W serii ukazały się ostatnio:

Angelika Kuźniak Marlene (wyd. 2)

Elisabeth Åsbrink Czuły punkt. Teatr, naziści i zbrodnia

Frank Westerman Czysta biała rasa. Cesarskie konie, genetyka i wielkie wojny

Barbara Demick W oblężeniu. Życie pod ostrzałem na sarajewskiej ulicy

Paweł Smoleński Oczy zasypane piaskiem

Scott Carney Czerwony rynek. Na tropie handlarzy organów, złodziei kości, producentów krwi i porywaczy dzieci

Mateusz Janiszewski Dom nad rzeką Loes

Norman Lewis Neapol ’44. Pamiętnik oficera wywiadu z okupowanych Włoch

Witold Szabłowski Zabójca z miasta moreli. Reportaże z Turcji (wyd. 2 rozszerzone)

Peter Harris Słuszny opór. Konstruktorzy bomb, rebelianci i legendarny proces o zdradę stanu

Liao Yiwu Bóg jest czerwony. Opowieść o tym, jak chrześcijaństwo przetrwało i rozkwitło w komunistycznych Chinach

Dariusz Rosiak Wielka odmowa. Agent, filozof, antykomunista

Anthony Shadid Nadciąga noc. Irakijczycy w cieniu amerykańskiej wojny

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen

Iza Klementowska Samotność Portugalczyka

V. S. Naipaul Poza wiarą. Islamskie peregrynacje do nawróconych narodów

Swietłana Aleksijewicz Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka

Drauzio Varella Ostatni krąg. Najniebezpieczniejsze więzienie Brazylii

Ewa Winnicka Angole

Michał Olszewski Najlepsze buty na świecie

Norman Lewis Głosy starego morza. W poszukiwaniu utraconej Hiszpanii

Grzegorz Szymanik Motory rewolucji

V. S. Naipaul Maska Afryki. Odsłony afrykańskiej religijności

Karolina Domagalska Nie przeproszę, że urodziłam. Historie rodzin z in vitro

Pin Ho, Wenguang Huang Uderzenie w czerń. Morderstwo, pieniądze i walka o władzę w Chinach

Liao Yiwu Pociski i opium. Historie życia i śmierci z czasów masakry na placu Tiananmen

Marcin Wójcik W rodzinie ojca mego

Frances Harrison Do dziś liczymy zabitych. Nieznana wojna w Sri Lance

Zbigniew Parafianowicz, Michał Potocki Wilki żyją poza prawem. Jak Janukowycz przegrał Ukrainę

Peter Hessler Dziwne kamienie. Opowieści ze Wschodu i z Zachodu

Jenny Nordberg Chłopczyce z Kabulu. Za kulisami buntu obyczajowego w Afganistanie

Magdalena Kicińska Pani Stefa

Andrzej Muszyński Cyklon

Filip Springer Miedzianka. Historia znikania (wyd. 3 rozszerzone)

Aleksandra Łojek Belfast. 99 ścian pokoju

Paweł Smoleński Izrael już nie frunie (wyd. 4)

Peter Pomerantsev Jądro dziwności. Nowa Rosja

W serii ukażą się m.in.:

Katarzyna Surmiak-Domańska Ku Klux Klan. Tu mieszka miłość

Mur. 12 kawałków o Berlinie, pod redakcją Agnieszki Wójcińskiej

Swietłana Aleksijewicz

Cynkowi chłopcy

Przełożył Jerzy Czech

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Tytuł oryginału rosyjskiego Цинковые мальчики

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce © by Shepard Sherbell / CORBIS SABA / Profimedia

Copyright © by Svetlana Alexievich, 2007

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2015

Copyright © for the Polish translation by Jerzy Czech, 2015

Redakcja Magdalena Kędzierska-Zaporowska / d2d.pl

Korekta Agnieszka Rymarowicz / d2d.pl, Agata Czerwińska / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Sandra Trela / d2d.pl

The publication was effected under the auspices of the Mikhail Prokhorov Foundation TRANSCRIPT Programme to Support Translations of Russian Literature

ISBN 978-83-8049-133-5

20 stycznia 1801 roku Kozakom Wasilija Orłowa, atamana dońskiego, rozkazano wyruszyć do Indii. Przewidywano, że po miesiącu znajdą się w Orenburgu, skąd w ciągu trzech miesięcy dotrzeć mieli „przez Bucharę i Chiwę do rzeki Indus”. Wkrótce trzydzieści tysięcy Kozaków przebyło Wołgę i wkroczyło na stepy kazachskie…

W borʹ bie za87 włastʹ. Stranicy politiczeskoj istorii Rossii XVII wieka Moskwa, „Mysl” 1988, s. 475

W grudniu 1979 roku kierownictwo radzieckie zdecydowało się wprowadzić wojsko do Afganistanu. Wojna trwała do 1989 roku, ciągnęła się dziewięć lat, jeden miesiąc i dziewiętnaście dni. Przez Afganistan przeszło ponad pół miliona żołnierzy ograniczonego kontyngentu wojsk radzieckich. Straty Sił Zbrojnych Związku Radzieckiego wyniosły w sumie piętnaście tysięcy pięćdziesięciu jeden ludzi. Zaginęło bez wieści bądź trafiło do niewoli czterystu siedemnastu żołnierzy. Do roku 2000 dwieście osiemdziesiąt siedem osób wciąż nie wróciło do domu, a ich los jest nieznany…

Polit.ru, 19 listopada 2003 roku

Prolog

Idę sama… Teraz będę musiała długo iść sama…

Zabił człowieka… Mój syn… Kuchennym tasakiem, którym siekałam mięso. Wrócił z wojny i od razu zabił… Rankiem przyniósł tasak i odłożył go z powrotem do szafki, tam gdzie chowam naczynia. Wydaje mi się, że jeszcze w tym samym dniu zrobiłam mu kotlety… Po jakimś czasie telewizja, a także tutejsza popołudniówka doniosły, że z miejskiego jeziora rybacy wyłowili trupa… Po kawałku… Zadzwoniła do mnie przyjaciółka:

– Czytałaś? Profesjonalne morderstwo… To zrobił któryś z afgańskich weteranów…

Syn był w domu, leżał na kanapie, czytał książkę. O niczym jeszcze nie wiedziałam, niczego się nie domyślałam, ale po tych słowach popatrzyłam na niego… Serce matki…

Słyszy pani szczekanie psa? Nie? A ja, ledwie tylko zacznę o tym opowiadać, zaraz słyszę szczekanie psa. Słyszę biegnące psy… Tam, w więzieniu, w którym siedzi, mają wielkie czarne owczarki… Ludzie też wszyscy na czarno ubrani, cali w czerni… Po powrocie do Mińska, koło piekarni czy koło przedszkola, kiedy idę z chlebem i mlekiem, zawsze słyszę to szczekanie. Ogłuszające szczekanie. A wtedy przestaję cokolwiek widzieć… Kiedyś omal nie wpadłam pod samochód…

Mogłabym chodzić na grób swego syna… Mogę leżeć tam razem z nim… Tylko nie wiem… nie wiem, jak mam z tym żyć… Czasem boję się wejść do kuchni, zobaczyć tę szafkę, gdzie leżał tasak… Nie słyszy pani? Naprawdę nic pani nie słyszy? Nie?!

Teraz już nie wiem, jaki jest ten mój syn. Jaki będzie za piętnaście lat? Bo dostał piętnaście lat więzienia o zaostrzonym rygorze… Jak go wychowałam? Lubił tańce towarzyskie… Jeździłam z nim do Leningradu zwiedzać Ermitaż. Razem czytaliśmy książki… (Płacze). To Afganistan zabrał mi syna…

Dostaliśmy telegram z Taszkentu: „Wyjdźcie po mnie, samolot taki a taki…”. Wybiegłam na balkon, chciałam krzyczeć z całej siły: „Żyje! Mój syn wrócił z Afganistanu! Przeżył! Ta straszna wojna się dla mnie skończyła!”. Potem straciłam przytomność. Na lotnisko się oczywiście spóźniliśmy, samolot dawno już wylądował, syna zastaliśmy na skwerze. Leżał na trawie i chwytał ją w ręce – dziwił się, że taka zielona. Nie wierzył, że wrócił… Ale na twarzy nie widać było radości…

Wieczorem przyszli do nas sąsiedzi z małą córeczką; zawiązali jej jasnoniebieską kokardę. Syn posadził sobie dziewczynkę na kolanach, tulił ją i płakał, łzy mu ciągle płynęły. Bo oni tam zabijali. On też… Potem to zrozumiałam.

Na granicy celnicy zabrali mu importowane kąpielówki. Amerykańskie. Zabronione… Dlatego przyjechał bez bielizny. Wiózł dla mnie szlafrok, bo akurat tego roku miałam czterdzieste urodziny, ale też mu zabrali. Zabrali nawet chustkę dla babci. Przyjechał tylko z kwiatami. Z mieczykami. Ale bez radości na twarzy.

Kiedy wstał rano, był jeszcze normalny. „Mama! Mama!” Pod wieczór twarz mu pociemniała, wzrok miał ciężki… Nie umiem pani tego opisać… Z początku nie pił ani kropli… Siedział i patrzył w ścianę. Nagle zerwał się z kanapy, łaps za kurtkę…

Stanęłam w drzwiach.

– Ty dokąd, Waluniu?

Spojrzał na mnie, jakbym była powietrzem. Wyszedł.

Wróciłam z pracy późno – z fabryki jest daleko, a miałam drugą zmianę. Zadzwoniłam, a on nie otwiera. Nie poznaje mojego głosu. To było takie dziwne, no bo żeby nie poznał głosu koleżki, ale mojego! Tym bardziej że tylko ja mówiłam do niego „Waluniu”. A on jakby się bał, jakby cały czas na kogoś czekał. Kupiłam mu nową koszulę, zaczęłam przymierzać, patrzę, a ręce całe pociachane.

– Co ci się stało?

– Nic, mamo, głupstwo.

Potem się dowiedziałam. Już po procesie… Kiedy był na przeszkoleniu, podciął sobie żyły… Na pokazowych ćwiczeniach był radiotelegrafistą, ale nie zdążył na czas umieścić radiostacji na drzewie – nie zmieścił się w czasie, za co sierżant kazał mu wynieść z ubikacji pięćdziesiąt wiader i dźwigać przed frontem kompanii. Nosił je, dopóki nie stracił przytomności. W szpitalu postawili mu diagnozę: lekki wstrząs nerwowy. Wtedy w nocy próbował podciąć sobie żyły. Drugi raz zrobił to w Afganistanie… Kiedy szykowali się do wymarszu, sprawdzili radiostację – nie działała. Poginęły części, któryś z kolegów gwizdnął… Kto? Dowódca oskarżył go o tchórzostwo, o to, że schował części, żeby nie iść ze wszystkimi. A oni tam wszystko sobie podkradali, samochody rozbierali na części i zanosili do dukanów[1], sprzedawali. Kupowali za to narkotyki… Narkotyki, papierosy. I jedzenie, bo wiecznie chodzili głodni.

W telewizji oglądaliśmy razem program o Édith Piaf.

– Mamo, wiesz, co to są narkotyki? – zapytał.

– Nie – skłamałam.

A potem już zaczęłam obserwować, czy aby czegoś nie bierze. Nie widziałam żadnych śladów. Ale oni tam brali, wiem na pewno.

– Jak tam było w Afganistanie? – spytałam kiedyś.

– Cicho bądź, mama!

Kiedy wychodził z domu, czytałam jego listy stamtąd, chciałam coś znaleźć, zrozumieć, co się z nim działo. Nic specjalnego nie znalazłam. Pisał tylko, że tęskni za zieloną trawą, prosił babcię, żeby sfotografowała się na śniegu i przysłała mu zdjęcie. Ale widziałam, czułam, że coś się z nim dzieje. Oddano mi kogoś innego… To nie był mój syn. A to ja sama wysłałam go do wojska, chociaż miał odroczenie. Chciałam, żeby zmężniał. Przekonywałam jego i siebie, że wojsko zrobi go lepszym, silniejszym. Wysłałam go do Afganistanu z gitarą, urządziłam pożegnalne przyjęcie. Zaprosił swoich kolegów, dziewczyny… Pamiętam, że kupiłam dziesięć tortów.

Tylko raz powiedział coś o Afganistanie. Pod wieczór… Wszedł do kuchni, gdzie oprawiałam królika. Miska we krwi. Umoczył palce w tej krwi i patrzy na nią. Ogląda palce. Mówi sam do siebie:

– Kiedy raz przywieźli kolegę z przestrzelonym brzuchem, prosił, żebyśmy go dobili… I to ja go dobiłem…

Palce we krwi… Od króliczego mięsa, było świeże… On tymi palcami bierze papierosa i wychodzi na balkon. Tego wieczora nie odezwał się już ani słowem.

Poszłam do lekarzy. „Zwróćcie mi syna! Uratujcie go!” Wszystko opowiedziałam… Obejrzeli go, zbadali, ale nic oprócz zapalenia korzonków nie znaleźli.

Kiedyś przyszłam do domu i zastałam przy stole czterech obcych chłopaków.

– Mama, to koledzy z Afganistanu. Spotkałem ich na dworcu. Nie mają gdzie nocować.

Nie wiedzieć czemu się ucieszyłam.

– Upiekę wam słodkie ciasto. Migiem.

Mieszkali u nas przez tydzień. Nie liczyłam, ale wypili pewnie ze trzy skrzynki wódki. Co wieczór zastawałam w domu pięciu mężczyzn. Piątym był mój syn… Nie chciałam słuchać ich rozmów, bałam się. No, ale w końcu u mnie mieszkali… Niechcący usłyszałam, co mówią… Że kiedy czekali w zasadzce nawet po dwa tygodnie, dostawali środki pobudzające, żeby byli odważniejsi. Ale tego nie wolno ujawniać. Mówili, jaką bronią lepiej się zabija… Z jakiej odległości… Potem to sobie przypominałam. A przedtem czułam tylko strach. „Oj – mówiłam do siebie – wszyscy są jacyś szaleni. Wszyscy nienormalni”.

Tamtej nocy, poprzedzającej dzień, w którym zabił, śniło mi się, że czekam na syna, a jego ciągle nie ma. I nagle mi go przyprowadzają… Przyprowadzają właśnie ci czterej „afgańcy”. Rzucają na brudną cementową posadzkę. W naszej kuchni… Rozumie pani – kto ma w domu betonową posadzkę? Taką jak w więzieniu… Zostajemy we dwoje…

W tym czasie już był na kursie przygotowawczym do szkoły radiotechnicznej. Napisał dobrą pracę. Był szczęśliwy, że wszystko poszło dobrze. Przywykłam nawet do myśli, że się już uspokaja. Pójdzie się uczyć. Ożeni się. Ale kiedy nadchodził wieczór… Bałam się wieczorów… Siedział wtedy i tępo patrzył w ścianę. Zasypiał w fotelu… Miałam ochotę rzucić się, zasłonić go własnym ciałem i nigdzie nie puścić. A teraz mi się śni, że syn jest mały i prosi jeść… Cały czas jest głodny. Wyciąga ręce… Zawsze w tych snach jest mały i poniżony. A w życiu?! Widzenie dostaje raz na dwa miesiące. Cztery godziny rozmowy przez szybę…

W ciągu roku mam dwa widzenia, kiedy mogę przynajmniej dać mu jeść. I to szczekanie psów… Śni mi się po nocach. Zewsząd mnie wygania.

Pewien mężczyzna zaczął się do mnie zalecać… Przyniósł kwiaty… Kiedy przyniósł mi kwiaty, zaczęłam krzyczeć: „Niech pan mnie zostawi, jestem matką mordercy!”. Początkowo bałam się spotkać kogoś ze znajomych, zamykałam się w łazience i chciałam, żeby ściany runęły i mnie przywaliły. Wydawało mi się, że na ulicy wszyscy mnie rozpoznają, pokazują sobie, szepczą: „Pamiętacie? Tamta okropna historia… To jej syn zabił. Poćwiartował człowieka. Typowe dla »afgańca«…”. Z domu wychodziłam tylko nocą, poznałam wszystkie nocne ptaki. Rozpoznawałam je po głosie.

Toczyło się śledztwo… Trwało kilka miesięcy… Syn milczał. Pojechałam do Moskwy do szpitala wojskowego imienia Burdenki. Znalazłam tam chłopców, którzy służyli w specnazie tak jak on. Zwierzyłam się im…

– Chłopcy, za co mój syn mógł zabić człowieka?

– Widać było za co.

Musiałam sama się przekonać, że mógł to zrobić… Zabić… Długo ich wypytywałam i zrozumiałam, że mógł! Pytałam o śmierć… Nie, nie o śmierć, ale o morderstwo. Ta rozmowa jednak nie wzbudziła w nich specjalnych uczuć, takich, jakie u normalnego człowieka, który nie oglądał rozlewu krwi, morderstwo zazwyczaj wywołuje. Mówili o wojnie jak o pracy polegającej na zabijaniu. Potem spotykałam innych chłopców, którzy byli w Afganistanie. Po trzęsieniu ziemi w Armenii pojechali tam z oddziałami ratowniczymi. Interesowało mnie jedno, na tym się zafiksowałam: czy się bali? Co czuli na widok śmierci? Nie, strachu nie czuli, nawet uczucie litości mieli przytępione. Rozerwane, zmiażdżone czaszki… kości… Pogrzebane pod ziemią całe szkoły… Klasy… Dzieci – jak siedziały na lekcji, tak znalazły się pod ziemią. A oni wspominali co innego i opowiadali, jakie bogate piwnice odkopali, jaki koniak pili, jakie wino. Żartowali: niechby tak jeszcze gdzieś się zatrzęsło. Byle w ciepłym miejscu, gdzie rosną winogrona i robią dobre wino… Czy to są zdrowi ludzie? Czy mają normalną psychikę?

„Ja go nawet martwego nienawidzę”. Tak mi niedawno napisał. Po pięciu latach… Co tam się stało? Nic nie mówi. Wiem tylko, że tamten chłopak miał na imię Jura i przechwalał się, że w Afganistanie zarobił dużo czeków[2]. A później się okazało, że służył w Etiopii, był chorążym. O Afganistanie kłamał…

Podczas procesu tylko adwokatka powiedziała, że podsądny jest chory. Na ławie oskarżonych siedzi nie zbrodniarz, tylko chory, który powinien być leczony. Ale wtedy, siedem lat temu, nie mówiono prawdy o Afganistanie. Wszystkich nazywano bohaterami. Żołnierzami internacjonalistami. Tylko mój syn był mordercą… Bo zrobił tutaj to, co oni robili tam. Za tamto dostawali ordery i odznaczenia… Dlaczego więc sądzono tylko jego? A nie tych, którzy ich tam posłali? I nauczyli zabijać! Ja go tego nie uczyłam… (Zrywa się i krzyczy).

Zabił człowieka moim tasakiem kuchennym… A rano włożył tasak do szafki, jakby to była łyżeczka albo widelec…

Zazdroszczę matce, której syn wrócił bez nóg… Chociaż on jej nienawidzi, kiedy się upije. Nienawidzi zresztą całego świata… Chociaż rzuca się na nią jak bestia. Matka sprowadza mu prostytutki, żeby nie zwariował… Sama kiedyś mu się oddała, bo wylazł na balkon i chciał się rzucić z dziewiątego piętra. Ale mnie by to nie przeszkadzało… Zazdroszczę wszystkim matkom, nawet tym, których synowie leżą w grobach. Siedziałabym przy grobie i byłabym szczęśliwa. Przynosiłabym kwiaty.

Słyszy pani szczekanie psów? One biegną za mną. Ciągle je słyszę…

Matka

Z notatek (na wojnie)

Czerwiec 1986 roku

Nie chcę już więcej pisać o wojnie… Zamiast w „filozofii życia” znowu pogrążyć się w „filozofii znikania”. Bez końca zbierać doświadczenia nie-bycia. Kiedy napisałam książkę Wojna nie ma w sobie nic z kobiety, długo nie mogłam patrzeć, jak po zwykłym uderzeniu chłopczykowi cieknie krew z nosa, uciekałam podczas urlopu przed wędkarzami, którzy radośnie ciskali na piasek wyciągniętą z głębin rybę, robiło mi się niedobrze na widok jej zastygłych wybałuszonych oczu. Każdy ma swój zasób sił, którymi broni się przed bólem – fizycznym i psychicznym, mój wyczerpał się do końca. Do szaleństwa doprowadzał mnie wrzask kota potrąconego przez samochód, odwracałam wzrok od rozdeptanej dżdżownicy. Wyschniętej żaby na drodze… Nieraz myślałam, że zwierzęta lądowe, ptaki, ryby też mają prawo do własnej historii cierpienia. Kiedyś zostanie napisana.

No i nagle… Jeśli w ogóle można tu użyć słowa „nagle”! Przecież wojna trwała już siódmy rok… Tyle że nie wiedzieliśmy o niej nic poza tym, co pokazywały dziarskie reportaże telewizyjne. Od czasu do czasu wzdrygaliśmy się na widok przywiezionych z daleka cynkowych trumien, które nie mieściły się w piórnikowych gabarytach naszych „chruszczowców”. Ledwie jednak wybrzmiały echa pogrzebowych salw, znowu zapadała cisza. Nasza mitologiczna mentalność jest niezachwiana – jesteśmy wielcy i sprawiedliwi. I zawsze mamy rację. Widać było, jak gasną ostatnie rozbłyski idei rewolucji światowej… Nikt nie dostrzegał, że pożar mamy już u siebie. Że pali się nasz własny dom. Zaczęła się pierestrojka Gorbaczowa. Wyrywaliśmy się do nowego życia. Co tam czeka nas samych? Do czego okażemy się zdolni po tylu latach wymuszonego letargicznego snu? A gdzieś tam daleko nasi chłopcy giną nie wiadomo za co…

O czym się mówi wokół mnie? O czym się pisało? O obowiązku internacjonalistycznym i o geopolityce, o naszych mocarstwowych interesach i południowych granicach. A ludzie w to wierzyli. Wierzyli! Matki, jeszcze niedawno miotające się w rozpaczy nad zamkniętymi metalowymi skrzyniami, w których przywieziono im synów, chodziły do szkół, muzeów wojskowych i wzywały innych chłopców, żeby „spełnili obowiązek wobec Ojczyzny”. Cenzura uważnie pilnowała, żeby w reportażach z wojny nie wspominano o śmierci naszych żołnierzy. Zapewniano nas, że „ograniczony kontyngent” wojsk radzieckich pomaga bratniemu narodowi budować mosty, drogi, szkoły, rozwozi po kiszłakach[3] nawozy i mąkę, a radzieccy lekarze odbierają porody afgańskich kobiet. Żołnierze, którzy wrócili, przychodzili do szkół z gitarami, żeby śpiewać o tym, o czym trzeba było krzyczeć.

Z jednym z nich długo rozmawiałam…

Chciałam się dowiedzieć, jak wielką udręką jest wybór – strzelać czy nie strzelać? A dla niego to właściwie nie stanowiło żadnego dramatu. Co jest dobre? Co złe? Czy zabijanie „w imię socjalizmu” jest czymś dobrym? Dla tych chłopców granice moralności określał wojskowy rozkaz. To prawda, o śmierci mówili powściągliwiej niż my. Tutaj od razu widziało się różnicę między nami.

Jak przeżywać historię i równocześnie pisać o niej? A przy tym nie wolno każdego kawałka życia, całego egzystencjalnego „brudu” chwytać za łeb i wciskać do książki. Do historii. Trzeba „rozłupać czas” i „uchwycić ducha”.

„Wcielony smutek rzuca setkę cieni”[4] (William Szekspir, Ryszard II).

…Na dworcu autobusowym w na wpół pustej poczekalni siedział oficer z walizką, obok niego chudy chłopczyna, ostrzyżony po żołniersku na zero, dłubał widelcem w skrzynce z zaschniętym fikusem. Bez specjalnych ceregieli przysiadły się do nich wiejskie kobiety, zaczęły wypytywać, kto, dokąd, po co. Oficer odwoził do domu żołnierza, który zwariował: „Od Kabulu nic, tylko kopie, wszystkim, co mu wpadnie w ręce: łopatką, widelcem, kijem, długopisem”. Chłopak podniósł wzrok: „Trzeba się chować… Wykopię dziurę… Szybko kopię. Myśmy to nazywali »zbiorowe mogiły«. Wykopię dużą jamę dla was wszystkich…”.

Pierwszy raz zobaczyłam źrenice równie wielkie jak oczy…

Stoję na miejskim cmentarzu… Dookoła setki ludzi. W środku – dziewięć trumien, spowitych w czerwony kreton. Przemawiają wojskowi. Generał zabiera głos… Kobiety w czerni płaczą. Ludzie milczą. Tylko mała dziewczynka z warkoczykami zachłystuje się nad trumną: „Tato! Ta-tuu-siuu!!! Gdzie jesteś? Obiecałeś mi przywieźć lalkę. Ładną laleczkę! Ja ci narysowałam cały blok domków i kwiatków… Czekam na ciebie…”. Dziewczynkę bierze na ręce młody oficer i wynosi do czarnej wołgi. Ale długo jeszcze słychać jej: „Tato! Ta-tuu-siuu… Kochany tatusiu…”.

Generał przemawia… Kobiety w czerni płaczą. My milczymy. Dlaczego milczymy?

Ja nie chcę milczeć… Ale o wojnie też już nie mogę pisać…

Wrzesień 1988 roku

5 września

Taszkent. Na lotnisku jest duszno, pachnie melonami, to nie lotnisko, ale bachcza[5]. Jest druga w nocy. Grube, na wpół dzikie koty, podobno afgańskie, bez lęku wskakują pod taksówki. W tłumie opalonych wczasowiczów, pośród skrzyń i koszów z owocami podrygują o kulach młodzi żołnierze, zupełne chłopaczki. Nikt na nich nie zwraca uwagi, wszyscy się przyzwyczaili. Śpią i jedzą na podłodze, na starych gazetach i czasopismach, od tygodni nie udaje im się kupić biletu do Saratowa, Kazania, Nowosybirska, Kijowa… Gdzie zostali inwalidami? Czego tam bronili? To nikogo nie interesuje. Tylko mały chłopiec nie odwraca od nich szeroko otwartych oczu, a pijana żebraczka podchodzi do żołnierzyka i mówi:

– Chodź tutaj… Utulę cię…

Tamten macha kulą. A ona ani trochę się nie obraża, tylko dodaje coś smutnego, kobiecego.

Obok mnie siedzą oficerowie. Opowiadają, jakie marne u nas robią protezy. Mówią o tyfusie brzusznym, malarii i zapaleniu wątroby. O tym, że w pierwszych latach wojny nie było ani studni, ani kuchni, ani łazienek polowych, nie było nawet gdzie umyć naczyń. A także o tym, który co przywiózł: ten – „wideło”, tamten – magnetofon, Sharpa albo Sony. Zapamiętałam, jakim wzrokiem patrzyli na ładne, wypoczęte kobiety w wydekoltowanych sukienkach.

Długo czekamy na samolot wojskowy do Kabulu. Mówią, że najpierw ładowany będzie sprzęt, a potem wsiądą ludzie. Czeka na to setka osób. Wszyscy wojskowi. Nadspodziewanie dużo jest kobiet.

Urywki rozmów:

– Tracę słuch. Najpierw przestałem słyszeć ptaki, które wydają wysokie dźwięki. To następstwa obrażeń głowy… Trznadla na przykład nie słyszę w ogóle. Nagrałem go na magnetofon i puszczam na pełny regulator…

– Najpierw się strzela, a potem sprawdza, kto to był: kobieta czy dziecko. Każdy ma własne koszmary…

– Osiołek kładzie się na odgłos strzałów; kiedy ostrzał się kończy, to wstaje.

– Kim jesteśmy w Sojuzie? Prostytutkami? No przecież wiemy. Chcemy choćby na tę spółdzielnię zarobić. A faceci? No co faceci? Wszyscy chleją.

– Generał mówił o obowiązku internacjonalistycznym, o obronie południowych rubieży. Nawet się rozczulił: „Weźcie dla nich lizaki. To przecież dzieci. Najlepszy prezent to cukierki”.

– Oficer był młody. Kiedy dowiedział się, że ucięli mu nogę, zapłakał. Twarz miał jak u dziewczyny: białą, z rumieńcami. Z początku bałam się martwych, zwłaszcza jeśli nie mieli rąk ani nóg. A potem się przyzwyczaiłam…

– Biorą do niewoli. Odcinają jeńcom kończyny, potem zaciskają żyły, żeby nie umarli z upływu krwi. I tak ich zostawiają, nasi potem znajdują te kadłuby. Woleliby umrzeć, leczy się ich przymusowo. A po szpitalu nie chcą wracać do domu.

– Celnicy zobaczyli moją pustą torbę. „Co wieziesz?” – pytają. „Nic”. – „Nic??” Nie uwierzyli. Kazali się rozebrać do majtek. Wszyscy przywożą pod dwie–trzy walizki.

W samolocie dostałam miejsce koło przywiązanego łańcuchami transportera. Na szczęście major siedzący koło mnie okazał się trzeźwy; cała reszta dookoła była pijana. Niedaleko mnie ktoś spał na popiersiu Marksa (portrety i rzeźby wodzów socjalizmu wrzucono tu bez opakowania), wieziono nie tylko broń, ale i cały zapas rekwizytów niezbędnych przy radzieckich rytuałach. Były tam czerwone sztandary, czerwone wstążeczki…

Wycie syren…

– Proszę wstawać. Bo prześpi pani królestwo niebieskie.

To już było nad Kabulem. Podchodziliśmy do lądowania.

Huczały działa. Patrole z automatami i w kamizelkach kuloodpornych żądały przepustek.

O wojnie już nie chciałam pisać. Ale jestem na niej, na najprawdziwszej wojnie. Wszędzie są ludzie wojny, rekwizyty wojny. Czas wojny.

12 września

Jest coś niemoralnego w przyglądaniu się cudzemu męstwu i ryzyku. Wczoraj, idąc do stołówki na śniadanie, przywitaliśmy się z wartownikiem. Pół godziny później zabił go odłamek pocisku, który przypadkowo wleciał na teren garnizonu. Przez cały dzień usiłowałam sobie przypomnieć twarz tego chłopaka…

O dziennikarzach mówią tutaj: „bajkopisarze”. O pisarzach tak samo. W naszej grupie pisarzy są sami mężczyźni. Wyrywają się na dalekie placówki, chcą walczyć. Pytam jednego z nich:

– Po co?

– Bo to ciekawe. Będę mógł powiedzieć, że byłem na Salangu[6]. Postrzelam sobie.

Nie mogę uwolnić się od uczucia, że wojna to męski wymysł, pod wieloma względami dla mnie niepojęty. Ale codzienność wojny jest wspaniała. U Apollinaire’a: „Ach, jak piękna jest wojna”.

Na wojnie wszystko jest inne: i człowiek, i jego myśli, i przyroda. Nagle zrozumiałam, że ludzkie myśli mogą być bardzo okrutne.

W koszarach, w stołówce, na boisku piłkarskim, wieczorem na potańcówce – zaskakują mnie te atrybuty życia pokojowego – wszędzie pytam i słucham odpowiedzi:

– Strzeliłem prosto do niego i zobaczyłem, jak się rozlatuje ludzka czaszka. Pomyślałem: „Pierwszy”. Po walce są ranni i zabici. Nikt nic nie mówi… Śnią mi się tutaj tramwaje. Że wracam tramwajem do domu… Najukochańsze wspomnienie to jak mama piecze słodkie ciasto. Pachnie w całym domu…

– Najpierw przyjaźni się człowiek z kimś fajnym… A potem widzi porozrzucane na kamieniach jego kiszki. Zaczyna się mścić.

– Czekaliśmy na karawanę. Dwa, trzy dni w zasadzce. Leżeliśmy w gorącym piasku, sikali pod siebie. Po koniec trzeciego dnia byliśmy już bestiami. Pierwszą serię puszcza się wtedy z nienawiścią. Po strzelaninie, kiedy wszystko się kończyło, stwierdziliśmy, że karawana wiozła same banany i dżemy. Najedliśmy się słodkiego za całe życie…

– Wzięliśmy do niewoli „duchów”[7]… Wypytujemy ich: „Gdzie są magazyny wojskowe?”. Cisza. Wzięliśmy dwóch do helikoptera: „Gdzie? Pokaż”. Ci nadal milczą. Zrzuciliśmy jednego na skały…

– Uprawiać miłość na wojnie i po wojnie – to nie to samo… Na wojnie wszystko jest jak pierwszy raz…

– Strzela wyrzutnia Grad… Lecą pociski… A nad tym wszystkim unosi się jedno pragnienie: żyć! żyć! żyć! Ale o cierpieniach drugiej strony niczego człowiek nie wie i wiedzieć nie chce. Żyć i już. Żyć!

Napisać (opowiedzieć) całą prawdę o sobie jest według Puszkina fizyczną niemożliwością.

Na wojnie ratuje człowieka to, że świadomość się odrywa, rozprasza. Ale śmierć wokół niego jest absurdalna, przypadkowa. Nie ma wyższego sensu.

…Na czołgu ktoś namalował czarną farbą: „Małkina pomścimy”.

Młoda Afganka klęczała pośrodku ulicy nad zabitym dzieckiem i krzyczała. Tak pewnie krzyczą tylko ranne zwierzęta.

Mijaliśmy zniszczone kiszłaki, podobne do zaoranego pola. Martwa glina niedawnej siedziby ludzkiej była straszniejsza niż ciemność, z której mogły paść strzały.

W szpitalu położyłam pluszowego misia na łóżku afgańskiego chłopca. Chwycił zabawkę zębami – tak się uśmiechał i bawił, bo nie miał obu rąk. Przetłumaczono mi słowa jego matki: „Twoi Rosjanie strzelali. A ty masz dzieci? Kogo? Chłopca czy dziewczynkę?”. Nie zrozumiałam, czy to były bardziej słowa przerażenia czy przebaczenia.

Krążą opowieści o okrucieństwach, jakich mudżahedini dopuszczają się na naszych jeńcach. Przypomina to średniowiecze. Tutaj naprawdę panuje inna epoka, według kalendarzy mamy wiek XIV.

U Lermontowa w Bohaterze naszych czasów Maksym Maksymicz, oceniając postępowanie górala, który zarżnął ojca Beły, mówi: „Oczywiście, w ich pojęciu miał do tego zupełne prawo”[8], chociaż z punktu widzenia Rosjanina był to czyn bestialski. Pisarz wychwycił tę zadziwiającą cechę Rosjan – umiejętność wczucia się w sytuację innego narodu, zobaczyć rzeczy „po ichniemu”.

A teraz…

17 września

Każdego dnia obserwuję, jak człowiek spełza w dół. Bardzo rzadko wdrapuje się do góry.

Iwan Karamazow u Dostojewskiego robi uwagę: „Żadna bestia nigdy nie będzie tak okrutna jak człowiek, tak wyrafinowanie, tak kunsztownie okrutna”[9].

Tak, podejrzewam, że nie chcemy o tym słyszeć, nie chcemy o tym wiedzieć. Ale na każdej wojnie, ktokolwiek – Juliusz Cezar czy Józef Stalin – i w imię czegokolwiek by ją toczył, ludzie się zabijają. To morderstwo, ale u nas nikt zazwyczaj się nad tym nie zastanawia, nawet w szkołach z jakiegoś powodu mówi się nie o wychowaniu patriotycznym, ale o wojskowo-patriotycznym. Chociaż właściwie dlaczego się dziwię? Wszystko jasne – wojenny socjalizm, wojenny kraj, wojenne myślenie.

Nie wolno poddawać człowieka takim próbom. On ich nie wytrzyma. W medycynie nazywa się to „ostrym testem”. Eksperymentem na żywych ludziach.

Wieczorem w pomieszczeniach dla żołnierzy naprzeciw hotelu ktoś włączył magnetofon. I ja słuchałam „afgańskich” piosenek. Dziecinne, jeszcze nieukształtowane głosy chrypiały „pod Wysockiego”. „Słońce jak olbrzymia bomba spadło do kiszłaku”, „Nie potrzeba mi sławy. Byle żyć – oto cała nagroda”, „Dlaczego my ich zabijamy? Dlaczego zabijają nas?”. „Powoli zapominam ich twarze”, „On nie jest tylko obowiązkiem, Afganistan to cały nasz świat”, „Jak wielkie ptaki jednonodzy skaczą nad morzem”, „Martwy nie należy do nikogo. Na jego twarzy nie ma już nienawiści”.

W nocy mi się przyśniło, że nasi żołnierze wracają do kraju, a ja jestem wśród odprowadzających. Podchodzę do jednego z chłopaków i widzę, że nie ma języka, jest niemy. Był w niewoli. Spod żołnierskiego szynela wystaje szpitalna piżama. Pytam go o coś, a on tylko pisze swoje imię: „Wanieczka… Wanieczka…”. Tak wyraźnie odczytuję jego imię – Wanieczka… Z twarzy podobny jest do chłopaczka, z którym rozmawiałam rano. Cały czas powtarzał: „Mama czeka na mnie w domu”.

Przejeżdżaliśmy po zamarłych uliczkach Kabulu, mijając znajome plakaty w centrum: „Komunizm to świetlana przyszłość”, „Kabul – miasto pokoju”, „Naród i partia to jedno”. Nasze plakaty, drukowane w naszych drukarniach. Nasz Lenin stoi tutaj z podniesioną ręką…

Poznałam kinooperatorów z Moskwy.

Filmowali załadunek „czarnego tulipana”[10]. Nie podnosząc oczu, opowiadają, że nieboszczyków ubiera się w stare mundury z bufiastymi portkami, jeszcze z lat czterdziestych, a czasem wkładają do trumny bez mundurów, bo zdarza się, że i takich przedpotopowych zabraknie. Stare deski, zardzewiałe gwoździe… „Przywieźli nowych zabitych. Lodówka pachnie jakby nieświeżym mięsem dzika”.

Kto mi uwierzy, jeśli o tym napiszę?

20 września

Widziałam walkę…

Zginęło trzech żołnierzy… Wieczorem wszyscy jedli kolację, nie wspominali ani o walce, ani o poległych, którzy leżeli gdzieś w pobliżu.

Człowiek ma prawo do niezabijania. Do tego, by się zabijania nie uczyć. Takiego prawa nie ma w żadnej konstytucji.

Wojna to świat, a nie wydarzenie… Wszystko tutaj jest inne: i krajobraz, i człowiek, i słowa. Zapamiętuje się teatralną część wojny: wyjeżdża czołg, słychać rozkazy… Świecące w ciemności tory pocisków smugowych…

O śmierci myśli się tak jak o przyszłości. Coś dzieje się z czasem, kiedy człowiek myśli o śmierci i widzi ją. Obok strachu przed śmiercią jest jeszcze jej atrakcyjność…

Nic tu nie trzeba wymyślać. Fragmenty wielkich ksiąg są wszędzie. W każdym.

W opowiadaniach uderza (często!) agresywna naiwność naszych chłopców. Niedawnych radzieckich dziesiątoklasistów. A ja chcę ich skłonić do rzetelnego dialogu z człowiekiem, który tkwi w nich samych.

A jednak? W jakim języku rozmawiamy sami ze sobą, z innymi? Podoba mi się język potocznych rozmów, to język wypuszczony na swobodę, nic go nie obciąża. Tutaj wszystko – składnia, intonacja, akcenty – hula i świętuje, dokładnie odtwarzając emocje. A ja właśnie śledzę emocje, a nie wydarzenia. To, co robię, przypomina pewnie pracę historyka, tyle że historyka takiego, co nie zostawia śladów. Co się dzieje z wielkimi wydarzeniami? Przenoszą się do historii, a te małe, dla małego człowieka jednak najważniejsze, znikają bez śladu. Dzisiaj jeden z chłopaków (wyglądał na delikatnego i chorowitego, tak że mało przypominał żołnierza) opowiadał, jak dziwne i zarazem upajające jest wspólne zabijanie. I jakie to straszne rozstrzelać kogoś.

Czy coś takiego zostanie w historii? W każdej kolejnej książce z uporem robię to samo – zmniejszam historię do wymiarów człowieka.

Myślałam o tym, że na wojnie nie da się pisać książki o wojnie. Przeszkadza litość, przeszkadza nienawiść, przyjaźń, ból fizyczny… Także list z domu, po którym tak bardzo chce się żyć… Opowiadają mi tu, że kiedy zabijają, starają się nie patrzeć w oczy, nawet kiedy chodzi o wielbłąda. Ateistów tu się nie spotyka. I wszyscy są przesądni.

Obwiniają mnie (zwłaszcza oficerowie, żołnierze rzadziej) o to, że piszę o wojnie, chociaż ani sama nie strzelałam, ani też nikt nie brał mnie na muszkę. A może to właśnie dobrze, że nie strzelałam?

Gdzie jest człowiek, któremu sama myśl o wojnie sprawiałaby cierpienie? Takiego nie znajduję. Wczoraj jednak widziałam, że koło sztabu leży martwy ptak; nie wiem, jak się nazywa. Dziwna rzecz… Wojskowi podchodzili do niego, starali się zobaczyć, co to za ptak. Żal im go było.

Na twarzach martwych ludzi maluje się jakieś natchnienie… W żaden sposób nie umiem też przywyknąć do tego, że wszystko, co na wojnie jest zwyczajne – woda, papierosy, chleb – ma w sobie coś szalonego… Zwłaszcza wtedy, gdy wychodzimy z terenu garnizonu i wspinamy się w góry. Tam człowiek jest sam na sam z przyrodą i przypadkiem. Kula świśnie obok albo trafi w cel. Kto wystrzeli pierwszy – ty czy on? Tam zaczyna się widzieć człowieka od strony natury, nie społeczeństwa.

A w Związku Radzieckim telewizja pokazuje, jak w Afganistanie sadzi się aleje przyjaźni, których tutaj nikt z nas nie sadził ani nawet nie widział…

Dostojewski w Biesach: „Człowiek a jego przekonania to chyba dwie bardzo różne sprawy. Może zawiniłem wobec nich!… Wszyscy są winni, wszyscy winni i… gdyby wszyscy się o tym przekonali!”[11]. Dostojewski wyraził też taką myśl, że ludzkość wie o sobie więcej, niż zdążyła utrwalić w literaturze, w nauce. Mówił zresztą, że to nie jego myśl, ale Władimira Sołowjowa.

Gdybym nie czytała Dostojewskiego, moja rozpacz byłaby większa…

21 września

Gdzieś daleko strzela wyrzutnia rakiet Grad. Nawet z takiego dystansu dźwięk jest okropny.

Po wielkich wojnach XX wieku i po masowych zgonach pisanie o współczesnych, mniejszych wojnach, takich jak afgańska, wymaga zmiany perspektywy, etycznej i metafizycznej. Trzeba użyć czegoś małego, osobistego, odrębnego. Potrzebny jest jeden człowiek. Dla kogoś – jedyny. Nieważne, jak traktuje go państwo; ważne, kim jest dla matki, dla żony. Dla dziecka. W jaki sposób możemy odzyskać dar normalnego widzenia?

Interesuje mnie także ciało, ludzkie ciało, jako łącznik między naturą a historią, między zwierzęcością a mową. Ważne są wszystkie szczegóły fizyczne: jak krew zmienia się na słońcu, jaki jest człowiek przed odejściem… Życie ma w sobie niezwykle dużo artyzmu, a – jakkolwiek okrutnie by to brzmiało – szczególnie kunsztowne jest ludzkie cierpienie. Ciemna strona sztuki. Właśnie wczoraj widziałam, jak po kawałku zbierali chłopaków, którzy weszli na minę przeciwczołgową. Mogłam nie iść i nie oglądać, ale poszłam, żeby o tym napisać. Teraz piszę…

Nadal jednak nie wiem, czy musiałam tam iść. Słyszałam, jak oficerowie podśmiewali się za moimi plecami: panienka się pewnie wystraszy. Poszłam i nie było w tym nic bohaterskiego, bo zemdlałam. Może przyczyną był upał, a może wstrząs. Mówię to uczciwie.

23 września

Leciałam śmigłowcem… Z góry widziałam setki przygotowanych zawczasu cynkowych trumien, które pięknie i strasznie błyszczały w słońcu…

Kiedy się człowiek zetknie z czymś podobnym, to od razu myśli: literatura dusi się w swoich granicach… Zwyczajnie kopiując, przekazując fakt, można wyrazić tylko coś, co się widzi, a kto potrzebuje szczegółowych sprawozdań z tego, co się dzieje? Potrzebne jest coś innego… Utrwalenie chwili, wydartej z życia…

25 września

Wrócę stamtąd jako wolny człowiek… Nie byłam wolna, dopóki nie ujrzałam tego, co tutaj robimy. Było strasznie i samotnie. Wrócę i nie pójdę już do żadnego muzeum wojska…

* * *

Nie wymieniam w książce prawdziwych nazwisk. Jedni prosili mnie o zachowanie tajemnicy spowiedzi, drudzy sami chcą o wszystkim zapomnieć. Zapomnieć o tym, o czym pisał Tołstoj – że człowiek jest „substancją płynną”. Wszystko w sobie pomieści.

W dzienniku natomiast zapisałam nazwiska. Może kiedyś moi bohaterowie zapragną, żeby je poznano:

Siergiej Amirchanian, kapitan; Władimir Agapow, starszy lejtnant, dowódca obsługi działa; Tatiana Biełozierska, pracownica cywilna; Wiktoria Władimirowna Bartaszewicz, matka poległego szeregowego Jurija Bartaszewicza; Dmitrij Babkin, szeregowy, operator-celowniczy; Sajja Jemielianowna Babuk, matka poległej siostry Swietłany Babuk; Marija Tierentjewna Bobkowa, matka poległego szeregowego Leonida Bobkowa; Olimpiada Romanowna Baukowa, matka poległego szeregowego Aleksandra Baukowa; Taisija Nikołajewna Bogusz, matka poległego szeregowego Wiktora Bogusza; Wiktoria Siemionowna Wołowicz, matka poległego starszego lejtnanta Walerija Wałowicza; Tatiana Gajsenko, pielęgniarka; Wadim Głuszkow, starszy lejtnant, tłumacz; Giennadij Gubanow, kapitan, lotnik; Inna Siergiejewna Gałowniewa, matka poległego starszego lejtnanta Jurija Gałowniewa; Anatolij Diewietjarow, major, oficer do spraw propagandy pułku artylerii; Dienis L., szeregowy, obsługa granatnika; Tamara Downar, żona poległego starszego lejtnanta Piotra Downara; Jekatierina Nikiticzna Płaticyna, matka poległego majora Aleksandra Płaticyna; Władimir Jerochowiec, szeregowy, obsługa granatnika; Sofia Grigorjewna Żurawlowa, matka poległego szeregowego Aleksandra Żurawlowa; Natalia Żestowska, pielęgniarka; Marija Onufriewna Ziłfigarowa, matka poległego szeregowego Olega Zilfigarowa; Wadim Iwanow, starszy lejtnant, dowódca plutonu saperów; Galina Fiodorowna Ilczenko, matka poległego szeregowego Aleksandra Ilczenki; Jewgienij Krasnik, szeregowy piechoty zmotoryzowanej; Konstantin M., doradca wojskowy; Jewgienij Kotielnikow, starszyna, sanitariusz kompanii rozpoznania; Aleksandr Kostakow, szeregowy wojsk łączności; Aleksandr Kuwszynnikow, starszy lejtnant, dowódca plutonu moździerzy; Nadieżda Siergiejewna Kozłowa, matka poległego szeregowego Andrieja Kozłowa; Marina Kisielowa, pracownica cywilna; Taras Kiecmur, szeregowy; Piotr Kurbanow, major, dowódca kompanii strzelców górskich; Wasilij Kubik, chorąży; Oleg Leluszenko, szeregowy, obsługa granatnika; Aleksandr Leletko, szeregowy; Siergiej Łoskutow, chirurg wojskowy; Walerij Lisiczonok, sierżant wojsk łączności; Aleksandr Ławrow, szeregowy; Wiera Łysenko, pracownica cywilna; Artur Mietlicki, szeregowy, zwiadowca; Jewgienij Stiepanowicz Muchortow, major, dowódca batalionu, i jego syn Andriej Muchortow, młodszy lejtnant; Lidija Jefimowna Mankiewicz, matka poległego sierżanta Dmitrija Mankiewicza; Galina Mlawoj, żona poległego kapitana Stiepana Mlawoja; Władimir Michołap, szeregowy, obsługa moździerza; Maksim Miedwiediew, szeregowy naprowadzania lotnictwa; Aleksandr Nikołajenko, kapitan, dowódca grupy śmigłowców; Oleg L., pilot śmigłowca; Natalia Orłowa, pracownica cywilna; Galina Pawłowa, pielęgniarka; Władimir Pankratow, szeregowy, zwiadowca; Witalij Rużencow, szeregowy, kierowca; Siergiej Rusak, szeregowy, czołgista; Michaił Sirotin, starszy lejtnant, lotnik; Aleksandr Suchorukow, starszy lejtnant, dowódca plutonu strzelców górskich; Timofiej Smirnow, sierżant artylerii; Walentina Kiriłłowna Sańko, matka poległego szeregowego Walentina Sańki; Nina Iwanowna Sidelnikowa, matka; Władimir Simanin, podpułkownik; Tomas M., sierżant, dowódca plutonu piechoty; Leonid Iwanowicz Tatarczenko, ojciec poległego szeregowego Igora Tatarczenki; Wadim Trubin, sierżant, żołnierz grupy specjalnej; Władimir Ułanow, kapitan; Tamara Fadiejewa, lekarz bakteriolog; Ludmiła Charitonczik, żona poległego starszego lejtnanta Jurija Charitonczika; Anna Chakas, pracownica cywilna; Walerij Chudiakow, major; Walentina Jakowlewa, chorąży, komendant tajnej jednostki…

Dzień pierwszy

„Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem…”

Rankiem dzwonek telefonu, długi jak seria z automatu:

– Posłuchaj – zaczął, nie przedstawiając się – czytałem twój paszkwil… i jeśli napiszesz jeszcze choćby linijkę…

– Kim pan jest?

– Jednym z tych, o których piszesz. Jeszcze nas powołają, jeszcze nam dadzą broń do rąk, żebyśmy zrobili porządek. Będziecie musieli odpowiedzieć za wszystko. Tylko drukujcie więcej własnych nazwisk i nie chowajcie się za pseudonimami. Nienawidzę pacyfistów! Czyś ty kiedy szła w góry z pełnym ekwipunkiem, czyś jechała na beteerze[12] w pięćdziesięciostopniowym upale? Czujesz po nocach ostry smród ciernistych krzewów? Nie czujesz… Nie… No to lepiej zostaw to w spokoju! To jest nasze! Po co ci to? Jesteś babą, lepiej ródź dzieci!

– Dlaczego się nie przedstawisz?

– Nie ruszaj tego! Najlepszego przyjaciela, prawdziwego brata przydźwigałem z zadania w celofanowym worku… Osobno głowa, osobno ręce i nogi… Skóra zdarta, jak z wieprza… Rozcięty tułów… A on umiał grać na skrzypcach, pisał wiersze. To on powinien pisać, a nie ty… Jego matkę w dwa dni po pogrzebie zabrali do psychiatryka. Spała na cmentarzu, na jego grobie. W zimie spała na śniegu. Ty! Ty… Zostaw to, nie ruszaj! Byliśmy żołnierzami, posłano nas tam. Wykonywaliśmy rozkazy. Złożyłem przysięgę wojskową. Na kolanach całowałem sztandar.

– „Strzeżcie się, żeby was kto nie zwiódł. Wielu bowiem przyjdzie pod moim imieniem”[13]. Nowy Testament. Ewangelia według świętego Mateusza.

– Mądrale! Po dziesięciu latach wszyscy zrobili się mądrzy. Chcecie być czyściuteńcy? Wychodzi na to, że my jesteśmy czarni, tak? Nawet nie wiesz, jak leci kula. Nie miałaś w rękach automatu… Gwiżdżę na wasze testamenty! Ja swoją prawdę niosłem w celofanowym worku… Osobno głowę, osobno ręce… Nie ma innej prawdy…

Sygnał w słuchawce, podobny do dalekiego wybuchu.

Mimo wszystko szkoda, że nie dokończyliśmy tej rozmowy. Może właśnie on był moim głównym bohaterem…

Autorka

Docierały do mnie tylko głosy… Jakkolwiek się wysilałem, te głosy nie miały twarzy. To odchodziły, to wracały. Zdaje się, że zdążyłem pomyśleć: „Umieram”. Wtedy otworzyłem oczy…

Przyszedłem do siebie w Taszkencie szesnastego dnia po wybuchu. Kiedy człowiekowi wraca świadomość, czuje się okropnie, wydaje mu się, że lepiej byłoby nie żyć… Już nie wracać… Tak byłoby wygodniej. Mgła i torsje, nawet nie torsje, ale zachłystywanie się, jakby w płucach było pełno wody. Długo wychodzi się z tego stanu. Mgła i torsje… Nawet własny szept przyprawia o ból głowy, nie mogłem mówić inaczej niż szeptem. Za sobą miałem już szpital w Kabulu. Tam otworzyli mi czaszkę – była w niej kasza, usunęli drobne kawałki kości. Lewa ręka bez stawów, poskręcali mi ją śrubami. Pierwsze uczucie: żal, że nic nie wróci, nie zobaczę przyjaciół, a najbardziej przykre – że nie mogę podciągnąć się na drążku.

Tłukłem się po szpitalach dwa lata bez piętnastu dni. Osiemnaście operacji, cztery pod ogólną narkozą. Studenci pisali o mnie prace roczne, o tym, co mam, a czego nie. Nie mogłem się sam ogolić, golili mnie koledzy. Za pierwszym razem wylali na mnie butelkę wody kolońskiej, a ja krzyczę: „dawajcie drugą!”. Nie było zapachu, nic nie czułem. Wyjęli wszystko z szafki: kiełbasę, ogórki, miód, cukierki – nic nie pachniało! Jest kolor, smak, a zapachu ani trochę. Mało nie zwariowałem! Nadeszła wiosna, zakwitły drzewa, a ja to wszystko widziałem, ale niczego nie czułem. Usunęli mi półtora centymetra sześciennego mózgu i razem z tym widocznie jakiś ośrodek, który odpowiada za węch. Minęło już pięć lat, ale nawet teraz nie czuję, jak pachną kwiaty, nie czuję dymu tytoniowego, kobiecych perfum. Mogę poczuć wodę kolońską, jeśli zapach jest mocny, ostry, ale flakon muszę podsunąć sobie pod nos. Widocznie pozostała część mózgu wzięła na siebie utraconą zdolność. Tak myślę.

W szpitalu dostałem list od przyjaciela. Dowiedziałem się od niego, że nasz beteer wyleciał na włoskiej minie fugasowej. Widział, jak razem z silnikiem wylatuje w powietrze człowiek… To byłem ja…

Wypisali mnie, dali zasiłek trzysta rubli. Za lekką ranę przysługuje sto pięćdziesiąt, za ciężką – trzysta. Dalej można sobie żyć, jak się chce. Renta to są grosze. Musiałem przejść na utrzymanie rodziców. Mój ojciec dostał wojnę bez wojny. Posiwiał, miał nadciśnienie.

Na wojnie jeszcze nie przejrzałem, to się stało dopiero później. I wszystko zakręciło się w przeciwną stronę…

Powołali mnie w osiemdziesiątym pierwszym. Wojna toczyła się już dwa lata, ale cywile mało o niej wiedzieli i mało mówili. W naszej rodzinie uważaliśmy, że skoro władza posłała tam wojsko, to widać było trzeba. Tak uważał ojciec, to samo sąsiedzi. Nie pamiętam, żeby ktoś myślał inaczej. Nawet kobiety nie płakały; wszystko to działo się gdzieś daleko i nie było straszne. Wojna i nie wojna, a jeśli wojna, to jakaś dziwna, bez zabitych i rannych. Jeszcze nikt nie widział cynkowych trumien. Dopiero potem dowiedzieliśmy się, że trumny już do miasta przywożono, ale poległych grzebano po cichu, w nocy, na nagrobkach pisano, że „umarł”, a nie że „zginął”. Nikt jednak nie dociekał, czemuż to w wojsku nagle zaczęli umierać dziewiętnastoletni chłopcy. Zmarli na grypę czy zapili się na śmierć? A może pomarańczy się objedli? Płakali ich bliscy, a reszta żyła jak dawniej, skoro sprawa ich nie dotyczyła. W gazetach pisano, że nasi żołnierze budują mosty, sadzą aleje przyjaźni, a nasi lekarze leczą afgańskie kobiety i dzieci.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Przypisy

[1] Dukan lub duchan – w Azji Środkowej sklep, często pełniący też funkcję gospody (wszystkie przypisy, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą od tłumacza).

[2] Obywatele ZSRR pracujący za granicą otrzymywali czeki zamiast pieniędzy. Można było za nie kupować w specjalnych sklepach sieci Bieriozka, odpowiedniku naszych peweksów.

[3] Kiszłak – wioska w Azji Środkowej.

[4] Tłumaczenia fragmentów piosenek, poezji i prozy, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą od Jerzego Czecha (przyp. red.).

[5] Bachcza (z pers. bâhce – ogródek) – zagon melonów, arbuzów albo tykw.

[6] Salang – przełęcz w górach Hindukusz; znajduje się tam tunel o tej samej nazwie, ułatwiający komunikację między Kabulem a północną częścią kraju.

[7] Duch – powszechnie używana przez żołnierzy forma nazwy duszman (z tadż. – wróg), nadanej afgańskim powstańcom przez propagandę radziecką.

[8] Przekład Wacława Rogowicza.

[9] Przekład Adama Pomorskiego.

[10] „Czarny tulipan” – popularna nazwa samolotów An-12, którymi transportowano trumny z poległymi w Afganistanie.

[11] Przekład Adama Pomorskiego.

[12] Beteer (skrót od ros. bronietransportior) – transporter opancerzony.

[13] Ewangelia według świętego Mateusza 24, 4–5; za Biblią Tysiąclecia.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl, edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa,

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków, tel. +48 12 432 08 52

info@d2d.pl

Wołowiec 2015

Wydanie II