Ewangelia według św. Łukasza

Pablo T. Gadenz

Ewangelia według św. Łukasza

Katolicki Komentarz do Pisma Świętego

Przełożyli Grażyna Gomola i Aleksander Gomola

Wydawnictwo W drodze, Poznań 2020

Tytuł oryginału

The Gospel of Luke

Copyright © 2018 by Pablo T. Gadenz

Originally published in English under the title The Gospel of Luke by Baker Academic, a division of Baker Publishing Group, Grand Rapids, Michigan, 49516, U.S.A. All rights reserved.

© Copyright for this edition by Wydawnictwo W drodze, 2020

Redaktorzy serii – Peter S. Williamson, Mary Healy, Kevin Perrotta

Redaktor naukowy wydania polskiego – dr Łukasz Popko OP

Redaktor prowadzący – Ewa Kubiak

Redakcja – Lidia Kozłowska

Korekta – Paulina Jeske-Choińska, Lidia Kozłowska

Skład i łamanie – Józefa Kurpisz

Redakcja techniczna – Krzysztof Lorczyk OP

Projekt okładki i layoutu – Krzysztof Lorczyk OP

Opracowanie projektu graficznego okładki na podstawie reprodukcji: Carl Baron von Vittinghoff, Dwaj kontemplujący mnisi (1809 r.) oraz Anonim, Chrystus trzymający kulę ziemską zwieńczoną krzyżem (ok. 1600–1680). Ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.

Nihil obstat

Poznań, dnia 19 maja 2020 roku, ks. dr Adam Sikora, cenzor

Imprimatur

Poznań, dnia 20 maja 2020 roku nr 2236/2020, biskup Damian Bryl, wikariusz generalny

ISBN 978-83-7906-584-4

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze sp. z o.o.

Wydanie I

ul. Kościuszki 99, 61-716 Poznań

tel. 61 852 39 62

sprzedaz@wdrodze.pl

www.wdrodze.pl

Konwersja do formatów epub oraz mobi
Pilcrow Studio

Serdecznie dziękujemy Darczyńcom, którzy wsparli wydanie Katolickiego Komentarza do Pisma Świętego.

Wspólnie oddajemy do rąk Czytelników publikację mądrą i przydatną. Bez Waszej pomocy nie byłoby możliwe wydanie Komentarza w tak pięknej i funkcjonalnej formie. Dzielimy się z Wami radością z faktu, że zasięg tej publikacji jest znacznie większy od tego, który moglibyśmy osiągnąć, gdybyście nie włączyli się w to dzieło. Ponadto dzięki Waszej hojności cena zakupu niniejszego egzemplarza jest niższa o blisko 25 złotych, za co dziękujemy z całego serca! Postaramy się Wam odwdzięczyć w naszej modlitwie. 

Prosimy również Was, drodzy Czytelnicy, byście pamiętali o sponsorach wydania wówczas, gdy stajecie na modlitwie wobec Słowa, którego sens i głębię możecie lepiej poznawać dzięki Komentarzom. 

W imieniu Wydawnictwa W drodze

Tomasz Grabowski OP

Spis treści

Wstęp od redaktorów serii

Skróty i oznaczenia

Wstęp

Schemat Ewangelii według św. Łukasza

Łukasz przedstawia swój cel (1,1–4)

Bóg nawiedza swój lud (1,5–80)

Rodzi się Zbawiciel (2,1–52)

Prekursor i Syn Boży (3,1–4,13)

Misja Jezusa jako Mesjasza (4,14–44)

Powołanie uczniów i odpowiedzi dawane faryzeuszom(5,1–6,11)

Dwunastu i Kazanie na równinie (6,12–49)

Jezus wielki prorok (7,1–50)

Przypowieści Jezusa i Jego moc (8,1–56)

Mesjasz i cierpiący Syn Człowieczy (9,1–50)

Początek podróży do Jerozolimy (9,51–10,42)

Modlitwa i jałmużna (11,1–54)

Prawdziwi uczniowie we wzrastającym królestwie (12,1–13,21)

Na uczcie w królestwie Boga ostatni będą pierwszymi (13,22–14,35)

Przypowieści o nawróceniu i bogactwach (15,1–17,10)

Syn Człowieczy i królestwo Boże (17,11–18,30)

Król wstępuje do Jeruzalem (18,31–19,44)

Posługa w świątyni (19,45–21,38)

Pascha Mesjasza (22,1–71)

Proces, ukrzyżowanie i śmierć (23,1–56)

Zmartwychwstanie Jezusa wypełnieniem planu Boga (24,1–53)

Sugerowane lektury

Słowniczek

Indeks tematów duszpasterskich

Indeks tekstów wyróżnionych

Spis ilustracji

Mapa

Wstęp od redaktorów serii

Kościół miał zawsze we czci Pisma Boże, podobnie jak samo Ciało Pańskie (…). Trzeba więc, aby całe nauczanie kościelne (…) żywiło się i kierowało Pismem Świętym. Albowiem w księgach świętych Ojciec, który jest w niebie, spotyka się miłościwie ze swymi dziećmi i prowadzi z nimi rozmowę. Tak wielka zaś tkwi w słowie Bożym moc i potęga, że jest ono dla Kościoła podporą i siłą żywotną, a dla synów Kościoła utwierdzeniem wiary, pokarmem duszy oraz źródłem czystym i stałym życia duchowego.

Sobór Watykański II, Dei Verbum, 21

Czy serce nie pałało w nas, kiedy rozmawiał z nami w drodze i Pisma nam wyjaśniał?

Łk 24,32

Seria Katolicki Komentarz do Pisma Świętego (Catholic Commentary on Sacred Scripture) powstała, by pomóc w posłudze Słowa Bożego w życiu i misji Kościoła. Od czasów Soboru Watykańskiego II wśród katolików narasta głód dogłębnego badania Pisma, w sposób odsłaniający jego związki z liturgią, ewangelizacją, katechezą, teologią oraz życiem osobistym i wspólnotowym. Seria ta odpowiada na to pragnienie, dostarczając przystępne, a zarazem treściwe komentarze do każdej księgi Nowego Testamentu, opierające się zarówno na najlepszych współczesnych badaniach biblijnych, jak i bogatym skarbcu tradycji Kościoła. W tomach tych chcemy przekazać wiedzę naukową oświeconą światłem wiary, jesteśmy bowiem przekonani, że ostateczny cel egzegezy biblijnej stanowi odkrycie tego, co Bóg objawił i co wciąż do nas mówi przez święte teksty. Podstawowymi dla naszego podejścia są zasady, jakich nauczał Sobór Watykański II: po pierwsze, wykorzystywanie historiograficznych i literackich metod w celu odkrycia tego, co zamierzali przekazać autorzy biblijni; po drugie, oparta na modlitwie teologiczna refleksja, pozwalająca zrozumieć święty tekst „w tym samym Duchu, w jakim został napisany” – czyli w kontekście treści i jedności całego Pisma, żywej tradycji Kościoła i analogii wiary (Dei Verbum, 12).

Katolicki Komentarz do Pisma Świętego jest skierowany do tych, którzy są zaangażowani w posługę duszpasterską lub się do niej przygotowują, oraz do innych osób zainteresowanych badaniem Pisma, by lepiej zrozumieć swą wiarę, zyskać pokarm dla życia duchowego lub dzielić się Dobrą Nowiną z innymi. Mając to na uwadze, autorzy koncentrują się raczej na tym, jakie znaczenie ma ten tekst dla wiary i dla życia, niż na technicznych zagadnieniach zajmujących naukowców; wyjaśniają też Biblię w codziennym języku, niewymagającym przekładania na język nauczania i katechezy. Choć seria ta jest napisana z perspektywy wiary katolickiej, autorzy korzystają też z interpretacji proponowanych przez badaczy protestanckich i prawosławnych, żywiąc nadzieję, że tomy te posłużą również chrześcijanom innych tradycji.

Szereg udogodnień ma uczynić te komentarze możliwie najbardziej użytecznymi. W każdym tomie wykorzystano tekst biblijny zaczerpnięty z New American Bible (NAB)1, które to tłumaczenie zostało zatwierdzone do liturgicznego użytku w Stanach Zjednoczonych2. By pomóc czytelnikom korzystającym z innych tłumaczeń, wskazano i wyjaśniono najważniejsze różnice między NAB i innymi często używanymi tłumaczeniami (RSV, NRSV, JB, NJB i NIV)3. Po każdym fragmencie tekstu biblijnego zamieszczono listę odnośników do odpowiednich innych ustępów Pisma, punktów Katechizmu Kościoła katolickiego i miejsc, w których dany fragment został wykorzystany w rzymskim Lekcjonarzu. Potem następuje egzegeza, mająca w jasny i interesujący sposób wyjaśnić znaczenie tekstu zarówno w jego oryginalnym, historycznym kontekście, jak i jego nieprzemijające znaczenie dla chrześcijan. Sekcja Rozważanie i zastosowanie praktyczne ma pomóc chrześcijańskim czytelnikom odnieść Pismo do własnego życia – odpowiada na pytania podnoszone przez dany tekst, proponuje jego duchową interpretację zaczerpniętą z chrześcijańskiej tradycji i dostarcza sugestii co do jego wykorzystania w katechezie, kaznodziejstwie czy innych formach posługi duszpasterskiej.

W całym tomie rozproszone są wyróżnione teksty zatytułowane Tło biblijne, podające informacje historyczne, literackie lub teologiczne, oraz Żywa tradycja, w których znajdują się adekwatne teksty z pobiblijnej tradycji chrześcijańskiej, w tym cytaty z dokumentów kościelnych oraz z pism świętych i ojców Kościoła.

Mapy i słowniczek są zamieszczone na końcu każdego tomu, tak by łatwo było z nich korzystać. W słowniczku wyjaśniono zarówno najważniejsze pojęcia z tekstów biblijnych, jak i terminy odnoszące się do teologii i egzegezy – oznaczono je w komentarzu za pomocą krzyża (†)4. By tomy te były jeszcze bardziej użyteczne, uwzględniono w nich listę sugerowanych lektur, indeks tematów duszpasterskich oraz indeks informacji zawartych w wyróżnionych tekstach (Tło biblijne i Żywa tradycja). Dalsze źródła, w tym pytania do osobistego rozważania lub do dyskusji, można znaleźć na stronie serii: www.CatholicScriptureCommentary.com.

Naszym pragnieniem i przedmiotem modlitw jest to, by tomy te były użyteczne, tak „by słowo Pańskie szerzyło się i rozsławiało” (2 Tes 3,1) coraz bardziej w Kościele i na całym świecie5.

Peter S. Williamson

Mary Healy

Kevin Perrotta

1 W tomie komentującym Ewangelię według św. Łukasza autor wykorzystał New American Bible Revised Edition (NABRE) – przyp. tłum.

2 W polskim tłumaczeniu komentarza Ewangelii według św. Łukasza, jeśli nie zaznaczono inaczej, wykorzystano: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wyd. piąte na nowo opracowane i poprawione, Pallottinum, Poznań 2014 – przyp. tłum.

3 Odnosi się to także do polskich przekładów Pisma Świętego – przyp. tłum. [E.L.].

4 Odsyłacze do słowniczka zamieszczono przy pierwszym wystąpieniu hasła w każdym rozdziale – przyp. red.

5 Przełożyła Eliza Litak – przyp. red.

Skróty i oznaczenia

†

oznacza, że definicja danego pojęcia pojawia się w słowniczku

||

oznacza, że tę samą relację można znaleźć w innych ewangeliach

BE

Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza [przekład literacki]. Przekład z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, Ewangeliczny Instytut Biblijny, Poznań 2016; Biblia Ewangeliczna

BF

Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, oprac. I. Bokwa, T. Gacia, S. Laskowski, H. Wójtowicz, Poznań 2007

BJW

Pismo święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie polskim W.O. Jakuba Wujka S.J., wyd. 3, Kraków 1962

BL

Biblia Lubelska, Lublin 1991–

BP

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem, Częstochowa 2008; Biblia Paulistów

BPo

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych ze wstępami i komentarzami, Poznań 2014

BT

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wydanie 5, Poznań–Warszawa 2014

BT4

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wydanie 4, Poznań–Warszawa 1983

BWP

Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia rodzinna, przeł. K. Romaniuk, Kraków 2014

DS

Enchiridion symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum / quod primum editit Henricus Denzinger et quod funditus retractavit auxit notulis ornavit Adolfus Schönmetzer, Barcinone (itd.) 1967

ESV

The Holy Bible. English Standard Version, Wheaton (IL), 2016 (angielski przekład Biblii)

KKK

Katechizm Kościoła katolickiego, Poznań 2002

LXX

Septuaginta

LXXpl

Septuaginta, przeł. i oprac. R. Popowski, Warszawa 2017

m.

Miszna

NABRE

New American Bible Revised Edition, Washington (DC) 2010 (angielski przekład Biblii)

NET

New English Translation 2016, https://bible.org/netbible (angielski przekład Biblii)

NIV

The Holy Bible. New International Version, Grand Rapids (MI) 2011 (angielski przekład Biblii)

NRSV

New Revised Standard Version of the Bible, National Council of the Churches of Christ in the United States of America 1989 (angielski przekład Biblii)

NT

Nowy Testament

PNTC

Pillar New Testament Commentary

PWJ

Nowy Testament. Przekład na Wielki Jubileusz Roku 2000, przeł. i oprac. R. Popowski, Warszawa 2002

ST

Stary Testament

w.

werset

WSA

The Works of Saint Augustine. A Translation for the 21st Century, przeł. B. Ramsey, red. J.E. Rotelle, Hyde Park (NY) 1990–

Księgi Starego Testamentu

Rdz

Księga Rodzaju

Wj

Księga Wyjścia

Kpł

Księga Kapłańska

Lb

Księga Liczb

Pwt

Księga Powtórzonego Prawa

Joz

Księga Jozuego

Sdz

Księga Sędziów

Rt

Księga Rut

1 Sm

1 Księga Samuela

2 Sm

2 Księga Samuela

1 Krl

1 Księga Królewska

2 Krl

2 Księga Królewska

1 Krn

1 Księga Kronik

2 Krn

2 Księga Kronik

Ezd

Księga Ezdrasza

Ne

Księga Nehemiasza

Tb

Księga Tobiasza

Jdt

Księga Judyty

Est

Księga Estery

1 Mch

1 Księga Machabejska

2 Mch

2 Księga Machabejska

Hi

Księga Hioba

Ps

Księga Psalmów

Prz

Księga Przysłów

Koh

Księga Koheleta

Pnp

Pieśń nad Pieśniami

Mdr

Księga Mądrości

Syr

Mądrość Syracha

Iz

Księga Izajasza

Jr

Księga Jeremiasza

Lm

Lamentacje

Ba

Księga Barucha

Ez

Księga Ezechiela

Dn

Księga Daniela

Oz

Księga Ozeasza

Jl

Księga Joela

Am

Księga Amosa

Ab

Księga Abdiasza

Jon

Księga Jonasza

Mi

Księga Micheasza

Na

Księga Nahuma

Ha

Księga Habakuka

So

Księga Sofoniasza

Ag

Księga Aggeusza

Za

Księga Zachariasza

Ml

Księga Malachiasza

Księgi Nowego Testamentu

Mt

Ewangelia wg św. Mateusza

Mk

Ewangelia wg św. Marka

Łk

Ewangelia wg św. Łukasza

J

Ewangelia wg św. Jana

Dz

Dzieje Apostolskie

Rz

List do Rzymian

1 Kor

1 List do Koryntian

2 Kor

2 List do Koryntian

Ga

List do Galatów

Ef

List do Efezjan

Flp

List do Filipian

Kol

List do Kolosan

1 Tes

1 List do Tesaloniczan

2 Tes

2 List do Tesaloniczan

1 Tm

1 List do Tymoteusza

2 Tm

2 List do Tymoteusza

Tt

List do Tytusa

Flm

List do Filemona

Hbr

List do Hebrajczyków

Jk

List św. Jakuba

1 P

1 List św. Piotra

2 P

2 List św. Piotra

1 J

1 List św. Jana

2 J

2 List św. Jana

3 J

3 List św. Jana

Jud

List św. Judy

Ap

Apokalipsa św. Jana

Wstęp

Od niemal dwóch tysięcy lat Ewangelia Łukasza inspiruje wielorako chrześcijan. To Łukaszowi zawdzięczamy takie hymny uwielbienia wykorzystywane w liturgii jak Gloria in excelsis Deo i Magnificat; tekst Łukasza był także podstawą dla modlitwy Zdrowaś, Maryjo. Święty Franciszek z Asyżu zapoczątkował tradycję stajenki bożonarodzeniowej, a niektóre najwspanialsze dzieła Rembrandta i Caravaggia to sceny przedstawiające wydarzenia właśnie z tej Ewangelii.

Sama Ewangelia Łukasza to także wielkie dzieło sztuki, gdyż jej ludzki autor wykorzystał wszystkie swoje umiejętności literackie i narracyjne, tworząc najdłuższą z czterech ewangelii, liczącą ponad dziewiętnaście tysięcy słów (około tysiąc sto więcej niż tekst Mateusza). Przedstawiając życie i nauczanie Jezusa Chrystusa w świetle wiary, Ewangelia Łukasza nie przestaje być tekstem historycznym poprzedzonym starannymi badaniami i opartym na relacjach naocznych świadków oraz na innych wiarygodnych źródłach (1,1–3). Stanowi dzieło teologiczne mające ukazać czytelnikom, że orędzie chrześcijańskie pozostaje prawdziwe (1,4), a Jezus Chrystus jest rzeczywiście Zbawicielem, Mesjaszem, Panem i Synem Bożym (1,35; 2,11). Ewangelia Łukasza posiada wszystkie wspomniane cechy, a ponadto jest tekstem natchnionym, komunikując nam to, co Bóg chciał, by zostało spisane dla naszego zbawienia (KKK, 107).

Autorstwo księgi

Tytuły pojawiające się na początku lub na końcu najwcześniejszych zachowanych rękopisów, w tym papirusu Bodmer XIV–XV datowanego przez badaczy na okolice 200 roku, przypisują tekst „Łukaszowi”1. Podobnie sądzi piszący około 180 roku św. Ireneusz z Lyonu: „Łukasz (…), towarzysz Pawła, złożył w księdze Ewangelię przez niego głoszoną”2. Ireneusz informuje nas ponadto, że Łukasz napisał także Dzieje Apostolskie, a nawet towarzyszył Pawłowi podczas niektórych z jego podróży, na co wskazują fragmenty Dziejów, w których pojawia się zaimek „my” (16,10–17; 20,5–15; 21,1–18; 27,1–28,16)3. W tym samym tekście Ireneusz przywołuje też dwa wersety w listach Pawła mówiące o Łukaszu: jeden, w którym czytamy, że Łukasz jest z Pawłem (2 Tm 4,11), i drugi, w którym zostaje on przedstawiony jako „umiłowany lekarz” (Kol 4,14). Mamy także trzeci list, do Filemona, gdzie Łukasz zostaje wspomniany jako jeden ze współpracowników Pawła. Powyższe szczegóły odnotowują również Kanon Muratoriego oraz ojcowie Kościoła, tacy jak Klemens z Aleksandrii, Tertulian, Orygenes, Euzebiusz, Ambroży, Hieronim i Augustyn4.

Współcześni badacze powszechnie przyjmują, że autorem Ewangelii Łukasza i Dziejów Apostolskich jest ta sama osoba. Za najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie narracji w pierwszej osobie liczby mnogiej we wspomnianych wcześniej sekcjach Dziejów Apostolskich nadal przyjmuje się to, że autor uczestniczył w opisywanych wydarzeniach, z czego należy wnosić, że był towarzyszem Pawła. Ponadto wielu badaczy nadal akceptuje tradycyjne utożsamianie tego towarzysza z „Łukaszem” wspominanym w listach Apostoła, aczkolwiek niektórzy badacze to kwestionują5. Skąpość informacji dotyczących Łukasza także przemawia za tym tradycyjnym punktem widzenia; gdyby autor trzeciej Ewangelii był naprawdę anonimowy, przypisano by ją komuś bardziej sławnemu, na przykład któremuś z apostołów. Co więcej, biorąc pod uwagę fakt dedykowania Ewangelii konkretnej osobie – Teofilowi (1,3; zob. też Dz 1,1) – trzeba wykluczyć jej anonimowość6.

Mamy także inne interesujące szczegóły o bardziej spekulatywnym charakterze dotyczące Łukasza, przywoływane zarówno przez ojców Kościoła, jak i współczesnych badaczy. Ponieważ Łukasz (gr. Loukas) jest zdrobnieniem od Lucjusza (gr. Loukios), autor trzeciej Ewangelii bywa czasami utożsamiany z Lucjuszem, o którym wspomina Paweł w Liście do Rzymian (16,21)7 i/lub z Lucjuszem Cyrenejczykiem, który razem z Pawłem i Barnabą przebywał w Antiochii8. Niektóre źródła starożytne wymieniają również Antiochię jako miasto rodzinne Łukasza9. Autora trzeciej Ewangelii utożsamiano też z niewymienionym z imienia uczniem, „którego sława w [głoszeniu] Ewangelii rozchodzi się po wszystkich Kościołach” (2 Kor 8,18)10.

Interesująca jest także kwestia pochodzenia etnicznego Łukasza. Często przyjmuje się, że nie był Żydem, jednak opinie badaczy są w tej kwestii podzielone11; również ojcowie Kościoła w niewielkim stopniu wspierają to założenie12. Główny argument za tym, by widzieć w Łukaszu nie-Żyda, pochodzi z Listu do Kolosan, gdzie Łukasz (Kol 4,14) nie jest wymieniony jako jeden „z Żydów”, tak jak Marek (Kol 4,11). Z tego często się wnioskuje, że Marek to Żyd, natomiast Łukasz to nie-Żyd, jednakże wyrażenie „z Żydów” może się odnosić do chrześcijan pochodzenia żydowskiego – sztywnej w poglądach frakcji zazwyczaj niechętnej Pawłowi (zob. Ga 2,12). Innymi słowy, Paweł mówiłby nam w tym miejscu, że wśród chrześcijan należących do tej grupy niewielu, w tym Marek, było jego współpracownikami13. Łukasz nie należał do tej grupy, nie znaczy to jednak, że nie mógł być Żydem. Co więcej, jego rozległa znajomość Starego Testamentu i zainteresowanie świątynią w Jerozolimie oraz stanem kapłańskim sugerują, że był Żydem. Jego dobrą znajomość greki można wyjaśnić bez trudu tym, że był zhellenizowanym Żydem. Podobnie jak Paweł, mógł być zatem Żydem zorientowanym w swej posłudze na nie-Żydów i przede wszystkim do nich kierującym swoją Ewangelię.

Kontekst historyczny

Badacze utrzymujący, że Łukasz był rzeczywiście współpracownikiem Pawła (w latach pięćdziesiątych), przyjmują za górną granicę powstania jego Ewangelii lata osiemdziesiąte (najpóźniej dziewięćdziesiąte)14. Większość współczesnych badaczy opowiada się za siódmą lub ósmą dekadą I wieku. Jedną z przyczyn tego przyjmowanego przez większą część badaczy stanowiska jest to, że w ich przekonaniu Łukasz opierał się na Ewangelii Marka datowanej na przedział lat 60–75. Z drugiej strony, skoro Marek i Łukasz bywali współpracownikami Pawła (Kol 4,10,2; Tm 4,11; Flm 1,24), nie trzeba zakładać odstępu czasu między obiema ewangeliami dłuższego niż dekada.

To większościowe stanowisko odwołuje się także do Łukaszowego przedstawienia proroctwa Jezusa dotyczącego zburzenia świątyni w Jerozolimie, co miało miejsce w roku 70. Opis Łukasza (19,43; 21,20) jest bardziej szczegółowy niż Marka (13,14), z czego niektórzy wnioskują, że spisywał swój tekst już po zburzeniu świątyni. Inni odrzucają tę konkluzję, ponieważ szczegóły pojawiające się u Łukasza to typowy opis oblężenia miasta obecny w wielu tekstach prorockich Starego Testamentu, zwłaszcza dotyczących pierwszego zburzenia Jerozolimy przez Babilończyków
w 586 roku p.n.e.15 Nie ma także powodu, aby wykluczać to, że sam Jezus, zapowiadając upadek Jerozolimy, mógł posługiwać się proroctwami ze Starego Testamentu.

Zgodnie ze stanowiskiem mniejszościowym Ewangelia Łukasza została napisana przed rokiem 7016. W tym wypadku punktem odniesienia jest datowanie Dziejów, które zostały napisane po Ewangelii (Dz 1,1). Dzieje kończą się opisem trwającego dwa lata uwięzienia Pawła w Rzymie (l. 60–62; Dz 28,30) i nie ma w nich mowy o jego śmierci, która miała miejsce w okolicach roku 64 lub 67. Skoro Dzieje zostały napisane znacznie później niż Ewangelia (lata siedemdziesiąte lub osiemdziesiąte), takie milczenie na temat śmierci Apostoła budzi zdziwienie. Możliwe, że Dzieje miały z założenia pokazywać, jak chrześcijaństwo rozszerza się „aż po krańce ziemi” (Dz 1,8), czego dowodem jest przybycie Pawła do Rzymu, stolicy imperium (28,14). Równie dobrze można jednak twierdzić, że podczas pisania Dziejów Paweł wciąż żył17. Biorąc pod uwagę liczne paralele między opisem męki u Łukasza a opisem uwięzienia Pawła w Dziejach Apostolskich18, ilustrujące zasadę teologiczną dochodzącą do głosu w tej drugiej księdze, zgodnie z którą życie Jezusa stanowi wzorzec życia dla uczniów (zob. Tło biblijne „Paralele między Ewangelią Łukasza a Dziejami Apostolskimi” na s. 448), można przypuszczać, że Łukasz włączyłby do swojego opisu śmierć Pawła, gdyby ta rzeczywiście miała miejsce przed ukończeniem przezeń jego dzieła. Badacze przyjmujący ten argument dochodzą do wniosku, że w takim razie również Ewangelia Łukasza musiała zostać napisana za życia Pawła. Podobne stanowisko zajmuje kilku starożytnych ojców, w tym historyk Kościoła Euzebiusz19.

Jeśli chodzi o miejsce powstania Ewangelii, współcześni badacze przedstawiają różne propozycje. Ponieważ Łukasz był współpracownikiem Pawła, wszystkie łączą się z tym apostołem i są to: miasto, gdzie Paweł rozpoczął swoją działalność misyjną, będące być może rodzinnym miastem Łukasza, czyli Antiochia w Syrii; miasta, w których Paweł głosił Ewangelię (Korynt20 lub Efez); miasta, w których był więziony (Cezarea lub Rzym). Niezależnie od miejsca powstania trzeciej Ewangelii, była ona od początku pisana z myślą o wielu wspólnotach Kościoła, zwłaszcza tych, które wyrosły z misyjnej działalności Pawła.

Gatunek literacki

W ciągu ostatnich kilku dekad „zobaczyliśmy znacznie wyraźniej, że ewangelie są w rzeczywistości genologicznie bardzo podobne do starożytnych biografii (greckich bioi; łacinskich vitae)”21. Takiego samego zdania był żyjący w II wieku św. Justyn Męczennik, opisujący ewangelie jako „pamiętniki” apostołów i posługujący się terminem wskazującym na biografie22.

Mówiąc konkretnie, Ewangelia Łukasza, podobnie jak inne starożytne biografie: (1) zaczyna się od krótkiego wstępu wzmiankującego źródła ustne i pisane (1,1–4); (2) koncentruje się na jednej osobie – Jezusie – a zwłaszcza na Jego działalności publicznej i śmierci; (3) ma typową dla tego gatunku objętość od dziesięciu do dwudziestu tysięcy słów; (4) zachowuje podstawowy porządek chronologiczny, przy czym część materiału (na przykład niektóre przypowieści i nauki Jezusa) dobrana jest tematycznie; (5) przedstawia opisywaną osobę przez pryzmat jej najbardziej znaczących czynów i słów (zob. 24,19); (6) zawiera informacje dotyczące jej narodzin (rozdziały 1 i 2), przodków (3,28–38), a także jedno szczególne wydarzenie z dzieciństwa (2,41–52); (7) jej celem jest potwierdzenie tego, co się naucza o danej osobie (1,4) i przedstawienie jej jako przykładu do naśladowania23.

Ewangelia Łukasza, będąca rodzajem starożytnej biografii, była pisana jako relacja historyczna. Widać to wyraźnie już we wstępie (1,1–4), gdzie mowa jest o tym, że Łukasz, przeprowadziwszy staranne badania, przedstawia wszystkie wydarzenia, opierając się na świadectwach ich naocznych uczestników, aby jego czytelnicy mogli przekonać się o prawdzie tego, czego ich nauczono. To przedsięwzięcie jest kontynuowane w Dziejach Apostolskich, które nie mają charakteru ściśle biograficznego, lecz bardziej ogólny, historyczny.

Rzecz jasna, ewangelie są nie tylko narracjami historycznymi, lecz także teologicznymi, a to za sprawą wyjątkowych twierdzeń chrześcijaństwa o Jezusie zakorzenionych w Piśmie Świętym i wskazujących na wypełnienie się Pisma (zob. 24,27.44). Jezus to nie tylko ktoś, kogo należy znać, ani nawet ktoś, kogo trzeba naśladować. To także ktoś, w kogo należy wierzyć: „Każdy, kto w Niego wierzy, przez Jego imię otrzymuje odpuszczenie grzechów” (Dz 10,43).

Struktura i cechy literackie tekstu

Po obejmującym cztery wersety wprowadzeniu (1,1–4) Łukasz przedstawia wybrane wydarzenia związane z narodzinami Jezusa, łącząc je z wydarzeniami towarzyszącymi narodzinom Jana Chrzciciela (1,5–2,52). Ta Ewangelia dzieciństwa jest odpowiednim wstępem zarówno do Ewangelii, jak i do Dziejów Apostolskich, chociażby za sprawą tytułów odnoszonych do Jezusa, które ewangelista przybliży nam w dalszej części narracji: „Syn Boży”, „Zbawiciel”, „Mesjasz” i „Pan” (1,35; 2,11). W dwóch pierwszych rozdziałach mamy także opis wydarzeń, które zapowiadają mękę i zmartwychwstanie Jezusa i ogłaszają włączenie nie-Żydów w Boży plan zbawienia. Kolejne rozdziały przedstawiają publiczną działalność Jezusa w oparciu o wzorzec podobny do tego, który znajdujemy u Mateusza i Marka. Najpierw krótka sekcja opisuje działalność Jana Chrzciciela oraz inne wydarzenia będące przygotowaniem do publicznej działalności Jezusa (3,1–4.13). Po niej mamy sekcję pokazującą Jezusa nauczającego i uzdrawiającego w Galilei (4,14–9,50). Łukasz, inaczej niż pozostali ewangeliści, otwiera ją sceną w synagodze w Nazarecie, gdzie Jezus czyta i wyjaśnia ustęp z Księgi Izajasza, ogłaszając tym samym swoją misję (4,16–30). Sekcja ta koncentruje się na tożsamości Jezusa i przedstawia Go często za pomocą porównań z prorokami Starego Testamentu, takimi jak Mojżesz, Eliasz lub Elizeusz, wskazując, że jest większy od swoich poprzedników. Kulminacyjnym momentem tej sekcji jest wyznanie Piotra mówiącego, że Jezus jest Mesjaszem. Przejście do kolejnej sekcji następuje wraz z pierwszą zapowiedzią męki i przemienieniem Jezusa, kiedy dowiadujemy się o Jego Wyjściu (eksodos) – to znaczy śmierci – która nastąpi w Jerozolimie. Ta długa, środkowa sekcja jest opisem wędrówki do Jerozolimy (9,51–19,44); wędrówki będącej kontekstem i tłem dla wędrówki uczniostwa wszystkich, którzy idą za Jezusem i przyswajają sobie Jego nauczanie, w tym wiele dobrze znanych przypowieści zapisanych tylko w tej Ewangelii. Jezus naucza tutaj także o królestwie Bożym, a kulminacyjnym elementem jest obwołanie Go królem, kiedy zbliża się do Jerozolimy. Później Łukasz opisuje działalność Jezusa na terenie świątyni i narastającą opozycję wobec Jego nauczania i Osoby, co prowadzi do Jego męki i śmierci (22,1–23,56), a potem zmartwychwstania i wreszcie wniebowstąpienia (24,1–53).

Łukasz posługuje się greką najsprawniej ze wszystkich ewangelistów, korzystając z długich i złożonych zdań (czterowersetowy wstęp otwierający Ewangelię to jedno zdanie) i bogatego słownictwa (mamy u niego dużo terminów, które pojawiają się tylko jednorazowo w całej Biblii). Potrafi także pisać różnymi stylami. Na przykład wstęp napisany jest klasycznym stylem greckim, potem zaś, od piątego wersetu pierwszego rozdziału, pojawia się styl charakterystyczny dla †Septuaginty, co ma pokazać, iż opowieść o Jezusie jest kontynuacją starotestamentalnej opowieści o narodzie wybranym.

Powiązania z innymi księgami biblijnymi

Ewangelię Łukasza należy badać w powiązaniu z innymi księgami Biblii lub jej fragmentami.

Pozostałe ewangelie. Łukasz informuje nas, że wielu już starało się opowiedzieć o wydarzeniach z życia Jezusa (zob. 1,1), i wielu badaczy zgodziłoby się z twierdzeniem, iż jednym z takich spisanych źródeł jest dla autora trzeciej Ewangelii tekst Marka, gdyż ponad jedną trzecią materiału pojawiającego się u Łukasza możemy znaleźć także u Marka. Również ogólny plan Ewangelii Łukasza pozostaje w dużej mierze zgodny z planem Marka, jeśli nie brać pod uwagę pominięcia kilku sekcji (takich jak Mk 6,45–8,26). W ten podstawowy tok narracji Łukasz wplata także inny materiał (przykładem może być obszerna partia takiego materiału w sekcji środkowej). Jeśli chodzi o Ewangelię Mateusza, badacze są mniej zgodni co do tego, czy wpłynęła ona bezpośrednio na tekst Łukaszowy. W pierwszej Ewangelii znajdziemy jedną czwartą materiału występującego u Łukasza, a nieobecnego u Marka, zazwyczaj jednak w innych kontekstach. Około czterdzieści procent pozostałego materiału Łukasza pojawia się tylko w tej Ewangelii i pochodzi z jego własnych źródeł. Poza powiązaniami między Łukaszem a synoptykami nie można wykluczyć powiązań między Łukaszem a napisaną później Ewangelią Jana. Na przykład tylko Łukasz i Jan wspominają siostry Marię i Martę, Piotra biegnącego do pustego grobu i objawienie się Jezusa uczniom w Jerozolimie w wieczór wielkanocny.

Dzieje. Łukasz to jedyny ewangelista, który przedstawia ciąg dalszy swojej Ewangelii, czyli Dzieje Apostolskie. Oba teksty łączy wspólna wizja teologiczna, a liczne paralele między nimi wskazują, że Łukasz przedstawia życie Jezusa jako wzór dla wczesnego Kościoła, co widać zwłaszcza w opisach życia Piotra i Pawła. Ponadto można przyjąć, że niektóre ustępy Dziejów objaśniają lub ilustrują niektóre ustępy w trzeciej Ewangelii. I tak, na przykład, słowa z Ewangelii o tym, że zbawienie dotrze do narodów (2,32; 24,47)24, urzeczywistniają się przez misję apostołów opisaną w Dziejach (1,8; 11,18; 28,28).

Listy Pawła. Biorąc pod uwagę to, że Łukasz był współpracownikiem Pawła, warto rozważyć możliwe powiązania trzeciej Ewangelii z niektórymi listami Pawła. Nasuwa się tutaj od razu Łukaszowy opis ustanowienia Eucharystii (Łk 22,19–20)25, bliższy opisowi Pawła (1 Kor 11,23–25) niż temu, co znajdujemy u Mateusza i Marka. Ponadto, jak podkreślają to najnowsze badania, teologię Łukasza i Pawła łączą wspólne wątki dotyczące na przykład koncepcji usprawiedliwienia oraz rozumienia Jezusa jako Pana26.

Stary Testament. Ewangelia Łukasza podkreśla, że w Jezusie wypełniły się obietnice Boga złożone w Starym Testamencie (18,31; 24,44), wskazując tym samym na ciągłość planu zbawienia. Czasami potwierdzeniem tego wypełnienia się obietnicy jest cytat ze Starego Testamentu (22,37: cytat z Iz 53,12), jednak znacznie częściej Łukasz posługuje się aluzją (7,15 to aluzja do 1 Krl 17,23) oraz †typologią. W tym drugim wypadku zestawia postaci Starego Testamentu, takie jak Eliasz i Elizeusz (4,25–27), z Jezusem, pokazując, że czyny Jezusa są podobne do czynów Jego poprzedników, a równocześnie od nich większe (7,1–17).

Nauczanie i tematy teologiczne

W Ewangelii Łukasza możemy wyróżnić następujące tematy teologiczne: wypełnienie się w Jezusie Bożego planu zbawienia ogłoszonego w Piśmie (4,18–21); rozszerzenie głoszenia zbawienia na nie-Żydów (7,1–10); rola Ducha Świętego w życiu uczniów (11,13; 12,12); głoszenie Dobrej Nowiny ludziom ubogim i marginalizowanym (4,18; 6,20); znacząca rola kobiet jako uczniów (8,2–3), w tym Maryi, matki Jezusa (1,26–56; 2,1–52); powracające sceny posiłków (np. 14,1–24) mogące wskazywać na Eucharystię (24,30–35) i na ucztę w królestwie niebieskim (22,30); szczególne znaczenie świątyni w Jerozolimie (1,9; 24,53)27.

Łukasz, podobnie jak inni ewangeliści, koncentruje się przede wszystkim na osobie Jezusa. Jezus jest w trzeciej Ewangelii prorokiem (4,24), królem (19,38), Wybrańcem Bożym (23,35), Synem Człowieczym (22,69), Mesjaszem (9,20), synem Dawida (18,38–39) i Synem Bożym (1,35). Łukasz podkreśla bardziej niż inni ewangeliści, że Jezus jest Zbawicielem, tym, który przynosi zbawienie (2,11.30; 19,9). Łukasz podkreśla także, że Jezus jest Panem (kyrios, 2,11), odnosząc do Niego ten sam tytuł, którym określany jest Bóg Izraela w Septuagincie oraz w innym miejscu u Łukasza (1,68). A zatem, jak pokazują to ostatnie badania, Łukasz „rzeczywiście przedstawia Jezusa jako Pana i Boga Izraela”28.

Łukasz czytany dzisiaj

Ewangelia Łukasza na szereg sposobów kieruje zachętę do współczesnych czytelników, stawiając równocześnie przed nimi wyzwanie. Zachęca ich, by odpowiedzieli na wezwanie Jezusa i stali się Jego uczniami, idąc za Nim (5,27; 9,23.59;18,22), a równocześnie każe im traktować poważnie Jego słowa o konieczności oderwania się od własności materialnych i o wymogu miłosiernej troski o potrzebujących i ubogich (10,37; 12,15–21; 14,13.33; 16,19–31). Zachęca ich do życia modlitwą (11,1–13) wzorowanego na modlitwie Jezusa (3,21; 5,16; 6,12; 22,40–46), a równocześnie każe im wytrwać „i nie ustawać” (18,1), gdy wydaje się, że Bóg zwleka z odpowiedzią. Zachęca ich, by byli świadkami Zmartwychwstałego przez swoje słowa i czyny, oczekując zarazem, że w obliczu prześladowań będą dawać o Nim świadectwo (21,12–13). Równocześnie jednak, mimo wszystkich tych wyzwań, Łukasz zaprasza czytelnika, by doświadczył radości Dobrej Nowiny (2,10; 15,32; 24,52).

I wreszcie, czytelnicy Łukasza mogą się od niego dzisiaj dowiedzieć, że dzięki spotkaniu z Jezusem, wolność od niewoli grzechu (4,18) i nowe życie łaski dostępne są dla nich nie w jakiejś odległej przyszłości, lecz już teraz. „Dziś bowiem (…) narodził się wam Zbawiciel” (2,11). „Dziś spełniły się te słowa Pisma” (4,21). „Dziś zbawienie stało się udziałem tego domu” (19, 9). Zacznijmy zatem czytać Ewangelię Łukasza dzisiaj!

Schemat Ewangelii według św. Łukasza

I. Prolog i Ewangelia dzieciństwa

A. Prolog (1,1–4)

B. Zwiastowanie Zachariaszowi narodzin Jana (1,5–25)

C. Zwiastowanie Maryi narodzin Jezusa (1,26–38)

D. Nawiedzenie Elżbiety przez Maryję i Magnificat Maryi (1,39–56)

E. Narodziny Jana i Benedictus Zachariasza (1,57–80)

F. Narodzenie Jezusa (2,1–20)

G. Ofiarowanie Jezusa w świątyni (2,21–40)

H. Odnalezienie Jezusa w świątyni (2,41–52)

II. Przygotowanie do działalności publicznej Jezusa

A. Nauczanie Jana Chrzciciela (3,1–20)

B. Chrzest i rodowód Jezusa Syna Bożego (3,21–38)

C. Kuszenie Jezusa (4,1–13)

III. Działalność Jezusa w Galilei

A. Ogłoszenie jubileuszu w Nazarecie (4,14–30)

B. Cuda w Kafarnaum (4,31–44)

C. Szymon Piotr i połów ryb (5,1–11)

D. Uzdrowienie trędowatego i paralityka (pierwszy spór z faryzeuszami) (5,12–26)

E. Powołanie Lewiego i dwa spory z faryzeuszami podczas uczty (5,27–39)

F. Dwa spory z faryzeuszami o szabat (6,1–11)

G. Wybór Dwunastu (6,12–16)

H. Kazanie na równinie (6,17–49)

I. Cuda Jezusa proroka – uzdrowienie syna setnika i syna wdowy z Nain (7,1–17)

J. Posłańcy od Jana i świadectwo Jezusa przekazane Janowi (7,18–35)

K. Odpuszczenie grzechów kobiecie w domu faryzeusza (7,36–50)

L. Uczennice towarzyszące Jezusowi i Dwunastu (8,1–3)

M. Przypowieści o słuchaniu słowa Bożego (8,4–18)

N. Nowa rodzina Jezusa (8,19–21)

O. Uciszenie burzy na jeziorze i uzdrowienie opętanego (8,22–39)

P. Uzdrowienie kobiety cierpiącej na krwotok i wskrzeszenie córki Jaira (8,40–56)

Q. Rozesłanie Dwunastu (9,1–6)

R. Wątpliwości Heroda odnośnie do tożsamości Jezusa (9,7–9)

S. Nakarmienie pięciu tysięcy (9,10–17)

T. Piotr wyznaje, że Jezus jest Mesjaszem, a Jezus zapowiada swą mękę (9,18–27)

U. Przemienienie Jezusa (9,28–36)

V. Uzdrowienie opętanego chłopca i polecenia dla uczniów (9,37–50)

IV. Podróż Jezusa do Jerozolimy

A. Pierwsza część podróży (9,51–13,21)

1. Początek podróży: Jezus zwraca swe oblicze ku Jeruzalem (9,51–62)

2. Rozesłanie siedemdziesięciu dwóch (10,1–20)

3. Ojciec i Syn, który Go objawia (10,21–24)

4. Przykazania miłości i przypowieść o miłosiernym Samarytaninie (10,25–37)

5. Marta i Maria (10,38–42)

6. Modlitwa Pańska i pozostałe nauczanie o modlitwie (11,1–13)

7. Królestwo Boże jest większe niż królestwo Szatana (11,14–26)

8. Znak Jonasza i słowa o świetle (11,27–36)

9. „Biada” przeciw faryzeuszom i uczonym w Piśmie (11,37–54)

10. Nauczanie o prawdziwym uczniostwie i skarbie w niebie; wezwanie do nawrócenia (12,1–13,9)

11. Uzdrowienie kobiety dotkniętej paraliżem (13,10–17)

12. Przypowieści o królestwie: ziarnko gorczycy i zaczyn (13,18–21)

B. Druga część podróży do Jerozolimy

1. Ciasne drzwi do królestwa Bożego (13,22–30)

2. Herod pragnie zabić Jezusa; Jezus płacze nad Jerozolimą (13,31–35)

3. Uzdrowienie człowieka chorego na puchlinę wodną (14,1–6)

4. Przypowieści o uczcie i nauczanie o byciu uczniem (14,7–35)

5. Przypowieści o odnajdywaniu zagubionych grzeszników (15,1–32)

6. Przypowieści o mamonie; dalsze nauczanie o byciu uczniem (16,1–17,10)

C. Trzecia część podróży (17,11–18,30)

1. Uzdrowienie dziesięciu trędowatych (17,11–19)

2. Kres czasów: przyjście królestwa i Syna Człowieczego (17,20–37)

3. Przypowieści o modlitwie (18,1–14)

4. Nauczanie o tym, kto może wejść do królestwa (18,15–30)

D. Czwarta część podróży do Jerozolimy (18,31–19,44)

1. Zapowiedź męki w drodze do Jerozolimy (18,31–34)

2. Wydarzenia w Jerychu: uzdrowienie niewidomego od urodzenia i zbawienie Zacheusza (18,35–19,10)

3. Przypowieść o powracającym królu (o dziesięciu minach) (19,11–28)

4. Wydarzenia na Górze Oliwnej: wjazd na osiołku i obwołanie królem (19,29–40)

5. Zapowiedź zburzenia Jerozolimy (19,41–44)

V. Posługa Jezusa w świątyni

A. Wypędzenie sprzedających i nauczanie na terenie świątyni (19,45–48)

B. Zakwestionowanie autorytetu Jezusa (20,1–8)

C. Przypowieść o przewrotnych rolnikach (20,9–19)

D. Pytanie o podatek dla cezara (20,20–26)

E. Pytanie saduceuszów o zmartwychwstanie (20,27–40)

F. Pytanie Jezusa o Mesjasza i Dawida (20,41–44)

G. Ostrzeżenie przed uczonymi w Piśmie i pochwała wdowy (20,45–21,4)

H. Kres czasów: zniszczenie Jerozolimy i przyjście Syna Człowieczego (21,5–38)

VI. Męka i zmartwychwstanie Jezusa

A. Spisek Judasza i arcykapłanów (22,1–6)

B. Przygotowania do Paschy (22,7–13)

C. Ostatnia wieczerza: ustanowienie Eucharystii i wskazówki dla uczniów (22,14–38)

D. Modlitwa i aresztowanie na Górze Oliwnej (22,39–53)

E. Trzykrotne wyparcie się Piotra (22,54–65)

F. Przesłuchanie przed Sanhedrynem (22,66–71)

G. Proces u Piłata i przesłuchanie u Heroda (23,1–25)

H. Droga krzyżowa: Szymon Cyrenejczyk i kobiety jerozolimskie (23,26–32)

I. Ukrzyżowanie Jezusa i prośba dobrego łotra (23,33–43)

J. Śmierć i pogrzeb Jezusa (23,44–56)

K. Kobiety przy pustym grobie (24,1–12)

L. Uczniowie w drodze do Emaus i łamanie chleba (24,13–35)

M. Zmartychwstały ukazuje się w Jerozolimie (24,36–49)

N. Wniebowstąpienie Jezusa (24,50–53).

1 S.J. Gathercole, The Titles of the Gospels in the Earliest New Testament Manuscripts, „Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissenschaft” 2013, nr 104, s. 66–68.

2 Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom, III, 1, 1, w: A. Bober, Światła Ekumeny. Antologia patrystyczna, WAM, Kraków 1965, s. 38.

3 Ireneusz z Lyonu, Przeciw herezjom, III, 14, 1, tamże.

4 Zob. więcej w: R. Strelan, Luke the Priest: The Authority of the Author of the Third Gospel, Ashgate, Burlington (VT) 2006, s. 69–98.

5 Zob. więcej w: J.A. Fitzmyer, The Gospel according to Luke, t. 1–2, Anchor Bible, New York 1981–1985, t. 1, s. 40–51 oraz M. Wolter, The Gospel according to Luke, t. 1, Luke 1–9:50, przeł. W. Coppins, Ch. Heilig, Baylor University Press, Waco 2016, s. 6–10 [tekst oryginalny: tenże, Das Lukasevangelium, Mohr Siebeck, Tübingen 2008 – przyp. tłum.].

6 R. Bauckham, Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2006, s. 301.

7 Orygenes, Komentarz do Listu św. Pawła Rzymian, X, 39, 1–2, w: tegoż, Komentarz do Listu św. Pawła do Rzymian, cz. 2, przeł. S. Kalinkowski, Wydawnictwo ATK, Warszawa 1994, s. 552.

8 Zob. więcej w: R. Strelan, Luke the Priest, s. 71; J.A. Fitzmyer, The Gospel according to Luke, t. 1, s. 47.

9 Prolog antymarcjonicki do Ewangelii Łukasza; Euzebiusz, Historia kościelna, III, 4, 6; Hieronim, Komentarz do Ewangelii Mateusza, Wstęp, 2.

10 Na przykład Orygenes, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, I, 6; Ambroży, Wykład Ewangelii według św. Łukasza, I, 11; Hieronim, Komentarz do Ewangelii według św. Mateusza, Wstęp, 2. Wszyscy ci autorzy sądzą, że „Ewangelia”, o której mówi Paweł, to Ewangelia Łukasza.

11 Nowsi komentatorzy uważający Łukasza za Żyda to między innymi M. Wolter (The Gospel according to Luke, s. 10–11) oraz J.R. Edwards, The Gospel according to Luke, PNTC, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2015, s. 8–10. Natomiast J.T. Carroll uważa, że nie był Żydem; tenże, Luke: A Commentary, New Testament Library, Westminster John Knox, Louisville 2012, s. 2.

12 Jak była o tym mowa wcześniej, Orygenes utożsamiał Łukasza z Lucjuszem wspominanym w Rz 16,21 będącym krewnym Pawła, a zatem Żydem. Także Epifaniusz (Panarion, LI, 11, 6) uważał Łukasza za jednego z siedemdziesięciu (dwóch) uczniów rozesłanych przez Jezusa (Łk 10,1), a więc za Żyda.

13 E. Earle Ellis, The Gospel of Luke, wyd. popr., New Century Bible, Attic, Greenwood (SC) 1974, s. 52–53; D.E. Garland, Colossians and Philemon, NIV Application Commentary, Zondervan, Grand Rapids (MI) 1998, s. 278.

14 M. Wolter, The Gospel according to Luke, s. 11–12; C.S. Keener, Acts: An Exegetical Commentary, t. 1–4, Baker Academic, Grand Rapids (MI) 2012–2015, t. 1, s. 400.

15 A. Mittelstaedt, Lukas als Historiker: Zur Datierung des lukanischen Doppelwerkes, Francke, Tübingen 2006, s. 131–59. M. Wolter (The Gospel according to Luke, s. 11), idąc za Mittelstaedtem, dochodzi do wniosku, że „mowa o zniszczeniu Jerozolimy (…) nie może służyć jako kryterium datowania”.

16 Zob. np. D.L. Bock, Luke 1,1–9:50, Baker Exegetical Commentary on the New Testament, Baker Academic, Grand Rapids (MI) 1994, s. 16–18. Bock datuje powstanie Ewangelii Łukasza na pierwszą połowę lat sześćdziesiątych.

17 Zob. C.J. Hemer, The Book of Acts in the Setting of Hellenistic History, Mohr Siebeck, Tübingen 1989, s. 365–410.

18 A. Mittelstaedt, Lukas als Historiker, s. 170–171.

19 Euzebiusz, Historia kościelna, II, 22.

20 Prolog antymarcjonicki wskazuje na Achaję, gdzie leżał Korynt. Hieronim (Komentarz do Ewangelii wg św. Mateusza, Wstęp, 2) także wskazuje na Achaję i sąsiednią Beocję.

21 J.D.G. Dunn, Jesus Remembered, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2003, s. 185 (podkr. J.D.G.D.).

22 Justyn Męczennik, Apologia, I, 66–67, w: M. Michalski, Antologia literatury patrystycznej, t. 1, PAX, Warszawa 1975, s. 97; M.F. Bird, The Gospel of the Lord: How the Early Church Wrote the Story of Jesus, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2014, s. 249–252.

23 R.A. Burridge, What Are the Gospels? A Comparison with Graeco-Roman Biography, wyd. 2, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2004, s. 185–212.

24 Choć w pierwszym przypadku BT tłumaczy „światło na oświecenie pogan”, a w drugim „głoszone będzie wszystkim narodom”, chodzi o to samo greckie słowo ethnos – przyp. red. nauk.

25 Przy założeniu, jak czyni większość badaczy, autentyczności tych wersetów.

26 S.E. Porter, Luke: Companion or Disciple of Paul?, w: Paul and the Gospels: Christologies, Conflicts, and Convergences, red. M.F. Bird, J. Willitts, T&T Clark, London 2011, s. 146–168; S. Grindheim, Luke, Paul, and the Law, „Novum Testamentum” 2014, nr 56, s. 356.

27 Ojcowie Kościoła (np. Ireneusz, Przeciw herezjom, III, 11, 8; Augustyn, O zgodności ewangelistów, I, 6, 9) przyrównujący czterech ewangelistów do czterech zwierząt (Ap 4,7; zob. Ez 1,10) zawsze utożsamiają Łukasza z wołem ze względu na obecne w trzeciej Ewangelii zainteresowanie świątynią i ofiarami świątynnymi, nadające jej charakter kapłański.

28 R.B. Hays, Echoes of Scripture in the Gospels, Baylor University Press, Waco 2016, s. 243.

Łukasz przedstawia swój cel

Ewangelia Łukasza 1,1–4

Łukasz rozpoczyna swoją Ewangelię dostojnym wstępem pokazującym jego kompetencje jako autora i wzbudzającym natychmiast zainteresowanie czytelnika. Ten zwięzły, ale wyjątkowo treściwy wstęp deklaruje, że intencją Łukasza jest napisanie historycznego sprawozdania ze słów i czynów Jezusa. Chce w ten sposób upewnić swoich czytelników wyuczonych w Starym Testamencie i w chrześcijańskiej wierze w przekonaniu o prawdziwości tych słów i czynów.

Prolog 1,1–4

1Wielu już starało się ułożyć opowiadanie o zdarzeniach, które się dokonały pośród nas, 2tak jak nam je przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa. 3Postanowiłem więc i ja zbadać dokładnie wszystko od pierwszych chwil i opisać ci po kolei, dostojny Teofilu, 4abyś się mógł przekonać o całkowitej pewności nauk, których ci udzielono.

ST: 2 Mch 2,19–32
NT: Łk 24,48; J 15,27; Dz 1,1–2.21–22; 1 J 1,1–3
KKK: trzy etapy formowania Ewangelii, 126; katecheza, 4–6
Lekcjonarz: trzecia niedziela zwykła (rok C)

[1,1]

Mateusz i Marek w pierwszych wersetach swoich ewangelii od razu przedstawiają nam Jezusa. Łukasz rozpoczyna od przedstawienia charakteru i celu swojej Ewangelii o Jezusie za pomocą wstępu mającego postać jednego długiego i złożonego zdania obejmującego aż cztery wersety. Jego Ewangelia nie jest pierwszą, gdyż wielu już starało się zrobić to, co on w tej chwili robi. Odwołuje się prawdopodobnie w ten sposób zarówno do źródeł pisanych zachowanych po dziś dzień (jak Ewangelia Marka), jak i zaginionych. Włącza się w tradycję tych wcześniejszych starań i pragnie je uzupełnić.

Chce, podobnie jak inni, ułożyć opowiadanie. A ponieważ ma ono mówić o przeszłych zdarzeniach dotyczących życia Jezusa, Łukasz chce nam w ten sposób powiedzieć, że pisze historię, co pokazują wyraźniej dalsze szczegóły w wersetach 2–31. Co więcej, nie były to przypadkowe zdarzenia, lecz takie, które się dokonały2 pośród nas – a więc zdarzenia stanowiące wypełnienie Bożego planu, zwłaszcza przepowiedzianego w Starym Testamencie. Istotnie, pod koniec Ewangelii Jezus powie uczniom: „To właśnie znaczyły słowa, które mówiłem do was, gdy byłem jeszcze z wami: Musi się wypełnić wszystko, co napisane jest o Mnie w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach” (24,44; zob. 4,21; 9,30–31).

[1,2]

Kolejną wskazówką, że Łukasz pisze historię, są słowa mówiące o tym, że informację o zdarzeniach przekazali ci, którzy od początku byli naocznymi świadkami, co może odnosić się zarówno do początku publicznej działalności Jezusa (J 15,27; Dz 1,21–22), jak i do wydarzeń związanych z Jego narodzinami, od których rozpoczyna się Ewangelia. Łukasz mówi także o sługach słowa będących razem z naocznymi świadkami nosicielami różnych tradycji o Jezusie, które nam przekazali3. Możliwe źródła należące do obu tych grup osób to dwunastu apostołów (Łk 6,13–16; Dz 1,13.26) i/lub naoczni świadkowie, którzy stali się sługami słowa (Dz 6,5; 10,39–42). Inni naoczni świadkowie to między innymi prawdopodobnie wymienione z imienia osoby pojawiające się w Ewangelii, takie jak Maria Magdalena lub Joanna (Łk 8,2–3; 24,10); Marta i jej siostra Maria (10,38–42); Zacheusz (19,1–10); Kleofas (24,13–354; a w przypadku narodzin Jezusa nawet Maryja, Jego matka (2,19.51)5. Towarzysz Łukasza, Paweł, mógłby być uznany za źródło jako sługa słowa, lecz nie jako naoczny świadek ziemskiego życia Jezusa (1 Kor 15,3).

[1,3]

To, że Łukasz zamierza napisać tekst historyczny, widać także wyraźnie, gdy podkreśla, że postanowił zbadać wszystko dokładnie od pierwszych chwil i opisać po kolei. To ostatnie słowo może oznaczać porządek chronologiczny (Dz 3,24), a zarazem porządek logiczny w narracji (Dz 11,4). Ta cecha miałaby odróżniać Ewangelię Łukasza od jej poprzedniczek (Ewangelia Marka nie opisuje narodzin Jezusa) i pokazywać zarazem, że Łukasz jest autorem godnym zaufania, który potrafi we właściwy sposób przedstawić zebrany materiał.

ŻYWA TRADYCJA:

Łukasz
jako
historyk
i historyczność
Ewangelii

Święty Bonawentura w swoim komentarzu do wstępu poprzedzającego trzecią Ewangelię zauważa, że jest ona tekstem historycznym. „Historyk musi odznaczać się trzema cechami” – pisze, powołując się na 2 Mch 2,31 i wskazując na nie u Łukasza, który „wziął pod uwagę wystarczającą ilość materiału i przedstawił go w sposób sumienny i uporządkowany”6.

Również Sobór Watykański II cytuje wstęp Łukasza na potwierdzenie historyczności Ewangelii:

Święta Matka Kościół mocno i niezmiennie utrzymywał i ciągle utrzymuje, że cztery wymienione Ewangelie, których historyczność bez wahania potwierdza, przekazują wiernie to wszystko, co Jezus, Syn Boga, żyjąc wśród ludzi, dla ich wiecznego zbawienia rzeczywiście uczynił i czego uczył. (…) Autorzy zaś święci spisali cztery Ewangelie, wybierając niektóre z wielu wiadomości przekazywanych ustnie albo już na piśmie, niektóre podając syntetycznie albo wyjaśniając stosownie do sytuacji Kościołów. Zachowali też formę przepowiadania, zawsze jednak w taki sposób, aby podzielić się z nami nieskażoną prawdą o Jezusie. Pisali bowiem, czy to z własnej pamięci i wspomnień, czy też na podstawie świadectw tych, „którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa”, po to, abyśmy poznali prawdę słów (por. Łk 1,1n), w których otrzymaliśmy pouczenie7.

Podobnie św. Jan Paweł II pisze: „Ewangelie bowiem nie chcą uchodzić za wyczerpującą biografię Jezusa, odpowiadającą normom współczesnych nauk historycznych. Mimo to wyłaniające się z nich oblicze Nazarejczyka ma solidny fundament historyczny, ponieważ tworząc go, ewangeliści starali się gromadzić wiarygodne świadectwa (por. Łk 1,3)”8.

Łukasz zwraca się do jednego czytelnika w szczególności – do kogoś o wysokim statusie społecznym, skoro pisze: dostojny Teofilu (zob. także Dz 1,1). Możliwe, że Teofil to patron Łukasza, który sfinansował opublikowanie Ewangelii9, i że był rzymskim urzędnikiem takim jak Feliks lub Festus (Dz 23,26; 24,3; 26,25), aczkolwiek znamy z tego okresu także znaczących Żydów o takim imieniu10. Prawdopodobnie jest to już chrześcijanin (zob. Łk 1,4). I chociaż Łukasz ma na myśli konkretną osobę, nie zapominajmy, że „Teofil” to po grecku „kochający Boga” lub „kochany przez Boga”, a zatem może symbolicznie oznaczać każdego takiego czytelnika Ewangelii.

[1,4]

Celem Łukasza jest przekonać Teofila i wszystkich czytelników o całkowitej pewności11 tego, o czym pisze. W tekście greckim słowo to zyskuje dodatkowe wzmocnienie, ponieważ pojawia się na końcu zdania. Czytelnicy chrześcijańscy mogą być pewni prawdziwości nauk o Jezusie, których im udzielono, lub – dosłownie – mieć pewność co do rzeczy, o których ich „pouczono” lub „katechizowano”, ponieważ taki właśnie czasownik (katēcheō) pojawia się w oryginale (zob. Dz 18,25).

Rozważanie i zastosowanie praktyczne (1,1–4)

Czytajmy jak „Teofil”. Święty Ambroży pisze: „Napisana zaś jest Ewangelia dla Teofila, to jest dla tego, którego Bóg miłuje. Jeśli Boga kochasz, dla ciebie jest napisana; jeśli jest napisana dla ciebie, przyjmij dar ewangelisty i podarunek przyjaciela zachowaj pilnie w głębi serca”12. Orygenes zaś zauważa: „»Kto jest Teofilem«, ten jest »najlepszy« i »najdzielniejszy«. (…) Czerpie siłę i moc od Boga albo od Jego Słowa, aby mógł się przekonać również o »prawdzie«”13.

Pismo Święte a katecheza. Ewangelia Łukasza została napisana jako pomoc w nauczaniu wiary chrześcijańskiej i temu od samego początku służy. Dzisiejsza katecheza winna się zatem karmić ewangeliami (a także pozostałymi księgami Pisma Świętego), aby prowadzić ludzi do wiedzy o wierze Kościoła i do głębszej osobistej więzi z Jezusem.

Bóg nawiedza swój lud

Ewangelia Łukasza 1,5–80

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Rodzi się Zbawiciel

Ewangelia Łukasza 2,1–52

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Prekursor i Syn Boży

Ewangelia Łukasza 3,1–4,13

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

1 J. Moles, Luke’s Preface: The Greek Decree, Classical Historiography and Christian Redefinitions, „New Testament Studies” 2011, nr 57, s. 462–463.

2 Tekst grecki mówi dokładnie „zostały wypełnione”, „doprowadzone do pełni” – przyp. red. nauk.

3 Czasownik paradidōmi stosowany jest czasami jako termin techniczny oznaczający przekazywanie tradycji (Dz 16,4; 1 Kor 11,2.23; 15,3). Zob. także powiązany z nim rzeczownik paradosis („tradycja”) w 2 Tes 2,15; 3,6.

4 R. Bauckham, Jesus and the Eyewitnesses, s. 29–30, 39–66, 117–119.

5 R. Bauckham, Luke’s Infancy Narrative as Oral History in Scriptural Form, w: The Gospels: History and Christology, red. B. Estrada, E. Manicardi, A. Puig i Tàrrech, t. 1–2, Libreria Editrice Vaticana, Vatican City 2013, t. 1, s. 406–407.

6 Bonawentura, Komentarz do Ewangelii Łukasza, I, 4, 6, w: St. Bonaventure, Commentary on the Gospel of Luke, przeł. R.J. Karris, t. 1–3, The Franciscan Institute, St. Bonaventure (NY) 2001–2004, t. 1, s. 27, 29.

7 Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei Verbum, 19, w: Sobór Watykański II, konstytucje, dekrety, deklaracje: tekst polski, nowe tłumaczenie, Pallottinum, Poznań 2012, s. 358–359.

8 Jan Paweł II, Novo millenio ineunte, 18 (podkreślenie J.P. II – P.T.G).

9 Żydowski historyk Józef Flawiusz także dedykował kilka swoich dzieł swojemu patronowi Epafrodytowi (Dawne dzieje Izraela, I, 8; Autobiografia, 1, 430; Przeciw Apionowi, 1, 1).

10 W latach 37–41 n.e. arcykapłanem był Teofil, syn Annasza, zob. J.C. VanderKam, From Joshua to Caiaphas: High Priests after the Exile, Fortress Press, Minneapolis (MN) 2004, s. 440–443. Zdaniem niektórych właśnie do tego Teofila, byłego arcykapłana, kieruje wiele lat później swój tekst Łukasz, zob. np. D.L. Allen, Lukan Authorship of Hebrews, B&H, Nashville 2010, s. 327–336.

11 Grecki rzeczownik asfaleia (od którego wywodzi się słowo „asfalt”) wskazuje na stałość i niezmienność nauczania chrześcijańskiego (zob. Ps 104,5 w tłumaczeniu LXX).

12 Św. Ambroży, Wykład Ewangelii według św. Łukasza, I, 12, w: tegoż, Wykład Ewangelii według św. Łukasza, przeł. W. Szołdrski, Wydawnictwo ATK, Warszawa 1977, s. 29.

13 Orygenes, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, 1, 6, w: tegoż, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, przeł. S. Kalinkowski, Wydawnictwo ATK, Warszawa 1986, s. 35.

Misja Jezusa jako Mesjasza

Ewangelia Łukasza 4,14–44

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Powołanie uczniów i odpowiedzi dawane faryzeuszom

Ewangelia Łukasza 5,1–6,11

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Dwunastu i Kazanie na równinie

Ewangelia Łukasza 6,12–49

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Jezus wielki prorok

Ewangelia Łukasza 7,1–50

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Przypowieści Jezusa i Jego moc

Ewangelia Łukasza 8,1–56

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Mesjasz i cierpiący Syn Człowieczy

Ewangelia Łukasza 9,1–50

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Początek podróży do Jerozolimy

Ewangelia Łukasza 9,51–10,42

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Modlitwa i jałmużna

Ewangelia Łukasza 11,1–54

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Prawdziwi uczniowie we wzrastającym królestwie

Ewangelia Łukasza 12,1–13,21

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Na uczcie w królestwie Boga ostatni będą pierwszymi

Ewangelia Łukasza 13,22–14,35

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Przypowieści o nawróceniu i bogactwach

Ewangelia Łukasza 15,1–17,10

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Syn Człowieczy i królestwo Boże

Ewangelia Łukasza 17,11–18,30

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Król wstępuje do Jeruzalem

Ewangelia Łukasza 18,31–19,44

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Posługa w świątyni

Ewangelia Łukasza 19,45–21,38

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Pascha Mesjasza

Ewangelia Łukasza 22,1–71

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Proces, ukrzyżowanie i śmierć

Ewangelia Łukasza 23,1–56

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Zmartwychwstanie Jezusa wypełnieniem planu Boga

Ewangelia Łukasza 24,1–53

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Sugerowane lektury

Ewangelia Łukasza w tradycji chrześcijańskiej

Luke. Ancient Christian Commentary on Scripture: New Testament 3, red. A.A. Just, InterVarsity, Downers Grove (IL) 2003. Komentarz utkany z wyimków tekstów patrystycznych interpretujących kolejne wersety Ewangelii.

St. Bonaventure, Commentary on the Gospel of Luke, przeł. R.J. Karris, t. 1–3, The Franciscan Institute, St. Bonaventure (NY) 2001–2004. Bonawentura wykorzystuje wcześniejsze dzieła literatury chrześcijańskiej, takie jak komentarze Ambrożego i Bedy Czcigodnego oraz homilie Grzegorza Wielkiego.

Komentarze naukowe

Bovon François, Luke, przeł. C.M. Thomas, D.S. Deer, J. Crouch, t. 1–3, Fortress Press Minneapolis (MN), 2002–2013. Obszerny i wyczerpujący komentarz w tradycji Kościoła reformowanego. Zawiera omówienie historii interpretacji poszczególnych perykop.

Edwards James R., The Gospel according to Luke, PNTC, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2015. Wnikliwy, niedawno opublikowany komentarz prezbiteriański.

Fitzmyer Joseph A., The Gospel according to Luke, t. 1–2, Anchor Bible, Doubleday, New York 1981–1985. Obfitujący w informacje komentarz wybitnego jezuity. Obszerny wstęp omawia teologię Łukasza.

Garland David E., Luke, Zondervan Exegetical Commentary on the New Testament, Zondervan, Grand Rapids (MI) 2011. Gruntowne przedstawienie Ewangelii Łukasza z perspektywy baptystycznej z rozległymi możliwościami wykorzystania w praktyce duszpasterskiej.

Komentarze popularne

Gray Tim, Mission of the Messiah, Emmaus Road, Steubenville (OH) 1998. Zajmujące przedstawienie głównych sekcji i wątków Ewangelii Łukasza oczami popularnego autora katolickiego.

Martin George, Bringing the Gospel of Luke to Life: Insight and Inspiration, Our Sunday Visitor, Huntington (IN) 2011. Rozległy i przystępny komentarz pomyślany jako pomoc w osobistej lectio divina przygotowany przez zasłużonego katolickiego autora publikacji poświęconych Biblii. Znajdziemy w nim informacje dotyczące Ewangelii i pytania do refleksji.

Konkretne aspekty Ewangelii

Snodgrass Klyne R., Stories with Intent: A Comprehensive Guide to the Parables of Jesus, Eerdmans, Grand Rapids (MI) 2008. Dogłębna analiza przypowieści przydatna w kaznodziejstwie i nauczaniu autorstwa egzegety ewangelikalnego.

Słowniczek

anawim: termin hebrajski oznaczający ludzi ubogich, niskiego stanu, pokornych i udręczonych (Ps 10,17; 25,9; 37,11; 69,33; So 2,3), którzy dlatego właśnie ufają Bogu i w Nim pokładają nadzieję.

eschatologiczny (gr. eschatos – „ostatni”): dotyczący rzeczy ostatecznych towarzyszących decydującej interwencji Boga w historię. Czasy ostateczne już się zaczęły wraz z pierwszym przyjściem Jezusa, lecz się jeszcze nie wypełniły, co nastąpi, gdy przyjdzie po raz drugi.

Hasmoneusze: kapłańska dynastia żydowska, której przedstawiciele stanęli na czele powstania Machabeuszy (167–164 p.n.e.) i rządzili Judeą w latach 135–63 p.n.e., do czasu, gdy Judea znalazła się pod kontrolą Rzymu. Po długotrwałych walkach o władzę między członkami dynastii ostatni władca hasmonejski został w 37 roku p.n.e. pokonany przez Heroda Wielkiego.

JHWH: transliteracja czterech hebrajskich samogłosek świętego imienia Boga objawionego Mojżeszowi (Wj 3,14–15). Żydzi, z szacunku dla tego imienia, nigdy go nie wymawiają podczas głośnego czytania Biblii, zastępując je imieniem „Pan” (hebr. Adonai, gr. Kyrios).

Miszna: zbiór nauk żydowskich zebranych pod koniec II wieku n.e., będący zapisem ustnej tradycji rabinicznej.

nazirejczyk: Izraelita lub Izraelitka składający ślub poświęcenia się Bogu na określony czas lub do końca życia. Na czas trwania ślubu należało powstrzymać się od picia alkoholu i obcinania włosów (Lb 6,1–21).

Pieśń Sługi Pańskiego: zob. Sługa Pański.

Rękopisy znad Morza Martwego: zbiór starożytnych rękopisów z okresu 250 roku p.n.e. – 70 roku n.e. odkrytych w 1947 roku w grotach w pobliżu Qumran nad północno-zachodnim brzegiem Morza Martwego. Składają się na nie księgi wchodzące w skład Biblii oraz wiele innych tekstów rzucających światło na wierzenia i praktyki religijne judaizmu czasów Chrystusa.

Sanhedryn: najwyższa żydowska rada sądownicza z siedzibą w Jerozolimie; w jej skład wchodził arcykapłan i siedemdziesięciu innych członków wybieranych spośród najważniejszych kapłanów, starszyzny i uczonych w Piśmie.

Septuaginta: grecki przekład Biblii hebrajskiej zainicjowany w III wieku p.n.e. „Septuaginta” to po łacinie „siedemdziesiąt” (stąd zapis LXX), ponieważ zgodnie z tradycją przekładu dokonało siedemdziesięciu tłumaczy. Cytaty ze Starego Testamentu pojawiające się w Nowym Testamencie są często cytatami z Septuaginty, gdyż korzystali z niej posługujący się językiem greckim Żydzi i chrześcijanie.

Sługa Pański: figura starotestamentalna pojawiająca się w czterech ustępach Księgi Izajasza nazywanych przez badaczy „pieśniami Sługi Pańskiego” (Iz 42,1–9; 49,1–7; 50,4–11; 52,13–53,12). Pieśń trzecia i czwarta opisują cierpienia Sługi Pańskiego i te perykopy są w Nowym Testamencie odnoszone do Jezusa (Łk 3,22; 9,35; 22,37; Dz 8,32–35).

synoptyczny (gr. synopsis – „patrzenie razem”): termin stosowany w odniesieniu do Ewangelii Mateusza, Marka i Łukasza, ponieważ można je czytać równolegle ze sobą, gdyż zawierają dużo wspólnego materiału, który często przedstawiany jest w tej samej kolejności, a nawet z takim samym słownictwem.

Szema’ (hebr. „słuchaj”): wyznanie wiary Izraela w jednego Boga zaczynające się od słów z Pwt 6,4: „Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem – Pan jedynie”.

typ: osoba, miejsce, przedmiot, instytucja lub wydarzenie we wczesnych etapach planu Bożego będące zapowiedzią czegoś większego (antytypu) na późniejszym etapie tego planu.

typologia: interpretacja Biblii przez pryzmat typów (zob. typ) lub ich badanie.

Wcielenie: „fakt, że Syn Boży przyjął naturę ludzką, by dokonać w niej naszego zbawienia” (KKK, 461). Dlatego też „Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem” (KKK, 464).

Wulgata (łac. „powszechny”): łaciński przekład Biblii z przełomu IV i V wieku autorstwa św. Hieronima używany powszechnie w Kościele zachodnim i uznany za oficjalny łaciński tekst Biblii na Soborze Trydenckim.

Indeks tematów duszpasterskich

Indeks wskazuje miejsca w Ewangelii Łukasza przedstawiające zagadnienia istotne lub przydatne w ewangelizacji, katechezie, apologetyce lub innych formach działalności duszpasterskiej.

aniołowie, 1,11–38; 2,9–15; 9,26; 12,8–9; 15,10; 16,22; 22,43; 24,4–7.23

apostołowie, Dwunastu, 6,13–16; 8,1; 9,1.10.12; 18,31; 22,3.14.28–30.47; 24,10

bezżenność, 18,29–30

bogactwa, bogacze, 1,53; 6,24; 8,14; 12,15–21; 14,12; 16,9.11.13–14.19–31; 18,22–25; 19,1–10; 21,1–4

bojaźń Boża, 1,50; 12,5; 18,2.4; 23,40

bracia Jezusa, 8,19–21

chciwość, 12,15; 16,13

chrzest, 3,3.16.21–22; 18,15–16

cuda, egzorcyzmy, 4,31–37.41; 6,18; 7,21; 8,26–39; 9,1.37–43.49; 10,17–19; 11,14; 13,10–17

cuda, ujarzmienie sił przyrody, 8,22–25; 9,12–17

cuda, uzdrowienia, 4,38–40; 5,12–26; 6,6–11.18–19; 7,1–10.21–22; 8,43–48; 9,1–2.6; 10,9; 14,1–6; 17,11–19; 18,35–43; 22,51

cuda, wskrzeszenia, 7,11–17; 8,40–42.49–56

czuwanie, 12,37; 21,36

diabeł, Szatan, 4,1–13; 8,12; 10,18; 11,18; 13,16; 22,3.31

drugie przyjście, 9,26; 12,40; 17,24; 18,8; 21,27

Duch Święty, 1,15.35.41.67; 2,25–27; 3,16.22; 4,1.14.18; 10,21; 11,13; 12,10.12; 24,49

dzieci, 9,47–48; 18,15–17

dzieci Boże, 6,35; 20,36

Eucharystia, 9,16; 22,19–20; 24,30.35

ewangelizacja, misja, 2,10; 4,18–19.43–44; 7,22; 8,1.39; 9,2.6; 16,16; 20,1; 24,47

grzesznicy, troska Jezusa o nich, 5,29–32; 7,34.36–50; 15,1–2; 19,1–10

jałmużna, 11,41; 12,33

jedność chrześcijan, 9,50

Jezus, Jego boskość, 1,32.35; 5,20–21; 10,22; 22,69; 24,51–52

Jezus, Jego człowieczeństwo, 1,42; 2,5–7; 4,2; 8,23; 20,41; 22,42–44; 23,46

Jezus, Jego tytuły, 1,35; 2,11; 5,24; 9,20; 18,38–39; 20,41–44; 21,27; 22,67.69–70; 23,2–3; 24,26.46

Jezus, zapowiedzi męki, 9,22.44; 17,25; 18,31–33

kapłaństwo, ustanowienie sakramentu, 22,19

królestwo Boże, 1,33; 4,43; 6,20; 7,28; 8,1.10; 9,2.11.27.60.62; 10,9.11; 11,2.20; 12,31–32; 13,18–21.28–29; 14,15; 16,16; 17,20–21; 18,16–17.24–25.29–30; 19,11; 21,31; 22,16.18.29–30; 23,42.51

lęk, 8,14; 10,41; 12,11.22–31; 21,34

Maryja, matka Jezusa, 1,26–56; 2,1–52; 8,19–21; 11,27–28

miłosierdzie, 1,50.54.58.72.78; 6,36; 10,37; 16,24; 17,13; 18,38–39

miłość, 6,27.32.35; 7,42.47; 10,27; 11,42; 16,13

modlitwa Jezusa, 3,21; 5,16; 6,12; 9,18.28–29; 10,21; 11,1; 22,41–45

modlitwa, nauczanie Jezusa o niej, 6,28; 11,1–13; 18,1–14; 21,36; 22,40.46

niebo, 6,23; 10,20–21; 11,13; 12,33; 15,7; 18,22; 24,51

niewiara, 1,20; 22,67; 24,11.25

obłuda, 12,1

pewność nauczania chrześcijańskiego, 1,1–4

piekło (gehenna), 12,5

Piotr, 4,38; 5,1–11; 6,14; 8,45.51; 9,20.28.32–33; 12,41; 18,28; 22,8.31–34.54–62; 24,12.34

podatki, 20,22–25

pokora, 1,48.52; 14,11; 18,14

pokuta, nawrócenie, 3,3.8; 5,32; 10,13; 11,32; 13,3.5; 15,7.10; 16,30–31; 17,3–4; 24,47

posłuszeństwo, 2,51

post, 2,37; 5,33–35; 18,12

przebaczenie, 1,77; 3,3; 4,18; 5,20–24; 6,37; 7,47–49; 11,4; 17,3–4; 23,34; 24,47

przełożeństwo będące służbą, 12,41–44; 22,26–27

prześladowania, 6,22–23; 11,49; 12,4.11; 21,12–19

przykazania, 1,6; 10,27; 18,20; 23,56

radość, 1,14.28; 2,10; 6,23; 8,13; 10,17.20; 13,17; 15,5.7.10.32; 19,6.37; 24,41.52

rozwód, 16,18

sąd, 10,11–14; 11,31–32

słowo Boże, odpowiedź na nie, 1,38; 5,1; 6,47; 8,4–8.11–15.18.21; 11,28

spełnienie się przepowiedni i obietnic Starego Testamentu, 3,4–6; 4,21; 7,27; 18,31; 20,17; 21,22; 22,37; 24,27.44

świadectwo, 21,13; 24,48

ubóstwo, ubodzy, 4,18; 6,20; 7,22; 14,13.21; 16,19–31; 18,22; 19,8; 21,2–4

uczennice, 8,2–3; 10,38–42; 23,49.55–56; 24,1–10

uczniostwo, 5,11.27–28; 6,40; 9,23.57–62; 14,26–27.33; 18,22.28–30

wiara, 1,45; 5,20; 7,9.50; 8,12–13.25.48.50; 17,5–6.19; 18,8.42; 22,32

wielbienie, błogosławienie Boga, 1,64; 2,13.20.28; 18,43; 19,37; 24,53

wola Boża, 12,47; 22,42

współczucie, 7,13; 10,33; 15,20

wyzbycie się lęku, 8,50; 12,4.7.32

złota zasada, 6,31

zmartwychwstanie, 20,27–40

życie wieczne, 10,25; 18,18.30

Indeks tekstów wyróżnionych

Rozdział dostępny w pełnej wersji książki

Spis ilustracji

Rogier van der Weyden, Święty Łukasz rysujący portret Madonny (ok. 1435–1440), ze zbiorów Museum of Fine Arts w Bostonie 

Petrus Christus, Zwiastowanie (ok. 1450 r.), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku

Gerard David, Odpoczynek podczas ucieczki do Egiptu (ok. 1512–1515), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku

Albrecht Dürer, Chrystus wśród uczonych w Piśmie (1506 r.), ze zbiorów Muzeum Thyssenów-Bornemiszów w Madrycie – s. 60

Joachim Patinir, Chrzest Chrystusa (ok. 1510–1520), ze zbiorów Kunsthistorisches Museum w Wiedniu 

Rafael Santi, Cudowny połów ryb (1515 r.), ze zbiorów Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie

Jacob van Ruisdael, Krajobraz z wioską w tle (1646 r.), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku

El Greco, Widok Toledo (ok. 1597–1610), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku

Valentin de Boulogne, Chrystus i cudzołożnica (ok. 1618–1622), ze zbiorów Muzeum Paula Getty’ego w Los Angeles

Ludolf Bakhuizen, Chrystus podczas burzy na Jeziorze Galilejskim (1695 r.), ze zbiorów Indianapolis Museum of Art

Autor nieznany, Przemienienie Chrystusa (II połowa XV w.), ze zbiorów Muzeum Benaki w Atenach

Rembrandt van Rijn, Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem (1638 r.), ze zbiorów Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie

Georges de La Tour, Magdalena z dymiącym płomieniem (ok. 1640–1645), ze zbiorów Muzeum Luwru w Paryżu

Diego Velázquez, Stara kobieta smażąca jajka (1618 r.), ze zbiorów Scottish National Gallery w Edynburgu

James Tissot, Powrót syna marnotrawnego (1882 r.), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku

Hieronymus Bosch, Kuszenie św. Antoniego (ok. 1520–1530), ze zbiorów Muzeów Królewskich Sztuki Belgii w Brukseli

Charles Reginald Aston, Konary (ok. 1852–1908), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku

Schemat świątyni herodiańskiej

Rembrandt van Rijn, Wypędzenie przekupniów ze świątyni (1635 r.), ze zbiorów Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku 

Vincent van Gogh, Drzewa oliwne z Alpilles w tle (1889 r.), ze zbiorów Museum of Modern Art w Nowym Jorku

Rogier van der Weyden, Zdjęcie z krzyża (ok. 1435 r.), ze zbiorów Muzeum Prado w Madrycie

Michelangelo Merisi da Caravaggio, Wieczerza w Emaus (1601 r.), ze zbiorów National Gallery w Londynie

Mapa

Palestyna w czasach Chrystusa – s. 495