Tytuł oryginału: INTERCONNECTED: Embracing Life in Our Global Society

Copyright © 2017 H. H. the Karmapa, Ogyen Trinley Dorje
Copyright © 2026 for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca
Copyright © for the Polish translation by Małgorzata Sieradzka-Krusińska

All rights reserved

Wydawca: Katarzyna Słupska
Redakcja: Robert Sudół
Korekta: Beata Wójcik, Marta Tyczyńska-Lewicka
Projekt okładki: Beata Stępień
Zdjęcie autora na okładce: Gao Yuaner
Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie pierwsze
Warszawa 2026
ISBN 978-83-8382-798-8

Od redakcji wydania angielskiego

Co by było, gdyby ludzie przestali traktować szczęście jako grę zero-jedynkową i zaczęli żyć w przekonaniu, że powszechny rozkwit jest nie tylko prawdopodobny, lecz także możliwy do urzeczywistnienia? Zadanie takiego pytania niektórym czytelnikom może wydać się zbyt naiwne lub deprymujące, lecz biorąc pod uwagę wyzwania, przed jakimi staje obecnie nasz świat, właśnie taką zmianę powinniśmy rozważyć z otwartością i szczerą chęcią do działania. W tej książce Jego Świątobliwość Karmapa ukazuje, jak bardzo mógłby się zmienić świat, gdybyśmy zauważali powiązania pomiędzy naszym życiem a innymi i gdybyśmy nie traktowali siebie jako odrębnych i z gruntu oddzielonych jednostek.

Na kartach tej książki Karmapa zajmuje się omawianiem kwestii wdrożenia takiego paradygmatu zwłaszcza w kontekście naszych wzajemnych połączeń w różnego rodzaju mediach cyfrowych. Jak argumentuje na początku, techniki komunikacyjne lepiej uwidoczniają nasze wzajemne powiązania. Uznanie tak radykalnie odmiennego paradygmatu od pewnego czasu zyskuje popularność w powszechnej opinii, w kręgach aktywistów, jak również w ramach intelektualnego dyskursu. Porzucając kontekst odizolowanych społeczności i niezależnych jednostek, wiele osób zaczyna dostrzegać, że jesteśmy wzajemnie powiązanymi wspólnotami i współzależnymi jednostkami. Myśliciele i aktywiści z tak odległych od siebie dziedzin, jak ekonomia, nauki przyrodnicze czy sprawiedliwość społeczna, wspólnie tworzą multidyscyplinarne ujęcie różnych sposobów współzależnego funkcjonowania naszego świata. Badania empiryczne dostarczają wystarczających dowodów na to, że wzajemne powiązania zachodzą w każdym środowisku naturalnym i społecznym. Podczas gdy operowanie paradygmatem współzależności w ramach dyskusji naukowych, akademickich, aktywistycznych czy innych jest wciąż relatywnie nowe, koncepcja, że wszystko jest ze sobą powiązane, zawsze stanowiła podstawę myśli i etyki buddyjskiej.

Celem tej książki jest wzbogacenie współczesnych dyskusji, które zgłębiają globalne problemy przez pryzmat współzależności, o głos Jego Świątobliwości Karmapy. Dołącza on do ważnych debat, w których już wzywa się do większej świadomości tego, jak przebiega i jakie skutki pociaga za sobą współzależność. Karmapa jest szczególnie zainteresowany tym, aby nasza pogłębiona świadomość doprowadziła do zmian w indywidualnym i zbiorowym zachowaniu, bo wtedy moglibyśmy zbudować globalne społeczeństwo, które działa w zgodzie z rzeczywistością współzależności, a nie wbrew niej. W wieku trzydziestu jeden lat Karmapa jest już wybitnym myślicielem głęboko zaangażowanym w kwestie sprawiedliwości środowiskowej i społecznej, a także przywódcą 900-letniej linii buddyzmu tybetańskiego i jednym z najważniejszych buddyjskich przywódców duchowych.

Chociaż Karmapa jest przesiąknięty buddyjskimi tradycjami filozoficznymi, w których współzależność jest zasadą centralną, bardzo rzadko używa buddyjskiej terminologii do omawiania wzajemnych powiązań i nie rości sobie prawa do posiadania szczególnego autorytetu w zgłębianiu tych zagadnień. W tej książce nie zajmuje się tylko określeniem buddyjskiego stanowiska w sprawie współzależności pod adresem tych, którzy ją badają jako teorię, ale przede wszystkim przygląda się możliwościom społecznej i etycznej transformacji, jaką otwiera współzależność. W rezultacie to nie jest książka o buddyzmie ani książka szczególnie buddyjska. To raczej część otwartego procesu zbiorowego myślenia o naszej wspólnej kondycji ludzkiej i trosce o świat.

Unikatowym wkładem Karmapy jest rozszerzenie dyskusji o działanie współzależności wewnątrz nas – o to, co nazywa „wewnętrzną współzależnością”. Dotąd dyskusja skupiała się głównie na zasadzie współzależności przejawiającej się w naszych uwarunkowaniach zewnętrznych – w świecie przyrody oraz w zjawiskach społecznych i ekonomicznych. Karmapa pokazuje, że nasze wewnętrzne „terytorium” jest również miejscem, w którym zachodzi współzależność, i przedstawia mocne argumenty za tym, że analiza warunków, które łączą się, aby kształtować nasz świat, musi również obejmować nasze warunki wewnętrzne, jeśli ma prowadzić do zmian społecznych i środowiskowych.

Jak jasno wykazały badania empiryczne, nasza zewnętrzna rzeczywistość jest kształtowana przez współdziałanie niezliczonych warunków. Wśród tych warunków niektóre z najbardziej istotnych to ludzkie postawy i działania. Nasze postrzeżenia, idee, interpretacje i emocje oddziałują na siebie, kształtując sposób, w jaki doświadczamy naszych powiązań, jak na nie reagujemy i co do nich wnosimy. Nasze wewnętrzne warunki mają rzeczywisty wpływ na świat zewnętrzny, a zatem badanie dynamiki współzależności w działaniu w otaczającym nas świecie jest niepełne, jeśli nie uwzględnia świata wewnątrz nas.

Rola opartej na uczuciach świadomości jest drugim głównym tematem przewijającym się przez całą książkę. Dla Karmapy emocje są siłą, która jest niezbędna do przekucia intelektualnego zrozumienia w pozytywne działanie. Karmapa twierdzi, że nie wystarczy wiedzieć, że jesteśmy połączeni. Musimy nauczyć się odczuwać połączenie, aby stworzyć podstawę do działania w sposób odzwierciedlający nasze powiązania. Gromadzenie i analizowanie danych, które pokazują naszą współzależność, to ważny pierwszy krok. Pogłębianie doświadczenia emocjonalnego i świadomości współzależności jest kluczowym kolejnym etapem, który może przekształcić wzorce indywidualnego i zbiorowego działania w taki sposób, by były spójne ze współzależnością. Empatia została omówiona wcześniej w innych pracach jako ważna wartość etyczna dla współzależnego świata; tutaj Karmapa znacznie rozszerza tę kategorię, aby objąć nią takie przymioty jak: odwaga, zadowolenie, cierpliwość, odpowiedzialność, elastyczność umysłowa i wyobraźnia.

W ujęciu Karmapy empatia staje się wielką wartością, gdy skłania nas do działania w duchu współczucia, podobnie rzecz ma się z poczuciem odpowiedzialności, gdy dostrzegamy w nim potencjał. Wewnętrzne zalety zostają radykalnie przemienione w realne wartości, które pozwalają żyć i działać mądrze we współzależnym świecie.

Tytuł tej książki – Połączeni. Jak lepiej żyć w społeczeństwie globalnym – wykorzystuje termin „połączeni” zamiast „współzależni”, aby zwrócić uwagę na ludzki, emocjonalny aspekt naszej współzależności kontrastujący z zewnętrznymi zjawiskami, wobec których stosujemy termin „współzależność”. Karmapa używa określeń „współzależność” i „połączenie” zamiennie. Ten tybetański termin (rten cing ‘brel bar ‘byung ba) jest wyrazem złożonym zawierającym w sobie zarówno zależność, jak i połączenie.

Książka została podzielona na trzy sekcje korespondujące z trzema etapami, w ramach których przechodzimy od intelektualnej do emocjonalnej świadomości, a następnie do działania – rozumiejąc, że jesteśmy połączeni, odczuwając to połączenie i działając w zgodzie z nim. Z tych trzech części książki wyłania się spójna etyka współzależności. Karmapa najpierw kładzie fundament ontologiczny, czyli opisuje współzależną naturę tego, kim jesteśmy, oraz świata, w którym żyjemy, następnie identyfikuje wrodzone cechy emocjonalne i cnoty etyczne, które możemy rozwijać i które są dostosowane do takiego fundamentu. Niektóre z wewnętrznych właściwości i społecznych wartości omawianych w tej książce – takie jak empatia, zadowolenie i wolność – kształtują sposób, w jaki doświadczamy naszych powiązań z innymi, podczas gdy inne – odpowiedzialność, odwaga czy współczucie – pobudzają w nas etyczne odruchy z tym związane. W ten sposób wizja Karmapy dotycząca etyki współzależności wykracza daleko poza ramy czysto teoretyczne, oferując generatywny model społecznej i etycznej przemiany.

Istnienie związku pomiędzy rozumieniem a zmianami behawioralnymi nie wymaga specjalnej argumentacji, jednak postępy w naszym intelektualnym rozpoznaniu wzajemnych powiązań najwyraźniej nie stworzyły wystarczająco silnych impulsów, by skłonić nas do skutecznych działań, co wynika z rozlicznych przykładów. Dostępność danych szczegółowo opisujących powiązania między głodem na świecie a zużyciem ogromnych zasobów środowiskowych na rzecz hodowli bydła nie zmieniła jeszcze naszych nawyków żywieniowych. Analiza fatalnych warunków pracy w fabrykach w krajach Globalnego Południa wytwarzających towary na luksusowe rynki Północy nie doprowadziła jak dotąd do powszechnych lub istotnych zmian w konsumpcji czy praktykach korporacyjnych. Zrozumienie intelektualne jest konieczne, ale niewystarczające do trwałego połączenia świadomości z efektywnym działaniem. W tej książce Karmapa wskazuje na emocjonalne zaangażowanie jako na element, który musi być pogłębiany, aby zmienić wzorce indywidualnych i zbiorowych zachowań na zgodne ze współzależnością.

Przedstawione w tej publikacji rozważania opierają się na pracy rozpoczętej we wcześniejszej książce autorstwa Karmapy: Szlachetność serca, czyli jak zmieniać świat, zaczynając od siebie, w której zbadał on kwestie osobiste, społeczne i środowiskowe mogące przyczynić się do stworzenia zrównoważonego, współczującego świata. W Połączeni. Jak lepiej żyć w społeczeństwie globalnym Karmapa proponuje nam zogniskowane i ciągłe badanie samej współzależności. Celem jego argumentacji jest naświetlenie jej etycznych i społecznych implikacji dla społeczeństwa w obecnej epoce globalizacji. Pragmatyczne podejście Karmapy skupia się na tworzeniu pozytywnych zmian i uwypukla podstawowe pytania: Jakie warunki są potrzebne do szczęścia? Jak możemy je stworzyć, indywidualnie i zbiorowo? Jakie warunki prowadzą do cierpienia? Jak możemy ich uniknąć?

Karmapa jest głośnym krytykiem tych ludzkich zachowań, które szkodzą ludziom, zwierzętom i środowisku na całym świecie. Jego stała krytyka globalnej kultury konsumpcyjnej stanowi przestrogę przed podatnością na manipulację, gdyż naszemu współczesnemu życiu brakuje mądrości. Radzi również, abyśmy byli bardziej świadomymi użytkownikami techniki, ponieważ zbyt często nasze interakcje online sprawiają, że czujemy się bardziej samotni niż kiedykolwiek. Jednak dostrzega on również jej wielki potencjał jako sposobu komunikowania się z innymi, który sam często wykorzystuje poprzez transmisje internetowe swoich nauk. Wskazuje jednak również metody pozwalające uniknąć powielania szkodliwych relacji w sieci.

W książce Połączeni Karmapa jasno nakreśla różnice pomiędzy modelem współzależności a dominującym poglądem o oddzielności jednostek, społeczności i rzeczy. Logiczny wniosek, że jesteśmy ze sobą połączeni, oznacza, że podział na „ja” i „inni” nie istnieje na poziomie indywidualnym ani społecznym. Ta fundamentalna świadomość ma dalekosiężny wpływ na wszystkie nasze relacje – z innymi istotami, rzeczami, planetą oraz naszymi własnymi wyobrażeniami i doświadczeniami. Może głęboko przekształcić emocjonalny i społeczny krajobraz, w którym żyjemy, i całkowicie zmienić naszą orientację w owym krajobrazie. W tym procesie stajemy przed wyzwaniem ponownego rozważenia, kim jesteśmy jako jednostki i w jaki sposób angażujemy się w świat i jesteśmy przez niego kształtowani. Naszym celem powinno być stworzenie nowych możliwości współzależnego życia z innymi i na ich rzecz.

To, jak powstała ta książka, jest również żywym przykładem współzależności. Jej treść pochodzi z serii nauk, które Jego Świątobliwość przekazał grupie studentów studiów licencjackich z Uniwersytetu Sztuk Wyzwolonych w Redlands, w Kalifornii. Studenci przybyli do Dharamsali w Indiach z profesor Karen Derris na trzytygodniowe rozmowy z Karmapą, facylitowane przez Czcigodną Damchö Dianę Finnegan. Karmapa spotykał się ze studentami w swojej bibliotece, a sesje rozpoczęły się od przedstawienia ich obaw i pytań, na które Jego Świątobliwość odpowiedział obszernymi refleksjami. Pod nadzorem Karmapy Damchö i Karen kolejno zredagowały te nauki, aż stały się one obecną książką. Karmapa już po raz drugi przyjął w swojej rezydencji studentów z Uniwersytetu Redlands, a Połączeni to druga książka, którą zaowocowała ta wymiana.

To, że Jego Świątobliwość decyduje się formułować swoje myśli poprzez wymianę poglądów z innymi osobami o odmiennej kulturze, doświadczeniu życiowym czy odmiennego wyznania – zamiast spisywać myśli w prywatności swego gabinetu, jak robi to wielu autorów książek – pokazuje jego głębokie zaangażowanie w procesy, które odzwierciedlają nasze podstawowe powiązania. Poprzez ten proces Karmapa pokazuje, że jest niezwykle wrażliwym myślicielem, nawet gdy jego odpowiedzi często zmuszają nas do przemyślenia samych założeń leżących u podstaw zadawanych pytań. Odnosząc się do nich, Karmapa sugeruje inny punkt widzenia, tworzy przestrzeń do refleksji nad wcześniej niezbadanymi założeniami i w ten sposób przeformułowywuje pytania.

Jako myśliciel Jego Świątobliwość jest zarówno wymagający, jak i dynamiczny, zdolny do utrzymywania wielu perspektyw bez oczekiwania, że partnerzy w rozmowie podejdą do tematu z jakimkolwiek skrystalizowanym poglądem. Nawet gdy zachęca nas do spojrzenia na własne życie z nowej perspektywy, otwierającej się dzięki jego naukom, wykazuje również stałą chęć rozważenia punktów widzenia innych ludzi. Sposób zaangażowania Karmapy w nasze sprawy stanowi przykład tego, co opisuje – pozwala innym stać się częścią własnego ja, jednocześnie tworząc warunki dla rozwoju innych.

W 2013 roku, kiedy po raz pierwszy wygłoszono nauki zawarte w tej książce, Karmapa często rozmyślał nad aktualnymi wydarzeniami – nad zawaleniem się fabryki tekstyliów w Bangladeszu i zamachem bombowym podczas maratonu w Bostonie. Rosnąca liczba ataków terrorystycznych i nieustannie trudna sytuacja uchodźców na całym świecie stanowiły kolejne świadectwo, że nasza reakcja na wzajemne powiązania może przyczynić się albo do wielkiego cierpienia, albo do wielkiego rozwoju. Gdy ta książka znalazła się na ostatnim etapie przygotowania do druku, mieszkańcy wielu krajów stanęli przed wyborem między współzależnością a zrywaniem mostów i wycofywaniem się za mury. Kiedy wreszcie trafi do rąk czytelnika, z pewnością pojawi się wiele innych przykładów wskazujących na to, że żyjemy w takim momencie historii, w którym dokonuje się wyboru między rozbieżnymi modelami relacji, przy czym niektórzy ludzie czują się zainspirowani możliwościami, jakie oferuje współzależność, a inni są obojętni na związane z nią zmiany w zachowaniu i stylu życia.

Jak czytelnik sam się przekona, Karmapa często nie tylko omawia bieżące wydarzenia, ale także dzieli się własnymi doświadczeniami i wrażeniami. W istocie czerpie z własnego życia, aby dostarczać empirycznego materiału do refleksji nad współzależnością jako częścią naszego żywego, bezpośredniego doświadczenia. W konsekwencji kształtuje sposób, w jaki czytelnicy mogą zgłębiać idee, które przedstawia, i zachęca do refleksji nad naszymi własnymi przeżyciami.

Chociaż Karmapa często korzysta z doświadczenia jako źródła wiedzy, nie poprzestaje jedynie na rozważaniach teoretycznych. Teorie są tutaj przedstawione i kształtowane jako część dynamicznego procesu za cel mającego znalezienie takiego sposobu widzenia, który jest najbardziej owocny w rozwijaniu świadomości emocjonalnej i skutecznego działania. Gdy Jego Świątobliwość zachęca nas do zmiany optyki, oferuje określony model do czytania swojej książki. Jesteśmy zachęcani do przyjęcia różnych perspektyw w badaniu naszych własnych doświadczeń i odnoszenia się do otaczającego nas świata. Karmapa opisuje i jednocześnie pokazuje nam, że osobisty rozwój jest procesem, w który angażujemy się, wypróbowując różne opcje. W rezultacie jego książka podsuwa czytelnikom możliwość konfrontacji własnych doświadczeń i kontekstów z zarysowaną przez niego wizją i rozpoczęcia dialogu z prezentowanymi przez niego refleksjami.

Interakcje ze studentami w Dharmsali w 2013 roku od początku miały służyć powstaniu książki, dlatego obecność czytelnika była z góry założona. Rozmowy miały na celu zainicjowanie dłuższego dialogu, w którym czytelnicy tej książki będą aktywnymi uczestnikami poprzez kwestionowanie założeń, badanie doświadczeń i namysł nad sposobami bycia i zachowania.

Karmapa jest zainteresowany przede wszystkim wprowadzaniem pozytywnych zbiorowych zmian na świecie. Zdaje sobie sprawę, że wymaga to wspólnego działania. Optymistycznie patrzy na podstawową ludzką zdolność do czynienia dobra i możliwości, które otwierają się, gdy zaczynamy akceptować nasze wzajemne powiązania. Jednocześnie realistycznie ocenia niekorzystne warunki, które stanowią przeszkodę do osiągnięcia celu, oraz ogrom pracy do wykonania, zanim w pełni odpowiemy na potrzeby świata wołającego o sprawiedliwość społeczną i środowiskową. Biorąc pod uwagę wyzwania, jakie mamy przed sobą, i ich wagę, istnieje ogromna potrzeba upubliczniania głosów takich jak opinie Karmapy, które mogą wspierać nas w rozwijaniu wewnętrznej mocy i odwagi do działania.

Przedstawiając własne refleksje jako potencjalny czynnik takiej przemiany, Karmapa zachęca nas, abyśmy dołączyli do tego otwartego i wciąż trwającego procesu dokonywania pozytywnych przeobrażeń w obrębie naszego globalnego społeczeństwa. Ta książka jest niejako otwartym zaproszeniem do podjęcia takiego kroku.

Dostrzegając połączenie

Rozdział 1

Nasz współzależny świat

Świat w XXI wieku jest mniejszy niż dawniej. Członkowie rozproszonych społeczności są w bliższym kontakcie ze sobą niż kiedykolwiek wcześniej i – co równie ważne – wszyscy jesteśmy bardziej świadomi tej bliskości. W epoce informacji zarówno eksperci, jak i zwykli obserwatorzy dostrzegają wiele sytuacji, w których działania podejmowane w jednym zakątku świata skutkują daleko idącymi konsekwencjami dla całej planety. Wzrasta świadomość, że żyjemy w świecie, w którym zarówno my wszyscy, jak i cała otaczająca i utrzymująca nas przy życiu przyroda jesteśmy ze sobą powiązani w wyjątkowo głęboki i radykalny sposób.

To wzajemne połączenie od dawna określane było w buddyzmie jak „współzależność”. Termin ten obecnie stanowi element dyskusji daleko wykraczających poza kontekst buddyjski. Specjaliści z różnych dziedzin coraz częściej uznają współzależność za ważny kontekst, który wyjaśnia to, co obserwują. Naukowcy zajmujący się środowiskiem naturalnym dostrzegają jego znaczenie w zrozumieniu ekosystemów, ekonomiści stosują go w handlu międzynarodowym, a teoretycy społeczni wykorzystują do zobrazowania systemów, które podtrzymują nierówności rasowe czy płciowe, aby wymienić tylko niektóre.

Współzależność może być stosowana do wyjaśnienia całej gamy systemów, zaczynając od relacji pomiędzy zjawiskami naturalnymi, a kończąc na relacjach pomiędzy grupami ludzi czy narodami – innymi słowy: otaczającego nas świata. Ja jednak wierzę, że zrozumienie naszych głębokich powiązań może przynieść dużo więcej. Współzależność nie jest tylko jakąś teorią czy interesującą filozofią. Codziennie wywiera wpływ na nasze życie. Poprzez pogłębienie świadomości wzajemnego połączenia możemy stworzyć dużo bardziej harmonijne i zdrowe społeczeństwo, a zarazem prowadzić bardziej satysfakcjonujące życie. Aby tak się stało, w naszych analizach nie możemy poprzestać tylko na poziomie współzależności świata fizycznego. Ludzkie serce i umysł – to, co nazywamy światem wewnętrznym – stanowią integralną część tej sieci współzależności.

Każdy z nas jest złożoną konstelacją spostrzeżeń, idei, uczuć i intencji, które wzajemnie na siebie wpływają. Nasz wewnętrzny świat wchodzi w interakcję z warunkami zewnętrznymi, by kształtować świat zewnętrzny. Reagujemy na zewnętrzne okoliczności, ale także je tworzymy. Innymi słowy, nasze wewnętrzne światy oraz świat zewnętrzny są ze sobą blisko powiązane, a to wzajemne powiązanie jest również częścią współzależności. Dostrzeżenie pełnego zakresu tej współzależności doprowadzi do fundamentalnego przemyślenia, co oznacza bycie jednostką ludzką i jaki jest nasz udział w kreowaniu świata.

Świat wewnętrzny zatem odgrywa kluczową rolę w kontekście dokonywania prawdziwej zmiany w świecie, który jest naszym wspólnym domem. Ani sprawiedliwość społeczna, ani ta związana ze środowiskiem naturalnym nie będą możliwe bez wprowadzenia istotnych zmian w naszych postawach i intencjonalnych zachowaniach, które się z nich biorą. Przeobrażenie naszego społecznego i materialnego świata musi zacząć się od nas samych.

To intelektualne rozeznanie, które zdobywamy na temat współzależności, jest ważnym pierwszym krokiem. Następny – kluczowy – krok to uświadomienie sobie współzależności na poziomie emocjonalnym. Powinniśmy czuć głębokie powiązanie, a nie tylko o nim wiedzieć. Mamy w sobie szereg cech i właściwości, które mogą pomóc nam podtrzymać takie emocjonalne zaangażowanie. Poszerzając rozumienie współzależności o świat wewnętrzny, będziemy mogli tę zdolność lepiej w sobie rozwinąć.

Kiedy tak się stanie, ta zakorzeniona w emocjach świadomość, którą zdobyliśmy, głęboko odmieni naszą więź z innymi i bycie w świecie. Zaczniemy działać w sposób, który autentycznie odzwierciedli naszą współzależność. Gdy zrozumienie współzależności przeniesie się z głowy do serca i przejawi w działaniach, nasze życie stanie się w pełni efektywne i pełne treści.

Dlaczego (i w jaki sposób) współzależność ma znaczenie?

Wzajemne powiązania są istotne we wszystkich relacjach, ale także w każdym aspekcie życia. Współzależność jest określoną siłą w świecie. Ma dla nas wielkie znaczenie. Dzięki niej możemy reagować na warunki zewnętrzne i dostosowywać się do nich. Dzięki niej możemy się zmieniać. Możemy osiągać cele poprzez kształtowanie warunków niezbędnych do ich osiągnięcia. Gdybyśmy nie byli współzależni, nie bylibyśmy w stanie tego zrobić. Zrozumienie, jak te fundamentalne zasady rządzą naszym życiem, pozwala na świadome kierowanie naszym losem i zmienianie otaczającego nas świata.

Współzależność oznacza głębokie połączenie, ale także wyjaśnia, dlaczego i w jaki sposób do niego dochodzi. Możemy zacząć od obserwacji, że wszystko w życiu wydarza się na skutek zbiegu różnych przyczyn i warunków. Współzależność odsłania głębokie implikacje tego prostego faktu. Pokazuje, że wszystko, co istnieje, ma zdolność wpływania na pozostałe zjawiska i w rezultacie samo podlega ich wpływom, stanowiąc część głębokiej i złożonej sieci związków przyczynowo-skutkowych. Jako element tej sieci my sami jesteśmy tym, co wywiera wpływ na innych. Oznacza to, że gdy sami się zmieniamy, zmieniają się też inni.

Możemy dostrzec, że nie tylko świat materialny jest głęboko wzajemnie powiązany, lecz także systemy społeczne są przedmiotem tej współzależności. Tak samo nasze życie emocjonalne, a także cała reszta świata materialnego i niematerialnego. Kiedy zaczniemy się temu przyglądać, znajdziemy współzależność wszędzie, gdzie tylko skierujemy wzrok: od największych systemów astronomicznych po subtelne zmiany w naszym ciele. Współzależność ma praktyczne konsekwencje dla prawie każdej sfery życia na tej planecie. Tak naprawdę ma ona środowiskowe, ekonomiczne, społeczne, psychologiczne i etyczne implikacje, które my – jako globalne społeczeństwo – dopiero zaczynamy poznawać.

W szerszym ujęciu dobrostan naszej planety zależy od dostrzeżenia, w jaki sposób współzależność działa w świecie przyrody, a szczególnie jak działalność człowieka – wzmocniona wieloma technicznymi osiągnięciami – wchodzi w interakcję z tymi siłami. Na poziomie jednostki nasza zdolność do znajdowania trwałego szczęścia także zależy od zrozumienia, jak działa współzależność w obrębie życia osobistego i relacji z innymi ludźmi. W skrócie rzecz ujmując, zarówno dobrostan społeczeństwa, jak i nasze własne szczęście zależą od tego, czy nauczymy się żyć w pełnym dostrojeniu do współzależności.

Aby dostrzec współzależność w naszym wewnętrznym i zewnętrznym świecie, musimy zadać sobie kilka podstawowych pytań. W jaki sposób zmieniłoby się nasze podejście do innych, gdybyśmy zaczęli czuć nasze wzajemne powiązania? Jakie ludzkie wartości wysunęłyby się na pierwszy plan, gdybyśmy zaakceptowali współzależność zarówno na płaszczyźnie emocjonalnej, jak i intelektualnej? Jak wyglądałoby globalne społeczeństwo, gdyby w pełni przyswoiło ideę współzależności? Co my ze swojej strony możemy zrobić, aby pomóc w stworzeniu takiego społeczeństwa?

Co jest naprawdę „Twoje”?

W buddyzmie pogląd o współzależności prowadzi do badania natury jaźni, a także podważa sposób, w jaki postrzegamy siebie w relacjach. Taka analiza zmienia nasze interakcje z innymi, zarówno na poziomie emocji, jak i działań.

Możemy zacząć od obserwacji własnych doświadczeń. Patrząc z poziomu współzależności, spróbujmy dostrzec, że nasze relacje z innymi nie mogą zostać odcięte. Nasze szczęście i cierpienie okazują się tak blisko powiązane ze szczęściem i cierpieniem innych, że są jakby nierozdzielne. To oznacza, że żadna jednostka nie jest w pełni niezależna i odizolowana od innych.

Aby sprawdzić, czy tak jest naprawdę, warto rozważyć, co mamy na myśli, mówiąc „ja” lub „moje”. Prawdopodobnie odkryjemy, że myślimy o sobie jako o czymś trwałym i oddzielnym, jako o prawdziwie niezależnym bycie. Ale czy jest coś takiego? Gdybyśmy zostali zapytani, co konkretnie mamy na myśli, kiedy mówimy „ja”, bez wątpienia wskazalibyśmy na swoje ciało. Bo na cóż mielibyśmy wskazać? Ale to ciało pochodzi od innych. Ciało powstało z materiału komórkowego pozyskanego od biologicznych rodziców. To dzięki nim powstało.

Kiedy te komórki zaczęły się dzielić, nasze ciało się uformowało i rosło za sprawą wszystkich składników odżywczych, które otrzymywaliśmy. Fizyczna forma, jaką mamy w tym momencie, jest efektem tego, co otrzymaliśmy w łonie matki, oraz posiłków, które spożywaliśmy przez całe swoje życie. Te posiłki w większości zostały przygotowane przez innych na bazie składników, które pochodzą z zewnątrz, takich jak rośliny czy zwierzęta. Jako że nie istnieje żaden żywy organizm, który mógłby się rozwijać bez udziału czynników zewnętrznych, ani także żadna ludzka istota nie powstałaby bez swoich rodziców, Twoje ciało nie jest tak naprawdę osobnym „Tobą”. Pochodzi od innych. Ciało zawdzięcza swoje istnienie wielu czynnikom, które uważamy za różne od nas samych. Zatem to nie do końca trafne, gdy nazywamy je „naszym” ciałem. Ale zarazem nie jest ono własnością nikogo innego.

Mój ojciec nosi imię Karma Dondrup, a matka to Lolaga. Z wyglądu nieco ich przypominam, gdyż moje ciało pochodzi z połączenia ich DNA. Tak naprawdę zostałem przez nich stworzony jak wyrób wyprodukowany w fabryce. Można nawet powiedzieć, że noszę ich znak firmowy. W odróżnieniu od produktu firmowego nasi rodzice nie oznaczyli nas żadną etykietą ani metką, nawet jeśli czasami zachowują się tak, jakby posiadali wyłączne prawa do nas!

Jeśli nie możemy wskazać na swoje ciało jako na „moje”, to co z innymi rzeczami, o których myślimy jak o „swojej” własności? Na przykład ubranie, które nosimy. Zostało wykonane przez innych. Zanim było „nasze”, musieliśmy albo je kupić od kogoś, albo ktoś musiał nam je podarować. Nikt z nas nie urodził się już ubrany. Bawełna jest surowcem roślinnym, wełna pochodzi od owcy, od której musiała być pozyskana przy użyciu siły, a syntetyczne tkaniny są produkowane w fabrykach. Wiele innych istot ludzkich i zwierząt przyczyniło się do powstania ubrań, o których myślimy jak o „swoich”. Za każdym razem, kiedy wkładamy ubranie lub cieszymy się filiżanką herbaty czy talerzem jedzenia, jesteśmy świadkami tej gry współzależności, ponieważ wszystko zostało przygotowane i dostarczone nam przez innych, czy to bezpośrednio, czy pośrednio.

Wszystko to, co uważamy za „ja” lub „moje” – nasze ciało, ubrania, jedzenie i wszystkie dobra materialne – pochodzi od innych. Gdzie zatem jest to „ja”, które jest wyłącznie mną? Wydaje się, że nie mamy nic, co mogłoby być tylko nasze. Jednak wciąż mówimy „ja”, kiedy powinno być jasne, że 99 procent tego, co nazywamy „mną”, w rzeczywistości tym nie jest. Jest tym, co zwykle nazywamy „innym”.

Ten 1 procent, co do którego się spieramy, to nasza świadomość. Trudno byłoby polemizować z tezą, że nasze myśli są całkowicie niezależne od innych, chyba że wszystkie byłyby całkowicie oryginalne i myślelibyśmy w języku, który stanowiłby wyłącznie naszą mowę. Nie tylko idee, ale też spora część naszego życia emocjonalnego i portretu psychologicznego jest bardzo silnie zdeterminowana przez innych i przez otaczający nas świat.

Nawet gdyby nasza podstawowa świadomość była rzeczywiście wyłącznie nasza, a pozostałe 99 procent nie, to i tak myśląc o „ja”, nie mamy na myśli tego 1 procenta. Kiedy mówimy „ja”, myślimy o całym złożonym zbiorze ciała i umysłu. Odnosimy się wtedy do całego pakietu, z którego 99 procent jest tym, co normalnie nazywamy „innym” – pochodzącym od roślin i zwierząt oraz głęboko powiązanym z innymi ludźmi. Pomyślmy o tym w ten sposób – z punktu widzenia współzależności – i spytajmy siebie, czy jest coś takiego jak całkowicie niezależne „ja”.

To, co nazywamy i do czego lgniemy jako do „ja”, jest tak naprawdę wytworem innych: wiele przyczyn i warunków złożyło się na jego powstanie. Ale samo dostrzeganie tej zależności to za mało. Zrozumienie współzależności na poziomie intelektualnym nie doprowadzi do przemiany naszego doświadczenia. Jednak głębokie przemyślenia na ten temat mogą być punktem wyjścia dla pogłębiania naszego poczucia łączności z innymi.

Chodzi o to, abyśmy naprawdę poczuli, do jakiego stopnia inni ludzie są ważni i integralnie z nami powiązani, a także rozwinęli emocjonalną świadomość tego, że w gruncie rzeczy nigdy nie jesteśmy od nich oddzieleni. Inne istoty są częścią nas, tak samo jak my jesteśmy częścią nich. Istniejemy w powiązaniu z innymi. Kiedy to zobaczymy, zrozumiemy także, że nasze szczęście i nieszczęście zależą też od nich. Myślenie tylko o sobie i własnym szczęściu po prostu nie skutkuje i niczego nam nie daje. Nie ma szczęścia bez udziału innych.

Kiedy głęboko poczujemy, że „ja” i „inni” to nie są dwie rozdzielne sfery – że nie jesteśmy tak naprawdę oddzieleni – może to przynieść dużą zmianę. Odkryjemy głęboką więź z innymi, a także – pełni wdzięczności i dobrej woli – zobaczymy, jak wiele wnoszą w to, kim jesteśmy. Zobaczymy i poczujemy, że po prostu musimy brać pod uwagę ich dobro.

Cud oddechu

To poczucie intymnego powiązania możemy rozszerzyć na nasze środowisko naturalne. Zwróćmy uwagę na najbardziej podstawowy warunek naszego życia na Ziemi – powietrze, którym oddychamy. To oczywiste, że nie możemy zostać oddzieleni od naszego fizycznego środowiska. Nawet jeśli moglibyśmy przeżyć przez jakiś czas bez jedzenia i ubrania, bez powietrza nie przetrwamy dłużej niż kilka minut. Istnieje wiele czynników, które muszą zaistnieć jednocześnie, aby zapewnić ciągłą podaż tlenu niezbędną dla naszego przeżycia, jednak my sami nie wykonujemy żadnych świadomych wysiłków, aby ten proces podtrzymać.

Co więcej, sami stanowimy część tego obszernego systemu symbiotycznej wymiany. Tak jak drzewa i rośliny wchłaniają promienie słoneczne i dwutlenek węgla, aby wyprodukować tlen, którego tak desperacko potrzebujemy, my sami wytwarzamy dwutlenek węgla, który następnie jest wykorzystywany przez rośliny do produkcji tlenu. Kiedy bierzemy wdech, tlen jest niesiony przez krew do komórek całego ciała. Możemy zatem powiedzieć, że drzewa i rośliny, a także słońce są obecne w każdej komórce naszego ciała. I podobnie nasz oddech jest obecny w komórce jakiejś rośliny.

Patrząc w ten sposób na nasze miejsce w świecie, możemy pełniej zrozumieć, że wszystko, dzięki czemu powstaliśmy, a także wszystko, co wykorzystujemy do zdefiniowania, kim jesteśmy, oraz wszystko niezbędne do przeżycia zależy od innych i od czynników, które znajdują się na zewnątrz nas. Na tej samej zasadzie my sami także jesteśmy zasobami, których inni potrzebują, aby przetrwać. To – kim i czym jesteśmy – jest nierozerwalnie i wzajemnie powiązane z innymi.

Utrzymywanie tej świadomości może nam pomóc w wykroczeniu poza wyłącznie intelektualne rozumienie współzależności. Kiedy ten sposób patrzenia na świat obejmie większą część naszego doświadczenia, świadomość przeniesie się z głowy do naszego serca i wtedy zaczniemy doświadczać siebie samych jako współzależnie powiązanych. Nasze obserwacje staną się podstawą nowego zrozumienia i nowych odczuć. To z kolei może zainicjować fundamentalną reorientację naszego stosunku do innych oraz naszego miejsca we współzależnym świecie.

Dbając o świat

Aby opisać relacje pomiędzy nami a innymi istotami i środowiskiem naturalnym, w buddyjskich tekstach wykorzystuje się pewną analogię. Pomaga ona dostrzec głębsze następstwa współzależności. Świat przyrody jest opisywany jako naczynie, a wszystkie istoty jako jego zawartość. Ta analogia podkreśla nierozłączną więź łączącą ludzi, zwierzęta i środowisko naturalne. Nasza planeta nas podtrzymuje i karmi. Bez niej dosłownie wszystko by się rozpadło.

Kiedy myślimy o jakimś pojemniku lub naczyniu, często umyka nam fakt, że jego zawartość w rozmaity sposób może na niego wpłynąć – np. ogrzewając go lub chłodząc, plamiąc lub odplamiając, rozciągając czy wzmacniając, a nawet ostatecznie niszcząc. Tybetańskie słowo „zawartość” w tej analogii dosłownie znaczy „składniki odżywcze”, więc to tak, jakbyśmy sami niejako byli takimi składnikami odżywczymi dla zamieszkiwanego przez nas świata. I faktycznie, tak jak wspomniałem, dwutlenek węgla, który wydychamy, odżywia rośliny i drzewa, a nasze ciała po śmierci trafiają do ziemi i ją użyźniają. Środowisko naturalne, dla odmiany, odżywia nas i zapewnia nam warunki do życia. Świadczy to o tym, że więzy naszej współzależności ze światem są głębsze i w większym stopniu oparte na wzajemności, niż zwykle nam się wydaje.

Dzięki tej analogii niezbity fakt współzależności może stać się dla nas bardziej żywy – i pomóc nam przekroczyć wyłącznie koncepcyjne jej pojmowanie i uczynić z niej coś, co możemy poczuć i czym możemy żyć i oddychać. To ważne, gdyż współzależność nie jest tylko teoretyczną możliwością – jest naszą rzeczywistością.

Wszystkie relacje są obustronne

Relacja zależności ludzi od planety nie jest wyłącznie jednostronna, choć przez wiele stuleci zdawaliśmy się ten fakt przeoczać. Kiedy myślimy o trzęsieniach ziemi, śnieżycach czy powodziach, łatwo dostrzegamy, że te naturalne zjawiska wywierają na nas silny wpływ. Mniej oczywiste jest jednak to, że my także wywieramy wpływ na naszą planetę i że nasze działania mogą jej albo zaszkodzić, albo przynieść pożytek.

Nie tylko wpływamy na cały świat, ale też najwyraźniej sprawiamy, że będzie on niedługo niezdatny do zamieszkania. Być może niektórzy z nas nie dostrzegają, że możemy dbać o naszą planetę, jednak coraz trudniej zaprzeczyć, że bardzo jej szkodzimy. Kiedy zawartość pojemnika koroduje, pojemnik ulega zniszczeniu. Utrzymując w pamięci analogię pojemnika i jego zawartości, być może łatwiej przyznamy, że współzależność zawsze działa w obie strony. Chociaż wiele osób obecnie zdaje sobie z tego sprawę, ta refleksja nie doprowadziła nas jeszcze do następnego zasadniczego kroku – do takich zmian w naszym zachowaniu, dzięki którym przestaniemy szkodzić i zaczniemy tworzyć warunki prowadzące do uzdrawiania Ziemi.

Oczywiście nie jesteśmy tak zupełnie ślepi wobec faktu podstawowego powiązania z naszą planetą. To bardziej kwestia ograniczonej perspektywy. Ziemia jest tak ogromna, że trudno nam dostrzec skutki naszych działań. Ale jednostkowe uczynki nieustannie składają się na daleko idące procesy przyczynowe. Po prostu powinniśmy rozwijać odmienny sposób widzenia, pogłębiający świadomość naszej współzależności zarówno na mniejszą, jak i większą skalę.

Relacja wpływa na wszystkie zaangażowane strony. Samo bycie w związku z kimś lub czymś sprawia, że zaczynamy stanowić część tego czegoś. Ta prawda dotyczy wszystkich rodzajów współzależności, poczynając od systemów planetarnych, a kończąc na naszych najbardziej intymnych i osobistych relacjach. Weźmy za przykład relację dzieci i rodziców. Oczywiście, rodzice przede wszystkim płodzą dzieci, ale to właśnie posiadanie dzieci czyni ich rodzicami. Możemy nawet stwierdzić, że stajemy się rodzicami, kiedy na świat przychodzi nasze pierwsze dziecko. Zanim na świat przyszło ich pierwsze dziecko, kobieta i mężczyzna nie byli jeszcze matką i ojcem. W tym sensie dzieci sprawiają, że ich rodzice stają się „rodzicami”. Współzależność łączy nas na wielu poziomach i zawsze działa w obie strony.

Przyroda to nie sceneria

Dostrzeżenie naszej głębokiej zależności od środowiska naturalnego pozwala uznać jego prawdziwą wartość i je docenić. Mieszkańcy miast powinni ciągle słyszeć o wadze dbania o planetę między innymi dlatego, że nie wyrośli w poczuciu bezpośrednich z nią związków. Dla nich przyroda jest czymś, co podziwiają, idąc do parku lub wyjeżdżając na wieś. Jeżeli wychowaliśmy się w mieście, nasze poczucie związku ze środowiskiem naturalnym jest nikłe, ponieważ rzadko doświadczaliśmy fundamentalnej zależności od niego. Przyroda wydaje się pięknym tłem naszego życia, czymś co upiększa scenerię, ale w gruncie rzeczy moglibyśmy się bez niej obejść. Trudno nam zobaczyć, że środowisko naturalne jest niczym scena, na której rozgrywa się nasze życie. Bez tego, co oferuje nam nasze zewnętrzne otoczenie, zupełnie nic nie mogłoby się wydarzyć.

Urodziłem się i spędziłem większą część dzieciństwa w odludnym zakątku Wyżyny Tybetańskiej. Byliśmy rodziną nomadów i dostosowywaliśmy nasze życie do rytmu pór roku. Mieszkaliśmy w namiotach w ciągłym kontakcie z ziemią. Kiedy po raz pierwszy opuściłem rodzinne strony, pamiętam, że przez długi czas doświadczałem fizycznej tęsknoty, aby powrócić i na nowo nawiązać z nią kontakt, ponownie poczuć ziemię pod stopami i odetchnąć świeżym górskim powietrzem. Co więcej, niebo we wschodnim Tybecie jest bezkresne, a wszędzie wokół widać przestrzeń. Obecnie, kiedy przebywam w środowisku miejskim, gdzie ulice przypominają wąskie kaniony, czuję się odrobinę tak, jakby budynki wokół napierały. Na dodatek doświadczenie spacerowania po wybrukowanych chodnikach jest całkowicie inne niż to, kiedy chodzimy po gołej ziemi.

Oczywiście nawet jeśli nie pochodzimy z terenów wiejskich, możemy uczyć się doceniania świata przyrody. Możemy poszukiwać okazji do wejścia w bezpośredni kontakt z naturą, wąchając ziemię, słuchając szemrzących strumyków czy dotykając kory drzewa. Wiele można powiedzieć o sensorycznych doświadczeniach jako sposobie bezpośredniego, żywego doświadczania naszego osobistego powiązania ze wszystkim. Kiedy zmysły się otwierają, poruszają nasze serce. To bezpośrednie doświadczenie wywołuje miłość i poczucie bliskości, co w naturalny sposób doprowadza do chęci troszczenia się o naszą planetę.

Zostałem zainspirowany do podejmowania wysiłków na rzecz środowiska i zdecydowanie przypisuję ten fakt bliskości z przyrodą, jakiej doświadczałem w dzieciństwie. Moje zaangażowanie w ochronę przyrody także zmniejsza poczucie oddalenia od naturalnego środowiska, w którym się wychowałem. To doświadczenie pozwala mi uwierzyć, że oddzielenie od przyrody można osłabić poprzez odważne wysiłki dbania o środowisko naturalne jako całość.

Efekt kręgów koncentrycznych

Współzależność obejmuje przyczynowość – sposób, w jaki coś się wydarza na skutek zbiegu pewnych przyczyn i warunków. Im głębiej doceniamy przyczynowość, tym skuteczniej możemy osiągać upragniony rezultat – czy będzie nim lepsza kondycja naszej planety, bardziej sprawiedliwe społeczeństwo, czy szczęśliwsze życie.

Niektóre sytuacje, których doświadczamy w życiu, są bezpośrednim skutkiem naszych wysiłków, ale mają na nas wpływ także inne czynniki, które nie wynikają z naszego wyboru. Łatwiej dostrzec swoją rolę w świecie, gdy intencjonalne czyny skutkują natychmiastowymi rezultatami. Trudniej natomiast to zrobić w przypadku rezultatów niebezpośrednich. Małżeństwo czy wybór zawodu – to czynniki, które kształtują nasze życie i które w sposób świadomy i bezpośredni tworzymy sami. Ale nasze czyny mają wiele konsekwencji, których nie sposób przewidzieć.

Nasze działania wpływają na innych, pośrednio lub bezpośrednio, ale także rodzą konsekwencje, których potem nieuchronnie doświadczamy sami, czy tego chcemy, czy nie. Znalezienie się w sytuacjach, do których nie dążyliśmy, a które pojawiły się na skutek naszych poprzednich działań, to po prostu jeszcze jeden aspekt życia w sieci przyczynowości, który zwykle ignorujemy ze szkodą dla samych siebie.

Żyjąc w tym świecie, inicjujemy długą serię zdarzeń, z których jedno wywołuje kolejne. Pojedyncze działanie zwykle wywiera szerszy wpływ, niż jesteśmy tego świadomi. Nasze działania wywołują efekt domina wykraczający poza bezpośrednie rezultaty, które zwykle odbieramy i rozpoznajemy jako konsekwencje naszych działań. W buddyzmie często stosujemy określenie „karma”, aby opisać relację pomiędzy intencjonalnymi działaniami a pełnym wachlarzem ich skutków. Nie jest jednak konieczne stosowanie takich terminów, aby zrozumieć, że z powodu współzależności wszystko, co robimy, nie tylko wywiera wpływ na nas i nasze bezpośrednie otoczenie, ale też wykracza o wiele dalej.

Poszerzenie naszych zdolności postrzegania jest niezbędne, jeśli chcemy w pełni zrozumieć i docenić bardziej subtelne przejawy przyczynowości. Nasza pierwotna optyka może obejmować bezpośrednie otoczenie i sposób, w jaki współzależność osobiście dotyka nas jako jednostkę. Ale żeby w pełni docenić rolę współzależności w kształtowaniu naszego świata i sposobu jego doświadczania, musimy rozwinąć świadomość przyczyn i skutków, akcji i reakcji, w dużo szerszym zakresie.

Szersze widzenie

Poszerzenie horyzontu widzenia jest niezbędne dla naszego przetrwania zarówno jako społeczeństwa, jak i jednostki. Wiele problemów rodzi się z tego, że ograniczamy nasze spojrzenie do wąskiej perspektywy skupionej na nas samych. Samolubstwo działa jako rodzaj ciasnej ramy ograniczającej i wypaczającej obraz rzeczywistości.

Lgnięcie do tego, co jest „mną” i „moim”, tworzy bariery, które powodują, że zawężają się granice naszego świata. Jakbyśmy byli krótkowidzem patrzącym na świat przez wąskie okno.

Nic dziwnego, że ogarnia nas poczucie wyobcowania i samotności. Otwarcie się na pogląd współzależności może nam pomóc w przełamaniu barier wzniesionych przez własny egocentryzm i wyłonieniu się z ciemnej i ciasnej nory, w której sami się zatrzasnęliśmy.

Mądrość, która pojawi się, kiedy w pełni zrozumiemy naszą współzależność, jest siłą potrafiącą obalić mury odgradzające nas od innych. Współczucie czy altruistyczne postrzeganie mogą wywoływać ten sam efekt. Mądrość i współczucie rodzą się ze świadomości, że wszyscy jesteśmy sobie równi w naszym pragnieniu szczęścia i w potrzebie uniknięcia bólu i cierpienia. Każda istota, która jest w stanie odczuwać ból, zasługuje na szacunek i troskę.

Uświadomienie sobie tej wspólnej potrzeby może obudzić w nas troskę o inne istoty. Kiedy zaczniemy to odczuwać w pełni jako część nas samych, to w naturalny sposób będziemy łagodzić ból innych i przyczyniać się do ich szczęścia. W takim przypadku jasna świadomość, że wszystkie istoty są całkowicie równe w pragnieniu szczęścia, może okazać się kluczowa w przeorientowaniu naszego sposobu życia na oparty w większym stopniu na współzależności.

Zatem najpierw musimy poszerzyć swoją świadomość. Zasadniczym celem tej książki jest pomoc w obudzeniu jej w sobie i przekształceniu w uczucia, które doprowadzą do działania. Aby naprawdę odczuwać współzależność, potrzebujemy autentycznej przemiany serca. Samo zbieranie informacji o naszych osobistych problemach oraz społecznych bolączkach przynosi jedynie ograniczone korzyści. Tak samo jest w przypadku ostrzeżeń wydrukowanych na paczkach papierosów. Na pudełku wyraźnie napisano, że palenie papierosów zabija, jednak ta wiedza nie zniechęciła miliarda ludzi na świecie do sięgania po tytoń. Tak właśnie się dzieje, kiedy nasza wiedza sprowadza się wyłącznie do przyswojenia zwykłej informacji, bez głęboko odczuwanego wglądu czy troski.

Ludzie często argumentują, że palenie to kwestia indywidualnego wyboru, ponieważ palacze szkodzą tylko samym sobie. Ale kiedy badacze bliżej przyjrzeli się efektom palenia, odkryli, że palacze szkodzą także ludziom dookoła, którzy palą w sposób bierny. Ograniczona perspektywa sprawia, że całkowicie oddzielamy siebie od innych. Spróbujmy ją poszerzyć. Wtedy zobaczymy, że nasze działania wpływają na innych, a działania innych wpływają na nas.

Pomagać czy szkodzić

Współzależność uczy, że nasze dążenia do realizacji celów mogą albo pomagać, albo szkodzić innym w sposób pośredni lub bezpośredni. Za sprawą współzależności wszystkie działania bezsprzecznie wpływają na innych i mogą przyczynić się do ich pomyślności albo przynieść odwrotny skutek. W pogoni za własnym szczęściem powinniśmy uwzględniać wpływ naszych czynów na dobro innych.

Może pamiętacie okropny wypadek, który wydarzył się w Bangladeszu w 2013 roku, kiedy to zawalił się budynek fabryki. Podobne tragedie zdarzają się na całym świecie, ale ten miał miejsce podczas spotkań, które doprowadziły do powstania tej książki, służy mi więc jako żywa ilustracja. Dzień po dniu śledziliśmy, jak liczba ofiar śmiertelnych rośnie, kiedy ratownicy desperacko przeszukiwali gruzy. W ostatecznym rozrachunku ponad 1100 osób straciło życie. Ludzie w tym budynku produkowali ubrania dla dużych firm międzynarodowych. Większość ofiar stanowiły kobiety, a części z nich podczas pracy towarzyszyły dzieci. Konstrukcja budynku okazała się przede wszystkim źle zaprojektowana, a ponadto nie była odpowiednio remontowana z uwagi na oszczędności i chęć zysku.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki