© Maciej Zięba OP 2013

© Copyright for this edition Wydawnictwo W drodze 2013

Projekt okładki i stron tytułowych

Radosław Krawczyk

Redaktor

Magdalena Ciszewska

Redaktor techniczny

Justyna Nowaczyk

ISBN 978-83-7033-924-1

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów

W drodze 2013

ul. Kościuszki 99, 60-920 Poznań

tel. 61 852 39 62, faks 61 850 17 82

www.wdrodze.pl sprzedaz@wdrodze.pl

Wstęp

„Ale nam się wydarzyło” – tymi na poły żartobliwymi, pełnymi radości słowy wypowiedzianymi przed Zgromadzeniem Narodowym podsumowywał Jan Paweł II niezwykły w skali ponadtysiącletniej historii polskiej państwowości i polskiego Kościoła czas, w którym przyszło nam żyć. Niedostrzeganie niezwykłości tego czasu, czasu zarówno wielkich sukcesów, jak i wielkich możliwości, może mieć swe źródło w braku intelektualnego dystansu albo w małoduszności – w zagubieniu proporcji w ocenie problemów, z którymi się dzisiaj borykamy.

Bardzo boleję nad kształtem III Rzeczpospolitej, bo niestety daleko jej do państwa, którym zostać powinna. Bardzo troskam się też o kondycję Kościoła w Polsce, który – w mym przekonaniu – w jakiejś mierze traci wielki dorobek paru minionych stuleci i w nikłym stopniu podejmuje wielki twórczy impuls płynący z pontyfikatu Jana Pawła II. Troski i bóle nie mogą jednak przesłaniać tego, że problemy, które dziś napotykamy, dla wielu pokoleń Polaków mogły być jedynie przedmiotem marzeń. I wielu przedstawicielom tych pokoleń przyszło zapłacić ogromną, często najwyższą cenę za to, aby pod koniec XX stulecia – na naszych oczach – mogła się urzeczywistnić wizja prężnego Kościoła działającego w niepodległym i niezagrożonym w swoim fizycznym istnieniu polskim państwie.

Małodusznością byłoby także niedocenianie największego polskiego sukcesu – sukcesu o znaczeniu światowym – jakim stała się w czasach komunizmu „Solidarność”, a także znaczących osiągnięć w budowaniu Rzeczypospolitej. „Składam dzięki Panu historii za obecny kształt polskich przemian – mówił Jan Paweł II w gmachu Sejmu – za świadectwo godności i duchowej niezłomności tych wszystkich, którzy w tamtych trudnych dniach byli zjednoczeni tą samą troską o prawa człowieka, tą samą świadomością, iż można życie w naszej Ojczyźnie uczynić lepszym, bardziej ludzkim”. Ta troska, która ponad bardzo wieloma podziałami potrafiła jednoczyć Polaków, miała bez wątpienia swe chrześcijańskie korzenie. „Jednoczyło ich głębokie przekonanie o godności każdej osoby ludzkiej, stworzonej na obraz i podobieństwo Boga i odkupionej przez Chrystusa” – kontynuował Papież. Jednakże prawa człowieka wypływające z uznania godności każdej osoby ludzkiej mają wartość uniwersalną i realnie budowały solidarność ludzi różnych światopoglądów i odmiennych przekonań. Zrozumiałe jest, że dzisiaj w pluralistycznej demokracji i wielobarwnym Kościele taki poziom zjednoczenia nie jest możliwy, a wręcz byłby szkodliwy.

Napięcia czy konflikty między różnymi grupami są nieuchronne, a często bywają też twórcze. Zresztą istniały one także w Kościele w PRL i nie brakowało ich w „Solidarności”. Jednakże oczywistość tego faktu niesłusznie uspokaja, a często wręcz usypia polityków, politologów i publicystów w naszym kraju, co świadczy o słabych zdolnościach analitycznych i braku wyobraźni społecznej. Istotne jest bowiem nie samo istnienie podziałów i napięć, ale zasięg, liczba i głębia konfliktów oraz sposoby ich minimalizowania. Od tego w znacznej mierze zależy poziom zaufania społecznego i społecznej solidarności, zdolność do współpracy oraz tworzenia kompromisów, czy też umiejętność zasypywania podziałów w celu budowania dobra wspólnego. Jakość życia politycznego, efektywność gospodarki, sprawność samorządu i sądownictwa, rozwój nauki i wynalazczości w ogromnej mierze zależą od tych niewymiernych elementów.

Z przekonania, że we wciąż młodej polskiej demokracji nie doceniamy znaczenia tych podstawowych elementów życia społecznego, że podporządkowujemy je zasadzie krótkoterminowych, frakcyjnych korzyści, że dekapitalizujemy wielki społeczny potencjał magisterium pontificium oraz „Solidarności”, zrodziła się ta książka. Wzięła się ona też z przekonania, że poniższe wypowiedziane w polskim parlamencie słowa Jana Pawła II odnoszą się nie tylko do posłów i senatorów: „Dzisiaj zostało wam powierzone tamto dziedzictwo odważnych i ambitnych wysiłków podejmowanych w imię najwyższego dobra Rzeczypospolitej. Od was zależy, jaki konkretny kształt przybierać będzie w Polsce wolność i demokracja”. Sądzę, że te słowa Jana Pawła II odnoszą się do nas wszystkich. Do nas, którzy przez tak wiele lat słuchaliśmy, oglądaliśmy i odwiedzaliśmy „naszego Papieża” i z którym wielokrotnie modliliśmy się razem.

Czas płynie nieubłaganie i z każdym rokiem powiększa się grupa Polaków, którzy postać Karola Wojtyły znają jedynie z niezliczonych pomników, nazw szkół, rond, alei i placów oraz przywoływanych okolicznościowo cytatów. Nie jest on już dla nich osobistym świadkiem Ewangelii, wielkim człowiekiem Kościoła, polskim patriotą i obywatelem świata, a zarazem kimś bardzo bliskim. Nie znają oni również – trzeba to jasno powiedzieć – papieskiego nauczania, które nadal proponuje twórczą, nowoczesną i tradycyjną zarazem, całościową i konkretną oraz łączącą doczesność z transcendencją, chrześcijańską wizję rzeczywistości. Dlatego w tej książce, która stanowi zbiór tekstów publikowanych w różnych pismach, ale gruntownie przeredagowanych i uzupełnionych, a często po prostu napisanych na nowo, na początku części pierwszej „O Papieżu i Polsce” (rozdziały 1–3) staram się przypomnieć bardzo odległy już czas, gdy Karol Wojtyła wstępował na Stolicę Piotrową, a następnie przywołuję ważne osiągnięcia i idee jego pontyfikatu (rozdziały 4–9), by z kolei zastanowić się nad wpływem nauczania Jana Pawła II w naszym kraju (rozdziały 10–15). Wyznam, że długo się wahałem, czy zamieścić kolejną partię tekstów (rozdziały 16–20), wpisuje się ona bowiem najbardziej w aktualny polski kontekst i w związku z tym jest najbardziej podatna na dezaktualizację. I jakże bardzo pragnę, by zdezaktualizowała się ona jak najszybciej, stając się historycznym świadectwem dawno minionej epoki! Realizm nie pozwala mi jednak zbytnio na to liczyć, a wtedy pominięcie odniesień do sytuacji w Polsce po śmierci Jana Pawła II byłoby jakąś formą uniku. Dlatego jednak cała druga część „O Kościele i świecie” (rozdziały 21–28) stanowi szersze, przekrojowe spojrzenie na nauczanie Kościoła, na podstawowe, a zarazem aktualne tematy dotyczące spraw społecznych, polityki i ekonomii. I ma ona znacznie bardziej uniwersalny oraz ponadczasowy charakter.

„Ale nam się wydarzyło” – bez docenienia, jak bardzo zostaliśmy obdarowani przez Pana historii, żyjąc w okresie pontyfikatu Jana Pawła II, fenomenu „Solidarności” oraz niepodległej III Rzeczpospolitej, nie zdobędziemy się na realistyczną analizę naszego czasu i na odwagę budowania przyszłości. I chociaż pojawią się na tych kartach nuty pesymizmu, to wiem, że bez elementu dziękczynienia, tak ważnego w chrześcijańskiej duchowości i tak często zagłuszanego przez codzienne troski, łatwo damy się przygnieść ciężarom doczesności, zamykając się zarazem na działanie Ducha Świętego. Bez tworzenia „kultury pojednania” będziemy skazani na nieskończone swary i nieustanne „mącenie w narodowej kadzi”.

Skoro już przywołałem Wyspiańskiego, przypomniał mi się też fragment jednego z listów, które otrzymałem od Jana Pawła II: „Czy Polacy wyciągną nieodzowne wnioski w stosunku do przyszłości? Czy potrafią się zmobilizować pod kątem Tertio Millennio? Modlił się kiedyś Wyspiański słowami Konrada w »Wyzwoleniu«: Jest tyle sił w narodzie, jest tyle mnogo ludzi. Niechże w nie Duch Twój wstąpi, i śpiące niech pobudzi… Chyba jest to modlitwa także na dzisiaj”.

Tak, to jest także papieska modlitwa na nasze dzisiaj…

Maciej Zięba OP

rozdział 1

Poznań – Trzemeszno,
16 października 1978 roku

Jeszcze jedna pigułka I jeszcze jeden bicz

Jeszcze raz ta formułka Widać tak musi być

Widocznie to potrzebne Wznosić okrzyki łgać

lub milczeć Wszystko jedno i do łóżka się kłaść

I na nowo od rana Maskować się i drżeć

Głosować Donieść Skłamać i żyć Normalna rzecz1

Stanisław Barańczak

Kolejny, szary szarością realnego socjalizmu, dzień gierkowskiej Polski. Jako świeżo upieczony magister fizyki raz w miesiącu jeżdżę na trzy dni mierzyć skażenie środowiska w wielkopolskich jeziorach. Po drodze z Wrocławia do Trzemeszna zatrzymuję się w Poznaniu, aby odwiedzić przyjaciół. Jest późne popołudnie 16 października 1978 roku. Dojeżdżam autobusem do pętli znajdującej się na krańcu tonącego w błocie blokowiska dumnie zwanego osiedlem Mikołaja Kopernika.

Każdy z nas ma schronienie w betonie, oprócz tego po jednym balkonie, na nim skrzynkę, gdzie sadzi begonie – pisał o mieszkaniach z wielkiej płyty młody doktor polonistyki zajmujący osiedlowe M-3 przy ulicy Newtona 8a. Dookoła sterczą, zda się klonowane bez końca, z rzadkiego błota, z gliny wilgotnej wyrosłe wieżowce/ w jedenastopiętrowy swój byt na mur-beton wierzące, pod którymi przycupnęło parę licho skleconych budek prywaciarzy (ten cały prosty świat, moja grobowa/ płyto, dykto, tekturo, płyto paździerzowa) i niewielki sklep mięsny, przykryty jaskrawo-brudnym dachem z eternitu, wypełniony szeregami pustych haków (Kobiety w średnim wieku, staruszki, emeryci/ za czym stanęliście murem pod murem tej kamienicy/, w której ceglanym pierścieniu tkwi brylant witryny „MIĘSO”?).

U Barańczaków ściany z „rzadkiego błota i gliny” są pogrubione o głębokość regałów, które – szczelnie wypełnione książkami – z każdej strony otaczają człowieka. Z Anną i Stanisławem rozmawiamy o nowych publikacjach „drugiego obiegu”; o kolejnych zatrzymaniach naszych przyjaciół; a także o paru maniakach z kręgu opozycji, którzy uwierzywszy w swój mesjanizm, utrudniają nam życie nie gorzej niż SB. Chwalę się nowym pomysłem, o którym już głośno jest we Wrocławiu i który wystartuje za sześć dni – Tygodniem Kultury Chrześcijańskiej. Uczestniczyć w nim będą m.in. Bohdan Cywiński, Tadeusz Mazowiecki, Władysław Bartoszewski, Jacek Woźniakowski i Kisiel (Stefan Kisielewski). Potem ciepło mówimy o pontyfikacie Jana Pawła I i rozpoczynającym się konklawe. Jesteśmy przekonani, że potrwa dobrych parę dni. Na zakończenie dostaję tomik Barańczakowych wierszy Sztuczne oddychanie. Piękny. Nie z powielacza czy z offsetu, lecz prosto z Zachodu. Wydany w londyńskiej Oficynie Poetów i Malarzy, drukowany na czerpanym papierze, z pięknymi ilustracjami Jana Lebensteina. Prawdziwy skarb! Na pierwszej stronie Stanisław napisał: „Maćkowi, z przyjaźnią i z nadzieją, że nasze oddychanie w PRL będzie może wkrótce bardziej naturalne”.

Robi się ciemno. Ponad głowami i ponad słowami/ Ponad domami i ponad dymami/ Ponad dachami i ponad oddechami/ Zapada noc. Trzeba jechać. Zawijam starannie książeczkę w sweter i chowam na dnie plecaka. Autobus czeka na pętli. Długa jazda przez spowite mrokiem (prądu coraz bardziej brakuje) poznańskie ulice i wreszcie w dole dostrzegam fasadę Dworca Głównego. Mam coraz większą nadzieję, że tym razem może mi się upiecze. Niestety, tuż przed wejściem do dworcowej hali słyszę sakramentalne: „Pan pozwoli z nami”. Mundurowy patrol MO. Mówi się trudno. Naiwnością było oczekiwać, że tym razem nie będą cię śledzić. Mieszkanie Staszka obstawione jest szczelnie – dniami i nocami. I nad poddaniem się i nad niezgodą/ I nad ugodą czyjąś z samym sobą/ Ponad niewolą i ponad swobodą/ Zapada noc. Jest jednak szczęście w nieszczęściu. Najwidoczniej czuwa nade mną Opatrzność, bo milicjanci tylko spisują moje dane z dowodu osobistego. To niegroźne. Bałem się, że zrewidują mi plecak i nie dość, że zabiorą bezcenny tomik, to jeszcze potem dostanę kolegium za rozpowszechnianie druków szkalujących Polską Rzeczpospolitą Ludową. Gdy słyszę: „Jest pan wolny”, patrzę prawie z wdzięcznością – i za ocalenie książki, i za otrzymaną właśnie od władzy łaskę wolności – na biednych, nieco zakłopotanych milicjantów wykonujących esbeckie polecenia. Po chwili wraz z starym niebiesko-żółtym „trójczłonem”2 rozpoczynamy powolną, przerywaną co chwilę przez kolejny odrapany szyld z wymalowaną na nim historyczną, staropolską nazwą, podróż do reszty ekipy.

Tuż przed dziesiątą pociąg doturlał się wreszcie do Trzemeszna. Teraz czeka mnie długi spacer, bo jezioro leży po drugiej stronie miasta. Po paru chwilach szybkiego marszu dostrzegam po prawej stronie kontury romańskiej bazyliki. I powiedz czemu i powiedz czy wszędzie/I wciąż tak samo i zawsze już będzie/ nad dachy fabryk kościołów i więzień/ zapadać noc. Odruchowo sprawdzam, czy nikt się nie czai w zakamarkach majestatycznej budowli. Nieco dalej, na rynku stoi kilka osób. Przyglądam się im bacznie, by zorientować się, czy nie ma wśród nich agentów. Często najbardziej podejrzani są ci, którzy wyglądają najniewinniej. Chyba są to jednak zwykli klienci sklepu meblowego, który otworzą jutro przed południem. Czekają na nową dostawę. Zastanawiając się, czy jestem naiwny, czy też – ze względu na ukryty w plecaku skarb – nadmiernie podejrzliwy, długo rozważam możliwość sformowania sklepowej kolejki przez agentów SB w ramach – jak to ujmują w raportach – prowadzonych prac operacyjnych. Nikt nie odpowie Nad ziemią nad miastem/ nad pokojem nad ciałem twym własnym/ głuchym spokojem i milczącym kłamstwem/ zapada noc. Dywagując tak, docieram wreszcie do naszych kwater nad jeziorem. Kierowcy i technicy przyjechali tu dwoma wysłużonymi żukami3 parę godzin przede mną. W ich pokoju jest już ciemno. Nic dziwnego. Pewnie jak zwykle popili zaraz po przyjeździe i poszli spać. Zgadza się, słyszę dobiegające zza ściany chrapanie, ale zaglądam do środka. Marek, szczupły chłopak świeżo po technikum, jeszcze nie zasnął. Podnosi głowę na mój widok i znając, jak wszyscy w instytucie, mój opozycyjno-klerykalny rodowód, uśmiecha się i mówi:

– Dobry wieczór, panie magistrze. Wie pan, kogo wybrali na papieża?

– Już wybrali?! Jak to? Tak szybko? Niech pan mówi!

– Polaka… tego z Krakowa.

Spił się tak samo jak reszta, bałwan jeden.

– Jest pan pijany – mówię wściekły, że dałem się nabrać na głupi dowcip, który, co gorsza, skutecznie mnie zirytował.

– Nie jestem – bezradnie oponuje młody technik.

Podenerwowany wybiegam z budynku w poszukiwaniu kogoś, kto pozwoliłby zweryfikować dziwaczną informację pana Marka. Jedyny dom stojący w sąsiedztwie to budynek PGR – Państwowego Gospodarstwa Rybnego – w którym mieszkają rybacy odławiający z jeziora węgorze. Oddają państwu, co państwowe, a resztą pokątnie handlują. Również dla każdego członka naszej ekipy organizują po parę kilogramów. I ja korzystam z tego co miesiąc, bo choć z jednej strony jest ze mnie idealistyczny inteligent, to staram się też sprawdzać jako zdobywający pożywienie samiec. Normalnie w sklepie węgorza kupić się nie da. Niestety, w PGR też już chyba wszyscy posnęli, dostrzegam jednak przebijającą się przez framugę jednego z okien na parterze słabą bladofioletową poświatę telewizora. Wbrew wrodzonej nieśmiałości każącej unikać kontaktów z nieznajomymi, stukam do obcych drzwi. Odpowiada mi cisza. Ponawiam pukanie. Dalej cicho. Naciskam klamkę. Drzwi są otwarte. Włączony telewizor stoi na końcu pokoju i oświetla półleżącą na tapczanie trzydziestoparoletnią kobietę w szlafroku. Ma rozmazany makijaż, śpi, lekko pochrapując. Nie bacząc na konsekwencje, chwytam ją za ramię. Po chwili kobieta otwiera oczy, w których dostrzegam lęk i zdumienie.

– Kogo wybrano na papieża? – pytam.

– A… tego… z Krakowa – mamrocze.

Boże! Co za ulga! Obracam się i widzę, jak głowa kobiety znów opada bezwładnie na tapczan.

Wychodzę nad jezioro. Maleńkie zmarszczki fal bezgłośnie omywają przybrzeżny piasek. Mleczna Droga delikatnie rozcina i wodę, i niebo. Staram się modlić, ale wysiłek jest bezsensowny, gdy każdy nerw i każda żyłka w moim ciele pulsują stopione z rytmem otulającego mnie nocnym mrokiem kosmosu. A może raczej, po raz pierwszy w mym życiu, na moment przestały pulsować i dlatego jest wręcz idealnie cicho? Bywają takie – rzadkie i bezcenne – chwile, w których nikną nawet niewypowiedziane słowa i rozwiewają się najprostsze myśli. Człowiek, czując, że jest jedynie przechodniem w rzeczywistości, dotyka wtedy prawdziwego pokoju. Wie – i nie jest to odkrycie smutne – że to, co istotne, odbywa się całkowicie poza nim. Rozumie, że nagle cały świat odmienił swą postać. I chociaż wszystko z pozoru wygląda tak samo, to przecież, w istocie, staje się całkowicie odmienione. Więcej, nigdy już nie będzie takie samo, choć w uszach wciąż jeszcze dźwięczą strzępy minionych rozmów, a pamięć podsuwa skrawki starych wierszy.

Nawet nie usiłuję okiełznać myśli, bo z łagodnie promieniującym we wnętrzu pokojem, całym sobą czuję, że nie jestem w stanie ogarnąć tego, co się dopiero zaczyna. To nieważne. To dopiero nadejdzie. W tym momencie całkowicie wystarcza, że wiem z absolutną jasnością, że to już koniec, raz na zawsze, definitywny koniec starego świata.

Ponad dachami i ponad oddechami

Ponad dniami i ponad dymami

Ponad głowami i ponad słowami

Zapada noc

Zapada noc

Zapada noc

1 Wszystkie cytaty z tomików Sztuczne oddychanie i Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu Stanisława Barańczaka.

2 Podmiejskie pociągi składające się z dwóch wagonów i lokomotywy
(przyp. red.).

3 Tani samochód dostawczy produkowany od 1959 roku w FSC Lublin (przyp. red.).