W serii ukazały się ostatnio:

Mateusz Marczewski Pasażerowie. Ayahuasca i duchy Amazonii

Aleksandra Łojek Belfast. 99 ścian pokoju (wyd. 3)

Katarzyna Bednarczykówna Masz się łasić. Mobbing w Polsce

Anna Maziuk Niedźwiedź szuka domu

Anna Malinowska Sosnowiec. Nic śląskiego

Anna Sawińska Przesłonięty uśmiech. O kobietach w Korei Południowej (wyd. 2 zmienione)

Adam Zadworny Heweliusz. Tajemnica katastrofy na Bałtyku

Zbigniew Rokita Królowie strzelców. Piłka w cieniu imperium (wyd. 2 rozszerzone)

Thomas Orchowski Wyspa trzech ojczyzn. Reportaż z podzielonego Cypru (wyd. 2)

Maciej Czarnecki Dzieci Norwegii. O państwie (nad)opiekuńczym (wyd. 3)

Maciej Czarnecki Dla dobra dziecka. Szwedzki socjal i polscy rodzice

Bartosz Józefiak Wszyscy tak jeżdżą (wyd. 2)

Aleksandra Boćkowska Gdynia. Pierwsza w Polsce

Anna Malinowska Od Katowic idzie słońce (wyd. 2)

Anna Bikont Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów

John McPhee Plac Zgody. Wieczyście neutralna Szwajcaria

Marta Grzywacz Radość Soboty. Archiwum życia i śmierci

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen (wyd. 5)

Paweł Smoleński Trędowate kobiety czyszczą ryż

Marta Wroniszewska Matka bez wyboru. O kobietach, które opuściły swoje dzieci

Barbara Seidler Pamiętajcie, że byłem przeciw. Reportaże sądowe (wyd. 3)

François-Henri Désérable Kruszenie świata. Podróż do Iranu

Martyna M. Wojtkowska W Nowej Zelandii wschodzi słońce. Wojenna tułaczka polskich dzieci

Katarzyna Kobylarczyk Ciałko. Hiszpania kradnie swoje dzieci (wyd. 2)

Patrick Radden Keefe Cokolwiek powiesz, nic nie mów. Zbrodnia i pamięć w Irlandii Północnej (wyd. 3)

Thomas Orchowski Pasterzy jest coraz mniej. Reportaż z Krety

Karolina Bednarz Kwiaty w pudełku. Japonia oczami kobiet (wyd. 3)

Linda Polman Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej (wyd. 4)

Agata Komosa-Styczeń Wyspa niechcianych kobiet

Ilona Wiśniewska Hjem. Na północnych wyspach

Nicola Lagioia Ciao amore, ciao. Morderstwo w Rzymie

Paweł Smoleński Zielone migdały, czyli po co światu Kurdowie (wyd. 2)

Tomáš Forró Śpiew syren. W głąb wojennej Ukrainy

Will Storr Nadprzyrodzone. Śledztwo w sprawie duchów

Jacek Hołub Wszystko mam bardziej. Życie w spektrum autyzmu (wyd. 2 zmienione)

Remigiusz Ryziński Dziwniejsza historia (wyd. 2 rozszerzone)

W serii ukaże się m. in.:

Andrzej Dybczak Gugara (wyd. 2 zmienione)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Tytuł oryginału angielskiego The Nazi and the Psychiatrist. Hermann Göring, Dr. Douglas M. Kelley, and a Fatal Meeting of Minds at the End of WWII

Projekt okładki Agnieszka Pasierska

Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś

Fotografia na okładce: Hermann Göring składa zeznania przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze, marzec 1946 © Raymond D’Addario / Galerie Bilderwelt / Getty Images

Copyright © 2013 by Jack El-Hai

This edition published by arrangement with PublicAffairs, an imprint of Basic Books Group, a division of Hachette Book Group, Inc., New York, NY, USA. All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2025

Copyright © for the Polish translation by Jarosław Skowroński, 2025

Opieka redakcyjna Tomasz Zając

Redakcja Anastazja Oleśkiewicz

Konsultacja psychiatryczna dr hab. n. med. Tadeusz Nasierowski

Korekta Izabela Jorrot / d2d.pl, Anna Strożek / d2d.pl

Skład Robert Oleś

Książka ukazała się wcześniej po polsku pod tytułem Göring i psychiatra. Tragiczny pojedynek umysłów.

Konwersja i produkcja e-booka: d2d.pl

ISBN 978-83-8396-233-7

Estelli El-Hai i doktorowi Arnoldowi E. Aronsonowi

Z wyrazami miłości – i wdzięczności

Główne postacie

Zarząd norymberskiego więzienia

Pułkownik Burton Andrus

komendant

Kapitan John Dolibois

porucznik kwatermistrzostwa

Porucznik Gustave Gilbert

psycholog

Major Douglas McGlashan Kelley

psychiatra

Howard Triest

tłumacz w czasie procesów norymberskich

Oskarżeni

Karl Dönitz

admirał, wyznaczony na następcę Hitlera

Hans Frank

generalny gubernator w Polsce

Wilhelm Frick

minister spraw wewnętrznych Rzeszy, protektor Czech i Moraw

Walther Funk

minister gospodarki Rzeszy

Hermann Göring

marszałek Rzeszy, dowódca Luftwaffe

Rudolf Hess

zastępca Hitlera

Alfred Jodl

szef sztabu dowodzenia OKW (Oberkommando der Wehrmacht)

Ernst Kaltenbrunner

szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA)

Wilhelm Keitel

szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW)

Robert Ley

szef Niemieckiego Frontu Pracy

Konstantin von Neurath

minister spraw zagranicznych Rzeszy (do 1938)

Franz von Papen

wicekanclerz Rzeszy

Erich Raeder

naczelny dowódca niemieckiej marynarki wojennej (1928–1943)

Joachim von Ribbentrop

minister spraw zagranicznych Rzeszy

Alfred Rosenberg

główny ideolog Rzeszy i zarządca okupowanych terytoriów wschodnich

Fritz Sauckel

generalny pełnomocnik do spraw wykorzystania siły roboczej (pracowników przymusowych)

Hjalmar Schacht

prezes Reichsbanku (do 1937)

Baldur von Schirach

przywódca Hitlerjugend

Arthur Seyss-Inquart

kanclerz Austrii, potem namiestnik Rzeszy w Marchii Wschodniej (Austrii), komisarz Rzeszy w Holandii

Albert Speer

minister uzbrojenia i amunicji

Julius Streicher

redaktor naczelny „Der Stürmer”

Urzędnicy Trybunału Wojskowego w Norymberdze

William „Wild Bill” Donovan

specjalny asystent głównego oskarżyciela

Robert Jackson

główny oskarżyciel z ramienia USA w Międzynarodowym Trybunale Wojskowym w Norymberdze

Geoffrey Lawrence

brytyjski sędzia, przewodniczący Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze

Rodzina Douglasa McGlashana Kelleya

Charles McGlashan

dziadek

June McGlashan Kelley

matka

George „Doc” Kelley

ojciec

Alice Vivienne „Dukie” Hill Kelley

żona

Doug, Alicia i Allen Kelley

dzieci

Rozdział 1 Dom

Kelleyowie mieszkali w przestronnej, utrzymanej w śródziemnomorskim stylu willi stojącej przy Highgate Road na wzgórzach Kensington, na północ od Berkeley w Kalifornii. Pokryty czerwoną dachówką dach tego domu górował nad odległymi ruchliwymi wodami zatoki, ale bliżej, za czterema tarasami i kamiennymi schodami, prowadzącymi wśród sekwoi i drzew owocowych, leżał cmentarz Sunset View.

Pośrodku dziedzińca zbudowanego „w podkowę” domu Kelleyów stała mała karuzela, a obok był basenik dla dzieci. Drzwi frontowe prowadziły do holu. Z lewej strony znajdowała się kuchnia, w której doktor przygotowywał rodzinne posiłki, korzystając z dużej kuchenki, blachy do pieczenia i maszynki do mięsa. Do kuchni przylegała spiżarnia z lodówką. Najstarszy syn usiadł kiedyś na tym mruczącym urządzeniu, zastanawiając się, jak by tu zamordować ojca siekierą.

Po prawej stronie holu była łazienka, w której pierwszego dnia 1958 roku rozegrała się makabryczna scena, a dalej szło się do salonu z kominkiem, długą sofą i zielonym skórzanym fotelem doktora. Salon wyłożony był dywanem, a meble stały przy ścianach, by mogło się w nim pomieścić więcej gości. Czasami doktor Kelley urządzał tam dla swojego najstarszego syna pewną zabawę. Chłopiec musiał wychodzić z pokoju, a tymczasem ojciec przesuwał na przykład ołówek na stoliku do kawy. Gdy syn wracał, musiał odgadnąć, co się zmieniło.

Za salonem znajdowała się sypialnia doktora i jego żony Dukie. Z okien roztaczał się widok na dwudziestoarową przestrzeń za domem. Ze schowka na końcu korytarza dzieci mogły podsłuchiwać kłótnie rodziców.

Z salonu prowadziły na piętro czarne metalowe schody. Dziura po kuli, zasłonięta dywanikiem, przebijała drewnianą podłogę górnego holu, zalanego światłem słonecznym spływającym z wysokich okien. Prowadzący do gabinetu Kelleya korytarz mieścił z boku schowek z utensyliami do magicznych trików doktora.

Z okna gabinetu roztaczał się wspaniały widok na zatokę Golden Gate i więzienie na wyspie Alcatraz. Gdy Kelley odwracał się do okna, mógł skierować wzrok na Alcatraz i wspominać miesiące pracy w innym więzieniu – w Norymberdze. Na biurku doktora panował porządek. W szafkach i w małym laboratorium znaleźć można było piłki do kości, palniki spirytusowe, różne naczynia, kolekcje kryształów i preparatów roślinnych, dwie ludzkie czaszki i bogaty zapas chemikaliów, w tym wielu trujących.

Dzieci Kelleyów miały swoje sypialnie w suterenie. Bały się niespodziewanych wizyt ojca „na dobranoc”. Gdy słyszały skrzypienie schodów, miały kilka sekund na wzięcie się w garść i przygotowanie na każdy z jego nastrojów.

Ta ostatnia kłótnia zaczęła się w kuchni. Często, gdy dochodziło do awantur między doktorem a jego żoną, Dukie pakowała swoje rzeczy i znikała na dzień z domu. Tym razem wybuch wściekłości wyniósł doktora poza kuchnię i zaprowadził z wrzaskiem aż do jego gabinetu. Kelley trzasnął drzwiami tak, że porcelanowy próg się rozbił, a odłamki zasypały schody. Po kilku chwilach doktor wyłonił się ze swojego pokoju, trzymając coś w dłoni. Zbiegł po schodach i zatrzymał się na półpiętrze, wznoszącym się nad salonem niczym scena. Wykrzyknął słowa, które przeraziły jego żonę, ojca i dzieci. Potem włożył tę rzecz do ust i połknął.

Rozdział 2 Mondorf-les-Bains

Samolot, mały piper L-4, nie był w stanie wznieść się w powietrze. Jego jedyny pasażer, Hermann Göring – niegdyś as myśliwski z I wojny światowej, a potem szef groźnej Luftwaffe i najwyższy rangą żyjący jeszcze dostojnik III Rzeszy – był za ciężki, by samolocik mógł wystartować.

Dla Göringa była to rzadka w ostatnich dniach chwila odprężenia. Od tygodni żył w ciągłym ruchu, niepewności i zagrożeniu. Musiał porzucić swoją ukochaną posiadłość myśliwską Carinhall 1 i ścierpieć rozkaz aresztowania wydany przez Hitlera, gdy zgłosił gotowość – co w jego oczach było czynem heroicznym – do przejęcia władzy nad nazistowskim państwem. Wkrótce potem Göring dowiedział się o rozkazie Martina Bormanna nakazującym niemieckim żołnierzom zlikwidowanie go. Udało mu się jednak wymknąć z rąk SS.

Niecałe czterdzieści osiem godzin przed próbą wzniesienia się piperem, w przeddzień kapitulacji Niemiec, 7 maja 1945 roku, Göring wysłał przez poszarpaną już linię frontu list do dowództwa amerykańskiego 2. Uznał klęskę nazistowskich Niemiec i zaofiarował aliantom swoją pomoc przy tworzeniu nowego rządu Rzeszy. Amerykański generał brygady Robert I. Stack zdumiał się bezczelnością autora listu i poprowadził oddział żołnierzy w dżipach, by wziąć Göringa do niewoli. Amerykanie natrafili na marszałka Rzeszy pod austriackim miasteczkiem Radstadt, na południe od Salzburga. Göring poruszał się mercedesem z kuloodpornymi szybami w kolumnie innych samochodów.

Szofer odwrócił się do Göringa ze słowami: „To są Amerykanie, Herr Reichsmarschall”[1]. Göring dodał odwagi żonie, mówiąc „Mam dobre przeczucia”. Stack wysiadł z samochodu US Army i obaj wysocy dowódcy wymienili saluty. Dla Göringa i jego żony – niegdyś jednej z najpotężniejszych par w Europie – wojna się skończyła. Emmy się rozpłakała 3. To spotkanie z nieprzyjacielskimi oficerami na zatłoczonej uciekinierami drodze „było dla nas niezwykle bolesnym momentem” – napisała później.

Stack zatelefonował do polowej kwatery generała Dwighta D. Eisenhowera, naczelnego dowódcy sił alianckich w Europie, i przekazał mu wiadomość o zatrzymaniu Göringa. Marszałek Rzeszy, który uważał się za najbardziej charyzmatycznego i najpopularniejszego z niemieckich przywódców 4, wierzył, że Eisenhower każe go wkrótce wypuścić. Amerykańscy żołnierze odwieźli Göringa i jego rodzinę do zamku Fischhorn koło Zell am See, gdzie ulokowano więźniów w pokojach na piętrze 5. Göringowie zjedli tam obiad w towarzystwie Stacka, dowcipkując przy stole. Marszałek powiedział żonie, że nazajutrz pojedzie na spotkanie z Eisenhowerem, ale rychło do niej wróci. „Nie martw się, jeśli nie będzie mnie dzień czy dwa” 6. Po chwili namysłu dodał: „Prawdę mówiąc, mam przeczucie, że sprawy dobrze się ułożą. Ty też tak sądzisz?”.

Göring spędził tę noc w kwaterze amerykańskiej 7 armii w Kitzbühel 7, gdzie znów poprosił o zapewnienie mu bezpieczeństwa i spotkanie z Eisenhowerem. Jednak pilnujący go oficerowie powiedzieli mu, że nie sądzą, by do takiego spotkania kiedykolwiek doszło. Niemniej Stack i jego sztabowcy traktowali Göringa z kurtuazją: nazistowski przywódca pił szampana z amerykańskimi żołnierzami, pozował do fotografii, wystąpił na konferencji prasowej 8. Po raz ostatni traktowany był jak wysoki przedstawiciel państwa – czyli jak ktoś, kim wciąż był we własnych wyobrażeniach.

Następnego ranka Göring, ubrany w szary mundur Luftwaffe, został zabrany na pobliskie lądowisko i wsadzony do ciasnej kabiny pipera. Okazało się, że tak lekka maszyna nie jest w stanie unieść ponadstudwudziestodwukilogramowego ciała marszałka Rzeszy.

Znaleziono jednak nieco większy samolot – piper L-5 – który, jak się okazało, miał dość mocy do wykonania tego zadania 9. Göring zajął miejsce z tyłu, ale wtedy wynikła kolejna trudność – nie mógł dopiąć na brzuchu pasa bezpieczeństwa. Wziął do ręki luźną klamrę i powiedział do pilota, kapitana Bo Fostera: „Das gut”[2]. Później nonszalancko wystawił łokieć za okienko samolotu, gdy ten kołował na pas, a potem wystartował.

Piper potrzebował pięćdziesięciu pięciu minut, by dolecieć do Augsburga w Niemczech, gdzie czekali już oficerowie wywiadu 7 armii amerykańskiej. Po drodze Göring i Foster rozmawiali w mieszance niemieckiego i angielskiego o tym, co widzieli w dole. Göring pokazywał lotniska i zakłady przemysłowe, które rozpoznawał. Wymieniali też uwagi na inne tematy. Foster zapytał, kiedy Niemcy rozpoczęli prace nad samolotami odrzutowymi, a Göring odparł: „Za późno”, i roześmiał się. Reichsmarschall był dowcipny i błyskotliwy. Foster miał w kaburze pistolet kalibru 45, ale gdyby jego więzień – świetny przecież pilot – spróbował, korzystając z okazji, przejąć kontrolę nad maszyną, Amerykanin nie byłby w stanie oderwać rąk od przyrządów, by się obronić. Tak więc zarówno on, jak i jego słynny jeniec byli wobec siebie nawzajem bezbronni.

Gdy wylądowali, Foster poprosił Göringa o autograf na pustym formularzu raportu z lotu. Po godzinie spędzonej tak blisko marszałka Rzeszy czuł się trochę skonsternowany. „Zobaczyłem, że był jak jeden z naszych oficerów […] w podobnej sytuacji – wspominał kilkadziesiąt lat później. – Nie mogę powiedzieć, żeby to zmieniło moje spojrzenie na wojnę, ale pokazało mi, że są… – To zdanie zostało urwane. – W każdym razie – zakończył – zacząłem wątpić w to wszystko, co wiedzieliśmy o tych wrednych ludziach”.

Emmy i Edda Göring – żona i pięcioletnia córka[3] marszałka Rzeszy – zostały przeniesione do zamku Veldenstein 10 we Frankonii[4], posiadłości będącej od 1939 roku w rękach marszałka Göringa.

W Augsburgu Göring nie cieszył się już takimi przywilejami jak poprzednio. Wartownicy zabrali mu cenną buławę marszałka Rzeszy – ponaddwukilogramowe „berło” z kości słoniowej, ozdobione złotymi orłami, platynowymi krzyżami i sześciuset czterdziestoma diamentami. Otrzymał ją od Hitlera w 1940 roku. Wciąż jednak jadał i popijał w kasynie oficerskim (być może pozwalano mu na to, by chętniej współpracował podczas przesłuchań) 11, otoczony szacunkiem amerykańskich żołnierzy i zainteresowaniem międzynarodowej prasy 12. Gdy po raz ostatni Göring rozmawiał ze swym młodszym bratem Albertem, który podczas wojny wspierał czeski ruch oporu i często pomagał prześladowanym Żydom, wspomniał, że zdaje sobie sprawę, iż zapewne nieprędko opuści więzienie. „A ty chyba szybko wyjdziesz – powiedział Albertowi – więc zaopiekuj się moją żoną i dzieckiem. Do widzenia” 13.

Eisenhower nadal ignorował życzenie Göringa, który chciał spotkać się z nim w cztery oczy. Wkrótce marszałek dowiedział się, że ma być gotów na kolejną przeprowadzkę. Pozwolono mu wziąć ze sobą jedną osobę do pomocy. Wybrał swego długoletniego służącego Roberta Kroppa 14.

Göringa przewieziono do Mondorf-les-Bains w Luksemburgu, gdzie Amerykanie zorganizowali centrum śledcze o kryptonimie „Ashcan” (z podobną dezynwolturą Brytyjczycy nazwali swoje ośrodki śledcze „Dustbin”)[5]. Göring mógł się poczuć raźniej, gdy mu powiedziano, dokąd go przewiozą, bo Mondorf, stare uzdrowisko położone u zbiegu granic Luksemburga, Francji i Niemiec, słynęło ze swoich winnic, parków i hoteli. Jednak jeszcze przed przyjazdem marszałka Rzeszy amerykańscy żołnierze wynieśli ze wspaniałego niegdyś, lecz już podupadłego Palace Hôtel wszystkie meble, wstawiając do pokojów jedynie składane łóżka ze zwykłymi siennikami. Zniknęły żyrandole, a wielkie okna, z których roztaczały się piękne widoki na uzdrowisko, zasłonięto kratami i arkuszami odpornego na stłuczenie pleksiglasu. Żołnierze otoczyli hotel palisadą z czterema wieżami strażniczymi wyposażonymi w karabiny maszynowe, a wkrótce potem zamontowali jeszcze reflektory na pięciometrowych masztach, ogrodzenie z drutu kolczastego pod napięciem i dodatkowe stanowiska broni maszynowej 15.

Przy tych wszystkich przedsięwzięciach trudno było ukryć dowódcy Ashcan, pułkownikowi Burtonowi C. Andrusowi, nowe przeznaczenie hotelu. Jednak się starał, nawet gdy na miejsce przybywali kolejni nazistowscy dygnitarze. W pierwszej grupie znaleźli się wielki admirał Karl Dönitz (ostatni przywódca państwa nazistowskiego, którego Hitler wyznaczył na to stanowisko, by na koniec pogrążyć Göringa), szef Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu (OKW) Wilhelm Keitel, jego zastępca Alfred Jodl, Robert Ley (niezrównoważony psychicznie przywódca Niemieckiego Frontu Pracy, który w niewoli nie interesował się jedzeniem ani piciem, lecz domagał się damskiego towarzystwa 16), będący już po dwóch próbach samobójczych w niewoli Hans Frank – były nazistowski namiestnik Generalnego Gubernatorstwa w Polsce, a ponadto nazistowski ideolog Alfred Rosenberg, zdrowiejący po zwichnięciu kostki, którego nabawił się w trakcie pijatyki z okazji zakończenia wojny, dalej Hjalmar Schacht, były dyrektor Banku Rzeszy, który jeszcze przed wojną sprzeciwił się Hitlerowi i wylądował w obozie koncentracyjnym, a wreszcie Julius Streicher, wydawca osławionego antysemickiego szmatławca „Der Stürmer”, który ostatnie dni wolności spędził w bawarskich Alpach, udając malarza pejzażystę 17. W sumie pod kuratelę Andrusa trafiło pięćdziesięciu dwóch wysokiej rangi niemieckich oficerów i urzędników rządowych 18. Wspominał, że bał się ataku z zewnątrz, „ze strony fanatycznych nazistów, próbujących odbić więźniów 19, albo obywateli Luksemburga, nienawidzących nie tylko nazistów, ale i wszystkich Niemców po tym, jak zostali przez nich potraktowani [podczas wojny]”. W Mondorf-les-Bains dochodziło do siebie stu siedemdziesięciu sześciu Luksemburczyków, którzy przeżyli obozowy horror w Dachau 20 – i trudno byłoby mieć do nich pretensje, gdyby zechcieli dokonać linczu na nazistowskich przywódcach.

Andrus traktował swoją robotę poważnie. Będąc uosobieniem żołnierskiej twardości – z lśniącym hełmem na głowie, okularami w metalowych oprawkach, lapidarnym sposobem mówienia i sztywną sylwetką – dbał, by jego nazistowscy jeńcy odnosili się do niego z respektem. Co prawda magazyn „Time” opisał go jako „pulchnego człowieczka przypominającego nadętego gołębia garłacza” 21, lecz pułkownik był w istocie szczupłym miłośnikiem piłki wodnej 22, urodzonym w stanie Waszyngton. Przy wzroście metr siedemdziesiąt osiem ważył siedemdziesiąt trzy kilogramy. Odznaczył się jako oficer kawalerii w I wojnie światowej. Potem służył jako naczelnik wojskowego zakładu karnego w Fort Oglethorpe w stanie Georgia. Zanim objął swoją funkcję, więzienna dyscyplina w tej placówce przedstawiała się fatalnie. Często dochodziło do ucieczek, a skazani mordercy narzucali własne reguły za pomocą czegoś, co Andrus nazywał sądem kapturowym. Na powitanie Andrusa więźniowie z Fort Oglethorpe wzniecili bunt i zdemolowali budynek. On jednak zmusił prowodyrów do posprzątania bałaganu, zbudował izolatki i napisał nowy regulamin więzienny. Później kazał strażnikom strzelać do więźniów próbujących ucieczki. Od tej pory dyscyplina była wzorowa.

Pod koniec I wojny światowej Andrus został skierowany do garnizonu Monterey w Kalifornii, gdzie służył jako oficer więziennictwa i wywiadu. W latach dwudziestych dowodził oddziałem kawalerii na Filipinach. Koledzy uważali go za sztywniaka i służbistę, nietolerującego żadnych odstępstw od przepisów. Dowództwo armii amerykańskiej uznało, że cechy te predestynują Andrusa do objęcia stanowiska szefa więzienia dla czołowych nazistów.

Göring przybył do Ashcan niezadowolony z braku szacunku amerykańskich strażników, którzy żuli gumę, kiedy wieźli go z lotniska 23. Mając wciąż na sobie swój przepocony mundur Luftwaffe, zameldował się w gabinecie Andrusa, który od razu poczuł do niego antypatię. „Z tym swoim bandziochem pod mundurową kurtką wyglądał jak tłuścioch”, zauważył Andrus, dodając, że Göring sprawił wrażenie „pretensjonalnego niechluja”. Marszałek Rzeszy zaś gotował się pod taksującym spojrzeniem komendanta.

Wraz z Göringiem i Kroppem pojawił się jakiś tuzin waliz z monogramami, a do tego duże czerwone pudło na kapelusze. Załoga więzienia spędziła całe popołudnie, przeszukując zawartość tych bagaży i sprawdzając, czy nie ma w nich czegoś zabronionego. A były tam ozdobione klejnotami odznaczenia 24, pierścienie z brylantami i rubinami, emaliowane swastyki, spinki do mankietów ozdobione kamieniami półszlachetnymi, Żelazny Krzyż Göringa z I wojny, jedwabna bielizna, cztery mundury, poranne pantofle, termofor, cztery pary okularów i mnóstwo zegarków, spinek do krawatów i papierośnic. Göring zaopatrzył się też w pokaźny zapas pieniędzy. Było tego 81 268 reichsmarek (odpowiednik około miliona obecnych dolarów amerykańskich). Chwalił się, że w jednym z jego pierścieni oprawiono największy szmaragd, jaki widział w swojej długoletniej praktyce kolekcjonera kamieni szlachetnych 25. Był długi na dwa i pół centymetra, a szeroki na niemal półtora. Wiele z tych rzeczy zrabowano w okupowanych krajach. Były to efektowne łupy wojenne.

W puszce kawy i w szwach ubrań Göringa kryło się kilka mosiężnych ampułek, zawierających szklane kapsułki z czystym spirytusem, w którym znajdowała się biała zawiesina: śmiertelnie trujący cyjanek potasu.

Wielu czołowych nazistów – w tym minister spraw wewnętrznych Rzeszy i szef niemieckiej policji Heinrich Himmler, a możliwe, że i minister propagandy Joseph Goebbels – popełniło już bądź miało wkrótce popełnić samobójstwo za pomocą podobnych kapsułek. Göring zaufał swojemu przybocznemu Kroppowi, że ten zdoła ukryć dla niego w więzieniu choć jedną z nich.

Andrus odesłał Göringa do celi. Kiedyś był to luksusowo umeblowany pokój, zapewne z tapetami i pięknym widokiem z okna, ale teraz nie było w nim nic poza tandetnym stolikiem, krzesłem i łóżkiem bez poduszki 26. Jak odnotował komendant więzienia, Göring zarwał krzesło, ledwie na nim usiadł. „A jakby siadł na stole, blat zaraz by się załamał, bo był specjalnie tak skonstruowany, żeby więzień nie mógł na nim stanąć, gdyby chciał się powiesić” 27. Obawa przed aktami samobójczymi skłoniła też Andrusa do wydania więźniom dziesięciocentymetrowych sznurowadeł, zbyt krótkich, by się na nich powiesić 28.

Wstępne badanie lekarskie potwierdziło, że Göring miał znaczną nadwagę. Jego puls wynosił osiemdziesiąt cztery, a rytm serca był nieregularny. Oddech miał szybki i płytki, ręce mu się trzęsły i wydawał się w „bardzo marnej kondycji fizycznej”, jak zanotował badający go lekarz 29. Göring przyznał, że miał kilka ataków serca.

Początkowo zachowywał się szorstko wobec strażników. Był obrażony, że traktowano go jak kryminalistę. Często zwracał na siebie uwagę, ostentacyjnie i sarkastycznie salutując i strzelając obcasami 30. Wciąż kierował jakieś skargi do Eisenhowera. Narzekał, że w Mondorf spotkał się z traktowaniem, które uraziło go „dogłębnie jako wysokiego niemieckiego oficera i marszałka”. Skarżył się też, że w jego pokoju nie było światła ani gałki w drzwiach, że odebrano mu niemal wszystkie rzeczy osobiste, że konfiskata buławy marszałkowskiej była upokarzająca, że musiał znosić polecenia niższych stopniem oficerów alianckich, a także – co go być może najbardziej irytowało – nie mógł już liczyć na pomoc swojego lokaja, którego władze alianckie skierowały do innych prac jako jeńca wojennego (zaraz przed wyjazdem Kroppa z Mondorf, co doprowadziło Göringa niemal do łez, służący oddał swemu panu jeszcze jedną przysługę – ukradł dla niego poduszkę, którą jednak Amerykanie niemal natychmiast skonfiskowali 31). Göring prosił Eisenhowera, by pozwolił mu na rodzinne odwiedziny i przywrócił Kroppa jako służącego albo przydzielił mu do pomocy jakiegoś innego Niemca 32. Jednak aliancki dowódca nie odpowiadał. Andrus zaś był wściekły i zbeształ swoich więźniów:

Nie mam zamiaru ingerować w wasze pisma dotyczące rzekomej kradzieży waszego mienia albo naruszenia praw ludzkich, ale pisanie listów o dolegliwościach lub złym traktowaniu jest bezowocne i jedynie zraża do was władze […]. Komendant, jego zwierzchnicy, rządy alianckie i światowa opinia publiczna mają świadomość zbrodni popełnionych przez rząd niemiecki, jego żołnierzy i urzędników cywilnych. Żądania dodatkowych wygód pogłębią jeszcze uzasadnioną pogardę wobec tych, którzy je wysuwają 33.

Pomimo tych cierpkich słów Göring stał się upierdliwym krytykiem więziennej rzeczywistości, znajdując braki wszędzie, a zwłaszcza w wyżywieniu. Andrus dbał, by jego więźniowie nie jedli gorzej niż strażnicy. Zgodnie z regulaminem Göring musiał, tak jak inni więźniowie, wstawać wcześnie i stawiać się o godzinie 7.30 rano w jadalni, ciemnej sali ze sklepionymi wejściami, by otrzymać śniadanie złożone z zupy, płatków śniadaniowych i kawy. Na obiad dostawali zazwyczaj grochówkę, kotlet z siekanej wołowiny i szpinak, na kolację zaś potrawę z jajek w proszku, ziemniaki i herbatę. Każdy więzień miał swoją łyżkę i sam skręcał sobie papierosy. Andrus wyznaczył nazistom miejsca przy stołach, nie licząc się z ich sympatiami czy animozjami. Komendant wspominał, jak Göring skarżył się kiedyś przy kolacji podającemu posiłki niemieckiemu jeńcowi: „Ja lepszym żarciem karmiłem swoje psy”. Na co jeniec odpowiedział: „Jeśli to prawda, to karmił pan swoje psy lepiej niż nas, którzy służyliśmy pod pana rozkazami w Luftwaffe” 34.

Nie wiadomo, ile prawdy jest w tej anegdocie, ale oddaje ona niechęć, jaką Andrus czuł do Göringa. Podobnie jak wielu ówczesnych i przyszłych przeciwników marszałka Andrus widział w nim chyba komedianta, manipulatora, którego uczestniczący w procesie norymberskim brytyjski śledczy Airey Neave opisał jako „tłuściocha z popularnych filmów, kierującego swoją bandą morderców zza suto zastawionego stołu” 35. Jednakże Göring, zdaniem Neave’a, „był znacznie niebezpieczniejszy i bardziej przebiegły od jakiegokolwiek czarnego charakteru filmowego”.

Hermann Göring miał w chwili aresztowania pięćdziesiąt dwa lata. Był synem sędziego i urzędnika kolonialnego w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (obecnie Namibia). W czasie I wojny światowej zyskał sławę asa lotnictwa myśliwskiego. Przypisano mu zestrzelenie dwudziestu dwóch samolotów nieprzyjacielskich, a raz sam został zestrzelony 36. Stał się legendą po tym, gdy w chwili zawieszenia broni w 1918 roku dowodzony przez niego dywizjon odmówił poddania się aliantom i odleciał do Niemiec. Za swe wyczyny otrzymał order Pour le Mérite[6], najwyższe wówczas wojskowe odznaczenie niemieckie.

Na początku lat dwudziestych podjął studia w Monachium. Tam usłyszał po raz pierwszy Adolfa Hitlera, przemawiającego gdzieś na ulicy. „Trzeba mieć bagnety, żeby poprzeć swoje żądania” 37, zapamiętał przesłanie tej mowy. „Tak, to właśnie pragnąłem usłyszeć. On chciał stworzyć partię, która przywróciłaby Niemcom potęgę i przekreśliła traktat wersalski. Dobrze – powiedziałem sobie. – To jest partia dla mnie. Do diabła z traktatem wersalskim!” Niezdecydowany co do dalszego kierunku swej kariery i rozgoryczony upadkiem niemieckiej armii, zachłysnął się hitlerowską mieszanką nacjonalizmu, antysemityzmu i antykomunizmu. Poparł ruch narodowosocjalistyczny – wtedy jeszcze nieliczny i otwarty na nowych członków – by wyrazić swoją nienawiść do ustroju Republiki Weimarskiej, jak potocznie nazywano wówczas Niemcy, przyczynić się do jej zniszczenia i zdobyć jakąś pozycję w rządach, które miały po niej nastać. Partia nazistowska była młoda, ale „znaczyło to, że mogę w niej szybko stać się kimś” 38, wyznał później Göring. Jego plany, karmione oportunizmem i żądzą władzy, doczekały się realizacji. Zresztą już jego matka przewidywała, że „Hermann zostanie wielkim człowiekiem albo wielkim zbrodniarzem” 39.

Tworząc swój ruch, Hitler docenił lojalność Göringa i jego przeszłość bohatera wojennego. Wyznaczył go na szefa „brunatnych koszul”, czyli Sturmabteilung (SA), paramilitarnych oddziałów szturmowych partii nazistowskiej. Była to pierwsza ze zdumiewająco licznych funkcji i godności przyszłego marszałka w nazistowskim kierownictwie. „Göring był dla Hitlera bojownikiem pochodzącym z wyższej klasy średniej, mogącym zyskać szacunek wśród ludzi biznesu i byłych oficerów, a nade wszystko człowiekiem niezachwianej wiary”, zauważył historyk Eugene Davidson 40. Pod naciskiem weimarskich władz Göring opuścił jednak Niemcy i przez kilka lat przebywał we Włoszech i w Szwecji[7], obserwując z oddali rozwój partii nazistowskiej. W 1927 roku Hitler powitał go ponownie w okrzepłej już partii nazistowskiej, która miała właśnie wprowadzić swoich posłów do Reichstagu. Po tym jak w 1932 roku naziści uzyskali wystarczające poparcie, by ubiegać się o władzę, Göring, teraz czołowy organizator partyjny, zaplanował, a być może też odegrał ważną rolę w niektórych najbardziej niesławnych akcjach reżimu: rozbiciu tak zwanego puczu Röhma (noc długich noży[8]), co wyeliminowało zagrożenie dla Hitlera ze strony rywalizującego z nim kierownictwa SA, stworzeniu Gestapo (tajnej policji), zbudowaniu pierwszych obozów koncentracyjnych dla wrogów nazizmu; a także w prześladowaniu przeciwników politycznych, których Hitler obciążył winą za pożar Reichstagu w 1933 roku[9]. Przez resztę lat trzydziestych Göring odgrywał kluczową rolę w prześladowaniu licznych nazistów i wojskowych, których działanie zdawało się zagrożeniem dla Hitlera i dla niego samego. Poza tym miał istotny udział we wprowadzeniu tak zwanych ustaw norymberskich, ograniczających prawa niemieckich Żydów; decyzji, które legalizowały eksterminację Żydów, a także – w ścisłym porozumieniu z Hitlerem – w planowaniu przygotowań do wojny. Tak głębokie zaangażowanie w wiele z najgorszych zbrodni nazistowskich było przyczyną, dla której amerykański oskarżyciel w procesach norymberskich Robert Jackson stwierdził: „Göring maczał swoje tłuste paluchy we wszystkim”. Göring wybuchnął śmiechem, gdy sądowy tłumacz próbował przełożyć słowa Jacksona na niemiecki 41.

Już przed wybuchem II wojny światowej lista tytułów Göringa była imponująca. Był przewodniczącym Reichstagu, następcą Hitlera, premierem Prus, ministrem lotnictwa Rzeszy, ministrem gospodarki, członkiem Tajnej Rady Stanu, dyrektorem wielkiego koncernu Reichswerke Hermann Göring, feldmarszałkiem, przewodniczącym Rady Obrony Narodowej, a także Wielkim Łowczym Rzeszy. Najzaszczytniejszym z tytułów Göringa był tytuł marszałka Rzeszy, przyznany wcześniej tylko raz, jakieś dwieście lat wcześniej, księciu Eugeniuszowi Sabaudzkiemu.

Ustępując w hierarchii jedynie Hitlerowi, Göring został w 1935 roku wyznaczony oficjalnie na następcę Führera. W swoje obowiązki wkładał mnóstwo energii, przez co stał się bardzo cennym członkiem nazistowskich władz. W tym samym czasie pomnażał, drogą kradzieży i łapownictwa, swój majątek. W odróżnieniu od wielu innych członków nazistowskiego reżimu Göring potrafił się wykazać poczuciem humoru, co w pierwszych latach wojny przysparzało mu popularności wśród żołnierzy i pilotów. Uwielbiał pompę, bogate stroje, medale, a kiedyś – było to w czasach, gdy w dyplomacji obowiązywał ścisły dress code – spotkał się z amerykańskim prezydentem Herbertem Hooverem ubrany w czerwoną jedwabną koszulę z apaszką spiętą szmaragdową szpilką. W Carinhall – swojej wspaniałej posiadłości wiejskiej w Brandenburgii, nazwanej tak od imienia jego pierwszej żony – trzymał oswojone lwy 42, a gościom ukazywał się z piką i w hełmie, jak jakiś szesnastowieczny wojownik. Bawił się wspaniałym modelem kolejki, oglądał filmy o kowbojach i Indianach, a przede wszystkim eksponował wspaniałe dzieła sztuki zrabowane z muzeów i kolekcji prywatnych w całej Europie.

Gdy wojna przybrała niekorzystny bieg dla Niemiec, a Luftwaffe znalazła się w defensywie, dowcipy Göringa straciły na atrakcyjności. Jego wpływ na Hitlera osłabł, a jego pozycję przejęli Himmler, Goebbels, Albert Speer i Martin Bormann. Stał się wówczas samotnikiem i coraz więcej czasu poświęcał polowaniom, sztuce i swoim zabawkom. W chwili kapitulacji Niemiec miał już tylko jeden tytuł – marszałka Rzeszy. Jedynie dzięki niezdecydowaniu szefa Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Ernsta Kaltenbrunnera, któremu podlegało też Gestapo, a który nie wykonał rozkazu Hitlera, by zlikwidować Göringa, marszałek Rzeszy pozostał przy życiu 43.

Strażnicy przeszukujący bagaż Göringa odkryli gigantyczną ilość małych tabletek o nieznanym składzie. Jeden z żołnierzy przekazał Andrusowi kosztowny skórzany neseser i powiedział: „Myślę, że powinien pan to obejrzeć, sir” 44. Komendant otworzył neseser. „To była największa kolekcja pigułek, jaką widziałem w życiu”, wspominał. Po dokładnym przeliczeniu okazało się, że było ich około dwudziestu tysięcy. Natychmiast wezwał do siebie Göringa. Marszałek wyjaśnił, że przywykł brać dziennie czterdzieści takich tabletek nasercowych. Lek ten nie należał jednak do żadnej normalnej terapii kardiologicznej. Pod koniec wojny Göring brał zresztą jeszcze więcej tych tabletek, ale część z nich wyrzucił do ubikacji, uważając, że posiadanie w chwili dostania się do niewoli aż takiej ilości leków będzie dla niego dyshonorem 45.

Andrus nie ufał słowom Göringa. Wyekspediował próbki do Waszyngtonu, do dyrektora FBI J. Edgara Hoovera, a ten przekazał je doktorowi medycyny Nathanowi B. Eddy’emu, pionierowi badań nad uzależnieniami z Biura Badań Narkotykowych w Departamencie Zdrowia. Po analizie okazało się, że tabletki nie zawierają środka nasercowego, lecz parakodeinę[10], skuteczny lek przeciwbólowy, „stosunkowo rzadki narkotyk, nieużywany w Stanach Zjednoczonych”, jak zanotował Hoover 46. Jeśli chodzi o potencjał uzależnieniowy, parakodeinę można było – zdaniem FBI – porównać do morfiny. Ostrzeżono zatem władze więzienia w Mondorf, by nie pozbawiały Göringa tego specyfiku w sposób gwałtowny. Hoover poprosił, by informować go na bieżąco o stanie zdrowia nazisty 47. (Göring nie miał pojęcia o analizie przeprowadzonej na zlecenie FBI, ale zorientował się, że Hoover jest nim zainteresowany, gdy w Mondorf zjawiło się dwóch agentów FBI szukających jakiegoś eksponatu dla muzeum agencji w Waszyngtonie. „Wyobraźcie sobie jakąś pamiątkę po mnie w tym sławnym muzeum FBI, obok spluwy Johna Dillingera i maski Baby Face Nelsona! – wykrzyknął. – To kapitalny pomysł!” 48 Ugryzł się jednak w język, gdy zrozumiał implikacje tego pomysłu. „Aha, więc jestem już oskarżony. Słynny kryminalista. Kiedyś po plecach amerykańskich dzieci będą przechodzić ciarki na widok jakiejś pamiątki po tym straszliwym marszałku Rzeszy”. Ostatecznie agenci przekonali Göringa, by dał im jeden ze swoich epoletów).

Nałóg Göringa pochłaniał niemal całą produkcję tego syntetycznego narkotyku, który marszałek rekwirował u niemieckich wytwórców. Parakodeinę wynaleziono w Niemczech na początku XX wieku. Był to silny środek uspokajający, którego składnik aktywny przypomina budową chemiczną opium. „Parakodeina wypełnia lukę pomiędzy kodeiną a narkotykami z grupy morfinowej – jak wyjaśniało pewne niemieckie czasopismo z początku poprzedniego wieku. – Gdy podawana jest tak jak kodeina, w małych dawkach, ma często znacznie od niej silniejsze działanie, gdyż jest silniej uspokajająca niż kodeina” 49.

Göring był uzależniony i aby zaspokoić jego potrzeby, farmaceuci opracowali specjalnie dla niego tabletki o niskiej zawartości narkotyku. Każda zawierała dziesięć miligramów parakodeiny. Pięć takich tabletek dawało efekt równy sześćdziesięciu pięciu miligramom morfiny, co wystarcza aż nadto do znieczulenia przeciętnego człowieka. Pod koniec wojny Göring często robił przerwy w pracy lub podczas spotkań, by łyknąć kolejną porcję tego specyfiku.

Andrus nie mógł ścierpieć zażywania narkotyków w jego więzieniu. 26 maja, szóstego dnia pobytu Göringa w Mondorf, polecił swoim lekarzom więziennym – Niemcowi Ludwigowi Pflückerowi i Amerykaninowi Williamowi „Clintowi” Millerowi – by odzwyczaili więźnia od parakodeiny. Zaczęli od zmniejszenia dawki dziennej: najpierw do trzydziestu ośmiu tabletek, a trzy dni później do osiemnastu. Zaniepokojony Göring zaczął liczyć otrzymywane tabletki. „Wykazywał niezadowolenie, ale nic poza tym”, zapisał Andrus w dzienniku służbowym. Jednak dwa dni później Göring zapadł na bronchit i ekipa medyczna przerwała na jakiś czas proces odstawiania parakodeiny. Miller zameldował Andrusowi: „Moim zdaniem dalsze zmniejszanie dawki albo całkowite odstawienie tego środka mogłoby doprowadzić do niezwykle poważnej reakcji psychicznej i fizycznej”. Dopiero po kilku tygodniach ktoś inny zadecydował o kontynuowaniu kuracji Göringa.

Na początku sierpnia do Mondorf przyjechał nowy członek zespołu medycznego. Oddelegowano go tam z amerykańskiego 130. Szpitala Ogólnego Europejskiego Teatru Działań Wojennych, gdzie pracował jako specjalista psychiatra i odpowiadał za opiekę psychiatryczną nad tysiącami żołnierzy armii amerykańskiej. Miał młodzieńczy wygląd, był solidnie zbudowany, po męsku przystojny. Nazywał się Douglas McGlashan Kelley. Ten kalifornijski psychiatra był wówczas w stopniu kapitana, a jego trzyletnia służba w US Army dobiegała końca. W Mondorf miał, jak mu na wstępie wyjaśnił Andrus, zadbać o utrzymanie w odpowiedniej kondycji psychicznej Göringa i innych nazistowskich więźniów aż do czasu, gdy zapadną decyzje co do ich dalszego losu.

Kelley spędzał czas ze wszystkimi wysokiej rangi nazistami w Mondorf, ale najpierw spotkał się z Göringiem, by się zorientować w stanie jego zdrowia. Göring musiał zauważyć, że nowy psychiatra nie był akademickim „sztywniakiem”, czego się chyba po nim spodziewał. Kelley mówił głośno i bezpośrednio, a dla zaakcentowania swoich słów często podnosił i opuszczał krzaczaste brwi. Wstępne badanie zaczął uprzejmie, od zapoznania się z historią medyczną Göringa. Kelley nie wiedział, czego się może spodziewać po otoczonym złą sławą pacjencie. Słyszał o Göringu różne rzeczy: że to „makiawelistyczny łotr albo niegroźny tłusty eunuch. Ogólnie mówiło się, że to tylko satelita Hitlera, który przez całe życie gonił jedynie za medalami, sławą i bogactwem”, jak napisał później 50.

Jednym z członków załogi Mondorf, który już poznał Göringa, był John Dolibois, sympatyczny Luksemburczyk z pochodzenia, a wówczas obywatel USA i oficer amerykańskiego wywiadu. Jako chłopiec bywał w Grand Hotelu za czasów jego świetności, zanim wraz z rodziną wyemigrował do Akron w Ohio 51. Pracując od maja 1945 roku w więzieniu Mondorf, próbował chronić swoich krewnych w Niemczech, przedstawiając się aresztowanym jako John Gillen. Dolibois cieszył się wśród więźniów reputacją „swojego chłopa”. Służąc w kwatermistrzostwie, pomagał w zaspokajaniu ich potrzeb i często nadstawiał współczującego ucha, by mogli się przed nim wyżalić. W istocie zdobywał w ten sposób cenne wiadomości, które przekazywał wojskowym śledczym, regularnie przesłuchującym więźniów. Wielu nazistów wypowiadało się przy nim całkiem swobodnie, wierząc, że nigdy nie staną przed sądem za swoje zbrodnie. „Nie musieliśmy wymyślać żadnych sztuczek, by skłonić naszych więźniów do mówienia – wspominał Dolibois. – Czasami trudno ich było wręcz zmusić, żeby się przymknęli. Prawie wszyscy z Ashcan chętnie mówili. Gdy przez kilka dni nie byli przesłuchiwani, czuli się lekceważeni” 52. Biegła znajomość niemieckiego i dyplom z psychiatrii uzyskany na Uniwersytecie Miami czyniły z Dolibois idealnego tłumacza dla Kelleya, który słabo znał język.

Będąc człowiekiem towarzyskim, Göring potrzebował uwagi innych. Z radością powitał zainteresowanie lekarza i już przy pierwszych spotkaniach chwalił się Kelleyowi, że bacznie obserwuje swoje ciało. Marszałek Rzeszy wyznał nawet, że ma najbardziej godną podziwu powłokę cielesną w całych Niemczech. Opisał „w najdrobniejszych szczegółach każdą bliznę i skazę na swojej skórze”, zapisał Kelley, szkicując medyczną historię Göringa.

Waga przy urodzeniu – 5400 gramów. Nie był tłusty jako dziecko, raczej szczupły. Zaczął tyć w 1923 roku.

16 listopada 1916 roku zestrzelony – kula w prawym boku, odłamki. Hospitalizowany do 17 stycznia 1917 roku; szesnastocentymetrowa rana.

Postrzelony w górną część uda – w 1923 roku, w Monachium. 9 listopada–24 marca.

W tym czasie dostawał morfinę w zastrzykach. Po szpitalu brał ją doustnie przez pół roku do trzech lat 53.

Kelley zainteresował się górą bagażu, która przyjechała do Ashcan wraz z Göringiem. Kolekcja przyborów toaletowych więźnia zrobiła wrażenie na amerykańskim psychiatrze, który zauważył wśród nich zasypkę i mleczko kosmetyczne, ale nie znalazł cieni do makijażu, o których plotkowano 54. Najsilniej uwagę Kelleya przykuły jednak trzy pierścienie należące do Göringa. „To były naprawdę spore błyskotki”, zauważył psychiatra 55. Jeden zwieńczony był wielkim rubinem, drugi błękitnym diamentem, a trzeci szmaragdem. Do czasu pojmania przez Amerykanów Göring „stale nosił te pierścienie, dobierając na dany dzień ten, który najlepiej pasował do jego nastroju”, wyznał Kelleyowi. Amerykanin zwrócił też uwagę na duży szmaragd ukryty wśród rzeczy marszałka.

Göring chwalił się Kelleyowi swym bogactwem, siłą i sprawnością fizyczną. „Zawsze byłem atletą i aż do ostatnich lat wojny spędzałem dużo czasu na nartach, polowaniu i chodzeniu po górach”, opowiadał. Marszałek Rzeszy był chyba przekonany, że nic nigdy nie mogło mu tak naprawdę zagrozić. Pewnego razu, w latach młodzieńczych, obserwował dumnie wyprostowany, jak lawina śnieżna mija o włos jego i skurczonych ze strachu towarzyszy w austriackich Alpach, a kiedy indziej zbeształ swoich kolegów, gdy łódź, którą płynęli, zniosło na skraj wodospadu: „Nie ma co panikować. Jak nas zniesie dalej, to zginiemy i nic na to nie poradzimy. Więc czym tu się podniecać?”.

Gdy Kelley zapytał Göringa o jego prywatne zwyczaje, ten odparł, że lubi dobrze zjeść, pije z umiarem i czasami pali cygara. „Twierdzi, że prowadzi normalne życie seksualne i że nie zmieniło się to od czasu, gdy przytył w latach dwudziestych”, zanotował Kelley.

Następnie psychiatra zajął się uzależnieniem Göringa. Marszałek wyjaśnił, że prawie ćwierć wieku wcześniej brał udział w monachijskim „puczu piwiarnianym” Hitlera (była to nieudana próba przejęcia władzy w Bawarii). Będąc już wówczas głównym adiutantem Hitlera, pomógł opracować plan tej rewolty oraz zorganizował działania nazistowskich bojówek szturmowych, które zastraszyły obywateli i zajęły budynki publiczne, a także zachęcił motłoch, by opanował piwiarnię, w której przemawiał komisarz generalny rządu bawarskiego Gustav von Kahr. Po wielu godzinach przetrzymywania zakładników i totalnego chaosu naziści starli się na ulicach Monachium z funkcjonariuszami bawarskiej policji państwowej. Padły strzały, od których zginęło dwudziestu ludzi, a znacznie więcej odniosło rany. Hitler i jego zwolennicy ponieśli klęskę, Göring zaś dostał kulę w udo. Wdało się zakażenie i musiał przez kilka miesięcy leżeć w szpitalu. To właśnie wtedy, gdy lekarze podawali mu morfinę, by uśmierzyć ból, uzależnił się od narkotyków. Później, gdy wyszedł już ze szpitala, kupował ją na czarnym rynku. W konsekwencji udziału w puczu musiał opuścić Niemcy i szukać pracy w branży lotniczej za granicą. W 1924 roku osiadł wraz z pierwszą żoną, Carin, w Szwecji.

Zabrał tam ze sobą swoje uzależnienie. Narzekał, że ból nogi jest nie do zniesienia, a bezczynność wynikająca z braku pracy pogarszała jeszcze jego stan psychiczny. Coraz bardziej potrzebował morfiny. W efekcie jej zażywania miewał przywidzenia i popadał w manię wielkości, robił się niewiarygodny i gadatliwy, cierpiał na bezsenność. Czasami zaś jego emocje osiągały niebezpieczny poziom, powodując ataki wściekłości i gwałtowności. Rzucał wtedy meblami. Morfina zaburzała jego gospodarkę hormonalną, a waga wzrosła do niemal stu trzydziestu pięciu kilogramów. Ten zgrabny i dziarski pilot, bohater I wojny światowej, rozrósł się do groteskowych rozmiarów.

Göring unieszczęśliwił Carin. Lekarze powiedzieli jej, że jest groźny dla siebie i innych. Umieściła go więc w szpitalu w Aspudden[11], gdzie – zgodnie z ówczesną praktyką w leczeniu uzależnień – szwedzcy lekarze gwałtownie odcięli go od morfiny. Göring poszedł do szpitala dobrowolnie, ale nie przewidział, jakie cierpienia go tam czekają. Lekarze nie reagowali na jego błagania o morfinę i powtarzali, by znosił odstawienie narkotyku jak mężczyzna. Rozsierdzony bólem, głodem narkotykowym i frustracją zaatakował pielęgniarkę, spróbował włamać się do szpitalnego składu narkotyków i zagroził samobójstwem. Trzeba mu było założyć kaftan bezpieczeństwa i przenieść do zakładu dla obłąkanych w Långbro[12].

Z następnych trzech miesięcy spędzonych w Långbro zapamiętał jedynie oderwane przerażające obrazy. Sanitariusze na trzy dni zamknęli go w wyściełanym pokoju, by nie mógł sobie zrobić krzywdy. Był całkowicie odcięty od morfiny i musiał znieść związane z raptownym odstawieniem narkotyku olbrzymie cierpienie. Wypuszczony pod opiekę żony wrócił do nałogu i wkrótce znów znalazł się w Långbro. Powtórzył terapię w Niemczech w 1927 roku i – jak powiedział Kelleyowi – po raz ostatni sięgnął po morfinę zimą z 1928 na 1929 rok, gdy zachorował na zapalenie gardła. Potem przez kilka lat nie brał narkotyków, nawet po śmierci Carin w 1930 roku[13] i w trakcie przejmowania przez nazistów władzy w 1933 roku.

Pomimo okazjonalnego i kontrolowanego używania pigułek nasennych wydawało się, że Göring zerwał z nałogiem. Sytuacja zmieniła się w 1937 roku, gdy ból zębów popchnął go znów do uzależnienia. Jego dentysta doszedł do wniosku, że przyczyny bólu są natury nerwowej, i dał Göringowi fiolkę parakodeiny wraz z instrukcją, by brał dwie tabletki co dwie godziny aż do czasu, gdy ból się zmniejszy. Pięć dni później, gdy ból i tabletki się skończyły, Göring, obawiając się nawrotu głodu morfinowego, zażądał większej dawki. Dentysta odmówił, ostrzegając go przed groźbą uzależnienia. Göring jednak bez trudu znalazł sobie inne źródło parakodeiny. Wkrótce brał po dziesięć tabletek dziennie.

Marszałek powinien był wysłuchać ostrzeżeń dentysty. Chociaż parakodeina nie dawała mu poczucia euforii, polegał na jej korzystnym działaniu – wzmacniała jego optymizm, gotowość do działania i urok osobisty. Z drugiej jednak strony prowadziła do huśtawki nastrojów i nasilała, jak się zdaje, jego skłonność do egocentryzmu, bombastycznych wypowiedzi oraz ekstrawagancji w stroju i zachowaniu. Tabletki trzymał w zabytkowym pucharze z weneckiego szkła. Miał do nich łatwy dostęp, gdy tylko poczuł potrzebę ich zażycia.

Göring powiedział Kelleyowi, że do 1940 roku brał parakodeinę w stosunkowo niewielkich dawkach. Potem stres wywołany wojną sprawił, iż zaczął brać po sto sześćdziesiąt tabletek dziennie. Zredukował tę zastraszającą dawkę, ale wzrosła ona ponownie wraz ze zbliżaniem się klęski Niemiec. „W okresie gdy trafił do niewoli, brał około stu tabletek dziennie” 56 – zanotował Kelley. Było to trzy razy więcej, niż wynosi maksymalna zalecana dawka. „Jednak nie zaburzało to jego procesów myślowych” 57.

Aby przyspieszyć proces wychodzenia z uzależnienia, Kelley odwołał się do dumy Göringa, który wysoko cenił własną siłę fizyczną i męstwo. Psychiatra zdał sobie sprawę, że łatwo było mu wmówić, iż jako mężczyzna nadzwyczajnej mocy może się szybko uwolnić od nałogu. Göring z entuzjazmem przyjmował pochlebstwa lekarza, ukrywając przed nim bóle nogi i inne nieprzyjemne objawy, jeśli tylko Kelley o nie specjalnie nie pytał. Psychiatra powoli zmniejszał dawki parakodeiny, aż 12 sierpnia więzień był już „czysty”.

Kelley nauczył się manipulować psychiką Göringa. Nie dostrzegł jednak, że nazista sam wpływa na jego myślenie. Ukrywając dolegliwości związane z odstawieniem narkotyku, więzień potrafił przekonać Kelleya, iż jego uzależnienie od parakodeiny było niewielkie, prawie żadne. Kelley uznał, że był to raczej „nawyk”. „Musiał czymś zająć ręce i usta, robić coś, do czego się przyzwyczaił i co lubił – napisał psychiatra. – Tak jak palacze dbają, by mieć zawsze na biurku papierosy, tak Göring trzymał na biurku naczynie z setką tych małych tabletek. Podczas konferencji czy dyskusji sięgał po to naczynie, wysypywał sobie na dłoń pigułki, a potem wkładał je do ust i żuł niespiesznie w trakcie rozmowy. Mogłem się przekonać, że jego uzależnienie było niezbyt silne” 58.

Inni funkcjonariusze pracujący w Mondorf słyszeli co innego. Komendantowi Andrusowi Göring powiedział, że z braku parakodeiny ma bóle głowy i nie może spać. Chciał, by przywrócić mu poprzednie dawki narkotyku. Andrus zanotował, że Göring „skamlał i narzekał jak dziecko odstawione od piersi” 59.

Długa historia uzależnienia Göringa od pochodnych opium i nieudane próby ograniczenia przyjmowanych dawek parakodeiny w stresujących latach wojny przeczą twierdzeniom Kelleya, że nałóg marszałka był nieznaczny. To coraz silniejsze stany lękowe, a nie ból nogi, sprawiły, że w latach trzydziestych i czterdziestych Göring pochłonął dziesiątki tysięcy tabletek parakodeiny. Dziś pracownicy amerykańskiego Wydziału do Walki z Narkotykami zaliczają ją do kategorii II, co oznacza, że jej zażywanie prowadzi do uzależnienia i jest prawnie ograniczone. William Lee, ćpun z powieści Nagi lunch Williama Burroughsa, wymienia parakodeinę jako jeden ze swych ulubionych „rekreacyjnych” narkotyków.

Marszałek Rzeszy grał na zawodowej dumie Kelleya, schlebiając mu swym podporządkowaniem pacjenta. Lekarz był zadowolony, że udaje mu się tak sprawnie prowadzić kurację Göringa, ale nie jest jasne, kto kogo tak naprawdę prowadził. W pierwszych tygodniach ich kontaktów Kelley nie doceniał maestrii Göringa w zakresie manipulowania ludźmi, która pozwoliła mu dostać się na szczyty hierarchii III Rzeszy. To naprawdę nie był jakiś przeciętny narkoman.

Odzwyczajając się od parakodeinowego „nawyku”, Göring korzystał też z pomocy Kelleya w odchudzaniu. W efekcie pięciomiesięcznego programu stracił ponad dwadzieścia siedem kilo. Kelley chciał odchudzić pacjenta w trosce o stan jego serca, ale Göringa motywował całkiem inaczej: że jako szczuplejszy będzie się lepiej prezentował. „Wyobrażał sobie, że znów będzie wyglądał na bohatera Luftwaffe, asa słynnego dywizjonu Richthofena z I wojny światowej”, zauważył Dolibois 60. W każdym razie Göring zgodził się na program odchudzania i jadł mniej. Zażądał też przeróbek swojego munduru i uniformu więziennego. Spodnie trzeba było zwęzić o ponad piętnaście centymetrów. „Zgodziliśmy się na to nie dlatego, że obchodziła nas tak bardzo prezencja Göringa, ale z tego względu, że bez zwężenia spodni nie mógłby ich utrzymać na sobie”, przyznał Kelley 61.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

[1]Reichsmarschall (niem.) – marszałek Rzeszy (wszystkie przypisy dolne pochodzą od redakcji).

[2]Das gut (niem.) – dobrze, w porządku.

[3] W rzeczywistości urodzona 2 czerwca 1938 roku Edda miała wtedy prawie siedem lat.

[4] Frankonia – kraina historyczna w południowych Niemczech, obecnie stanowi część Bawarii.

[5] Oba wyrazy oznaczają rodzaje pojemników na śmieci.

[6] Ustanowiony przez Fryderyka Wielkiego w 1740 roku podczas wojny z Austrią order Pour le Mérite (fr. „Za zasługę”) to do 1918 roku najwyższy pruski i niemiecki order wojskowy oraz wysokie odznaczenie cywilne do chwili obecnej.

[7] Göring brał udział w nieudanym puczu Hitlera w listopadzie 1923 roku i został poważnie ranny, o czym będzie mowa dalej. Podobnie jak na innych przywódców puczu wydany został na niego nakaz aresztowania. To przed nim uciekł najpierw do Austrii, następnie wyjechał do Włoch, a potem do Szwecji, do rodziców swojej pierwszej żony Carin. Władze Bawarii rozesłały za nim list gończy, a jego majątek został skonfiskowany.

[8] Akcja Nacht der langen Messer przeprowadzona została w nocy z 29 na 30 czerwca 1934 roku.

[9] Pożar gmachu parlamentu Rzeszy w Berlinie miał miejsce w nocy z 27 na 28 lutego 1933.

[10] Parakodeina – powszechnie stosowana (zwłaszcza w pierwszej połowie XX wieku) nazwa synonimowa dihydrokodeiny (łac. dihydrocodeinum), mogąca się odnosić także do jej pochodnych. Parakodeina to półsyntetyczny opioid o ośrodkowym działaniu przeciwbólowym i przeciwkaszlowym oraz o potencjale uzależniającym.

[11] Jedna z południowych dzielnic Sztokholmu.

[12] Inna z południowych dzielnic Sztokholmu.

[13] W rzeczywistości Carin zmarła w Szwecji na gruźlicę 17 października 1931 roku.

Przypisy

Rozdział 2 Mondorf-les-Bains

1 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering. The Rise and Fall of the Notorious Nazi Leader, New York: Skyhorse, 2011, s. 310.

2 Tamże, s. 325; R. I. Stack, The Capture of Goering, [b.d.], 36th Infantry Division Association.

3 E. Göring, My Life with Goering, London: David Bruce and Watson, 1972, s. 131.

4 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering, dz. cyt., s. 324.

5 Tamże, s. 325.

6 E. Göring, My Life with Goering, dz. cyt., s. 132.

7 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, New York: Coward-McCann, 1969.

8 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering, dz. cyt., s. 326.

9 M. Volz, Montana Pilot, 99, Recalls Flying Goering, 29.01.2011, azcentral.com, tinyurl.com/39u493rm, dostęp: 31.03.2025.

10 N. Lebert, S. Lebert, My Father’s Keeper. Children of Nazi Leaders, Boston: Little-Brown, 2002, s. 202.

11 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 30.

12 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering, dz. cyt., s. 327.

13 Ch. Gunkel, How a Top Nazi’s Brother Saved Lives, „Der Spiegel”, 2.05.2012.

14 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering, dz. cyt., s. 327.

15 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 22, 23; J. E. Dolibois, Pattern of Circles. An Ambassador’s Story, Kent, OH: Kent State University Press, 1989, s. 84.

16 A. Tusa, J. Tusa, The Nuremberg Trial, New York: Atheneum, 1984, s. 45.

17 D. A. Sprecher, Inside the Nuremberg Trial. A Prosecutor’s Comprehensive Account, vol. 1–2, Lanham, MD: University of America, 1999.

18 A. Tusa, J. Tusa, The Nuremberg Trial, dz. cyt., s. 42.

19 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 23.

20 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 98.

21 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 14.

22 Tamże, s. 15–17.

23 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering, dz. cyt., s. 328.

24 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 88; F. Teich, Inventory. Hermann Goering, 1945, MS MLR P 20, National Archives and Records Administration.

25 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg. A Psychiatrist Examines the Nazi Criminals, New York: Greenberg, 1947, s. 68.

26 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 29, 30.

27 Tamże, s. 40.

28 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 94.

29 B. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 31.

30 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 85.

31 R. Manvell, H. Fraenkel, Goering, dz. cyt., s. 329.

32 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 46, 47.

33 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 95.

34 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 40.

35 A. Neave, On Trial at Nuremberg, Boston: Little-Brown, 1978, s. 71.

36 A. Tusa, J. Tusa, The Nuremberg Trial, dz. cyt., s. 496.

37 G. M. Gilbert, Psychology of Dictatorship. Based on Examination of the Leaders of Nazi Germany, Westport, CT: Greenwood, 1979, s. 92.

38 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg, dz. cyt., s. 56.

39 G. M. Gilbert, Psychology of Dictatorship, dz. cyt., s. 88.

40 E. Davidson, The Trial of the Germans. As Account on the Twenty-two Defendants before the International Military Tribunal at Nuremberg, Columbia: University of Missouri, 1966, s. 67.

41 A. Neave, On Trial at Nuremberg, dz. cyt., s. 66.

42 E. Davidson, The Trial of the Germans, dz. cyt., s. 63.

43 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg, dz. cyt., s. 66, 67.

44 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 30.

45 E. Davidson, The Trial of the Germans, dz. cyt., s. 66.

46 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 31.

47 J. E. Hoover, Hermann Göring, Ingestion of Paracodeine Tablets, 1945, MS, Douglas M. Kelley Personal Papers.

48 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 102.

49 Therapeutic Progress, „The American Practitioner”, vol. 48:1914, s. 601, 602.

50 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg, dz. cyt., s. 51.

51 M. Curnutte, Interrogator Recalls Talks with Hitler’s Inner Circle, „Cincinnati Enquirer”, 15.11.2009.

52 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 104.

53 D. McGlashan Kelley, Bound Notebook of Interview Notes, 1945, MS, Douglas M. Kelley Personal Papers.

54 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg, dz. cyt., s. 58, 59.

55 Tamże, s. 68.

56 D. McGlashan Kelley, Clinical Summary of Neurological and Psychiatric Examination of the Internee # 31G 350013, 1945, MS, Douglas M. Kelley Personal Papers.

57 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg, dz. cyt., s. 57.

58 Tamże, s. 57, 58.

59 B. C. Andrus, I Was the Nuremberg Jailer, dz. cyt., s. 34.

60 J. E. Dolibois, Pattern of Circles, dz. cyt., s. 88.

61 D. McGlashan Kelley, 22 Cells in Nuremberg, dz. cyt., s. 59.

Wydawnictwo Czarne sp. z o.o.

czarne.com.pl

Ikona Facebook Wydawnictwo Czarne

Ikona Instagram @wydawnictwoczarne

Sekretariat i dział sprzedaży:

ul. Dukielska 83C, 38-300 Gorlice

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

Dział promocji:

al. Jana Pawła II 45A lok. 56

01-008 Warszawa

Opracowanie publikacji: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 50, e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2025

Wydanie I