Tytuł oryginału: The 48 Laws of Power. Full Edition

Copyright © 1998, 2002 by Robert Greene and Joost Elffers
Copyright © 2025 for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca
Copyright © 2025 for the Polish translation by Radosław Madejski

All rights reserved

Redaktorka prowadząca: Agnieszka Radzikowska
Redakcja: Ewa Skibińska
Korekta: Bartosz Szpojda, Adam Osiński
Projekt okładki: Daniel Rusiłowicz
Wersję elektroniczną w systemie Zecer przygotowała Róża Rozaxa

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie pierwsze
Warszawa 2025
ISBN 9788382528749

Dedykacja

Annie Biller i moim rodzicom

R.G.

Podziękowania

Przede wszystkim chciałbym podziękować Annie Biller, która brała udział w redagowaniu tej książki i której bezcenne spostrzeżenia wywarły decydujący wpływ na formę i treść 48 praw władzy. Bez niej nie udałoby się osiągnąć tego wszystkiego.

Jestem również wdzięczny mojemu serdecznemu przyjacielowi Michaelowi Schwarzowi – to on wprowadził mnie do szkoły artystycznej Fabrica we Włoszech, gdzie poznałem Joosta Eiffersa, mojego współpracownika i współautora 48 praw władzy. To właśnie za sprawą intryganckiego świata Fabriki Joost i ja dostrzegliśmy ponadczasowość myśli Machiavellego, a z naszych dyskusji, które prowadziliśmy w Wenecji, zrodził się pomysł na tę książkę.

Moją wdzięczność zaskarbił sobie także Henri Le Goubin, dostarczając mi przez lata wielu anegdot w makiawelicznym duchu, zwłaszcza poświęconych ważnym francuskim postaciom historycznym, które odgrywają w tej książce znaczącą rolę.

Pragnę podziękować Lesowi i Sumiko Billerom, którzy użyczyli mi książek na temat historii Japonii i pomogli w pisaniu rozdziału poświęconego japońskiej ceremonii parzenia herbaty. Dziękuję również mojej serdecznej przyjaciółce Elizabeth Yang, która służyła mi pomocą w dziedzinie historii Chin.

Pisząc książkę taką jak ta, musiałem w znacznej mierze polegać na dostępnych źródłach, dlatego podziękowania należą się też Bibliotece Naukowej UCLA; spędziłem wiele przyjemnych dni, korzystając z jej bogatych zbiorów.

Moim rodzicom, Laurette i Stanleyowi Greene’om, jestem dozgonnie wdzięczny za ich cierpliwość i wsparcie.

Nie mogę też zapomnieć o hołdzie dla mojego kota Borisa, który dotrzymywał mi towarzystwa, gdy spędzałem długie godziny przy pracy.

A co do ludzi, którzy przez wiele lat tak umiejętnie wykorzystywali tajniki władzy, aby mną manipulować i zadawać mi cierpienia – nie żywię urazy i dziękuję wam za dostarczenie mi inspiracji.

Robert Greene

Przedmowa

Kiedy nie mamy wpływu na innych ludzi oraz rzeczy, które dzieją się wokół nas, bardzo źle to znosimy – czujemy się bezradni i nieszczęśliwi. Nikt nie chce pozbywać się władzy, każdy chce jej mieć jeszcze więcej. Jednak w dzisiejszym świecie niebezpiecznie jest przejawiać zbytnią żądzę władzy i otwarcie do niej dążyć. Musimy sprawiać wrażenie uczciwych i szlachetnych. Powinniśmy zatem zachowywać się subtelnie – być uprzejmi, ale podstępni; sprawiedliwi, ale sprytni.

Ta cyniczna gra pozorów nasuwa skojarzenie z chwiejnym układem sił panującym na dawnym dworze magnackim. Na przestrzeni wieków dwór skupiał się zawsze wokół osoby sprawującej władzę – króla, cesarza albo innego przywódcy. Dworzanie znajdowali się w szczególnie trudnej sytuacji – musieli służyć swojemu panu, ale jeśli za bardzo mu nadskakiwali i zbyt jawnie próbowali zdobywać jego przychylność, inni mogli to zauważyć i wystąpić przeciwko nim. Dlatego należało subtelnie zabiegać o względy władcy. Nawet ci najbardziej wytrawni i zdolni do takiej subtelności nieustannie musieli się pilnować, gdyż inni dworzanie cały czas knuli, próbując ich wygryźć.

Tymczasem dwór miał być odzwierciedleniem najwyższego poziomu dobrych obyczajów i wytworności. Zbyt gwałtowne lub jawne dążenie do władzy nie było mile widziane – otoczenie cicho i podstępnie zwalczało każdego, kto nadużywał swoich wpływów. Na tym właśnie polegał dylemat dworzanina – uchodząc za wcielenie elegancji, musiał wznosić się na wyżyny subtelności, aby przechytrzyć swoich przeciwników i udaremnić ich zakusy. Z czasem uczył się, jak unikać bezpośredniej konfrontacji – jeżeli wbijał komuś nóż w plecy, robił to w białych rękawiczkach i z uśmiechem na twarzy. Zamiast uciekać się do przymusu lub jawnej zdrady, osiągał swoje cele, posługując się urokiem osobistym i podstępem, a w swoich poczynaniach zawsze planował kilka ruchów naprzód. Dworskie życie było niekończącą się grą, która wymagała ciągłej czujności i taktycznego myślenia; wojną toczoną w wytworny sposób.

W dzisiejszych czasach stajemy w obliczu niepokojąco podobnych dylematów jak dawni dworzanie. Wszystko, co robimy, musi wyglądać na cywilizowane i przyzwoite, zgodne z regułami demokracji i uczciwe. Ale jeśli będziemy ściśle trzymać się tych zasad, jeśli potraktujemy je zbyt dosłownie, pokonają nas ci, którzy nie są aż tak naiwni. Jak napisał wielki dyplomata i dworzanin epoki renesansu Niccolò Machiavelli: „Każdy, kto chce być zawsze dobrym, popadnie w ruinę wśród rzeszy takich, którzy nie są dobrzy”. Dwór uchodził za szczyt wyrafinowania, ale pod jego błyszczącą powierzchnią niczym w bulgocącym kotle kipiały mroczne emocje – chciwość, zazdrość, żądza i nienawiść. Dzisiejszy świat również uważa się za ostoję sprawiedliwości, ale buzują w nim te same ukryte plugastwa co przed wiekami. Zasady gry pozostały niezmienione. Na zewnątrz musicie sprawiać pozory uprzejmych, lecz w głębi ducha – jeśli nie jesteście głupi – szybko uczycie się rozwagi i postępujecie tak, jak zalecał Napoleon: „Na swą żelazną pięść nałóż białą rękawiczkę”. Jeżeli, podobnie jak dawni dworzanie, zdołacie opanować sztukę manipulacji, jeżeli nauczycie się uwodzić, czarować, mamić i subtelnie wprowadzać w błąd przeciwników, wzniesiecie się na wyżyny władzy. Ludzie będą wam ulegać, nie zdając sobie sprawy, że na nich oddziałujecie. A skoro nie będą niczego świadomi, nie musicie obawiać się z ich strony wrogości ani oporu.

Dwór jest bezsprzecznie ostoją galanterii i dobrych obyczajów, a bez nich stałby się siedliskiem zbrodni i chaosu. Ci, którzy teraz się uśmiechają i wymieniają serdeczne uściski, gdyby nie dworskie maniery, zaczęliby się nawzajem znieważać i dźgać sztyletami.

Hrabia Chesterfield

Niektórzy ludzie uważają ideę świadomych machinacji w dążeniu do władzy – nieważne, jak pokrętnych – za zepsuty i antyspołeczny relikt przeszłości. Są przekonani, że mogą wycofać się z gry, postępując w sposób, który nie ma nic wspólnego z władzą. Należy się wystrzegać takich ludzi, bo chociaż otwarcie głoszą oni swoje poglądy, należą do najbardziej wytrawnych graczy. Stosują strategie, za pomocą których sprytnie maskują prawdziwą naturę swoich machinacji. Na przykład często prezentują swoją słabość i brak wpływów jako rodzaj moralnej cnoty. Jednak ktoś całkowicie bezinteresowny nie obnosiłby się z takim wizerunkiem, aby zyskać współczucie albo szacunek. Ta subtelna i zwodnicza strategia przynosi doskonałe efekty (zob. Prawo 22: Stosuj taktykę kapitulacji: przekształć słabość w siłę).

Inną strategią, którą stosują osoby rzekomo niezaangażowane w walkę o władzę, jest domaganie się równości we wszystkich dziedzinach życia. Ich zdaniem każdego należy traktować jednakowo bez względu na status i siłę. Z takim podejściem wiąże się pewien problem, gdyż niektórzy ludzie robią pewne rzeczy lepiej niż inni. Jeżeli traktujemy wszystkich tak samo, ignorujemy dzielące ich różnice, a w rezultacie promujemy mniej zdolnych kosztem tych, którzy potrafią coś więcej. Wielu ludzi postępujących w ten sposób często stosuje ukrytą strategię, rozdzielając gratyfikacje według własnego uznania.

Że jagnięta czują urazę do wielkich ptaków drapieżnych, to nie dziwota, lecz to jeszcze nie powód, by brać za złe wielkim ptakom drapieżnym, że porywają małe jagnięta. A jeśli jagnięta mówią między sobą: „Te ptaki drapieżne są złe; a kto jest jak najmniej ptakiem drapieżnym, owszem jego przeciwieństwem, jagnięciem – nie miałżeby być dobry?”, to nie można takiemu postawieniu ideału nic zarzucić, jakkolwiekby ptaki drapieżne nieco szyderczo na to spoglądały i może mówiły sobie: „My nie gniewamy się na nie, na te dobre jagnięta, kochamy je nawet: nie ma nic smaczniejszego nad delikatne jagnię”.

Friedrich Nietzsche, Z genealogii moralności

Kolejnym sposobem na odżegnanie się od makiawelicznych rozgrywek jest całkowita szczerość i prostolinijność, gdyż ludzie dążący do władzy stosują na ogół techniki oparte na podstępach i tajemnicach. Jednak wybierając taką drogę, na pewno zranimy lub obrazimy wiele osób, a niektóre z nich zechcą odpłacić nam pięknym za nadobne. Nikt nie uzna naszych bezpośrednich wypowiedzi za w pełni obiektywne i pozbawione ukrytych motywów. I słusznie. Szczera postawa jest w rzeczywistości strategią, która ma na celu przekonanie ludzi o naszej szlachetności, dobroduszności i bezinteresowności. Stanowi formę perswazji, a nawet subtelnego przymusu.

Jedynymi środkami do osiągnięcia swoich celów są siła i przebiegłość. Mówią też, że miłość, ale byłoby to jak czekanie na słońce, a w życiu liczy się każda chwila.

Johann Wolfgang von Goethe

Wreszcie są i tacy, którzy sprawiają wrażenie naiwnych, aby zaznaczyć swój dystans do gry i uniknąć oskarżeń o dążenie do władzy. Na nich również powinniśmy uważać, gdyż pozorna naiwność może być skutecznym środkiem manipulacji (zob. Prawo 21: Sprawiaj wrażenie głupszego niż twoja ofiara). Nawet autentyczna naiwność nie jest wolna od sideł władzy. Dzieci są naiwne pod wieloma względami, lecz w swoim postępowaniu często kierują się chęcią uzyskania kontroli nad otoczeniem. Bardzo cierpią z powodu poczucia bezsilności w świecie dorosłych, dlatego wszelkimi możliwymi sposobami zabiegają o to, aby postawić na swoim. Nawet autentycznie naiwne osoby mogą dążyć do władzy i są w tym piekielnie skuteczne, gdyż nie przeszkadza im refleksja. W takich przypadkach naiwność na pokaz może świadczyć o czymś wręcz odwrotnym. Takie rzekomo niezaangażowane osoby możemy rozpoznać po tym, że afiszują się ze swoimi wartościami moralnymi, pobożnością i wyjątkowym poczuciem sprawiedliwości. W ten sposób próbują mydlić nam oczy i odwrócić uwagę od swoich zagrywek, ale nie dajmy się zwieść pozorom szlachetności – wszyscy kierujemy się żądzą władzy. Jeśli przyjrzymy się dokładniej takim ludziom, przekonamy się, że często cechuje ich wyjątkowa biegłość w sztuce dyskretnej manipulacji, nawet jeżeli nie uprawiają jej świadomie. Co więcej, bardzo im się nie podoba rozpowszechnianie technik, z których sami korzystają na co dzień.

Skoro świat jest jednym wielkim dworem pełnym intryg, w którym tkwimy uwięzieni, wszelkie próby wycofania się z gry nie mają sensu. Doprowadziłoby to jedynie do poczucia bezsilności, które mogłoby nas unieszczęśliwić. Zamiast walczyć z nieuniknionym, zamiast toczyć pianę, narzekać i zadręczać się poczuciem winy, o wiele lepiej jest doskonalić się w kontrolowaniu innych. W gruncie rzeczy im większą osiągniecie biegłość w tej sztuce, tym lepiej będziecie sobie radzić jako przyjaciele, kochankowie, mężowie, żony czy w ogóle ludzie. Podążając drogą doskonałego dworzanina (zob. Prawo 24), nauczycie się poprawiać innym samopoczucie – być dla nich źródłem przyjemności. Ludzie staną się od was zależni i będą zabiegali o wasze towarzystwo. Gdy opanujecie reguły zawarte w tej książce, oszczędzicie bliźnim cierpień spowodowanych nieumiejętnym obchodzeniem się z prawami władzy – które jest jak igranie z ogniem bez znajomości jego natury. Skoro gra o władzę i tak wciągnie nas wszystkich, lepiej być w niej mistrzem, aniżeli iść w zaparte albo odstawiać fuszerkę.

Strzała, którą wypuści łucznik, może kogoś ugodzić albo i nie. Za to strategie mędrców mogą nawet zabijać ludzi w łonie matki.

Ćanakja Kautilja, starożytny indyjski filozof

Gra o władzę narzuca szczególny sposób patrzenia na świat, dlatego opanowanie jej zasad wiąże się z koniecznością zmiany perspektywy. Wymaga to wysiłku i lat praktyki, gdyż pewne elementy gry nie przychodzą naturalnie. Należy opanować kilka podstawowych umiejętności, dzięki którym praktyczne stosowanie praw władzy stanie się o wiele łatwiejsze.

Najważniejszą z nich, a zarazem jednym z fundamentów władzy, jest umiejętność panowania nad emocjami. Reakcja emocjonalna w każdej sytuacji jest największą przeszkodą w dążeniu do władzy; błędem zbyt kosztownym, by zrekompensowała go chwilowa satysfakcja, jaką daje rozładowanie napięcia. Emocje przysłaniają zdrowy rozsądek, a brak jasnej oceny sytuacji nie pozwala przygotować się i zareagować na nią w sposób zapewniający jakąkolwiek formę kontroli.

Najbardziej niszczącą reakcją emocjonalną jest gniew, ponieważ w największym stopniu pozbawia nas zdolności trzeźwego osądu. Wyzwala również reakcję łańcuchową, która zawsze utrudnia panowanie nad sytuacją i wzmaga determinację przeciwnika. Jeżeli chcecie zniszczyć kogoś, kto was zranił, o wiele rozsądniej jest trzymać go na dystans, udając przyjaźń, niż okazywać gniew.

Miłość i przywiązanie również mogą być destruktywne, ponieważ sprawiają, że nie dostrzegacie wyrachowania osób, których nigdy nie podejrzewalibyście o niecne zamiary. Gniewu i miłości nie jesteście w stanie stłumić ani uniknąć ich odczuwania – nie ma sensu nawet podejmować takich prób. Musicie jednak zachować ostrożność w ich wyrażaniu i, co najważniejsze, nie powinny one w żaden sposób wpływać na wasze plany i strategie.

Pomyślałem sobie, za pomocą jakich środków, jakich podstępów, sztuk wszelakich i zabiegów stara się człowiek wyostrzyć swój umysł, aby przechytrzyć drugiego, a dzięki tej różnorodności świat staje się jeszcze piękniejszy.

Francesco Vettori, włoski dyplomata i przyjaciel Machiavellego

Z panowaniem nad emocjami wiąże się umiejętność zachowania dystansu do teraźniejszej sytuacji, jak również obiektywnego myślenia o przeszłości i przyszłości. Niczym Janus – starożytny rzymski bóg o dwóch twarzach, opiekun drzwi, bram i mostów – powinniście być zdolni do patrzenia w obu kierunkach jednocześnie. Aby lepiej radzić sobie z niebezpieczeństwami, skądkolwiek nadejdą, jedną twarz zwróćcie ku przyszłości, a drugą skierujcie w przeszłość.

Jeśli chodzi o przyszłość, motto brzmi: „Bądźcie czujni każdego dnia”. Nic nie powinno was zaskoczyć, kiedy nauczycie się przewidywać problemy. Zamiast marzyć o pomyślnej realizacji swoich dążeń, skupcie się na analizowaniu wszystkich możliwych scenariuszy i zapobieganiu porażkom, które mogą pokrzyżować wam plany. Im bardziej dalekowzroczni jesteście, z im większym wyprzedzeniem planujecie swoje posunięcia, tym bardziej rośniecie w siłę.

Druga twarz Janusa powinna nieustannie spoglądać w przeszłość – lecz nie po to, by rozpamiętywać dawne krzywdy lub żywić urazy. To tylko nadszarpnęłoby wasze siły. Połowa sukcesu tkwi w zdolności zapominania o minionych wydarzeniach, które was gnębią i pozbawiają zdolności racjonalnego myślenia. Jednak oglądanie się za siebie ma niewątpliwie wartość edukacyjną – pozwala uczyć się od tych, którzy żyli w dawnych czasach. (Wiele przykładów historycznych zawartych w tej książce ma służyć właśnie temu celowi). Patrzenie w przeszłość daje wam punkt odniesienia dla waszych obecnych poczynań. Jest to najlepsza życiowa lekcja, jaką możecie otrzymać, ponieważ opiera się na osobistych doświadczeniach.

Nie ma na świecie zasad, są tylko wypadki, nie ma praw, są tylko okoliczności. Człowiek wyższy umie korzystać z trafu i z okoliczności. Gdyby były zasady i prawa stałe, to narody nie zmieniałyby ich tak, jak się zmienia koszulę. Pojedynczy człowiek nie jest obowiązany być mędrszym od całego narodu.

Honoré de Balzac, Ojciec Goriot

Zacznijcie od przyjrzenia się swoim błędom z przeszłości – tym, które okazały się najbardziej brzemienne w skutkach. Analizując je w kategoriach 48 praw władzy, możecie wyciągnąć z nich naukę i złożyć sobie przyrzeczenie: „Nigdy nie powtórzę takiego błędu. Nigdy więcej nie wpadnę w taką pułapkę”. Jeżeli potraficie spojrzeć na siebie z takiej perspektywy i dokonać samooceny, nauczycie się przełamywać wzorce utrwalone w przeszłości – co stanowi niezwykle cenną umiejętność.

Jednym z fundamentów władzy jest umiejętność stwarzania pozorów. Aby opanować tę sztukę, musicie się nauczyć przywdziewania wielu różnych masek i korzystania z arsenału zwodniczych sztuczek. Nie możecie pogardzać fałszem i mistyfikacją, uznając je za moralnie naganne. Wszystkie relacje międzyludzkie pod wieloma względami opierają się na kłamstwie, a tym, co odróżnia nas od zwierząt, jest zdolność oszukiwania. Według mitologii greckiej, indyjskiego poematu Mahabharata czy sumeryjskiego eposu o Gilgameszu używanie podstępu było przywilejem bogów. W tej materii rywalizował z nimi wielki bohater Odyseusz, który dorównywał im pod względem przebiegłości. Oszustwo jest wysoce zaawansowaną sztuką znamienną dla rozwoju cywilizacyjnego i najpotężniejszą bronią w walce o władzę.

Chcąc osiągnąć biegłość w tej sztuce, musicie nabrać nieco dystansu do własnego wizerunku – nauczyć się przywdziewać różne maski w zależności od sytuacji. Dzięki takiemu podejściu uwolnicie się od wewnętrznego ciężaru, który hamuje wielu ludzi. Staniecie się elastyczni jak aktorzy, co pozwoli wam ukrywać swoje intencje i wabić innych w pułapki. Gra pozorów i sztuka podstępu mogą stać się źródłem przyjemności, które ubarwią wasze życie. Mają również kluczowe znaczenie w dążeniu do władzy.

O ile podstęp jest najgroźniejszą bronią w waszym arsenale, o tyle cierpliwość pełni funkcję tarczy. Chroni was przed popełnianiem głupich błędów. Podobnie jak umiejętności panowania nad emocjami trzeba się jej uczyć, gdyż nie przychodzi naturalnie. Ale władza nie ma w sobie nic naturalnego – jest bardziej boska niż cokolwiek w otaczającym nas świecie. Cierpliwość jest najwyższą cnotą bogów, którzy mają czasu pod dostatkiem. Jeżeli potraficie cierpliwie czekać i wybiegać myślami w przyszłość, wszystko ułoży się po waszej myśli. Natomiast niecierpliwość sprawia jedynie, że wyglądacie na słabych. Stanowi główną przeszkodę na drodze do władzy.

Władza jest z natury amoralna i w dążeniu do jej osiągnięcia liczy się umiejętność dostrzegania sprzyjających okoliczności, a nie odróżniania dobra od zła. Dążenie do władzy jest grą – przypominać o tym nigdy za wiele – a w grze nie liczą się intencje, lecz efekty. Oceniajcie strategię i siłę swoich przeciwników na podstawie tego, co widzicie i czujecie. Często się zdarza, że ktoś robi dużo szumu wokół swoich intencji, ale jest to tylko zasłona dymna. Jakie ma znaczenie, czy inny gracz – wasz sojusznik albo rywal – deklaruje dobre zamiary, skoro z jego działań wynika tyle zamieszania? Jest rzeczą całkowicie naturalną, że ludzie szukają najróżniejszych usprawiedliwień dla swoich poczynań, zawsze twierdząc, że przyświecały im szlachetne cele. Możecie śmiać się w duchu, ilekroć słyszycie takie zapewnienia, ale nigdy nie oceniajcie czyichś intencji i działań przez pryzmat wartości moralnych, które są jedynie przykrywką dla dążenia do władzy.

Toczy się rozgrywka. Siedzicie naprzeciwko swojego przeciwnika. Zachowujecie się jak dżentelmeni bądź damy, przestrzegając zasad gry i nie traktując niczego osobiście. Postępujecie według obranej strategii i obserwujecie posunięcia rywala z takim spokojem, na jaki tylko potraficie się zdobyć. W ostatecznym rozrachunku bardziej docenicie jego uprzejmość aniżeli pozornie dobre intencje. Nauczcie się śledzić efekty jego poczynań i zewnętrzne okoliczności, nie rozpraszając się niczym innym. Połowa waszego sukcesu w grze o władzę tkwi w tym, czego nie robicie – w co nie pozwalacie się wciągnąć. Właśnie dlatego należy analizować wszystkie działania pod kątem tego, ile was będą kosztować. Jak napisał Nietzsche: „Wartość jakiejś rzeczy polega w pewnych razach nie na tym, co się przez nią osiąga, lecz na tym, co się za nią zapłaciło – co nas kosztuje”. Być może dopniecie swego i będzie to szczytny cel, ale za jaką cenę? Zawsze kierujcie się tą zasadą, również wtedy, gdy zastanawiacie się, czy podjąć z kimś współpracę albo wyciągnąć do niego pomocną dłoń. Bądź co bądź życie jest krótkie, sprzyjających okazji nie ma zbyt wiele, a wasze zasoby energii kiedyś się wyczerpią. W tym względzie czas jest tak samo ważnym czynnikiem jak każdy inny. Nigdy nie marnujcie cennego czasu, jak również spokoju ducha na cudze sprawy – jest to zbyt wysoka cena.

Władza jest grą społeczną. Aby odnosić w niej sukcesy, musicie posiąść umiejętność analizowania i rozumienia ludzkich zachowań. Jak napisał wielki siedemnastowieczny myśliciel i kaznodzieja Baltasar Gracián: „Poznanie cech i temperamentów ludzi jest ważniejsze niż wiedza o kamieniach czy ziołach”. Aby osiągnąć mistrzostwo w grze o władzę, musicie być mistrzami psychologii. Nauczcie się rozpoznawać motywy, którymi kierują się inni, co pozwoli wam przejrzeć każdą zasłonę dymną skrywającą ich poczynania. Umiejętność dostrzegania ukrytych motywów jest największym atutem, jakim możecie dysponować w grze o władzę. Otwiera przed wami nieograniczone możliwości na polu manipulacji, uwodzenia i podstępu. Ludzi cechuje niebywała złożoność i nie sposób ich w pełni zrozumieć, nawet gdyby poświęcić na to całe życie. Dlatego tym ważniejsze jest, abyście rozpoczęli swoją edukację już teraz. Musicie przy tym pamiętać o podstawowej zasadzie: nie stosujcie rozgraniczenia między osobami, których zachowania analizujecie, a swoimi najbliższymi. Nigdy nie ufajcie nikomu bezgranicznie i bacznie obserwujcie wszystkich, włącznie z przyjaciółmi i ukochanymi.

I na koniec musicie się nauczyć, jak w dążeniu do władzy zawsze obierać pośrednią drogę. Maskujcie swoją przebiegłość i planujcie każde posunięcie w taki sposób, aby było jak najmniej oczywiste. Bądźcie jak kula bilardowa, która odbija się wiele razy, zanim trafi do celu. Dzięki biegłości w sztuce podstępu możecie święcić triumfy w środowisku nowoczesnego dworu jako wytrawni manipulatorzy uchodzący za uosobienie przyzwoitości.

Potraktujcie 48 praw władzy jako swego rodzaju podręcznik sztuki lawirowania. Każde z praw opiera się na dziełach osób, które osiągnęły mistrzostwo w grze o władzę. Pisma te pochodzą z okresu obejmującego ponad trzy tysiące lat i powstały w cywilizacjach tak odmiennych jak starożytne Chiny i Włochy epoki renesansu. Mimo to przewijają się w nich wspólne wątki i motywy nawiązujące do istoty władzy – zagadnienia, które jeszcze nie doczekało się wyczerpującego opisu. 48 praw władzy stanowi esencję mądrości, którą na przestrzeni wieków zawarli w swoich dziełach wybitni stratedzy (Sun Zi, Carl von Clausewitz), politycy (Bismarck, Talleyrand), dworzanie (Castiglione, Gracián), uwodziciele (Ninon de Lenclos, Casanova) i hochsztaplerzy (Joseph „Yellow Kid” Weil).

Opisane w tej książce prawa są ponadczasowe i ostateczne. Wszystkie opierają się na prostym założeniu – pewne działania prawie zawsze zwiększają naszą siłę (przestrzeganie zasad), podczas gdy inne nas osłabiają, a nawet doprowadzają do upadku (łamanie zasad). Zarówno przestrzeganie, jak i łamanie zasad znajdują swoje odzwierciedlenie w przykładach zaczerpniętych z historii.

Możecie wykorzystać tę książkę na kilka sposobów. Czytając ją od początku do końca, możecie wzbogacić swoją ogólną wiedzę na temat istoty władzy. Chociaż niektóre prawa nie wydają się bezpośrednio nawiązywać do waszego życia, z czasem prawdopodobnie odkryjecie, że wszystkie mają jakieś odniesienia i w gruncie rzeczy są ze sobą powiązane. Znając ogólny zarys całego zagadnienia, będziecie w stanie lepiej oceniać swoje dotychczasowe poczynania i zyskacie większą kontrolę nad swoimi sprawami. Gruntowna lektura jeszcze przez długi czas będzie was skłaniać do refleksji i przewartościowań.

Możecie również wertować tę książkę pobieżnie i skupiać się na prawach, które w danej chwili mają największe znaczenie. Powiedzmy, że doświadczacie problemów z szefem i nie potraficie zrozumieć, dlaczego wasze wysiłki nie przynoszą wam uznania ani awansu. Kilka opisanych tutaj praw odnosi się do relacji przełożony–podwładny i niemal na pewno pasujecie do któregoś z nich. Krótkie streszczenia poszczególnych rozdziałów w spisie treści pomogą wam wybrać ten, który was interesuje.

W końcu możecie także przeglądać tę książkę dla rozrywki, traktując ją jako pasjonującą wyprawę w przeszłość pełną dziwactw i wielkich czynów naszych przodków. Ale jeśli zamierzacie z niej korzystać w takim celu, miejcie się na baczności. Pomyślcie, czy nie lepiej się wycofać. Władza potrafi być na swój sposób niebywale kusząca i zwodnicza. Jest niczym labirynt – roztrząsanie jej niezliczonych zagadnień pochłonie wasz umysł i nagle odkryjecie, jak przyjemny staje się ten stan zatracenia. Innymi słowy, władza dostarcza najwięcej radości, jeżeli traktujecie ją poważnie. Bóstwa władzy srożą się na lekkoduchów – pozwalają dostąpić spełnienia tylko uważnym i wtajemniczonym, a karzą tych, którzy ślizgają się po powierzchni w poszukiwaniu beztroskiej zabawy.

Kto by zawżdy i wszędzie tylko dobrych uczynków był zwolennikiem, ten wśród mnóstwa złych ludzi musi upaść. Przeto dla własnego utrzymania przystoi każdemu księciu uczyć się być złym i z tej nauki korzystać lub nie korzystać, stosownie do potrzeby.

Niccolò Machiavelli, Książę

Prawo 1

Nie próbuj przyćmiewać swojego zwierzchnika

Nauka:

Zawsze sprawiaj, aby ci, którzy są nad tobą, czuli się lepsi. Starając się ich zadowolić albo im zaimponować, nie posuwaj się zbyt daleko w ujawnianiu swoich talentów, możesz bowiem osiągnąć przeciwny skutek – wzbudzić strach i niepewność. Spraw, aby twoi zwierzchnicy czuli się bardziej błyskotliwi, niż są w rzeczywistości, a osiągniesz wyżyny władzy.

Jak czynić nie należy

Nicholas Fouquet, minister finansów w pierwszych latach panowania Ludwika XIV, był bogatym człowiekiem, który uwielbiał wystawne uczty, piękne kobiety i poezję. Uwielbiał także pieniądze, ponieważ żył z rozmachem. Był inteligentny i uważał się za niezastąpionego, więc gdy w 1661 roku zmarł kardynał Jules Mazarin, stojący na czele Rady Królewskiej, Fouquet miał nadzieję zostać jego następcą. Tymczasem król zlikwidował to stanowisko. Minister finansów odebrał to jako niepokojący sygnał i zaczął podejrzewać, że popada w niełaskę, dlatego postanowił zjednać sobie władcę, organizując najwspanialsze przyjęcie, jakie kiedykolwiek widział świat. Oficjalnie Fouquet świętował zakończenie budowy swojego pałacu w Vaux-le-Vicomte, ale w rzeczywistości chciał złożyć hołd królowi, który był gościem honorowym.

W uroczystości wzięła udział najznamienitsza szlachta z wielu krajów Europy i kilka najtęższych umysłów epoki – La Fontaine, La Rochefoucauld i madame de Sévigné. Na tę okazję Molier specjalnie napisał sztukę, w której sam wystąpił. Uczta zaczęła się od wykwintnej kolacji z siedmiu dań – na stołach znalazły się dalekowschodnie przysmaki, których jeszcze nikt we Francji nie kosztował, oraz potrawy stworzone specjalnie na ten wieczór. Biesiadnikom przygrywała orkiestra sprowadzona na cześć króla.

Po kolacji zaczęło się zwiedzanie pałacowego ogrodu, którego wystrój stał się inspiracją dla Wersalu. Fouquet osobiście towarzyszył królowi podczas przechadzki między przystrzyżonymi żywopłotami, klombami i fontannami. Po przybyciu nad kanał ogrodowy goście obejrzeli pokaz sztucznych ogni, po którym odbył się spektakl. Przyjęcie trwało do późnej nocy i wszyscy zgodnie twierdzili, że było to najwspanialsze wydarzenie, w jakim brali udział.

Następnego dnia Fouquet został aresztowany przez dowódcę muszkieterów D’Artagnana. Trzy miesiące później stanął przed sądem oskarżony o malwersacje na szkodę skarbu państwa. (Rzeczywiście dopuszczał się kradzieży, ale w imieniu króla i za jego zgodą). Uznany za winnego trafił do najbardziej odludnego więzienia we Francji, alpejskiej twierdzy Pinerolo, gdzie spędził ostatnich piętnaście lat życia.

Wnioski

Ludwik XIV, Król Słońce, był dumnym i aroganckim człowiekiem, który zawsze pragnął być w centrum uwagi. Nie mógł znieść, że ktoś żyje wystawniej niż on, zwłaszcza jego minister skarbu. Na miejsce Fouqueta powołał Jeana-Baptiste’a Colberta, który zasłynął jako skąpiec i gospodarz najbardziej nieciekawych przyjęć w Paryżu. Colbert dbał, aby pieniądze uwolnione z koronnego skarbca trafiały prosto do rąk króla. Za te pieniądze Ludwik wybudował wspaniały pałac w Wersalu, który swoim przepychem przyćmił rezydencję w Vaux-le-Vicomte. Zatrudnił tych samych architektów, dekoratorów wnętrz i ogrodników co Fouquet. W Wersalu wydawał przyjęcia jeszcze bardziej ekstrawaganckie niż to, które Fouquet przypłacił wolnością.

Przeanalizujmy sytuację. Wydając wspaniałe przyjęcie na cześć króla, Fouquet wyobrażał sobie, że w ten sposób okaże lojalność i oddanie. Nie tylko liczył na przychylność Ludwika; myślał, że pokazując swoje bogactwo, koneksje i dobry smak, zaprezentuje się jako niezastąpiony dworzanin i doskonały kandydat na premiera. Widząc jednak reakcje zaproszonych gości, Ludwik nabrał przekonania, że jego minister wzbudza większy zachwyt i uznanie niż on sam, dlatego zaczął postrzegać go jako konkurenta. Zamiast przypodobać się królowi, Fouquet swoim wystawnym przyjęciem uraził jego próżność. Oczywiście monarcha nie przyznał się do tego, ale znalazł wymówkę, aby pozbyć się człowieka, który nieumyślnie nadepnął mu na odcisk. Taki właśnie los spotyka wszystkich, którzy sprawiają, że władca czuje się niepewnie i powątpiewa w swoją wybitność.

Gdy zaczynał się wieczór, Fouquet był na samym szczycie. Gdy zapadła noc, znalazł się na dnie.

Wolter

Postępowanie godne naśladowania

Na początku XVII wieku włoski astronom i matematyk Galileusz znalazł się w niebezpiecznej sytuacji. Jak wszyscy uczeni doby renesansu był zależny od hojności magnatów, którzy finansowali jego badania, dlatego musiał od czasu do czasu sprawiać im prezenty ze swoich odkryć i wynalazków. Raz na przykład podarował księciu Mantui Vincenzo Gonzadze kompas wojskowy, który wynalazł. Następnie zadedykował księciu Toskanii Kosmie II Medyceuszowi dzieło poświęcone astronomii. Obaj możnowładcy byli zadowoleni, a dzięki nim Galileusz zyskiwał więcej nowych uczniów. Jednak bez względu na to, jak wielkich odkryć dokonywał, zazwyczaj nagradzali go prezentami, a nie pieniędzmi. W efekcie ciągle był od nich zależny i brakowało mu stabilizacji. Dlatego szukał jakiegoś lepszego sposobu na życie.

Nową strategię zastosował w 1610 roku, kiedy odkrył księżyce Jowisza. Tym razem zamiast obdzielać wszystkich mecenasów efektami swojego odkrycia – jednemu ofiarować teleskop, którego używał, innemu zadedykować książkę itd. – jak czynił dotychczas, postanowił skupić się wyłącznie na władcach Florencji. Wybrał ich nie bez powodu. W 1540 roku Kosma I, założyciel dynastii Medyceuszy, nawiązując do świetności cesarstwa rzymskiego, ustanowił patronem rodu Jowisza – najpotężniejszego ze starożytnych bogów, uosobienie władzy wykraczającej ponad politykę i wielkie fortuny.

Galileusz uczynił ze swojego odkrycia wielkie astronomiczne wydarzenie, które miało dodać splendoru Medyceuszom. Ogłosił, że „jaśniejące na niebie gwiazdy” (księżyce Jowisza) pojawiły się w jego teleskopie w tym samym czasie, gdy Kosma II został wielkim księciem Toskanii. Zaznaczył, że ciał niebieskich jest tyle samo – cztery – ilu potomków książęcego rodu (Kosma II miał trzech braci), i krążą one po orbicie Jowisza niczym wnukowie Kosmy I wokół florenckiego tronu. To nie mógł być zwykły przypadek, że same niebiosa odzwierciedlają dominację Medyceuszy. Galileusz zamówił także emblemat, który przedstawiał rzymskiego boga Jowisza siedzącego na chmurze w otoczeniu czterech gwiazd, i wręczył go księciu jako symbol jego związku z kosmicznym porządkiem świata.

Wdzięczny Kosma mianował Galileusza swoim nadwornym filozofem i matematykiem, przydzielając mu stałą pensję. Dla wielkiego uczonego był to życiowy przełom – czasy żebrania o mecenat odeszły już do przeszłości.

Wnioski

Dzięki swojej nowej strategii Galileusz jednym sprytnym posunięciem osiągnął więcej niż przez lata usilnych zabiegań. Powód był prosty – wszyscy władcy chcą się prezentować bardziej imponująco niż inni ludzie. Nie obchodzą ich odkrycia naukowe ani prawda empiryczna; liczy się dla nich tylko własna chwała. Nadając imiona magnatów ciałom niebieskim, Galileusz przysporzył im nieporównywalnie więcej splendoru, niż gdyby uczynił ich patronami jakiegoś instrumentu badawczego albo odkrycia naukowego.

Uczeni też podlegali kapryśnym regułom dworskiego życia i mecenatu. Tak samo jak reszta poddanych musieli służyć możnym, którzy dysponowali kapitałem. W obliczu ich nieprzeciętnego intelektu niejeden magnat mógł poczuć się niepewnie, jakby oczekiwano od niego wyłącznie pieniędzy – co swoją drogą jest upokarzającą i niewdzięczną rolą. Fundator wielkiego sukcesu chciałby być kimś więcej niż tylko dostarczycielem wsparcia finansowego. Chciałby uchodzić za kogoś kreatywnego i potężnego, a także ważniejszego niż samo dzieło stworzone w ich imieniu. Zamiast poczucia niepewności spodziewał się splendoru.

Swoim odkryciem Galileusz nie podważył autorytetu intelektualnego Medyceuszy ani nie sprawił, by w jakikolwiek sposób poczuli się gorsi – dosłownie wyniósł ich do gwiazd i dzięki niemu mogli błyszczeć na tle innych rodów Italii. Nie przyćmił swoich panów, ale pomógł im przyćmić wszystkich dookoła.

Tajniki władzy

Każdy nosi w sobie jakieś obawy. Kiedy prezentujecie światu swoje talenty, naturalną koleją rzeczy wzbudzacie niechęć, zazdrość oraz inne przejawy kompleksów. Musicie być na to przygotowani. Nie możecie przez całe życie zamartwiać się małostkowością innych. Jednak wobec tych, którzy górują nad wami w hierarchii, musicie zastosować inne podejście. Przyćmiewanie władcy lub zwierzchnika jest przypuszczalnie najgorszym z błędów.

Myślicie, że świat się zmienił od czasów Medyceuszy i Króla Słońce? Nic bardziej mylnego. Ci, którzy zajmują wysoką pozycję społeczną, są dziś jak monarchowie i magnaci. Chcą się czuć pewnie na swoich stanowiskach, przewyższając wszystkich dookoła inteligencją, dowcipem i urokiem osobistym. Nie dajcie się zwieść zgubnemu, lecz szeroko rozpowszechnionemu przekonaniu, że demonstrując swoje talenty i umiejętności, możecie sobie zaskarbić względy zwierzchnika. Wasz pan będzie symulował uznanie, lecz przy pierwszej nadarzającej się okazji zastąpi was kimś mniej inteligentnym, mniej atrakcyjnym i mniej groźnym, tak jak Ludwik XIV, który na miejsce błyskotliwego Fouqueta powołał nijakiego Colberta. I tak jak Ludwik XIV nie wyjawi swoich prawdziwych intencji, ale znajdzie pretekst, żeby się was pozbyć.

Prawo to obejmuje dwie zasady, które musicie sobie uświadomić. Po pierwsze możecie nieumyślnie przyćmić swojego zwierzchnika, będąc po prostu sobą. Niektórych ludzi na wysokich stanowiskach cechuje taki brak pewności siebie, że wystarczy okazać przy nich odrobinę charyzmy, aby poczuli się zagrożeni.

Nikt nie mógł się poszczycić tyloma wrodzonymi przymiotami co Astorre Manfredi, książę Faenzy. Najprzystojniejszy ze wszystkich młodych książąt zachwycał poddanych swoją wielkodusznością i otwartością.

W 1500 roku Cesare Borgia oblegał Faenzę. Kiedy miasto się poddało, mieszkańcy spodziewali się najgorszego po okrutnym księciu Romanii, ale ten oszczędził wszystkich. Zajął tylko twierdzę i nie stracił żadnego z obrońców, a księciu Manfrediemu, który wówczas liczył osiemnaście lat, pozostawił pełną swobodę wraz z całym jego dworem.

Minęło jednak zaledwie kilka tygodni i młodziutki książę pod eskortą żołnierzy trafił do więzienia w Rzymie. Rok później wyłowiono z Tybru jego ciało z kamieniem przywiązanym do szyi. Borgia usprawiedliwiał ten okrutny mord spreparowanym oskarżeniem o zdradę, lecz prawdziwa przyczyna tkwiła w jego próżności i niskim poczuciu własnej wartości. Astorre Manfredi wpędzał go w kompleksy, chociaż nawet nie próbował tego robić. Wystarczyła sama jego obecność, by Cesare Borgia czuł się gorszy. Nasuwa się prosty wniosek – jeśli nie potraficie nic poradzić na to, że jesteście atrakcyjni i czarujący, starajcie się unikać takich zakompleksionych potworów jak Borgia. Ewentualnie znajdźcie jakiś sposób, by maskować swoje walory, przebywając w ich towarzystwie.

Po drugie nie wyobrażajcie sobie, że jeśli zwierzchnik darzy was sympatią, możecie sobie pozwalać na wszystko. Można by napisać wiele książek o faworytach, którzy brali swój status za pewnik i popadli w niełaskę, gdyż ośmielili się wywyższać ponad władcę.

Sen no Rikyū cieszył się szczególnymi względami cesarza Hideyoshiego, który panował w Japonii pod koniec XVI wieku. Był mistrzem ceremonii parzenia herbaty – sztuki niezwykle popularnej wśród arystokracji – oraz jednym z najbardziej zaufanych doradców monarchy. Miał swoją kwaterę w pałacu cesarskim i był poważany w całym kraju. Mimo to w 1591 roku Hideyoshi wydał na niego wyrok śmierci, każąc mu popełnić seppuku. Dopiero później wyszła na jaw przyczyna tej radykalnej zmiany nastawienia. Okazało się, że Rikyu, człowiek pochodzący z nizin społecznych, zamówił drewniany posąg, który przedstawiał go w wyniosłej pozie i sandałach stanowiących atrybut szlachectwa. Co więcej, kazał ustawić swoją podobiznę w pałacowej świątyni, gdzie rzucała się w oczy członkom rodziny cesarskiej. Dla Hideyoshiego był to jednoznaczny sygnał – jego faworyt stracił poczucie umiaru. Cieszył się takimi samymi przywilejami jak szlachetnie urodzeni, jednak zapomniał, że niczego nie zawdzięcza samemu sobie i jego pozycja jest zależna od cesarza. Niewybaczalnie przecenił swoją wartość i za ten błąd zapłacił życiem. Dlatego pamiętajcie: nigdy nie bierzcie swojej pozycji za pewnik i nie pozwólcie, aby zaszczyty uderzyły wam do głowy.

Skoro już wiecie, jak niebezpieczne może być wywyższanie się nad sprawującego władzę, możecie obrócić to Prawo na swoją korzyść. Przede wszystkim musicie schlebiać władcy i karmić jego próżność. Jawne komplementy bywają skuteczne, ale mają swoje ograniczenia – są zbyt bezpośrednie i mogą razić innych dworzan. O wiele lepiej działają zawoalowane pochlebstwa. Jeśli na przykład przewyższacie swojego pana intelektem, sprawiajcie odwrotne wrażenie. Niech mu się wydaje, że jest mądrzejszy od was. Grajcie naiwniaków. Zachowujcie się, jakbyście potrzebowali jego rad. Popełniajcie niewinne błędy, które nie zaszkodzą wam na dłuższą metę, ale stworzą okazję, by poprosić go o pomoc. Władcy uwielbiają takie sytuacje. Czują potrzebę obdzielania poddanych swoim doświadczeniem, a jeżeli nie mają takiej możliwości, odnoszą się do nich z urazą i okazują złą wolę.

Jeśli jesteście bardziej kreatywni od zwierzchnika, przypisujcie mu swoje pomysły, w miarę możliwości na forum publicznym. Dawajcie do zrozumienia, że wasze rozwiązania są tylko echem jego rad.

Jeśli przewyższacie go dowcipem, możecie wcielić się w rolę nadwornego błazna, jednak wasz pan nie powinien wyglądać na bezdusznego i gburowatego w porównaniu z wami. Postarajcie się sprawiać wrażenie, jakby to on dozował wasze dowcipy i dobry nastrój. Jeśli z natury jesteście bardziej towarzyscy i wielkoduszni, starajcie się nie przewyższać go pod tym względem. Nie przysłaniajcie innym jego blasku – władca musi być w centrum uwagi, promieniejąc mocą i chwałą niczym słońce, wokół którego wszyscy krążą. Każda próba zaimponowania komuś takiemu może okazać się zgubna – uczcie się od Fouqueta, żeby nie napytać sobie biedy.

Ukrywanie swoich mocnych stron nie świadczy o słabości, jeżeli w ostatecznym rozrachunku prowadzi do zdobycia przewagi. Pozwalając innym górować nad sobą, zachowujecie kontrolę, zamiast paść ofiarą ich poczucia niższości. Możecie to wykorzystać w dniu, w którym postanowicie podnieść swój status. Jeżeli tak jak Galileusz potraficie sprawić, że wasz pan jeszcze bardziej zabłyśnie w oczach innych, będziecie dla niego darem niebios i natychmiast otrzymacie nagrodę.

Wizja:
Gwiazdy na niebie. Świecić może tylko jedno słońce. Nigdy nie przysłaniaj jego blasku ani nie próbuj świecić jaśniej. Postaraj się raczej zniknąć na niebie i znajdź sposób, by rozjaśnić blask swojego władcy.
Rzeczywistość: Nie przyćmiewaj swojego zwierzchnika. Bycie gorszym od kogoś to stan budzący nienawiść, a odniesienie zwycięstwa nad zwierzchnikiem wynika albo z głupoty, albo z fatalnego zbiegu okoliczności. Gwiazdy uczą nas tej subtelności. Są błyszczącymi dziećmi Słońca, ale nigdy nie próbują go zaćmić (Baltasar Gracián, Sztuka doczesnej mądrości).

Wyjątki

Nie możecie się przejmować uczuciami każdej napotkanej osoby, gdyż w niektórych sytuacjach musicie być okrutni. Jeśli wasz władca jest przygasającą gwiazdą, bez obaw możecie go przyćmiewać. Nie znajcie litości – wasz pan nie miał skrupułów, kiedy piął się na szczyt. Oceńcie jego siłę. Jeżeli jest słaby, dyskretnie przyspieszajcie jego upadek – w rozstrzygających momentach róbcie wszystko, by go przechytrzyć. Jeżeli jest bardzo słaby i zbliża się jego koniec, pozwólcie naturze robić swoje. Nie ryzykujcie jednak otwartego wywyższania się ponad słabnącego pana, który może okazać się bezwzględny i zjadliwy. Jeśli natomiast trzyma się mocno na swojej pozycji, czekajcie cierpliwie na odpowiedni moment. Naturalną koleją rzeczy każda władza w końcu przygaśnie i osłabnie. Pewnego dnia wasz pan upadnie, a jeżeli właściwie rozegracie swoją partię, przeżyjecie go i przyćmicie swoim blaskiem.

Prawo 2

Nigdy nie ufaj zbytnio przyjaciołom, Naucz się wykorzystywać wrogów

Nauka

Uważaj na przyjaciół – oni pierwsi cię zdradzą, bo łatwiej wzbudzić w nich zazdrość. Stają się również zepsuci i despotyczni. Zaangażuj za to dawnego wroga, a będzie wierniejszy od przyjaciela, ponieważ ma więcej do udowodnienia. W gruncie rzeczy bardziej należy się obawiać przyjaciół niż wrogów. Jeśli nie masz wrogów, znajdź sposób, aby ich stworzyć.

Jak czynić nie należy

W połowie IX wieku na tronie Cesarstwa Bizantyjskiego zasiadł młody władca Michał III. Przejmując władzę, zesłał swoją matkę cesarzową Teodorę do klasztoru, a jej kochanka Teoktysta kazał zamordować. Na czele przewrotu pałacowego, który miał na celu obalić Teodorę i przekazać rządy w ręce Michała, stał jego wuj Bardas, człowiek inteligentny i ambitny. Michał był młodym i niedoświadczonym władcą otoczonym przez intrygantów, morderców i hochsztaplerów. W tym trudnym czasie potrzebował zaufanego doradcy i powierzył tę funkcję Bazylemu, swojemu serdecznemu przyjacielowi. Bazyli nie znał się na rządzeniu państwem – piastował urząd koniuszego – lecz wiele razy dał dowód swojej lojalności i przywiązania.

Jeśli chcesz mieć pewnego wroga, wybierz przyjaciela. Przyjaciel wie, gdzie uderzyć.

Diana de Poitiers, kochanka Henryka II, króla Francji

Przyjaciele poznali się kilka lat wcześniej, gdy Michał wizytował jedną z cesarskich stajni i poniósł go narowisty koń. Wtedy to Bazyli, młody stajenny z Macedonii, uratował mu życie. Siła i odwaga stajennego zrobiły wrażenie na władcy, który natychmiast awansował swojego zbawcę, by później obsypywać go podarkami i zaszczytami. Bazyli trafił do najlepszej szkoły w Bizancjum, gdzie nabrał dworskiej ogłady i z nieokrzesanego chłopskiego syna zamienił się w dystyngowanego kawalera.

Ilekroć obsadzam jakiś wolny urząd, stu jest zawiedzionych, a jeden niewdzięczny.

Ludwik XIV

Teraz Michał rządził krajem i potrzebował kogoś zaufanego. Komu mógł powierzyć godność szambelana i głównego doradcy, jak nie człowiekowi, który zawdzięczał mu wszystko? Kochał Bazylego jak brata i był przekonany, że można go podszkolić do pełnienia nowej funkcji. Ignorując rady dworzan, którzy polecali mu bardziej doświadczonego Bardasa, postawił na swojego faworyta.

Dlatego od czasu, kiedy zdarzyło mi się nie raz jeden zostać oszukanym przez kogoś, kogo kochałem najbardziej, ponad wszystkich innych, i przez kogo, jak byłem pewien, także byłem kochany – myślałem sobie czasami, że byłoby dobrze dla nas nigdy już nie ufać nikomu na świecie (…). Dlatego więc sądzę, że dobrze by było kochać kogoś i służyć mu bardziej niż komuś innemu wedle zasług i wartości; przecież jednak nigdy nie dowierzając przyjacielskiej, słodkiej perswazji, abyśmy na koniec nie musieli żałować naszego zaufania.

Baltazar Castiglione, Książka o dworzaninie

Bazyli szybko się uczył i wkrótce zaczął doradzać cesarzowi we wszystkich sprawach państwowych. Jedynym problemem okazały się pieniądze, których wciąż było mu mało. Posmakował wystawnego życia na bizantyjskim dworze i stał się łasy na korzyści płynące z władzy. Michał podwoił, a potem potroił jego wynagrodzenie, nadał mu tytuł szlachecki i ożenił go z własną kochanką Eudokią Ingeriną. Zadowolenie przyjaciela i zaufanego doradcy było dla niego warte każdej ceny. Ale kłopoty miały dopiero się zacząć. Bazyli przekonał cesarza, że Bardas, który teraz dowodził armią, ma dużo większe ambicje – licząc, że zdoła kontrolować siostrzeńca, dokonał przewrotu i osadził go na tronie, ale mógł nadal knuć, żeby samemu zostać cesarzem. Michał tak długo słuchał wrogich podszeptów, aż wreszcie zgodził się na zgładzenie wuja. Bazyli osobiście zasztyletował Bardasa, gdy ten siedział na trybunie i oglądał wyścigi konne. Wkrótce potem doradca cesarza oznajmił, że chce przejąć zwierzchność nad armią, aby móc czuwać nad bezpieczeństwem kraju i tłumić rebelie. Michał spełnił jego wolę.

Od tej pory Bazyli rósł w siłę i pomnażał swoją fortunę. Niebawem cesarz wskutek własnej rozrzutności znalazł się w tarapatach finansowych i zażądał od przyjaciela zwrotu pożyczek, których udzielał mu przez lata. Ku jego bezgranicznemu zdumieniu Bazyli miał czelność odmówić. Uczynił to z taką zuchwałością, że Michał nagle uświadomił sobie, w jak nieciekawym jest położeniu – oto były chłopiec stajenny ma więcej pieniędzy i więcej popleczników, a co za tym idzie, posiada większą władzę niż sam cesarz. Kilka tygodni później po nocy suto zakrapianej alkoholem Michał obudził się otoczony przez żołnierzy, którzy zadźgali go mieczami. Bazyli przyglądał się egzekucji, a potem ogłosił się cesarzem i triumfalnie przejechał na koniu ulicami Bizancjum, obnosząc głowę swojego dobroczyńcy i przyjaciela zatkniętą na ostrzu dzidy.

Wąż, rolnik i czapla

Uciekający przed myśliwymi wąż poprosił rolnika o pomoc. Aby go ukryć, mężczyzna kucnął i pozwolił mu wpełznąć do swojego brzucha. Gdy zagrożenie minęło, kazał wężowi wyjść, ten jednak odmówił. W środku było ciepło i bezpiecznie. Wracając do domu, rolnik natknął się na czaplę. Podszedł do niej i powiedział, co go spotkało, ta zaś poradziła mu, aby kucnął i się naprężył. Gdy wąż wystawił głowę, czapla złapała go, wyciągnęła na zewnątrz i zabiła. Rolnik obawiał się jadu, który wąż mógł zostawić w jego ciele, ale czapla powiedziała, że lekarstwem na wężowy jad jest mięso sześciu białych ptaków. „Ty jesteś białym ptakiem” – rzekł rolnik. „Ciebie zjem na początku”. Włożył czaplę do worka i poszedł do domu, gdzie opowiedział żonie o swej przygodzie. „Zadziwiasz mnie” – odparła
kobieta. „Ptak okazuje ci życzliwość, wybawia cię z opresji, właściwie ratuje ci życie, a ty chcesz go zabić”. Natychmiast uwolniła czaplę, która odleciała, ale uciekając, wydziobała jej oczy.
Morał: kiedy widzisz wodę płynącą pod górę, oznacza to, że ktoś odwdzięcza się komuś za przysługę.

Afrykańska przypowieść ludow

Wnioski

Michał III postawił całą swoją przyszłość na poczucie wdzięczności, którego spodziewał się po swoim przyjacielu. Wszak Bazyli zawdzięczał mu bogactwo, wykształcenie i pozycję społeczną; jakże mógłby nie odpłacić się wierną służbą? Cesarz spełniał wszystkie jego zachcianki, wychodząc z założenia, że jest to najlepszy sposób na umocnienie przyjacielskiej więzi. Dopiero tamtego feralnego dnia, gdy zobaczył zuchwały uśmiech na twarzy faworyta, zdał sobie sprawę, że sam stworzył potwora.

Bazyli posmakował władzy i wciąż wyciągał rękę po więcej. Dostawał wszystko, czego zażądał, i najwyraźniej czuł się przytłoczony szczodrością, gdyż zachował się tak jak większość ludzi w takiej sytuacji – zapomniał o względach, których doświadczył, i uważał, że cały swój sukces zawdzięcza wyłącznie sobie.

Kiedy Michał zorientował się, że popełnił błąd, mógł jeszcze ujść z życiem, ale za bardzo był zaślepiony przyjaźnią i miłością. Aż do dnia, w którym jego głowa została zatknięta na włóczni, nie wierzył, że przyjaciel mógłby go zdradzić.

Boże, chroń mnie od przyjaciół; z wrogami poradzę sobie sam.

Wolter

Postępowanie godne naśladowania

Przez kilka stuleci po upadku dynastii Han (220 r.) w dziejach Chin przewijał się ten sam wzorzec oparty na gwałtownych i krwawych zamachach stanu. Wojskowi spiskowali, doprowadzając do obalenia słabego cesarza, i zastępowali go silnym generałem. Generał jako nowy cesarz likwidował innych generałów, żeby zapewnić sobie przetrwanie. Jednak po kilku latach schemat się powtarzał. Nowi generałowie dokonywali przewrotu i zabijali cesarza lub jego synów. Władca Chin rządził samotnie – było to najmniej znaczące i najbardziej zagrożone stanowisko w całym cesarstwie.

W 960 roku generał Zhao Kuangyin został cesarzem, dając początek dynastii Song. Zdawał sobie sprawę, że wedle wszelkiego prawdopodobieństwa w ciągu najbliższego roku zostanie zamordowany. Jakże mógłby przełamać ten ponury schemat? Wkrótce po wstąpieniu na tron wyprawił uroczysty bankiet, na który zaprosił najwyższych rangą dowódców armii. Kiedy wszyscy spili się winem, cesarz Song odesłał strażników oraz innych gości i został sam na sam z generałami, którzy teraz drżeli ze strachu o własne życie.

– Każdy mój dzień przepełnia trwoga i nic mnie nie cieszy zarówno przy stole, jak i w alkowie – odezwał się władca. – Któż z was nie marzy o wstąpieniu na tron? Nie wątpię w waszą lojalność, ale cóż byście uczynili na moim miejscu, gdyby wasi poddani w pogoni za bogactwem i urzędami chcieliby was obedrzeć z żółtych cesarskich szat?

Stąd wyrodziło się zdanie, że mądry książę powinien gdzie tylko może, bodaj fortelami, nieprzyjaciół wynachodzić, aby mieć komu rogi utrzeć i tym samym sławy sobie przyczynić, albowiem trwalszą wierność i więcej pożytku znachodzili wszyscy, a szczególniej nowi książęta, u takich ludzi, którzy zrazu byli ich przeciwnikami lub przynajmniej zostawali w podejrzeniu, niżeli u innych, co natychmiast czołem przed nimi bili, czego także Pandolfo Petrucci, książę Sieny doświadczał.

Niccolò Machiavelli, Książę

Pijani i przerażeni generałowie prześcigali się w zapewnieniach o swej niewinności i wierności, cesarz jednak nie dał się zbić z tropu:

– Najlepszym sposobem na życie jest spokojne rozkoszowanie się dostatkiem i zaszczytami – mówił dalej. – Jeśli zgodzicie się ustąpić ze swoich stanowisk, jestem gotów ofiarować wam okazałe rezydencje, w których będziecie mogli cieszyć się dźwiękami muzyki i towarzystwem pięknych dziewcząt.

Zdumieni generałowie uzmysłowili sobie, że zamiast utarczek i niepewności monarcha oferuje im bogactwo i poczucie bezpieczeństwa. Następnego dnia wszyscy złożyli rezygnacje i obdarzeni tytułami szlacheckimi odeszli na emeryturę, by zamieszkać w posiadłościach, które podarował im Song.

Tak oto za jednym zamachem cesarz zamienił sforę „przyjacielskich” wilków, po których spodziewał się rychłej zdrady, w stadko potulnych owieczek pozbawionych jakichkolwiek wpływów. Przez kolejne lata prowadził kampanię, która miała na celu umocnienie władzy. W 971 roku Liu Cheng, władca niezależnego państwa zwanego Południowym Han, które ponad pół wieku wcześniej oderwało się od Chin, uznał zwierzchność dynastii Song. Ku jego zdumieniu cesarz nadał mu godność na swoim dworze i zaprosił na ucztę. Kiedy wzniósł toast, by przypieczętować nowy sojusz, Liu zawahał się, wietrząc podstęp.

– Występki moje bez wątpienia zasługują na najwyższą karę – rzekł pełen obaw. – Ale błagam cię, najjaśniejszy panie, oszczędź swego sługę. Nie odważę się wypić tego wina.

Song, śmiejąc się, wziął jego puchar i wychylił go do dna. Wino nie było zatrute. Od tej pory Liu był jego najbardziej zaufanym i lojalnym przyjacielem.

W tamtym okresie Chiny były podzielone na wiele niezależnych państewek. Gdy Song podbił jedno z nich, ministrowie radzili mu, aby wtrącił do więzienia jego władcę. Przedstawili mu dokumenty, z których wynikało, że pokonany Chien Zhou nadal spiskuje przeciwko niemu i zamierza go zgładzić. Mimo to cesarz ugościł Zhou i obdarzył zaszczytami, a na pożegnanie ofiarował mu paczkę, którą kazał otworzyć w połowie drogi do domu. W paczce Zhou znalazł papiery stanowiące dowód własnej zdrady. Dotarło do niego, że Song wiedział o jego knowaniach, a jednak darował mu życie. Ujęty tą wielkodusznością stał się jednym z najwierniejszych poddanych cesarza.

Zdobywszy godną wojownika broń, uszczęśliwiony bramin Drona udał się do pałacu króla Drupady, spodziewając się, że ucieszy się on na widok swego przyjaciela z dzieciństwa i odda mu, jak obiecywał, połowę królestwa. Jednak Drupada rzekł: „O, braminie, chyba straciłeś rozum, nazywając mnie swym przyjacielem! Któż to słyszał, aby wyniosły król taki jak ja przyjaźnił się z kimś całkowicie pozbawionym dóbr jak ty, braminie. Nasza przyjaźń zestarzała się. To prawda, że w dzieciństwie byliśmy przyjaciółmi, ale przyjaźń owa bazowała na tym, co wówczas posiadaliśmy. Przyjaźń starzeje się i umiera. Niszczy ją żądza i okalecza ją gniew. Nie licz więc na starą przyjaźń i rozejrzyj się raczej za nową. O, dobry braminie, byłem twym przyjacielem, gdy było to zgodne z moim interesem. Biedak nie może być przyjacielem bogatego, a głupiec nie może być przyjacielem mędrca. I po co komu stary przyjaciel? Przyjaźń i małżeństwo są możliwe jedynie wśród tych, którzy są sobie równi zarówno pod względem bogactwa, jak i urodzenia. Jaki król zechce przyjaźnić się z kimś, kto królem nie jest?”.

Mahabharata

Wnioski

Według starego chińskiego przysłowia przyjaciele są jak szczęki groźnej bestii – jeśli nie będziemy ostrożni, bestia zatopi w nas ostre zęby. Musiał o tym wiedzieć Song, kiedy wstępował na tron. Jego „przyjaciele” dowodzący armią byli gotowi go zagryźć, a gdyby jakimś cudem przeżył, padłby łupem „przyjaciół” ministrów. Cesarz nie chciał mieć do czynienia z takimi przyjaciółmi – przekupił swoich generałów wspaniałymi posiadłościami i trzymał ich z dala od siebie. W ten sposób stali się bardziej nieszkodliwi, niż gdyby kazał ich zabić, co skłoniłoby innych generałów do szukania zemsty. Nie chciał też mieć nic wspólnego z „przyjacielskimi” ministrami, których zazwyczaj częstował zatrutym winem.

Zamiast polegać na przyjaciołach, Song wykorzystywał wrogów, zamieniając ich jednego po drugim w godnych zaufania poddanych. Podczas gdy przyjaciel wciąż domaga się kolejnych gratyfikacji i kipi z zazdrości, dawny wróg nie oczekuje niczego, a dostaje wszystko. Jeżeli ktoś uniknął katowskiego topora, potrafi być naprawdę wdzięczny i pójdzie na koniec świata za władcą, który okazał mu łaskę. Z czasem dawni przeciwnicy stali się najbardziej zaufanymi przyjaciółmi Songa. Cesarzowi udało się w końcu przełamać schemat zamachów stanu, mordów politycznych i wojen domowych – dynastia Song rządziła Chinami przez ponad trzysta lat.

Weź do ręki pszczołę, by jej pomóc, a przekonasz się, że dobroć ma swoje granice.

Przysłowie sufickie

W przemówieniu wygłoszonym podczas wojny secesyjnej Abraham Lincoln nazwał zwolenników Południa bliźnimi, którzy zbłądzili. Pewna leciwa dama zganiła go za to, że zbyt łagodnie wyraża się o zaprzysięgłych wrogach, których należy zniszczyć. „Szanowna pani – odparł prezydent – czyż nie niszczę swoich wrogów, czyniąc ich przyjaciółmi?”

Tajniki władzy

To naturalne, że oczekujecie pomocy ze strony przyjaciół, kiedy znajdziecie się w potrzebie. Świat potrafi być surowy, ale przyjaciele łagodzą tę surowość. Poza tym znacie ich od dawna. Po co liczyć na obcych, skoro macie przyjaciół?

Problem często polega na tym, że nie znacie swoich przyjaciół tak dobrze, jak się wam wydaje. Nierzadko przyjaciele zgadzają się z wami, żeby uniknąć kłótni. Ukrywają swoje przywary, bo nie chcą was urazić. Śmieją się głośno z waszych żartów. Ponieważ szczerość zwykle nie służy przyjaźni, nie dowiecie się, co naprawdę czuje wasz przyjaciel. Gdy zapewnia, że zachwyca się waszymi wierszami, uwielbia waszą muzykę i zazdrości wam gustu, rzeczywiście może tak być – albo i nie.

Ludzie chętniej odwzajemniają się za krzywdy niż za korzyści, ponieważ wdzięczność jest ciężarem, a zemsta przyjemnością.

Publiusz Korneliusz Tacyt

Kiedy postanowicie powierzyć przyjacielowi jakąś ważną funkcję, stopniowo zaczniecie odkrywać cechy, które trzymał w tajemnicy. Co dziwne, to właśnie wasz życzliwy gest zaburzył relację między wami. Ludzie chcą wierzyć, że zasługują na to, aby los im sprzyjał. Przyjmowanie pomocy może się kłócić z tym wyobrażeniem – oznacza, że spotkało ich coś dobrego w imię przyjaźni, a niekoniecznie są wybrańcami, którym wszystko się należy. Jest w takiej przysłudze odrobina protekcjonalizmu, która skrycie uwiera przyjaciela. Uraza będzie wychodziła na jaw powoli – trochę więcej niewygodnej szczerości, przebłyski niechęci, zazdrość i zanim się obejrzycie, po waszej przyjaźni nie zostanie ani śladu. Im więcej przysług i prezentów będziecie dawać, aby ożywić waszą przyjaźń, tym mniej wdzięczności otrzymacie.

Niewdzięczność ma długą i bogatą tradycję. Pokazuje swoją moc od tylu wieków, że aż trudno pojąć, dlaczego ludzie nadal nie traktują jej z należytą powagą. Lepiej zachować ostrożność. Jeśli nie oczekujecie wdzięczności od przyjaciela, będziecie mile zaskoczeni, gdy wam ją okaże.

Problem polega na tym, że korzystanie z pomocy lub zatrudnianie przyjaciela zawsze ogranicza wasze pole manewru. Rzadko kiedy przyjaciel jest akurat tym, który może wam najbardziej pomóc – koniec końców umiejętności i doświadczenie są o wiele ważniejsze niż przyjacielskie uczucia. Wszak Michał III miał w swoim otoczeniu człowieka, którego rady pozwoliłyby mu właściwie pokierować państwem i pozostać przy życiu – był nim Bardas.

We wszystkich sytuacjach służbowych konieczny jest pewien dystans między ludźmi. Bądź co bądź spotykacie się, żeby wykonywać swoją pracę, a nie zaprzyjaźniać się ze sobą, a przyjaźnie – prawdziwe lub fałszywe – tylko przysłaniają cel waszych działań. Dlatego kluczem do władzy jest zdolność oceny, kto najlepiej potrafi zadbać o wasze interesy w każdej sytuacji. Zadawajcie się z przyjaciółmi dla przyjaźni, ale pracujcie z ludźmi kompetentnymi.

Jaki pożytek mogą nam przynieść wrogowie

Któryś z nieprzyjaciół Hierona złośliwie zauważył, że cuchnie mu z ust. Po powrocie do domu Hieron zwrócił się do żony: „Co na to powiesz? Dlaczego mi nigdy o tym nie mówiłaś?”. Ona zaś, kobieta prosta i łagodna, odrzekła: „Sądziłam, że wszyscy mężczyźni tak pachną”. Tak oto tego, co dla wszystkich jest widoczne, co łatwo postrzec zmysłami, co jest namacalne, wrogowie lepiej potrafią nas nauczyć niż nasi przyjaciele i bliscy.

Plutarch, Jaki pożytek mogą nam przynieść wrogowie

Z kolei wasi wrogowie są niewyczerpanymi kopalniami złota, które musicie nauczyć się wykorzystywać. W 1807 roku Talleyrand, minister spraw zagranicznych za rządów Napoleona, doszedł do wniosku, że jego pan prowadzi Francję ku niechybnej zgubie i nadszedł czas, by zwrócić się przeciwko niemu. Zdawał sobie sprawę, jak niebezpieczne jest spiskowanie przeciwko cesarzowi, dlatego potrzebował sojusznika. Jakiemu przyjacielowi mógł zaufać, porywając się na takie przedsięwzięcie? Wybrał Josepha Fouchégo, szefa tajnej policji i swojego najzacieklejszego wroga, który swego czasu próbował nawet go zgładzić. Wiedział, że długoletnia nienawiść może stanowić podłoże do pojednania. Wiedział również, że Fouché niczego nie oczekuje od niego, za to będzie próbował się wykazać – a ludzie, którzy chcą dowieść swej wartości, są zdolni góry przenosić. Wiedział w końcu, że połączy ich relacja oparta na wzajemnym interesie, która nie będzie skażona osobistymi odczuciami. Jego wybór okazał się strzałem w dziesiątkę. Chociaż spiskowcom nie udało się dokonać przewrotu, sojusz tak wpływowych partnerów budził coraz większe zainteresowanie sprawą i opozycja przeciwko Napoleonowi zaczęła się powoli rozrastać. Od tamtego czasu Talleyrand i Fouché kontynuowali owocną współpracę. Dlatego postarajcie się zakopać topór wojenny, jeśli to tylko możliwe, żeby wykorzystać wroga do swoich celów.

Jak zauważył Lincoln, można zniszczyć wroga, czyniąc go swoim przyjacielem. W 1971 roku podczas wojny w Wietnamie złożona głównie z katolickich duchownych grupa pacyfistycznych aktywistów zwana Siódemką z Harrisburga planowała porwanie amerykańskiego doradcy ds. bezpieczeństwa Henry’ego Kissingera. Nie informując organów ścigania, dyplomata zaprosił trzech spośród niedoszłych porywaczy na prywatne spotkanie i zapewnił, że do połowy 1972 roku większość amerykańskich żołnierzy opuści Wietnam. Całkowicie oczarował swoich gości, którzy podarowali mu kilka plakietek z hasłem „Porwać Kissingera”, a jeden zaprzyjaźnił się z nim i często go odwiedzał. Nie było to jedyne zagranie tego rodzaju – Kissinger stosował politykę współpracy z tymi, którzy się z nim nie zgadzali. Jego współpracownicy uważali, że lepiej dogaduje się z przeciwnikami niż ze sprzymierzeńcami.

Kiedy nie mamy wrogów, stajemy się leniwi. Wróg, który depcze nam po piętach, działa na nas mobilizująco, dzięki czemu wciąż jesteśmy czujni i skoncentrowani. Dlatego czasami lepiej wykorzystać wrogów jako takich, zamiast przeciągać ich na swoją stronę.

W swoim podejściu do władzy Mao Zedong uważał konflikt za czynnik o kluczowym znaczeniu. Gdy w 1937 roku Japończycy dokonali inwazji na Chiny, przerwali wojnę domową między komunistami pod wodzą Mao a nacjonalistami z Kuomintangu. W obliczu zagrożenia niektórzy przywódcy komunistyczni sugerowali, aby pozostawić nacjonalistom walkę z najeźdźcą i korzystając z okazji, zregenerować siły. Mao był innego zdania. Uważał, że Japończycy nie zdołają opanować tak olbrzymiego kraju jak Chiny i prędzej czy później się wycofają. Jednak do tego czasu komuniści zdążą skostnieć z bezczynności i nie będą dostatecznie przygotowani, by ponownie stawić czoła nacjonalistom. Walka z tak potężnym wrogiem jak Japończycy byłaby w gruncie rzeczy doskonałą zaprawą dla ich prowizorycznej armii. Plan Mao zyskał aprobatę i z czasem okazał się trafiony. Zanim Japończycy w końcu ustąpili, siły komunistyczne zdążyły nabrać doświadczenia bojowego, które pomogło im pokonać nacjonalistów.

Po latach pewien japoński polityk podczas wizyty w Pekinie chciał przeprosić Chińczyków za to, że padli ofiarą napaści ze strony jego kraju.

– Czy nie powinienem raczej wam podziękować? – odparł Mao, po czym wyjaśnił, że bez godnego przeciwnika żaden naród nie urośnie w siłę.

Oparta na nieustannym konflikcie doktryna chińskiego przywódcy składa się z kilku kluczowych elementów. Po pierwsze musicie być pewni swojego zwycięstwa – tak jak Mao, który wiedział, że Japończycy w końcu przegrają. Nigdy nie podejmujcie walki, nie mając pewności, że zdołacie pokonać przeciwnika. Po drugie, jeśli nie macie jawnego wroga, powinniście wyznaczyć sobie dogodny cel, nawet gdyby polegał na zamianie sprzymierzeńca w przeciwnika. Mao wielokrotnie stosował taką strategię. Po trzecie wykorzystujcie przeciwników, aby przedstawiać wyraźnie swoje dążenia, nawet w kategoriach walki dobra ze złem. Mao celowo doprowadzał do niesnasek ze Związkiem Radzieckim i Stanami Zjednoczonymi, uważał bowiem, że bez jasno określonego wroga naród mógłby zatracić poczucie, czym jest chiński komunizm. Wyraźnie zdefiniowany przeciwnik jest o wiele mocniejszym argumentem przemawiającym na waszą korzyść niż jakiekolwiek słowa.

Nie pozwólcie, aby obecność wrogów wytrącała was z równowagi albo przyprawiała o niepokój – o wiele lepiej mieć zdeklarowanego przeciwnika, niż nie wiedzieć, skąd może nadejść atak. Człowiek sprawujący władzę z zadowoleniem przyjmuje konflikt, wykorzystując wrogów do wzmocnienia swojej reputacji wojownika, na którym można polegać w trudnych czasach.

Wizja: Szczęki niewdzięczności. Nie wkładasz ręki w paszczę lwa, jeśli wiesz, co może cię spotkać. Wobec przyjaciół nie zachowujesz się tak ostrożnie i gdy okażesz im zaufanie, w swojej niewdzięczności zjedzą cię żywcem.
Rzeczywistość: Wiedz, jak wykorzystać swoich wrogów. Chwytaj rzeczy nie za ostrze, które Ci grozi, lecz za rękojeść, która będzie Cię bronić. Mądra osoba znajduje wrogów bardziej użytecznych niż przyjaciele, których wybiera głupiec (Baltasar Gracián, Sztuka doczesnej mądrości).

Wyjątki

Choć na ogół lepiej nie łączyć pracy z przyjaźnią, w niektórych sytuacjach można wykorzystać przyjaciela z dużo lepszym skutkiem niż wroga. Na przykład człowiek sprawujący władzę często staje w obliczu niewdzięcznych zadań, które ze względu na wizerunek zazwyczaj powierza innym ludziom. Najlepiej nadają się do tego przyjaciele, gdyż ich przywiązanie sprawia, że są skłonni do podjęcia ryzyka. Również jeśli z jakiegoś powodu wasze plany skończą się porażką, możecie wykorzystać przyjaciela jako kozła ofiarnego. Królowie lub magnaci często stosowali takie sztuczki – pozwalali, aby ich przyjaciel poniósł odpowiedzialność za porażkę, gdyż nikomu nie przyszłoby do głowy, że władca byłby gotów celowo poświęcić swojego faworyta. Decydując się na takie zagranie, stracicie bezpowrotnie czyjąś przyjaźń, więc do roli kozła ofiarnego wybierzcie kogoś, kto jest wam bliski, ale nie najbliższy.

I wreszcie współpraca z przyjaciółmi grozi mylnym postrzeganiem granic i dystansu wymaganego w relacjach służbowych. Jeśli jednak zaangażowane strony zdają sobie sprawę z ryzyka wkalkulowanego w ich układ, zatrudnienie przyjaciela może przynieść doskonałe efekty. Mimo to nigdy nie traćcie czujności i uważajcie na wszelkie oznaki zaburzeń emocjonalnych, jak zazdrość czy niewdzięczność. W świecie władzy nie ma nic stałego i nawet najbardziej zaufany sprzymierzeniec może się zamienić w najzacieklejszego wroga.

Prawo 3

Ukrywaj swoje zamiary

Nauka

Utrzymuj swoje otoczenie w niepewności, nigdy nie zdradzając, jakie motywy kierują twoim postępowaniem. Jeżeli ludzie nie wiedzą, do czego zmierzasz, nie będą w stanie przygotować się do obrony. Wyprowadź ich w pole i otocz zasłoną dymną, a kiedy zdadzą sobie sprawę z twoich prawdziwych intencji, będzie już za późno.

Część I: Używajcie zwodniczych przynęt i fałszywych tropów, żeby zmylić ludzi

Jeżeli ludzie, których próbujecie oszukać, na jakimś etapie nabiorą najmniejszych wątpliwości co do waszych zamiarów, wszystko stracone. Nie pozwólcie, aby wyczuli, o co wam chodzi. Podrzucajcie im fałszywe tropy, aby wywieść ich w pole. Udawajcie szczerość, wysyłajcie dwuznaczne sygnały, odwracajcie ich uwagę zwodniczymi przynętami. Zagubieni między prawdą a mistyfikacją nie będą w stanie przejrzeć waszych planów.

Jak czynić nie należy

Przez kilka tygodni Ninon de Lenclos, słynna paryska kurtyzana i skandalistka, cierpliwie słuchała, jak markiz de Sévigné opowiadał o swoich zmaganiach z piękną, ale niedostępną młodą hrabiną. Ninon miała wtedy sześćdziesiąt dwa lata i wiedziała wszystko o miłości, jej rozmówca zaś był dwudziestodwuletnim młodzieńcem, śmiałym i przystojnym, lecz straszliwie niedoświadczonym. Początkowo Ninon była rozbawiona jego perypetiami, lecz w końcu straciła cierpliwość. Nie znosiła nieudolności w żadnej dziedzinie życia, zwłaszcza gdy chodziło o uwodzenie kobiet, dlatego postanowiła wziąć markiza pod swoje skrzydła. Wyjaśniła mu, że romansowanie jest wojną, a piękna hrabina twierdzą, której oblężenie trzeba starannie zaplanować z najwyższą dbałością o każdy szczegół.

Doradziła markizowi, aby rozpoczął swoje zaloty od podstaw, podchodząc do hrabiny z odrobiną dystansu i nonszalancji. Podczas kolejnego spotkania sam na sam powinien się jej zwierzyć z jakiegoś sekretu, jakby uważał ją za przyjaciółkę, ale nie potencjalną kochankę. Miał ją w ten sposób zmylić, aby przestała odbierać jego zainteresowanie w sposób jednoznaczny i zaczęła się zastanawiać, czy nie zależy mu tylko na przyjaźni.

Ninon zaplanowała również kolejny krok. Kiedy hrabina będzie zdezorientowana, należy wzbudzić jej zazdrość. Przy okazji kolejnego spotkania na wielkiej fecie de Sévigné powinien się pojawić z piękną młodą kobietą u boku. Zainteresuje się także nie mniej olśniewającymi przyjaciółkami swojej nowej towarzyszki, więc gdziekolwiek hrabina natknie się na niego, zobaczy go w otoczeniu największych piękności Paryża. Nie tylko będzie kipieć z zazdrości, ale również zacznie postrzegać swojego adoratora jako przedmiot pożądania innych kobiet. Leciwej kurtyzanie trudno było sprawić, aby markiz zrozumiał jej plan, ale tłumaczyła mu cierpliwie, że jeśli mężczyzna chce zwrócić na siebie uwagę swojej wybranki, powinien jej pokazać, że inne kobiety też są nim zainteresowane. Dzięki temu nie tylko zyskuje na wartości, ale także staje się łakomym kąskiem, którego zdobycie jest tym bardziej satysfakcjonujące.

Gdy hrabina była zaintrygowana i zazdrosna, nadszedł czas, aby ją uwieść. Zgodnie z instrukcjami swojej mentorki markiz przestał pojawiać się w miejscach, w których hrabina spodziewała się go zobaczyć. Potem nagle zaczął bywać na salonach, których nigdy wcześniej nie odwiedzał, za to jego wybranka bawiła tam regularnie. Hrabina nie mogła przewidzieć jego ruchów. Wszystkie te zabiegi wprawiły ją w stan niepewności, który był warunkiem skutecznego uwodzenia.

Podczas gdy markiz wcielał w życie ustalony plan, co trwało kilka tygodni, Ninon poprzez siatkę swoich szpiegów śledziła jego poczynania. Dowiedziała się, że hrabina śmieje się teraz nieco głośniej z jego żartów, uważniej słucha jego opowieści, wypytuje o niego, a podczas spotkań towarzyskich przygląda mu się często i wodzi za nim wzrokiem. Ninon była pewna, że młoda kobieta uległa czarowi jej podopiecznego i jeżeli wszystko pójdzie dobrze, w ciągu kilku tygodni niezdobyta twierdza upadnie.

Parę dni później markiz znalazł się na przyjęciu w domu hrabiny. Gdy zostali sami, nagle stał się innym człowiekiem – zamiast postępować zgodnie z radami swojej mentorki, uległ impulsowi i ująwszy hrabinę za ręce, wyznał jej miłość. Młoda kobieta zareagowała w sposób, którego się nie spodziewał – zakłopotana przeprosiła go uprzejmie i wyszła. Przez resztę wieczoru unikała jego spojrzenia, a kiedy wychodził, nie podeszła, aby go pożegnać. Markiz kilka razy próbował ją odwiedzać, ale dowiadywał się, że nie ma jej w domu. Gdy w końcu go przyjęła, obydwoje czuli się niezręcznie w swoim towarzystwie. Czar prysł.

Wnioski

Ninon de Lenclos nie miała sobie równych w sztuce miłości. Jej kochankami byli najwięksi pisarze, myśliciele i politycy epoki – La Rochefoucauld, Molier i Richelieu. Traktowała uwodzenie jak grę, w której należy dążyć do mistrzostwa. Gdy z wiekiem zyskała renomę, najznakomitsze francuskie rody wysyłały do niej swoich synów, aby wprowadziła ich w arkana romansu.

Ninon zdawała sobie sprawę, że kobiety i mężczyźni bardzo różnią się od siebie, ale pewne rzeczy przeżywają tak samo. W głębi ducha wyczuwają, kiedy ktoś ich uwodzi, ale poddają się, ponieważ sprawia im to przyjemność. Z upodobaniem ulegają drugiej osobie, pozwalając się porwać na wyprawę do nieznanej krainy. Jednak uwodzenie opiera się całkowicie na sugestii. Nie można ujawnić swoich zamiarów ani wyrazić ich w sposób jednoznaczny. Należy zbić z tropu osobę, którą chcemy usidlić. Aby poddała się naszym zalotom, powinna być zdezorientowana. Musimy wysyłać sprzeczne sygnały – okazywać zainteresowanie komuś innemu, poświęcać uwagę naszemu celowi, a następnie udawać obojętność i tak na przemian. Takie zachowania nie tylko zbijają z tropu, ale działają podniecająco.

Przyjrzyjmy się tej historii z perspektywy hrabiny. Kobieta zorientowała się, że markiz prowadzi jakąś grę, ale była tym zachwycona. Nie wiedziała, do czego zmierza jej adorator, co jeszcze bardziej się jej podobało. Była nim zaintrygowana i niecierpliwie czekała na każdy jego kolejny ruch. Nawet zazdrość i niepewność przypadły jej do gustu, bo czasem jakiekolwiek emocje są lepsze od nudnej stabilizacji. Być może markiz kierował się ukrytymi motywami, tak jak większość mężczyzn. Mimo to ona była gotowa czekać, aby się o tym przekonać, i prawdopodobnie gdyby zwodził ją dostatecznie długo, jego intencje nie miałyby większego znaczenia.

Jednak w chwili, gdy wypowiedział fatalne słowo „kocham”, wszystko się zmieniło. To już nie były fascynujące podchody, lecz bezmyślny poryw namiętności. Ujawnił swój zamiar – chciał uwieść hrabinę. To jedno wyznanie rzuciło całkiem nowe światło na jego dotychczasowe poczynania – wszystko, co wydawało się urocze, teraz było odrażające i podstępne. Hrabina poczuła się zawstydzona i wykorzystana. Markiz bezpowrotnie stracił u niej szanse.

Nie bądź sławny z powodu swoich forteli, chociaż bez nich nie możesz żyć. Najlepszym fortelem okazuje się jego ukrycie, ponieważ fortel uznany jest za oszustwo.

Baltasar Gracián, Sztuka doczesnej mądrości

Postępowanie godne naśladowania

W 1850 roku Otto von Bismarck, trzydziestopięcioletni poseł Landtagu – parlamentu Królestwa Prus – znalazł się w punkcie zwrotnym swojej kariery. Palącą kwestią było wówczas zjednoczenie Niemiec podzielonych na wiele mniejszych państw, do których zaliczały się także Prusy. Problem stanowiła również rywalizacja z Austrią, która dbała, aby niemieckie państewka pozostawały słabe i skłócone, a nawet groziła interwencją zbrojną, gdyby próbowały się zjednoczyć. Pruski następca tronu książę Wilhelm był zwolennikiem wojny z Austrią i miał poparcie parlamentu. Przeciwne stanowisko zajmowali panujący wtedy król Fryderyk Wilhelm IV oraz jego ministrowie, którzy woleli raczej udobruchać groźnego sąsiada.

W trakcie swojej kariery politycznej Bismarck dał się poznać jako lojalny poddany oraz zagorzały orędownik hegemonii i potęgi Prus. Marzył o zjednoczeniu Niemiec i pragnął rozprawić się z Austrią, która od dawna udaremniała to marzenie. Jako były żołnierz uważał wojnę za chwalebne rozwiązanie. Bądź co bądź to on powiedział kilkanaście lat później: „Problemów współczesności nie rozstrzyga się przemówieniami i uchwałami, tylko żelazem i krwią”.

Jednak pomimo żarliwego patriotyzmu i zamiłowania do zbrojnych konfrontacji w szczytowym momencie wojennej gorączki wygłosił w parlamencie przemówienie, którym wszystkich zaskoczył: „Biada mężowi stanu wszczynającemu wojnę z powodu, który nie będzie nadal ważny, kiedy opadnie bitewny kurz. Po wojnie wszyscy ujrzycie inaczej pewne sprawy. Czy wtedy będziecie mieli odwagę spojrzeć w oczy rolnikowi, który patrzy na zgliszcza swojego gospodarstwa; mężczyźnie, który został trwale okaleczony; ojcu, który stracił swoje dzieci?”. Bismarck nie tylko zwrócił uwagę na szaleństwo wojny, ale też usprawiedliwiał poczynania Austrii, czym wzbudził największe zdumienie swoich słuchaczy. Na konsekwencje nie trzeba było długo czekać. Bismarck okazał się przeciwny wojnie – cóż to mogło oznaczać? Wprawił w dezorientację innych deputowanych, a kilku z nich zmieniło stanowisko, kiedy doszło do głosowania. Fryderyk Wilhelm i jego stronnicy dopięli swego – udało się uniknąć wojny. Wdzięczny król mianował elokwentnego posła ministrem. Kilkanaście lat później Bismarck został premierem i na tym stanowisku poprowadził swój kraj oraz miłującego pokój króla do wojny z Austrią, by rozgromić dawne imperium i ustanowić silne państwo niemieckie z Prusami na czele.

Wnioski

Przygotowując swoje wystąpienie w 1850 roku, Bismarck dokonał gruntownej kalkulacji. Po pierwsze zdawał sobie sprawę, że armia pruska nie dotrzymuje kroku siłom zbrojnym innych krajów europejskich i nie jest gotowa do wojny – w konfrontacji z Austrią poniosłaby klęskę, co miałoby katastrofalne skutki. Po drugie gdyby Bismarck zachęcał do wojny, której Prusy nie miały szans wygrać, jego kariera polityczna byłaby poważnie zagrożona. Król i jego konserwatywni ministrowie chcieli pokoju; Bismarck chciał władzy. Dlatego postanowił dla zmyłki wesprzeć przeciwną orientację, mówiąc rzeczy, które sam by wyśmiał, gdyby padły z ust kogoś innego. Cały naród dał się nabrać, a Bismarck dzięki swojemu przemówieniu otrzymał stanowisko ministra. Później awansował na urząd premiera, zyskując władzę niezbędną do wzmocnienia armii i osiągnięcia celu, do którego dążył cały czas – pokonania Austrii i zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Prus.

Bismarck był niewątpliwie jednym z największych polityków wszech czasów, mistrzem strategii i podstępu. Nie dopuścił, aby ktokolwiek przejrzał jego zamiary. Gdyby wyjawił swoje prawdziwe stanowisko i próbował dowodzić, że rozsądniej jest odłożyć walkę na potem, nie przekonałby nikogo, ponieważ większość Prusaków chciała wojny natychmiast, żywiąc błędne przekonanie o wyższości swojej armii. Gdyby kokietował króla, prosząc o stanowisko ministra w zamian za poparcie pokoju, też niewiele by wskórał – Fryderyk Wilhelm nie wierzył w jego ambicje i wątpił w jego szczerość.

Posuwając się do mistyfikacji i wysyłając mylne sygnały, wywiódł wszystkich w pole i osiągnął to, czego chciał. Taka moc tkwi w ukrywaniu intencji.

Tajniki władzy

Większość ludzi jest jak otwarte księgi. Opowiadają o swoich uczuciach, wyrażają swoje opinie przy każdej okazji i wciąż ujawniają swoje zamiary. Czynią tak z kilku powodów. Po pierwsze mówienie o własnych odczuciach i planach na przyszłość przychodzi nam z łatwością i jest rzeczą naturalną. Potrzeba trochę wysiłku, żeby powściągnąć gadulstwo i kontrolować to, o czym się mówi. Po drugie wiele osób uważa, że szczerość i otwartość świadczą o szlachetnym charakterze i pomagają zjednać serca innych. Nic bardziej mylnego. Szczerość jest jak tępe narzędzie, które nie nadaje się do wykonywania precyzyjnych cięć, a raczej do zadawania bólu. Może być obraźliwa dla innych – o wiele rozsądniej jest ważyć słowa i mówić ludziom, co chcą usłyszeć, a nie przykrą prawdę o waszych przemyśleniach i odczuciach. Co ważniejsze, jeśli będziecie otwarci, staniecie się tak przewidywalni i dosłowni, że nikt nie będzie was szanował ani się bał, a władza nie jest domeną ludzi, którzy nie potrafią wzbudzać takich emocji.

Jeżeli pragniecie władzy, zapomnijcie o uczciwości i uczcie się ukrywania swoich intencji. Opanujcie tę sztukę, a zawsze będziecie mieli przewagę. Podstawą tej umiejętności jest prosta prawda o ludzkiej naturze – w pierwszym odruchu człowiek zawsze ufa pozorom. Nie możemy wątpić w autentyczność tego, co widzimy i słyszymy – gdybyśmy ciągle uświadamiali sobie, że pod pozorami kryje się coś innego, byłoby to dla nas zbyt męczące i przerażające. Fakt ten sprawia, że odwracanie uwagi od prawdziwych zamiarów jest stosunkowo łatwe. Wystarczy pokazać ludziom jakiś obiekt pragnień albo cel, który rzekomo chcecie osiągnąć, a wezmą to za rzeczywistość. Jeśli skupią wzrok na pozorach, nie zauważą, do czego naprawdę dążycie. Próbując kogoś uwieść, wysyłajcie sprzeczne sygnały wskazujące na zainteresowanie i obojętność, a nie tylko wywołacie dezorientację, ale również wzbudzicie pożądanie.

Skuteczną taktyką odwracania uwagi jest pozorne wspieranie idei lub sprawy, która w rzeczywistości jest sprzeczna z naszymi przekonaniami. (Bismarck z powodzeniem zastosował ten zabieg w swoim przemówieniu w 1850 roku). Większość ludzi uwierzy, że nagle doświadczyliście radykalnej przemiany, ponieważ rzadko się zdarza, aby ktoś stroił sobie żarty z rzeczy tak poważnych jak światopogląd czy system wartości. To samo dotyczy wszystkich fałszywych celów – sprawiajcie wrażenie, że dążycie do czegoś, czym w rzeczywistości nie jesteście wcale zainteresowani, a zbijecie z tropu swoich przeciwników, doprowadzając ich do błędnych kalkulacji.

W 1711 roku podczas hiszpańskiej wojny sukcesyjnej John Churchill, książę Marlborough i wódz naczelny wojsk brytyjskich, zamierzał zniszczyć twierdzę Douai, która broniła dostępu do Francji. Wiedział jednak, że jeśli to zrobi, Francuzi przejrzą jego plany – domyślą się, że zamierza wkroczyć na ich teren. Dlatego zdobył jedynie twierdzę i obsadził ją swoją załogą, sprawiając wrażenie, jakby była mu potrzebna do jakiegoś ważnego celu. Następnie pozwolił, aby twierdza trafiła z powrotem w ręce Francuzów, którzy odbili ją i zniszczyli, wychodząc z założenia, że książę Marlborough wiąże z nią swoje plany strategiczne. Gdy twierdza zniknęła, droga została pozbawiona obrony i wojska koalicji mogły bez przeszkód wkroczyć do Francji.

Również możecie zastosować podobną taktykę. Jeżeli chcecie ukryć swoje zamiary, nie zamykajcie się w sobie – skrytość budzi podejrzenia – ale opowiadajcie nieustannie o swoich pragnieniach i celach, tylko nie tych prawdziwych. W ten sposób osiągniecie trzy rzeczy za jednym zamachem: zrobicie wrażenie przyjaznych, otwartych i ufnych; zataicie swoje intencje; narazicie przeciwnika na czasochłonne poszukiwanie wiatru w polu.

Kolejną skuteczną taktyką pozwalającą na zbicie przeciwnika z tropu jest fałszywa szczerość. Ludzie łatwo mylą szczerość z uczciwością. Pamiętajcie – w pierwszym odruchu zawierzają pozorom, a ponieważ cenią uczciwość i chcą wierzyć, że wszyscy dookoła są uczciwi, mało który okaże się nieufny i przejrzy wasz podstęp. Gdy zdajecie się wierzyć w to, co mówicie, wasze słowa nabierają mocy. W taki właśnie sposób Jagon oszukał i zniszczył Otella – ale któż by nie dał wiary jego głębokiemu zatroskaniu i szczerym obawom o wierność Desdemony? Z tej metody korzystał również Yellow Kid Weil, gdy mydlił oczy swoim ofiarom – zdawał się wierzyć tak niezbicie w autentyczność przynęt, które im rzucał (fałszywe akcje albo przereklamowanego konia wyścigowego), że nie sposób było mu się oprzeć. Oczywiście nie należy posuwać się zbyt daleko, gdyż udawana szczerość jest narzędziem wymagającym precyzji. Jeśli będziecie okazywać przesadny entuzjazm, możecie budzić podejrzenia. Bądźcie wyważeni i wiarygodni, w przeciwnym razie wasz podstęp wyjdzie na jaw.

Aby skutecznie maskować swoje prawdziwe intencje za pomocą tej taktyki, obnoście się z wiarą w prawość i uczciwość, traktując je jako fundamentalne wartości. Róbcie to w miarę możliwości jak najbardziej publicznie. Podkreślajcie swoje stanowisko w tej kwestii, od czasu do czasu dzieląc się z rozmówcami jakimś szczerym przemyśleniem – lecz tylko takim, rzecz jasna, które w rzeczywistości nie ma dla was znaczenia. Talleyrand, minister Napoleona, po mistrzowsku potrafił zjednywać sobie ludzi, ujawniając pozorne tajemnice. Za pomocą takiej przynęty – fałszywego zaufania – wzbudzał w nich autentyczne zaufanie.

Pamiętajcie: najbardziej wytrawni oszuści robią wszystko, aby ukryć swoje niecne zamiary. Roztaczają wokół siebie aurę uczciwości, aby odwrócić uwagę od nieuczciwości. Uczciwość jest tylko jednym ze zwodniczych narzędzi w ich arsenale.

Część II: Ukrywajcie swoje poczynania, stawiając zasłonę dymną

Oszustwo jest zawsze najlepszą strategią, ale te najbardziej wyrafinowane wymagają zasłony dymnej, która ma za zadanie uśpić czujność ofiar. Nijaka powierzchowność – nieodgadniona mina pokerzysty – często bywa idealną zasłoną dymną, która pozwala ukryć prawdziwe zamiary pod pozorami swojskości i zwyczajności. Zwabiona w pułapkę ofiara nie będzie niczego podejrzewać, jeżeli poprowadzicie ją dobrze znaną ścieżką.

Postępowanie godne naśladowania

W 1910 roku Sam Geezil z Chicago sprzedał swoją firmę za blisko milion dolarów. Przeszedł na emeryturę i zajął się zarządzaniem swoimi nieruchomościami, ale w głębi duszy tęsknił za dawnymi czasami, kiedy zajmował się robieniem interesów. Pewnego dnia odwiedził go pewien młody mężczyzna, niejaki Joseph Weil, zainteresowany kupnem jednego z jego mieszkań wystawionych na sprzedaż. Geezil przedstawił mu warunki: cena wynosiła osiem tysięcy dolarów, a zaliczka dwa tysiące. Weil postanowił przemyśleć sprawę, ale wrócił nazajutrz i powiedział, że jest gotów zapłacić od razu całe osiem tysięcy gotówką, jeżeli Geezil zgodzi się poczekać – wyjaśnił, że potrzebuje kilku dni na sfinalizowanie pewnej transakcji. Nawet jako emeryt stary biznesmen był ciekaw, skąd jego potencjalny kontrahent weźmie tyle pieniędzy – równowartość obecnych stu pięćdziesięciu tysięcy dolarów – w tak krótkim czasie. Młody mężczyzna nie kwapił się do odpowiedzi i szybko zmienił temat, ale Geezil był nieustępliwy. W końcu Weil wymógł na nim obietnicę dyskrecji i opowiedział mu swoją historię.

Wuj Weila był sekretarzem grupy zamożnych finansistów. Przed dziesięciu laty jego pracodawcy kupili tanio domek myśliwski w Michigan. Nie korzystali z niego od dłuższego czasu, więc poprosili swojego sekretarza, aby sprzedał go po jak najkorzystniejszej cenie. Wuj od wielu lat żywił do nich urazę – miał ku temu swoje powody – i teraz nadarzyła mu się okazja, aby się odegrać. Zamierzał sprzedać nieruchomość za trzydzieści pięć tysięcy podstawionemu kupcowi, którego miał za zadanie znaleźć Weil. Finansiści byli zbyt bogaci, by zwrócić uwagę na tak niską cenę. Następnie nowy właściciel domku myśliwskiego miał go sprzedać po normalnej cenie rynkowej – około stu pięćdziesięciu tysięcy – i podzielić się zyskiem z Weilem oraz jego wujem. Cała transakcja była legalna i przyświecał jej szlachetny cel – sprawiedliwa zemsta wuja.

Geezil usłyszał już wystarczająco dużo i chciał wystąpić w roli podstawionego kupca. Uparł się i nie dawał za wygraną, mimo że Weil nie chciał go angażować. Wizja dużego zysku połączonego z przygodą sprawiły, że nie mógł się oprzeć pokusie. Musiał wyłożyć trzydzieści pięć tysięcy w gotówce, żeby transakcja doszła do skutku, ale jako milioner mógł bez większego trudu dostarczyć taką sumę. Weil w końcu ustąpił i zgodził się zaaranżować spotkanie z wujem oraz finansistami w miasteczku Galesburg w Illinois.

Król Izraela Jehu podstępem rozprawia się z czcicielami Baala.

Jehu zgromadził cały lud i powiedział do niego: „Achab za mało czcił Baala, Jehu będzie czcił go bardziej. Teraz więc zwołajcie do mnie wszystkich proroków Baala, wszystkie jego sługi i wszystkich jego kapłanów. Niech nikogo nie zabraknie, ponieważ mam złożyć wielką ofiarę krwawą Baalowi. Kogokolwiek by zabrakło, nie pozostanie przy życiu”. Jehu działał w sposób podstępny, aby wytracić wyznawców Baala. Jehu dalej rozkazał: „Urządźcie święte zgromadzenie dla Baala!”; i zwołali je. Jehu rozesłał posłańców po całym Izraelu, i przyszli wszyscy wyznawcy Baala. Nie pozostał nikt, kto by nie przyszedł. Weszli więc do świątyni Baala, która wypełniła się od krańca do krańca. Wtedy rzekł do strażnika szatni: „Wyłóż szaty dla wszystkich czcicieli Baala!”; i wyłożył dla nich szaty. Wtedy Jehu wraz z Jonadabem, synem Rekaba, wszedł do świątyni Baala i powiedział do czcicieli Baala: „Przeszukajcie i zobaczcie, czy nie ma tutaj z wami kogoś z czcicieli Jahwe, a są tylko czciciele Baala”. Następnie wyszedł, aby złożyć ofiary krwawe i całopalne. Jehu postawił na zewnątrz osiemdziesięciu swoich ludzi i powiedział: „Ktokolwiek by pozwolił ujść komuś z ludzi, których ja wydaję w ręce wasze, płaci życiem swoim za życie zbiega”. Kiedy Jehu skończył składać ofiarę całopalną, rozkazał straży przybocznej i tarczownikom: „Idźcie, uderzcie na nich! Niech nikt nie ujdzie!”. Więc straż przyboczna i tarczownicy wycięli ich ostrzem miecza, położyli ich trupem i dotarli aż do sanktuarium świątyni Baala. Wynieśli stele świątyni Baala i spalili je. Następnie wyrzucili aszerę świątyni Baala i spalili ją. Potłukli też stele Baala. Wreszcie zburzyli świątynię Baala i zamienili ją na kloaki – aż do dnia dzisiejszego. Tak Jehu wyrugował Baala z Izraela.

Stary Testament, 2 Księga Królewska 10,18–28

Udali się tam pociągiem i podczas podróży Geezil poznał wuja, charyzmatycznego mężczyznę, z którym wdał się w ożywioną dyskusję o interesach. Weilowi towarzyszył również niejaki George Gross. Młody mężczyzna, jak się okazało, był trenerem bokserskim i zabrał ze sobą Grossa, swojego podopiecznego i obiecującego zawodnika, ponieważ chciał go mieć na oku i czuwać nad jego formą. Jak na obiecującego boksera Gross nie prezentował się zbyt imponująco – miał siwe włosy i wydatny brzuch – jednak Geezil był tak przejęty czekającą go transakcją, że nie przywiązywał wagi do takich szczegółów.

Po przybyciu do Galesburga Weil i jego wuj udali się na spotkanie z finansistami, podczas gdy Geezil i Gross mieli czekać na nich w hotelowym pokoju. Bokser założył strój treningowy i zaczął ćwiczyć walkę z cieniem. Chociaż jego technika wydawała się dosyć poprawna, obserwujący go kątem oka biznesmen był zbyt rozkojarzony, by zwrócić uwagę, że tęgi mężczyzna ciężko dyszy po kilku minutach treningu. Po godzinie Weil i jego wuj przyprowadzili kontrahentów – grupę onieśmielająco dystyngowanych dżentelmenów w eleganckich garniturach. Negocjacje przebiegły pomyślnie i finansiści zgodzili się sprzedać domek myśliwski Geezilowi, który wcześniej przelał już ustaloną sumę do lokalnego banku.

Doprowadziwszy do końca tę drobną transakcję, milionerzy rozsiedli się w fotelach i zaczęli dyskutować o interesach, wspominając o J.P. Morganie, jakby znali go osobiście. W końcu jeden z nich zauważył stojącego w kącie Grossa. Weil wyjaśnił, kim jest jego towarzysz, a wtedy finansista oznajmił, że również ma boksera w swojej świcie, i wymienił jego nazwisko. Młody mężczyzna roześmiał się kpiąco i oświadczył, że jego podopieczny może z łatwością pokonać wspomnianego zawodnika. Rozmowa przerodziła się w kłótnię. Wzburzony Weil zaproponował zakład, na który finansiści chętnie przystali i uzgodnili termin walki na następny dzień.

Gdy goście wyszli, wuj zaczął robić Weilowi wyrzuty w obecności Geezila. Nie mieli dosyć pieniędzy, aby postawić na swojego konkurenta, i obawiał się, że gdy jego pracodawcy to odkryją, straci posadę. Weil miał jednak w zanadrzu chytry plan. Całkiem dobrze znał drugiego boksera i wiedział, że można go przekupić, aby ustawić walkę. Tylko skąd wziąć pieniądze na zakład? – wciąż dopytywał wuj. Bez nich mogą zapomnieć o transakcji. Wtedy do rozmowy włączył się Geezil. Nie chciał zaprzepaścić swojej szansy na zysk, dlatego postanowił dołożyć swoje pieniądze do stawki. Doszedł do wniosku, że nawet jeśli przegra, zatelegrafuje do swojego banku, aby zlecić przesłanie kolejnych trzydziestu pięciu tysięcy dolarów, a potem i tak odkuje się na sprzedaży domku myśliwskiego. Weil i jego wuj nie posiadali się z wdzięczności. Dzięki pomocy wspaniałomyślnego biznesmena mogli przystąpić do zakładu. Gdy wieczorem Geezil przyglądał się, jak dwaj bokserzy trenują w pokoju hotelowym, jego myśli krążyły wokół świetnego interesu, jaki zamierzał ubić na swoich inwestycjach.

Walka odbyła się następnego dnia w miejscowej sali gimnastycznej. Weil dostarczył gotówkę, którą dla bezpieczeństwa zdeponowano w sejfie. Wszystko potoczyło się zgodnie z planem uzgodnionym w hotelu. Finansiści mieli posępne miny, ponieważ ich zawodnik przegrywał, a Geezil już marzył o łatwych pieniądzach, które miał zainkasować. Nagle Gross ugodzony potężnym ciosem zwalił się na podłogę. Gdy uderzył głową o deski, z ust buchnęła mu krew. Wydał z siebie stłumiony charkot i znieruchomiał. Jeden z finansistów, były lekarz, podbiegł do niego i zbadał mu puls. Bokser był martwy. Milionerzy wpadli w panikę i rzucili się do wyjścia. Chcieli się ulotnić, zanim na miejsce przybędzie policja – żaden nie chciał być zamieszany w zabójstwo.

Przerażony Geezil również czym prędzej opuścił salę, udał się na dworzec i wrócił do Chicago. Zostawił w Galesburgu trzydzieści pięć tysięcy dolarów, o których zapomniał bez żalu, gdyż wydawały się stosunkowo niewielką ceną za uniknięcie konsekwencji prawnych. Nie chciał mieć już więcej nic wspólnego z Weilem ani pozostałymi mężczyznami.

Po jego wyjściu Gross nagle ożył. Wstał z podłogi i wypluł resztki pęcherza wypełnionego krwią kurczaka, który miał ukryty w ustach. Całą scenę wyreżyserował Joseph Weil, znany jako Yellow Kid, jeden z najbardziej kreatywnych oszustów wszech czasów. Weil podzielił pieniądze Geezila między swoich wspólników – fałszywych finansistów i bokserów – dla których był to całkiem niezły zarobek jak na parę dni pracy.

Poruszanie się wśród ciemności i cieni, przebywanie w odizolowanych miejscach czy wyszukiwanie osłony jedynie przyciągnie pełną podejrzliwości uwagę. Aby skłonić przeciwnika do opuszczenia gardy, należy działać otwarcie, ukrywając prawdziwe intencje pod płaszczykiem zwyczajnych, codziennych działań.

Stefan Verstappen, Trzydzieści sześć strategii starożytnych Chin

Wnioski

Yellow Kid upatrzył sobie Geezila jako idealną ofiarę na długo przed tym, jak ukartował swój przekręt. Przewidział, jakiego rodzaju oszustwo będzie najlepszym sposobem na oskubanie emerytowanego biznesmena z pieniędzy. Wiedział również, że gdyby próbował go zainteresować pojedynkiem bokserskim, poniósłby klęskę. Musiał ukryć swoje intencje i odwrócić uwagę ofiary za pomocą zasłony dymnej – w tym przypadku kupna domku myśliwskiego.

Podczas podróży pociągiem i w hotelu Geezil myślał wyłącznie o czekającej go transakcji, łatwych pieniądzach i okazji do zawarcia znajomości z bogatymi finansistami. Nie zauważył, że Gross był trochę za stary jak na obiecującego zawodnika, a jego forma fizyczna pozostawiała wiele do życzenia. Taka jest moc zasłony dymnej. Pochłonięty rozmyślaniem o interesach Geezil zainteresował się wprawdzie walką bokserską, ale nie zwrócił już uwagi na szczegóły, które mogłyby wzbudzić jego podejrzenia. Zresztą wynik pojedynku i tak zależał od przekupstwa, a nie kondycji zawodników. W kulminacyjnym momencie był tak przejęty fikcyjną śmiercią boksera, że zapomniał o pieniądzach.

Uczcie się od Josepha Weila – niepozorna swojska fasada jest idealną zasłoną dymną. Zaproponuj swojej ofierze coś, co wydaje się całkiem zwyczajne – na przykład wspólny interes – a gdy odwrócisz jej uwagę i uśpisz czujność, pójdzie za tobą i pozwoli ci się zaprowadzić prosto w zastawioną pułapkę.

Postępowanie godne naśladowania

W połowie lat dwudziestych ubiegłego wieku potężni etiopscy watażkowie zaczęli zdawać sobie sprawę, że młody regent ras Tafari Makonnen – późniejszy cesarz Hajle Sellasje – przerasta ich wszystkich i wkrótce nadejdzie czas, gdy ogłosi się ich władcą, aby zjednoczyć kraj po raz pierwszy od dziesięcioleci. Wielu nie mogło pojąć, jak ten delikatny i spokojny mężczyzna o łagodnym usposobieniu zdołał osiągnąć tak wysoką pozycję. Mimo to w 1927 roku Tafari wezwał wszystkich możnowładców, jednego po drugim, do Addis Abeby, aby złożyli mu przysięgę wierności i uznali jego zwierzchność. Niektórzy przybyli niezwłocznie, inni się wahali i tylko jeden, dejazmach Balcha Safo z Sidamo, ośmielił się przeciwstawić. Porywczy Balcha był wielkim wojownikiem i uważał nowego przywódcę za niegodnego władzy słabeusza. Ostentacyjnie trzymał się z dala od stolicy. W końcu Tafari w uprzejmy, lecz stanowczy sposób ponowił wezwanie. Watażka postanowił spełnić żądanie, ale w taki sposób, aby obrócić całą sytuację na niekorzyść pretendenta do etiopskiego tronu. Przybył do Addis Abeby w niespiesznym tempie i na czele dziesięciotysięcznej armii – siły na tyle potężnej, by mógł czuć się nietykalny, a nawet dokonać zamachu stanu. Zatrzymał się w dolinie kilka kilometrów od miasta i czekał niczym udzielny władca, aż Tafari wyjdzie mu naprzeciw.

Przyszły cesarz wyprawił do niego posłańców i zaprosił go na wieczorny bankiet, który wydał na jego cześć. Balcha nie był głupcem i wiedział, że w przeszłości wielu etiopskich władców organizowało uczty, aby zwabić swoich przeciwników w pułapkę. Obawiał się, że jeśli nie zachowa ostrożności, regent każe go aresztować albo nawet zamordować. Aby dać wyraz swojej nieufności, zgodził się przyjść na bankiet, ale pod warunkiem, że będzie mógł przyprowadzić swoją gwardię przyboczną – sześciuset najlepszych żołnierzy uzbrojonych po zęby i gotowych oddać życie w jego obronie. Ku jego zdumieniu Tafari odpowiedział z rozbrajającą uprzejmością, że będzie zaszczycony, mogąc gościć tak znakomitych wojowników.

W drodze do pałacu Balcha przestrzegł swoich żołnierzy, aby się nie upijali i zachowali czujność. Gdy dotarł na miejsce, książę powitał go wylewnie i płaszczył się przed nim, jakby desperacko zabiegał o jego aprobatę i wsparcie. Jednak watażka nie dał się oczarować i oznajmił, że jeśli nie wróci do obozu przed zapadnięciem zmroku, jego armia zaatakuje stolicę. Gospodarz zareagował, jakby poczuł się dotknięty jego brakiem zaufania. Gdy podczas uczty przyszedł czas na tradycyjne pieśni na cześć etiopskich przywódców, odśpiewano tylko te, które wychwalały możnego pana Sidamo. Balcha odnosił wrażenie, że Tafari jest onieśmielony jego obecnością – czuje respekt przed wielkim wojownikiem, którego nie potrafi przechytrzyć. Widząc tę zmianę nastawienia, watażka nabrał przekonania, że to on będzie dyktował warunki w najbliższych dniach.

Gdy przyjęcie dobiegło końca, Balcha wraz ze swoim orszakiem wyruszył z powrotem w stronę obozu przy wtórze wiwatów i salw honorowych. Oglądając się przez ramię, planował kolejne posunięcia i wyobrażał sobie, że w ciągu paru tygodni jego armia przemaszeruje triumfalnie ulicami Addis Abeby, a młody regent trafi do więzienia albo zostanie stracony. Ale gdy znalazł się w pobliżu obozu, uświadomił sobie, że stało się coś złego. W miejscu, gdzie jak okiem sięgnąć stały rzędy kolorowych namiotów, teraz snuł się jedynie dym z dogasających ognisk. Cóż to była za diabelska sztuczka?

Wkrótce doniesiono mu, co się stało. Podczas bankietu wielka armia pod dowództwem jednego ze stronników regenta zakradła się do obozu boczną drogą. Jednak jej celem nie było przeprowadzenie ataku z zaskoczenia. Gdyby przebywający w pałacu Balcha usłyszał odgłosy walki, popędziłby wraz ze swoją gwardią na miejsce bitwy. Dlatego Tafari wyposażył swoich ludzi w kosze pełne złota i pieniędzy, za które odkupili całą broń od żołnierzy watażki. Nieliczni, którzy próbowali się opierać, szybko ulegli presji. W ciągu kilku godzin cała dziesięciotysięczna armia została rozbrojona i rozproszona.

Zdając sobie sprawę z niebezpieczeństwa, Balcha wyruszył na południe ze swoją gwardią, aby przegrupować siły. Wkrótce jednak napotkał na swojej drodze tę samą armię, która rozbroiła jego oddziały. Mógł zawrócić i ruszyć na stolicę, ale wiedział, że tam również napotka zbrojny opór. Niczym wytrawny szachista Tafari przewidział każdy ruch przeciwnika i zakończył partię matem. Po raz pierwszy w życiu Balcha skapitulował. Aby odpokutować za swoją pychę i wygórowane ambicje, wstąpił do klasztoru.

Wnioski

Nikt nie potrafił przejrzeć Tafariego – który później wstąpił na tron jako cesarz Hajle Sellasje I – przez długie lata jego panowania. Etiopczykom podobali się surowi władcy, on jednak mimo swej łagodności i pokojowego nastawienia rządził krajem dłużej niż którykolwiek z jego poprzedników. Nigdy nie okazywał gniewu ani zniecierpliwienia, a swoje ofiary mamił słodkimi uśmiechami i urokiem osobistym, by uśpić ich czujność. Wykorzystał nieufność Balchy, który obawiał się, że uczta na jego cześć jest pułapką – i była, lecz nie taką, jak się spodziewał. Przyszły cesarz rozwiał obawy swojego gościa, pozwalając mu przybyć z obstawą, traktując go ze szczególnymi względami i dając mu poczucie kontroli, ale w ten sposób stworzył gęstą zasłonę dymną, za którą ukrył swoje właściwe poczynania.

Pamiętajcie: paranoików i osoby przesadnie ostrożne zwykle najłatwiej jest oszukać. Zdobądźcie ich zaufanie w jednej kwestii, a odwrócicie ich uwagę od innej, co pozwoli wam zakraść się niepostrzeżenie i zadać zabójczy cios. Idealną zasłoną dymną może być drobna przysługa, pozornie szczere wyznanie albo gest świadczący o wyższości ofiary.

Odpowiednio wykorzystana zasłona dymna jest potężną bronią. Dzięki niej łagodny Tafari bez jednego wystrzału doszczętnie rozgromił potężnego wroga.

Nie lekceważcie potęgi Tafariego. Jest niepozorny jak mysz, ale ma szczęki lwa.

Balcha Safo z Sidamo

Tajniki władzy

Jeśli uważacie, że oszuści są barwnymi postaciami, które wprowadzają swoje ofiary w błąd wymyślnymi kłamstwami, jesteście w wielkim błędzie. Najbardziej wyrafinowani oszuści ukrywają się za nijaką i niepozorną fasadą, która nie rzuca się w oczy. Wiedzą, że ekstrawaganckie słowa i gesty natychmiast budzą podejrzenia. Dlatego dbają, aby wszystko, co robią, wydawało się zwyczajne, swojskie i nieszkodliwe. Przekręt, którego ofiarą padł Sam Geezil, opierał się na banalnym zakupie nieruchomości. W przypadku Tafariego zwodnicza była jego uniżoność – zachowanie, którego Balcha spodziewał się po słabszym rywalu.

Ofiara nie zauważy, że coś knujecie, gdy uśpicie jej czujność pozorami zwyczajności. Wynika to z prostego faktu, że ludzie mogą się koncentrować tylko na jednej rzeczy naraz. Trudno im wyobrazić sobie, że temu niepozornemu osobnikowi, z którym mają do czynienia, może chodzić o coś zupełnie innego. Im gęstszą i bardziej nieprzeniknioną zasłonę dymną stworzycie, tym lepiej będzie ona skrywać wasze dążenia. Przynęty i fałszywe tropy omówione w części I służą do aktywnego odwracania uwagi; za pomocą zasłony dymnej możecie omamić ofiarę i zwabić ją w pułapkę. Hipnotyczne właściwości tej metody sprawiają, że idealnie nadaje się ona do maskowania prawdziwych intencji.

Najprostszą formą zasłony dymnej jest wyraz twarzy. Bezbarwny i nieprzenikniony wygląd zewnętrzny umożliwia planowanie wszelkiego rodzaju sztuczek bez obaw o wykrycie. Jest to kamuflaż, którego stosowanie wielcy tego świata opanowali do perfekcji. Mówiono, że nikt nie potrafi odczytać wyrazu twarzy Benjamina Franklina. Baron James Rothschild przez całe życie ukrywał swoje myśli za mdłymi uśmiechami i nijakimi spojrzeniami. Stendhal napisał o Talleyrandzie: „Nigdy twarz nie była mniej barometrem”. Podczas negocjacji Henry Kissinger z pustym spojrzeniem recytował monotonnym głosem długie litanie nieistotnych szczegółów, zanudzając na śmierć swoich oponentów; gdy zaczynali przysypiać, atakował ich znienacka śmiałymi tematami, a zaskoczeni łatwo dawali się zbić z tropu. Jeden z pokerowych podręczników wyjaśnia: „Podczas rozgrywania swojej ręki dobry gracz rzadko bywa aktorem. Ćwiczy za to nijakie zachowania, które ograniczają do minimum liczbę czytelnych sygnałów, frustrują przeciwników, wprawiają ich w dezorientację, a jemu pomagają się skoncentrować”.

Ponieważ zasłona dymna jest elastyczną metodą, znajduje zastosowanie na wielu różnych poziomach, opierając się na psychologicznych mechanizmach rozpraszania i odwracania uwagi. Do najskuteczniejszych zasłon dymnych należy szlachetny gest. Ludzie chcą wierzyć, że tego rodzaju gesty są autentyczne, ponieważ takie przeświadczenie podnosi ich na duchu. Rzadko zauważają, co naprawdę się za nimi kryje.

Handlarz dziełami sztuki Joseph Duveen stanął pewnego razu przed bardzo poważnym problemem. Milionerom, którzy kupowali od niego obrazy za ciężkie pieniądze, zaczynało brakować miejsca na ścianach, a coraz wyższe podatki od wzbogacenia zniechęcały ich do dalszych transakcji. Rozwiązaniem okazała się Narodowa Galeria Sztuki w Waszyngtonie, do której powstania Duveen przyczynił się w 1937 roku, zachęcając Andrew Mellona, aby przekazał jej swoją kolekcję. Gdy za przykładem Mellona poszli inni, galeria stała się dla marszanda idealną fasadą. Za jednym zamachem darczyńcy unikali płacenia podatków, zwalniali miejsce na nowe nabytki i na bieżąco redukowali liczbę dzieł sztuki na rynku, utrzymując ich ceny na wysokim poziomie. Jednocześnie zyskiwali opinię wspaniałomyślnych dobroczyńców.

Inną skuteczną zasłoną dymną jest sekwencja zachowań, które utwierdzają ofiarę w przekonaniu, że nadal będziemy postępować w taki sam sposób. Działa tutaj psychologiczny mechanizm oczekiwania: nasze zachowania opierają się na ustalonych wzorcach, a przynajmniej tak nam się wydaje.

W 1878 roku amerykański przemysłowiec i finansista Jay Gould założył firmę, która zaczęła zagrażać monopolowi spółki telekomunikacyjnej Western Union. Dyrektorzy Western Union postanowili odkupić firmę Goulda – chociaż musieli sporo zapłacić, byli przekonani, że udało im się wyeliminować groźnego konkurenta. Jednak kilka miesięcy później Gould powtórzył swoje zagranie, skarżąc się, że został niesprawiedliwie potraktowany. Założył nową firmę, która stanowiła konkurencję dla Western Union i jej nowego nabytku. Telekomunikacyjny gigant zareagował tak samo i znów go podkupił. Wkrótce historia powtórzyła się po raz trzeci, ale tym razem Gould przeszedł do ofensywy i po bezpardonowej walce o przejęcie zdołał uzyskać pełną kontrolę nad Western Union. Jego schemat działania wprowadził w błąd dyrektorów spółki, którzy myśleli, że jego celem jest odsprzedanie firmy po korzystnej cenie. Zapłacili mu i odprężyli się, nie zdając sobie sprawy, że ich konkurent gra o znacznie wyższą stawkę. Schematyczne zachowania są bardzo skuteczną metodą, która sprawia, że ofiara spodziewa się czegoś przeciwnego, niż w rzeczywistości robimy.

Kolejnym słabym punktem, który można wykorzystać do stworzenia zasłony dymnej, jest instynkt stadny – ludziom wydaje się, że jeśli ktoś należy do ich grupy, jest z nimi autentycznie związany. To iluzoryczne przekonanie sprawia, że umiejętność adaptacji może być bardzo skuteczną maską. Sztuczka jest prosta: wystarczy gładko wtopić się w otoczenie, by nie wzbudzać podejrzeń. Podczas zimnej wojny w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku wielu wysokich rangą brytyjskich urzędników państwowych pracowało dla sowieckiego wywiadu. Przez długie lata działali w ukryciu, ponieważ sprawiali wrażenie przyzwoitych facetów, ukończyli odpowiednie szkoły i doskonale wpasowali się w elitarne środowisko. Wtapianie się w tłum jest idealną strategią dla szpiegów. Im lepiej opanujecie tę sztukę, tym skuteczniej zamaskujecie swoje zamiary.

Zapamiętajcie: potrzeba cierpliwości i pokory, aby zrezygnować z wyrazistych barw i przywdziać nijaką maskę. Nie jest to powód do rozpaczy – często taka niepozorna powierzchowność przyciąga ludzi i pomaga w zdobyciu władzy.

Wizja: Owcza skóra. Owca nigdy nie wchodzi w szkodę, owca nigdy nie oszukuje, owca jest urzekająco głupia i potulna. Otulony owczą skórą lis może zakraść się do kurnika.
Rzeczywistość: Czy słyszeliście o sprytnym generale, który zamierza zdobyć twierdzę z zaskoczenia i ujawnia wrogowi swoje plany? Ukrywajcie swoje cele i postępy; nie ujawniajcie swoich planów, dopóki trwa walka i wróg może je pokrzyżować. Odnieście zwycięstwo jeszcze przed wypowiedzeniem wojny. Słowem: naśladujcie wojowników, którzy odsłaniają swoje zamiary dopiero wtedy, gdy pozostawiają za sobą spustoszenie.

Ninon de Lenclos

Wnioski

Nie pomoże ci żadna zasłona dymna, fałszywy trop ani inna metoda, jeżeli masz ugruntowaną opinię oszusta. Gdy z upływem lat osiągasz kolejne sukcesy w tej dziedzinie, coraz trudniej jest ci ukrywać swoje zamiary. Wszyscy już dobrze znają twoje podstępne zagrania. Udając naiwność, ryzykujesz oskarżenie o hipokryzję, co jeszcze bardziej ograniczy twoje pole manewru. W takim wypadku lepiej przyznać się do winy i wyjść na uczciwego łotra, albo jeszcze lepiej – skruszonego łotra. Ludzie nie tylko będą podziwiać twoją szczerość, ale co najdziwniejsze, nadal będą się nabierać na twoje sztuczki.

Na starość Phineas Taylor Barnum, dziewiętnastowieczny przedsiębiorca rozrywkowy, nauczył się żyć ze swoją reputacją wielkiego oszusta. Pewnego razu zorganizował w New Jersey polowanie, na które specjalnie sprowadził kilka bizonów i grupkę Indian. Rozreklamował je jako autentyczne, ale widowisko wypadło tak sztucznie, że publiczność zamiast się oburzyć i zażądać zwrotu pieniędzy za bilety, była szczerze rozbawiona. Wszyscy wiedzieli, że Barnum cały czas wodzi ich za nos, ale w tym właśnie tkwiła tajemnica jego sukcesu i za to go uwielbiali. Barnum wyciągnął wnioski z tej zaskakującej przygody i przestał ukrywać swoje sztuczki, a nawet przyznał się w autobiografii do oszustw. Jak stwierdził Kierkegaard, „świat chce być oszukiwany”. Choć mądrzej jest odwracać uwagę od swoich zamiarów, prezentując nijaką i pospolitą powierzchowność, w niektórych sytuacjach lepszą taktyką maskującą okazuje się ekstrawagancki i ostentacyjny gest. Wielcy szarlatani siedemnastowiecznej i osiemnastowiecznej Europy do oszukiwania ludzi wykorzystywali rozrywkę. Oczarowany wspaniałym widowiskiem tłum nie dostrzegał ich prawdziwych intencji, gdy wjeżdżali do miasta powozem zaprzężonym w czarne konie w otoczeniu klaunów i żonglerów. Cała ta cyrkowa otoczka, która wydawała się głównym punktem programu, służyła przywabianiu ludzi i stanowiła przykrywkę dla prawdziwej działalności, czyli sprzedaży cudownych mikstur i eliksirów. Jednak nie dało się tego ukrywać w nieskończoność. Znudzona publiczność z czasem nabierała podejrzeń i oszustwo wychodziło na jaw. Szarlatani musieli szybko wędrować tam, gdzie jeszcze nie dotarła wieść, że ich specyfiki są bezużyteczne, a występy kuglarzy mają za zadanie odwrócić uwagę. Tymczasem potężni ludzie o niepozornej powierzchowności – tacy jak Talleyrand, Rothschild albo Hajle Sellasje – stosują podstępy przez całe życie i nie muszą się przeprowadzać. Ich sztuczki nigdy nie stają się nudne i rzadko budzą podejrzenia. Kolorową zasłonę dymną należy stosować z ostrożnością i tylko przy odpowiednich okazjach.

Prawo 4

Zawsze mów mniej niż trzeba

Nauka

Jeżeli próbujesz zaimponować komuś słowami, im więcej mówisz, tym bardziej pospolite robisz wrażenie i tracisz kontrolę nad sytuacją. Nawet coś banalnego zabrzmi intrygująco, jeśli przedstawisz to w tajemniczy i zawoalowany sposób. Dzięki niedopowiedzeniom ludzie potężni budzą podziw lub strach. Im więcej mówisz, tym większe prawdopodobieństwo, że palniesz coś głupiego.

Jak czynić nie należy

Gnejusz Marcjusz, zwany Koriolanem, był rzymskim wodzem. W pierwszej połowie V wieku p.n.e. stoczył wiele zwycięskich bitew, raz za razem ratując republikę przed katastrofą. Ponieważ większość czasu spędzał w obozach wojskowych, niewielu Rzymian znało go osobiście, przez co stał się postacią niemal legendarną.

W 454 roku p.n.e. Koriolan postanowił wykorzystać swoją reputację i zająć się polityką. Wystartował w wyborach na urząd konsula. Zgodnie z tradycją kandydaci na to wysokie stanowisko wygłaszali na początku kampanii przemówienie do ludu i zanim Koriolan zabrał głos, pokazał dziesiątki blizn, które zebrał przez siedemnaście lat walki o Rzym. Mało kto zwracał uwagę na długą mowę, która nastąpiła później; blizny jako świadectwo męstwa i patriotyzmu poruszyły wszystkich do głębi. Zwycięstwo Koriolana wydawało się pewne.

Ale gdy nadszedł dzień głosowania, Gnejusz Marcjusz wkroczył na forum w otoczeniu senatorów i patrycjuszy. Prości ludzie, którzy się temu przyglądali, byli skonsternowani tym buńczucznym pokazem pewności siebie.

Scenarzysta Michael Arlen cienko prządł, kiedy w 1944 roku przyjechał do Nowego Jorku. Postanowił utopić smutki i wstąpił do słynnej restauracji 21. W lobby natknął się na Sama Goldwyna, a ten udzielił mu niezbyt praktycznej rady, zachęcając go do kupna koni wyścigowych. Przy barze spotkał starego znajomego Louisa B. Mayera, który zapytał o jego plany na przyszłość. „Właśnie rozmawiałem z Samem Goldwynem”, zaczął Arlen, lecz Mayer wszedł mu w słowo: „Ile ci zaproponował?”. „Za mało”, odparł wymijająco scenarzysta. „Zgodziłbyś się na piętnaście tysięcy za pół roku?” Tym razem Arlen bez wahania potwierdził.

Clifton Fadiman, The Little Brown Book of Anecdotes

A potem Koriolan przemówił, zwracając się do zamożnych obywateli, którzy mu towarzyszyli. Jego słowa były pełne zuchwałości i arogancji. Pewien zwycięstwa w wyborach przechwalał się swoimi bohaterskimi czynami, opowiadał kiepskie żarty zabawne tylko dla arystokratów, rzucał gniewne oskarżenia pod adresem przeciwników i rozprawiał o dostatku, jaki zapanuje w Rzymie za jego rządów. Tym razem wszyscy zebrani słuchali. Do tej pory nie zdawali sobie sprawy, że legendarny wojownik jest również pospolitym samochwałem.

Wieść o drugim przemówieniu Koriolana szybko rozeszła się po mieście i lud masowo wziął udział w wyborach, by zagłosować przeciwko niemu. Pokonany Gnejusz Marcjusz wrócił do swoich zajęć i poprzysiągł zemstę pospólstwu, które pogrzebało jego marzenie o karierze politycznej.

Kilka tygodni później do Rzymu dotarł wielki transport zboża, które senat zamierzał rozdzielić między mieszkańców. Zanim jednak doszło do głosowania nad tą kwestią, w senacie pojawił się Koriolan i zabrał głos. Argumentował, że rozdawanie żywności może mieć zgubny wpływ na miasto, i udało mu się przekonać kilku senatorów, przez co inicjatywa stanęła pod znakiem zapytania. Co więcej, zaczął potępiać całą ideę demokracji. Postulował, aby pozbyć się przedstawicieli niższych warstw – trybunów – i oddać rządy w ręce patrycjuszy.

Wieść o jego wystąpieniu wywołała ogromne wzburzenie. Do senatu udali się trybuni i zażądali, aby Koriolan stawił się przed nimi. Gdy ten odmówił, w Rzymie wybuchły zamieszki. W obawie przed gniewem ludu senat przeprowadził w końcu głosowanie i zatwierdził dystrybucję zboża. Trybuni byli usatysfakcjonowani, ale lud nadal domagał się, aby Koriolan publicznie wyraził skruchę – jeżeli przeprosi i obieca, że zachowa swoje opinie dla siebie, będzie mógł nadal dowodzić armią.

Jedna z historyjek o Kissingerze (…) dotyczyła raportu, nad którym Winston Lord pracował przez wiele dni. Kissinger oddał mu go z powrotem z dopiskiem: „To wszystko, na co cię stać?”. Lord poprawił raport, dopracował go i ponownie przekazał Kissingerowi, ale znów otrzymał go z takim samym lakonicznym pytaniem. Gdy jeszcze raz przeredagował tekst i ponownie dostał go z tą samą uwagą, nie wytrzymał i krzyknął: „Tak, do cholery, to wszystko, na co mnie stać”. „Świetnie” – odparł Kissinger. „W takim razie go przeczytam”.

Walter Isaacson, Kissinger

Gnejusz Marcjusz po raz ostatni przemówił do obywateli, którzy słuchali go z zapartym tchem. Zaczął łagodnie, ale z czasem stawał się coraz bardziej dosadny. Jego twarz przybrała pogardliwy wyraz, a ton głosu stał się arogancki. Znów rzucał obelgami. Im dłużej mówił, tym większy gniew ogarniał jego słuchaczy, którzy w końcu go zakrzyczeli.

Po krótkiej naradzie trybuni skazali Koriolana na śmierć i rozkazali strażnikom, aby niezwłocznie strącili go w przepaść ze Skały Tarpejskiej. Tłum był zachwycony takim obrotem sprawy, lecz ostatecznie dzięki interwencji patrycjuszy złagodzono wyrok, zamieniając go na dożywotnią banicję. Lud świętował na ulicach, dowiedziawszy się, że wielki bohater zostanie wygnany z miasta. Nigdy dotąd nie widziano w Rzymie takich uroczystości, nawet z okazji wygranych wojen.

Wnioski

Zanim Koriolan postanowił zająć się polityką, jego imię budziło szacunek.

Dzięki swoim wojennym dokonaniom zyskał opinię człowieka o wielkiej odwadze. Ponieważ ludzie niewiele o nim wiedzieli, na jego temat krążyły rozmaite legendy. Ale kiedy stanął przed rzymskimi obywatelami i przemówił, jego dostojeństwo i tajemniczość znikły. Okazał się zupełnie inny, niż wyobrażali go sobie ludzie – przechwalał się i pysznił jak pospolity żołnierz, a gdy czuł się niepewnie, obrażał i szkalował swoich przeciwników. Rozbieżność między legendą a rzeczywistością przyniosła wielkie rozczarowanie tym, którzy wierzyli w swojego bohatera. Im więcej Koriolan mówił, tym mniej majestatyczny się stawał. Jeżeli ktoś nie potrafi kontrolować swoich słów, nie potrafi także panować nad sobą i nie zasługuje na szacunek.

Gdyby Koriolan mówił mniej, nikt nie poczułby się urażony, a jego prawdziwa natura nie wyszłaby na jaw. Zachowałby swoją reputację, z pewnością zostałby konsulem i mógłby dążyć do celów godzących w demokrację. Ludzki język jest bestią, którą niewielu potrafi okiełznać. Ciągle usiłuje wyrwać się z klatki, a gdy nieujarzmiony zacznie hulać samopas, może narobić wiele szkód. Władza nie może przypaść tym, którzy trwonią słowa.

Król (Ludwik XIV) utrzymuje sprawy państwowe w najgłębszej tajemnicy. Ministrowie uczestniczą w posiedzeniach rady, on jednak odsłania przed nimi swoje plany tylko wtedy, gdy przemyśli wszystko gruntownie i podejmie ostateczną decyzję. Szkoda, że nie możesz go wtedy zobaczyć. Jego twarz przybiera nieprzenikniony wyraz, oczy mają lisie spojrzenie. O sprawach państwa nie rozprawia z nikim oprócz ministrów. Z dworzanami mówi jedynie o ich przywilejach albo powinnościach. Nawet najbardziej błaha z jego wypowiedzi brzmi jak ogłoszenie wyroku.

Primi Visconti (Louis Bertrand, Louis XIV, 1928)

Ostrygi otwierają się podczas pełni Księżyca. Gdy krab widzi ostrygę, wrzuca do jej skorupy kamień lub kawałek wodorostu, by nie mogła się zamknąć i stała się jego pożywieniem. Taki los spotyka tego, kto otwiera usta zbyt szeroko i w ten sposób zdaje się na łaskę słuchacza.

Leonardo da Vinci

Postępowanie godne naśladowania

Na dworze Ludwika XIV arystokraci i ministrowie dniami i nocami rozprawiali o sprawach państwa. Naradzali się, spierali, zawierali i zrywali sojusze, znowu się spierali, aż w końcu następował przełom – wybierano dwóch przedstawicieli, którzy mieli zaprezentować różne stanowiska samemu królowi, by ten podjął ostateczną decyzję. Potem należało uzgodnić jeszcze jedno: w jaki sposób sformułować kwestie pod rozwagę monarchy. Co trafi Ludwikowi do przekonania, a co go rozzłości? O jakiej porze dnia i w której części Wersalu delegaci powinni stanąć przed jego obliczem? Jakie powinni mieć miny?

Kiedy wszystko było ustalone, nadchodziła wreszcie podniosła chwila i dwaj mężczyźni udawali się na audiencję. Król zaszczycał ich uwagą i z nieodgadnionym wyrazem twarzy słuchał w milczeniu, jak każdy z nich wyłuszcza swoje argumenty. Gdy wreszcie kończyli mówić i pytali Ludwika o zdanie, ten odpowiadał: „Zobaczymy”. Potem wychodził.

Ministrom i dworzanom nigdy nie było dane poznać jego opinii – po prostu oglądali efekty, gdy kilka tygodni później zapadały decyzje. Monarcha nigdy nie zawracał sobie głowy konsultowaniem z nimi spraw, które poddawali mu pod rozwagę.

Niezręczne słowa poddanego często bywają bardziej dotkliwe niż wspomnienie jego niecnych czynów. Nieżyjący już hrabia Essex powiedział królowej Elżbiecie, że warunki, które mu postawiła, są tak pokręcone jak jej kończyny. Zapłacił za to głową, a nawet próba rewolty uszłaby mu płazem, gdyby nie ta przemowa.

Walter Raleigh

Wnioski

Ludwik XIV był człowiekiem niezwykle małomównym. Jego najsłynniejsza wypowiedź brzmi: „Państwo to ja” (L’État, c’est moi) – trudno o coś bardziej zwięzłego, a zarazem pełnego treści. Nie mniej słynne „Zobaczymy” należy do kilku lapidarnych zwrotów, których używał w odpowiedzi na różnego rodzaju prośby.

Ludwik nie zawsze był taki lakoniczny – w młodości słynął z tego, że wygłaszał długie przemowy, rozkoszując się własną elokwencją. Późniejsza oszczędność w słowach była maską, którą narzucił sobie sam, by sprawować kontrolę nad swoimi poddanymi. Nikt nie był pewien swojej sytuacji i nie potrafił przewidzieć, jak zareaguje król. Nie dało się go omamić, mówiąc mu to, co chciałby usłyszeć, ponieważ nikt nie miał pojęcia, co Ludwik chciałby usłyszeć. Podczas audiencji dworzanie opowiadali bez przerwy o sobie, ujawniając informacje, które milczący monarcha mógł później wykorzystać przeciwko nim.

Małomówność była jednym z fundamentów jego władzy. Sprawiała, że wszyscy dookoła czuli przed nim respekt i byli mu posłuszni. Jak napisał Henri de Saint-Simon: „Nikt tak dobrze jak on nie potrafił sprzedać swoich słów, uśmiechów, a nawet spojrzeń. Wszystko w nim było cenne, ponieważ tworzył różnice, a oszczędność w słowach potęgowała jego majestat”.

Bardziej szkodliwe jest dla ministra powiedzieć coś głupiego, niż zrobić.

Kardynał Retz

Tajniki władzy

Pod wieloma względami władza opiera się na grze pozorów i kiedy mówicie mniej, wydajecie się wspanialsi i potężniejsi niż w rzeczywistości. Wasze milczenie sprawia, że inni czują się niepewnie. Ludzie mają potrzebę interpretowania i wyjaśniania – muszą wiedzieć, co myślicie. Jeżeli zapanujecie nad tym, co ujawniacie, nie będą w stanie przejrzeć waszych zamiarów.

Zdawkowymi odpowiedziami i milczeniem zepchniecie ich do defensywy, a wtedy zaczną nerwowo wypełniać ciszę, zdradzając cenne informacje o sobie i swoich słabych punktach. Po spotkaniu poczują się ograbieni z tajemnic i w drodze do domu będą rozpamiętywać każde wasze słowo. Skupienie na waszych krótkich wypowiedziach doda wam jeszcze więcej powagi.

Małomówność jest nie tylko cechą królów i mężów stanu, ale przydaje się w wielu innych sferach życia. Im mniej mówicie, tym bardziej poważni i tajemniczy się wydajecie. Jako młody artysta Andy Warhol odkrył, że samym mówieniem na ogół nie można skłonić ludzi do takiego postępowania, jakiego od nich oczekujemy – będą sprzeciwiać się naszej woli ze zwykłej przekory. Wyznał kiedyś przyjacielowi: „Przekonałem się, że w gruncie rzeczy człowiek ma większą moc, kiedy zamilknie”.

Później Warhol stosował tę strategię z dużym powodzeniem. Wywiady, których udzielał, stanowiły przykład enigmatycznych wypowiedzi – mówił coś niejasnego i zawiłego, a prowadzący rozmowę usiłował to rozgryźć, wyobrażając sobie, że w tych często pozbawionych sensu zdaniach kryje się głęboka treść. Warhol rzadko mówił o swojej pracy; pozwalał innym na snucie domysłów. Nauczył się tego od mistrza tajemniczości Marcela Duchampa, innego genialnego artysty, który zauważył, że im mniej mówi o swojej pracy, tym więcej mówią o niej ludzie. A im większe zainteresowanie budziły jego dzieła, tym wyższe osiągały ceny.

Mówiąc mniej, niż to konieczne, stwarzacie pozory mądrości i siły. Mniejsze jest również ryzyko, że powiecie coś głupiego albo nawet niebezpiecznego. W 1825 roku na rosyjskim tronie zasiadł car Mikołaj I. Wkrótce potem wybuchło powstanie dekabrystów – postępowych liberałów, którzy domagali się reform gospodarczych i politycz nych. Car brutalnie stłumił rebelię, a większość jej przywódców, w tym Kondratija Rylejewa, skazał na śmierć. W dniu egzekucji Rylejew stanął na szafocie z pętlą na szyi. Kiedy jednak otworzyła się pod nim zapadnia, lina pękła pod jego ciężarem i runął na ziemię. W tamtych czasach zdarzenia tego rodzaju traktowano jako znak opatrzności i zazwyczaj skazaniec, który uszedł z życiem, mógł liczyć na ułaskawienie.

Rylejew, potłuczony i brudny, ale przekonany, że uniknął śmierci, podniósł się z ziemi.

– Widzicie? – zawołał do tłumu. – W Rosji nie potrafią nawet zrobić porządnego sznura.

Do Pałacu Zimowego natychmiast udał się posłaniec z wieścią o nieudanej egzekucji. Mikołaj I był zirytowany i zawiedziony takim obrotem sprawy, mimo to sięgnął po pióro, by podpisać akt ułaskawienia.

– Czy Rylejew coś powiedział, kiedy wydarzył się cud? – zapytał.

– Tak, najjaśniejszy panie – odparł posłaniec. – Powiedział, że w Rosji nie potrafią nawet zrobić porządnego sznura.

– W takim razie udowodnimy, że jest inaczej.

Car podarł dokument i następnego dnia Rylejew zawisnął ponownie. Tym razem lina wytrzymała.

Morał: kiedy coś powiecie, nie można już tego cofnąć. Dlatego panujcie nad swoimi słowami. Ze szczególną ostrożnością posługujcie się sarkazmem. Czasem chwilowa satysfakcja z wypowiedzenia kąśliwej uwagi może nie być warta ceny, jaką przyjdzie wam za nią zapłacić.

Wizja: Wyrocznia delficka. Kiedy przybysze pytali wyrocznię o radę, kapłanka mówiła coś niezrozumiałego, w czym doszukiwano się ukrytego znaczenia. Nikt nie podważał słów wyroczni – decydowały one o życiu i śmierci.
Rzeczywistość: Nigdy nie otwieraj ust, zanim nie zrobią tego twoi podwładni. Im dłużej milczę, tym szybciej inni się rozgadują. A gdy ruszają ustami, poznaję ich prawdziwe zamiary. Kiedy władca nie jest tajemniczy, ministrowie zawsze znajdą okazje, by go wykorzystać.

Han Feizi, filozof chiński, III w. p.n.e.

Wyjątki

Zdarzają się sytuacje, w których milczenie nie jest najlepszym wyjściem. Człowiek milczący może wzbudzać podejrzenia albo nawet niepewność, zwłaszcza gdy sprawuje władzę; niejasna lub dwuznaczna wypowiedź może rodzić nieoczekiwane domysły. Dlatego małomówność jest strategią, którą należy stosować z rozwagą i tylko w odpowiednich okolicznościach. Czasami rozsądniej jest brać przykład z nadwornego błazna, który udaje głupca, lecz zdaje sobie sprawę, że jest mądrzejszy od króla. Błazen dużo mówi, zabawiając wszystkich, i nikt nie podejrzewa, że jest kimś więcej niż tylko niegroźnym głupkiem.

Ponadto słowa mogą służyć jako zasłona dymna dla waszych podstępów. Zajmując słuchacza rozmową, możecie go rozproszyć i omamić; im więcej mówicie, tym łatwiej uśpicie jego czujność. Człowiek gadatliwy nie sprawia wrażenia przebiegłego manipulatora, ale wydaje się raczej pospolity i nieszkodliwy. Jest to odwrotność strategii milczenia, którą stosują potężni – gdy mówicie więcej, wydajecie się słabsi i mniej inteligentni, dzięki czemu łatwiej będzie wam podejść upatrzoną ofiarę.

Prawo 5

Tak wiele zależy od reputacji – dlatego strzeż jej JAK OKA W GŁOWIE

Nauka:

Reputacja jest fundamentem władzy. Sama reputacja wystarczy, by zastraszać i wygrywać. Ten, kto ją traci, staje się bezbronny i narażony na ataki ze wszystkich stron. Dlatego twoja reputacja musi być niepodważalna. Przygotuj się na potencjalne ataki i udaremniaj je, zanim nastąpią. Naucz się niszczyć swoich wrogów, podważając ich reputację. Potem stań z boku i przyglądaj się, jak opinia publiczna wydaje na nich wyrok.

Postępowanie godne naśladowania I

Podczas wojny w Epoce Trzech Królestw (III w.) chiński generał Zhuge Liang, dowodzący siłami królestwa Shu, wysłał swoją armię do odległego obozu, sam natomiast został w niewielkim miasteczku z garstką żołnierzy. Pewnego dnia wartownik przybiegł do niego z alarmującą wieścią – do garnizonu zbliżały się liczące sto pięćdziesiąt tysięcy ludzi wrogie siły, którymi dowodził generał Sima Yi. Mając do dyspozycji jedynie stuosobowy oddział, Liang znalazł się w beznadziejnej sytuacji. Był słynnym wodzem i wszystko wskazywało na to, że dostanie się do niewoli.

Jednak zamiast rozpaczać nad swoim losem albo tracić czas na rozmyślanie o przyczynach porażki, Liang rozkazał swoim podwładnym, by opuścili flagi, otwarli bramy i ukryli się. Potem zasiadł w najlepiej widocznym miejscu na murze obronnym, ubrany w obrzędową szatę, zapalił kadzidło i zaczął śpiewać, akompaniując sobie na lutni. Po kilku minutach zobaczył nadciągające szeregi wrogiej armii. Udając, że ich nie widzi, kontynuował swoje śpiewy.

Wkrótce nieprzyjaciel podszedł bliżej i Sima Yi rozpoznał człowieka na murze. Choć jego żołnierzy korciło, by wtargnąć do niestrzeżonego miasta przez otwarte bramy, generał wahał się i nie wydał rozkazu do ataku. Przez chwilę przyglądał się Liangowi, a potem zarządził natychmiastowy odwrót.

Rada zwierząt

Złe, które wszędy trwogę rozpościera,
Złe, które niebo w swym gniewie wywiera
Na karę ziemi za zbrodnie przeklętej,
Dżuma (albowiem trzeba ją wymienić),
Gotowa we dniu cały świat wyplenić,
Walczyć poczęła z Zwierzęty.
Nie wszystkieć, prawda, umierały, ale
Zaraza wszystkich zesłabiła wcale:
Nie widać było, by który
Pokarmu dla się szukał i napicia;
Każdy z nich chory, smutny i ponury,
Czekał na koniec mdlejącego życia.
Liszki do kaczek już się nie skradały,
Wilk się nie czaił na niewinne cielę,
Synogarlice z krzaków pozmykały…
Zniknęła miłość, zniknęło wesele!
Lew zatem, zwierzęcego król udzielny państwa,
Uczynił walną radę z swojego poddaństwa:
„O moi, rzecze, mili przyjaciele!
Czujemy złe powszechne, i wątpić nie trzeba,
Że to za nasze winy jest z wyroku nieba.
Kto tu z nasz najwinniejszy, niechaj na ofiarę
Pójdzie gniewu boskiego; może srogą karę
Ubłagamy tym czynem; może (kto zaprzeczy?)
Jednego zguba skazę powszechną uleczy.
Dzieje stare nas uczą, że w takowej mierze
Za niewinnych szło jedno najwinniejsze zwierzę.
Nie pochlebiajmy sobie, i bez pobłażenia
Chciejmy ściśle rozważyć stan swego sumienia.
Co się więc tyczy najprzód mnie samego,
Wyznaję, iżem dość poczynił złego.
Nieraz bez prawa żadnego napadłem
Na cudze stada i sąsiedzkie sioła,
Bydląt niewinnych tysiące pojadłem,
Cóż mi te, proszę, zrobiły? nic zgoła.
Nawet zjadałem – (jeśli wyznać szczerze)
Pasterze.
Jeżeli tedy ze mnie jest potrzeba,
Pójdę sam za was na ofiarę nieba;
Lecz sądzę, by rzetelnie, jakem ja uczynił,
Każdy z was równym siebie sposobem obwinił;
Bowiem podług słuszności życzyć nam należy,
By zginął najwinniejszy”. A wtem Lis wybieży
Na środek koła: „Miłościwy panie,
Skrupuł ci, rzecze, podał to wyznanie.
I cóż to za grzech, uważcie zwierzęta,
Jeść niewolnicze i głupie bydlęta?
I owszem, dla nich honor czynisz, panie!
Jeślić się które na pokarm dostanie.
Co zaś pasterze, o! ci wszyscy warci,
By żywcem byli ze skóry obdarci!
To są tyrani, co w srogiej zniewadze
Chcą mieć nad nami chimeryczną władzę”.
To Lis wymówił, a podchlebce mili
Zgodnie toż samo stwierdzili.
Nie chciano zatem zbytnie przetrząsać i innych
Potężniejszych matedor, choć najbardziej winnych;
Ni zajadłość Lamparta, ni Tygrysa zbrodnie:
Wzgląd miano na każdego, kto broił swobodnie.
Zgoła wszystkie Zwierzęta, lubo grzeszne były,
Za mniej winnych, za świętych jednak się sądziły.
Nareszcie Osioł, w podobnym sposobie
Zaczyna spowiedź: „Przypominam sobie
Iżem raz, rzecze, o wieczornej chwili,
Szedł po święconej Kamedułów łące:
Głód wielki, pochop, i ziółka pachnące,
Czyli też, myślę, djabli mnie skusili,
Że garstkę trawy zerwałem;
Źlem to uczynił, bo prawa nie miałem.
– Łotr i złoczyńca!” wszyscy krzyknęli.
Wilk na trzy części kazanie podzieli,
Że winien Osioł pójść na ofiarę.
Cały go naród lżył i przeklinał,
Że na nich ściągnął tak srogą karę.
Jeść cudzą trawę: co za kryminał!
Zatem na Osła padł wyrok śmierci:
Żywcem roztargać na ćwierci.

Jean de La Fontaine, Bajki

Wnioski

Zhuge Liang był powszechnie znany jako Drzemiący Smok, a jego wojenne czyny przeszły do legendy. Pewnego razu przybył do jego obozu człowiek podający się za oficera, który zdezerterował z wrogiej armii. Zaoferował pomoc armii Shu, jednak Liang od razu zwietrzył podstęp i kazał go ściąć. W ostatniej chwili wstrzymał egzekucję i oświadczył, że daruje szpiegowi życie, jeśli ten zgodzi się zostać podwójnym agentem. Przerażony i wdzięczny mężczyzna przystał na jego warunki. Wkrótce zaczął przekazywać swoim przełożonym fałszywe informacje, dzięki czemu Liang wygrał kilka bitew.

Innym razem Liang wykradł generalską pieczęć i sporządził fałszywe rozkazy, wysyłając oddziały wroga na odległe placówki. Kiedy rozproszył nieprzyjacielskie siły, mógł opanować trzy twierdze, co pozwoliło mu przejąć kontrolę nad szlakiem prowadzącym w głąb wrogiego królestwa. Rozpuścił również pogłoskę, że jeden z nieprzyjacielskich generałów jest zdrajcą, zmuszając go do ucieczki i doprowadzając do połączenia sił z armią Shu. Uchodził za najsprytniejszego wodza w Chinach; człowieka, który zawsze chowa w zanadrzu jakąś sztuczkę. Pielęgnował swoją reputację – potężną broń, za pomocą której siał postrach.

Sima Yi walczył z Drzemiącym Smokiem dziesiątki razy i dobrze go znał. Kiedy przybył do opuszczonego miasta i zobaczył go na murze, nie posiadał się ze zdumienia. Taoistyczne szaty, śpiew, kadzidło – to musiała być jakaś gra. Liang najwyraźniej drwił sobie z niego i prowokował go, próbując wciągnąć w pułapkę. Jego zachowanie wyglądało jednak na grubymi nićmi szytą mistyfikację i przez chwilę Sima pomyślał, że jego przeciwnik faktycznie jest sam. Ale tak bardzo bał się Lianga, że nie odważył się tego sprawdzić. W tym właśnie tkwi potęga reputacji – może powstrzymać wielką armię, a nawet zmusić ją do odwrotu, i to bez jednego wystrzału.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki