3.5. POZNAWANIE SIEBIE SAMEGO

3.5.1. SAMOOBSERWACJA

Dostępne w wersji pełnej

3.5.2. ROZPOZNAWANIE SIEBIE I OBRAZ FIZYCZNY WŁASNEJ OSOBY

Dostępne w wersji pełnej

3.6. AKTOR NIE WSZYSTKO CHCE WIEDZIEĆ O SOBIE
I NIE WSZYSTKO CHCE ZAPAMIĘTAĆ

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

[3] Bardzo wnikliwe studium na temat relacji aktor–obserwator napisała Maria Lewicka (1993). Perspektywę aktora i obserwatora opisał też Dariusz Doliński (1989, 1992).

4.1. SKRAJNE WARTOŚCI POBUDZENIA I ŚWIADOMOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

4.2. WIELE POZIOMÓW ŚWIADOMOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

4.3. CZY MOŻNA UNIKAĆ CZEGOŚ, O CZYM SIĘ NIE WIE?

Dostępne w wersji pełnej

4.4. NIEŚWIADOME PRZETWARZANIE INFORMACJI

Dostępne w wersji pełnej

4.5. PREFERENCJE NIE WYMAGAJĄ INFERENCJI

Dostępne w wersji pełnej

4.6. AUTOMATYCZNE I KONTROLOWANE

Dostępne w wersji pełnej

4.7. BEZREFLEKSYJNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

4.8. PRESJA CZASU

Dostępne w wersji pełnej

4.9. AUTOMATYCZNE I KONTROLOWANE, ŚWIADOME I NIEŚWIADOME

Dostępne w wersji pełnej

4.10. CO W SŁUŻBIE CZEGO?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

5.1. CZYJE JEST CIAŁO?

Dostępne w wersji pełnej

5.2. MÓZG

Dostępne w wersji pełnej

5.3. CIAŁO ZMIENIA STANY PSYCHICZNE

Dostępne w wersji pełnej

5.4. CZY PSYCHE RZĄDZI CIAŁEM?

5.4.1. WIARA (I DOBRE WYJAŚNIENIE) CZYNI CUDA

Dostępne w wersji pełnej

5.4.2. KONTROLA NAD UMIERANIEM

Dostępne w wersji pełnej

5.4.3. POTĘGA WYOBRAŹNI

Dostępne w wersji pełnej

5.4.4. PLACEBO

Dostępne w wersji pełnej

5.4.5. RADZENIE SOBIE Z BEZSENNOŚCIĄ

Dostępne w wersji pełnej

5.5. PRÓBY WYJAŚNIANIA

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

6.1. WARTOŚCIOWANIE W PSYCHOLOGII

Dostępne w wersji pełnej

6.2. PLATOŃSKA TRIADA I CO DALEJ?

Dostępne w wersji pełnej

6.3. LUDZIE CHCĄ BYĆ PIĘKNI

6.3.1. CO JEST ŁADNE, KTO JEST ŁADNY?

Dostępne w wersji pełnej

6.3.2. PIĘKNE TWARZE

Dostępne w wersji pełnej

6.3.3. MAGICZNE WYMIARY 90–60–90 I IM PODOBNE

Dostępne w wersji pełnej

6.4. POTĘGA PORÓWNAŃ SPOŁECZNYCH

Dostępne w wersji pełnej

6.5. BEZMIAR NIEZADOWOLENIA

Dostępne w wersji pełnej

6.6. POSZUKIWANIE WYJŚCIA

6.6.1. NIEKOŃCZĄCE SIĘ ODCHUDZANIE

Dostępne w wersji pełnej

6.6.2. NIECHIRURGICZNE I CHIRURGICZNE ZABIEGI UPIĘKSZAJĄCE

Dostępne w wersji pełnej

6.7. DLACZEGO WARTO BYĆ PIĘKNYM?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

7.1. BLIŻSI I DALSI KREWNI

Dostępne w wersji pełnej

7.2. LUDZIE SĄ RÓŻNI

Dostępne w wersji pełnej

7.3. TEZY SOCJOBIOLOGÓW

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

8.1. CZY CZŁOWIEK RODZI SIĘ GOTOWY?

Dostępne w wersji pełnej

8.2. NIE WSZYSTKIEGO TRZEBA SIĘ UCZYĆ
(ALE WIĘKSZOŚCI RZECZY TAK)

Dostępne w wersji pełnej

8.3. MAJĄ OCZY, A NIE WIDZĄ

Dostępne w wersji pełnej

8.4. ZŁUDNE ŚWIADECTWO ZMYSŁÓW.
CO MOŻNA ZOBACZYĆ NA WŁASNE OCZY?

Dostępne w wersji pełnej

8.5. UCZENIE SIĘ

8.5.1. NIEASOCJACYJNE FORMY UCZENIA SIĘ

Dostępne w wersji pełnej

8.6. O PAMIĘCI

8.6.1. GRANICE PAMIĘCI

Dostępne w wersji pełnej

8.6.2. CO I DLACZEGO SIĘ ZAPAMIĘTUJE?

Dostępne w wersji pełnej

8.6.3. WSPOMNIENIA OSOBISTE

Dostępne w wersji pełnej

8.6.4. EFEKT LAMPY BŁYSKOWEJ, CZYLI PAMIĘĆ FLESZOWA

Dostępne w wersji pełnej

8.6.5. AMNEZJA DZIECIĘCA

Dostępne w wersji pełnej

8.6.6. FABRYKOWANIE WSPOMNIEŃ

Dostępne w wersji pełnej

8.6.7. PAMIĘĆ PROSPEKTYWNA

Dostępne w wersji pełnej

8.6.8. ZAPOMNIEĆ NA ŻYCZENIE

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

9.1. CO TO JEST INTELIGENCJA?

Dostępne w wersji pełnej

9.2. CZY TO COŚ WIĘCEJ NIŻ DOBRA PAMIĘĆ?

Dostępne w wersji pełnej

9.3. ILE JEST RÓŻNYCH INTELIGENCJI

9.3.1. INTELIGENCJA PSYCHOMETRYCZNA I INTELIGENCJA PRAKTYCZNA

Dostępne w wersji pełnej

9.3.2. INTELIGENCJA PŁYNNA I INTELIGENCJA SKRYSTALIZOWANA

Dostępne w wersji pełnej

9.3.3. INTELIGENCJE WIELORAKIE I BARDZIEJ WIELORAKIE

Dostępne w wersji pełnej

9.3.4. INTELIGENCJA EMOCJONALNA

Dostępne w wersji pełnej

9.4. UBYWA CZY PRZYBYWA?

9.4.1. EFEKT FLYNNA

Dostępne w wersji pełnej

9.4.2. WSPOMAGANIE ROZWOJU INTELIGENCJI

Dostępne w wersji pełnej

9.4.3. CZY Z WIEKIEM UBYWA INTELIGENCJI?

Dostępne w wersji pełnej

9.5. CO MOŻNA PRZEWIDZIEĆ NA PODSTAWIE
ILORAZU INTELIGENCJI?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

10.1. BIOLOGICZNE PODOBIEŃSTWO, KULTUROWE ODMIENNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

10.2. PRZEKŁADALNOŚĆ JĘZYKÓW

Dostępne w wersji pełnej

10.3. CECHY JĘZYKA

Dostępne w wersji pełnej

10.4. FUNKCJE JĘZYKA

10.4.1. FUNKCJA REPREZENTACYJNA

10.4.1.1. POJĘCIA NATURALNE

Dostępne w wersji pełnej

10.4.2. KOMUNIKACYJNA FUNKCJA JĘZYKA

Dostępne w wersji pełnej

10.5. CZY ZAWSZE MÓWIMY TYM SAMYM JĘZYKIEM?

10.5.1. JĘZYK OPISU, OCENY, DYREKTYWY

Dostępne w wersji pełnej

10.5.2. JĘZYK PUBLICZNY, JĘZYK PRYWATNY

Dostępne w wersji pełnej

10.5.3. JĘZYK O SOBIE I JĘZYK O INNYCH

Dostępne w wersji pełnej

10.5.4. JĘZYK O „SWOICH” I JĘZYK O „OBCYCH”

Dostępne w wersji pełnej

10.5.5. JĘZYK KOBIET, JĘZYK MĘŻCZYZN

Dostępne w wersji pełnej

10.5.6. JĘZYK DIALOGU I JĘZYK MONOLOGU

Dostępne w wersji pełnej

10.5.7. JĘZYK PRAWDY I JĘZYK KŁAMSTWA

Dostępne w wersji pełnej

10.6. SPRAWCZA FUNKCJA JĘZYKA

Dostępne w wersji pełnej

10.7. CZY MYŚLI TO UKRYTE SŁOWA?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

11.1. DWA PORZĄDKI

Dostępne w wersji pełnej

11.2. NASTROJE

Dostępne w wersji pełnej

11.3. NIEOBECNE UCZUCIA

Dostępne w wersji pełnej

11.4. KONTROLA EMOCJONALNA I SAMOKONTROLA

11.4.1. BEZPOŚREDNIA KONTROLA NAD EMOCJAMI

Dostępne w wersji pełnej

11.4.2. ODRACZANIE GRATYFIKACJI I ULEGŁOŚĆ WOBEC POKUS

Dostępne w wersji pełnej

11.5. RACJONALNOŚĆ I PRZEJAWY NIERACJONALNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

12.1. PARADOKS ZMARNOWANYCH TALENTÓW

12.1.1. KONTEKST KULTUROWY STOSUNKU DO TALENTÓW I DO PRACY

Dostępne w wersji pełnej

12.1.2. MAGICZNE DZIESIĘĆ TYSIĘCY GODZIN

Dostępne w wersji pełnej

12.1.3. DWIE POPRAWKI DOKONANE PRZEZ CAROL DWECK

Dostępne w wersji pełnej

12.2. PRZEKONANIA I ZACHOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

12.3. PROBLEM WYTRWAŁOŚCI

12.3.1. SYTUACYJNE WYZNACZNIKI WYTRWAŁOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

13.1. DWA PODEJŚCIA DO OSOBISTEJ WOLNOŚCI

13.1.1. UCIECZKA OD WOLNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

13.1.2. ODBIERANIE WOLNOŚCI SOBIE SAMEMU

Dostępne w wersji pełnej

13.1.3. WOLNOŚĆ A MOTYWACJA WEWNĘTRZNA I ZEWNĘTRZNA

Dostępne w wersji pełnej

13.1.4. WOLNOŚĆ I ODPOWIEDZIALNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

13.1.5. WOLNOŚĆ A KRZYWDA I SPRAWIEDLIWOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

13.1.6. CZY MOŻNA MIEĆ ZA DUŻO WOLNOŚCI?

Dostępne w wersji pełnej

13.2. CZŁOWIEK JAKO PRZYCZYNA

13.2.1. KONTROLA I WPŁYW OSOBISTY A PREFERENCJA ZADAŃ

Dostępne w wersji pełnej

13.2.2. KONTROLA A ZAUFANIE

Dostępne w wersji pełnej

13.2.3. BEZRADNOŚĆ – UTRATA KONTROLI

Dostępne w wersji pełnej

13.2.4. UNIKANIE KONTROLI

Dostępne w wersji pełnej

13.2.5. LOTERIA JAKO SZCZEGÓLNY PRZYPADEK SPRZECZNYCH DĄŻEŃ

Dostępne w wersji pełnej

13.2.6. REZYGNACJA Z PODMIOTOWOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

14.1. NA POCZĄTKU BYŁ WILLIAM JAMES

Dostępne w wersji pełnej

14.2. JAKI JESTEM I KIM JESTEM?

Dostępne w wersji pełnej

14.3. KIM JESTEM I CZYM JESTEM?

Dostępne w wersji pełnej

14.4. JAKI JESTEM I JAKI BYWAM?

Dostępne w wersji pełnej

14.5. JAKI BYŁEM I JAKI BĘDĘ?

Dostępne w wersji pełnej

14.6. JAKI BYĆ PRAGNĘ I JAKI BYĆ POWINIENEM

Dostępne w wersji pełnej

14.7. JA DLA SIEBIE I JA DLA INNYCH

Dostępne w wersji pełnej

14.8. MAGIA SAMOOCENY

Dostępne w wersji pełnej

14.9. KONSTELACJA JA

Dostępne w wersji pełnej

14.10. JA DĄŻY DO SPÓJNOŚCI WEWNĘTRZNEJ

Dostępne w wersji pełnej

14.11. DĄŻENIE DO DOBREGO MNIEMANIA O SOBIE

Dostępne w wersji pełnej

14.12. PO CO NAM STRUKTURA JA?

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

15.1. POŻYTKI ZE STABILNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

15.2. POTRZEBA ZMIAN

Dostępne w wersji pełnej

15.3. POTOCZNE PRZEKONANIA DOTYCZĄCE
STAŁOŚCI I ZMIENNOŚCI A RZECZYWISTOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

15.4. RÓŻNORODNOŚĆ ZMIAN

Dostępne w wersji pełnej

15.5. CO SIĘ ZMIENIA?

Dostępne w wersji pełnej

15.6. ŹRÓDŁA ZMIAN

Dostępne w wersji pełnej

15.7. ZMIANA PSYCHOLOGICZNA

Dostępne w wersji pełnej

PODSUMOWANIE

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © 2015 by Wiesław Łukaszewski and Wydawnictwo Smak Słowa

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana

w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

Wydanie nowe, rozszerzone

Edytor: Anna Świtajska

Opracowanie redakcyjne: Małgorzata Jaworska

Korekta: Anna Mackiewicz

Okładka i strony tytułowe: Agnieszka Karmolińska

ISBN 978-83-64846-36-6

Smak Słowa

Ul. Sobieskiego 26/4, 81–781 Sopot

tel. 507-030-045

www.smakslowa.pl

Szukaj nas także na

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl