SERIA AMERYKAŃSKA

Dan Baum Wolność i spluwa. Podróż przez uzbrojoną Amerykę

David McCullough Bracia Wright

Linda Polman Laleczki skazańców. Życie z karą śmierci

Charlie LeDuff Detroit. Sekcja zwłok Ameryki (wyd. 3)

Tom Clavin Bob Drury Serce wszystkiego, co istnieje. Nieznana historia Czerwonej Chmury, wodza Siuksów (wyd. 2)

Andrew Smith Księżycowy pył. W poszukiwaniu ludzi, którzy spadli na Ziemię

Nikki Meredith Ludzkie potwory. Kobiety Mansona i banalność zła

Nick Bilton Król darknetu. Polowanie na genialnego cyberprzestępcę

Patti Smith Rok Małpy

Magda Działoszyńska-Kossow San Francisco. Dziki brzeg wolności

David Treuer Witajcie w rezerwacie. Indianin w podróży przez ziemie

amerykańskich plemion

Sam Quinones Dreamland. Opiatowa epidemia w USA (wyd. 2)

Ronan Farrow Złap i ukręć łeb. Szpiedzy, kłamstwa i zmowa milczenia wokół gwałcicieli

S. C. Gwynne Imperium księżyca w pełni. Wzlot i upadek Komanczów (wyd. 2)

Matt Taibbi Nienawiść sp. z o.o. Jak dzisiejsze media każą nam gardzić sobą nawzajem

Holly George-Warren Janis. Życie i muzyka

Jessica Bruder Nomadland. W drodze za pracą

Laura Jane Grace Dan Ozzi Trans. Wyznania anarchistki, która zdradziła punk rocka

Legs McNeil Gillian McCain Please kill me. Punkowa historia punka (wyd. 2)

Magdalena Rittenhouse Nowy Jork. Od Mannahatty do Ground Zero (wyd. 2 zmienione)

Rachel Louise Snyder Śladów pobicia brak. W pułapce przemocy domowej

Jon Krakauer Wszystko za życie

Ewa Winnicka Greenpoint. Kroniki Małej Polski

Paul Theroux Głębokie Południe. Cztery pory roku na głuchej prowincji (wyd. 2)

Lawrence Wright Szatan w naszym domu. Kulisy śledztwa w sprawie przemocy rytualnej

Geert Mak Śladami Steinbecka. W poszukiwaniu Ameryki (wyd. 2)

Timothy Egan Brudne lata trzydzieste. Opowieść o wielkich burzach pyłowych

Charlie LeDuff Shitshow! Ameryka się sypie, a oglądalność szybuje (wyd. 2)

Robert Kolker W ciemnej dolinie. Rodzinna tragedia i tajemnica schizofrenii

Alex Kotlowitz Amerykańskie lato. Depesze z ulic Chicago (wyd. 2)

Charlie LeDuff Praca i inne grzechy. Prawdziwe życie nowojorczyków

Piotr Jagielski Święta tradycja, własny głos. Opowieści o amerykańskim jazzie

Jan Błaszczak The Dom. Nowojorska bohema na polskim Lower East Side (wyd. 2)

Woody Guthrie To jest wasz kraj, to jest mój kraj

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Tytuł oryginału angielskiego The Looming Tower: Al-Qaeda and the Road to 9/11

Projekt okładki Agnieszka Pasierska

Fotografia na okładce © by Spencer Platt / Staff / Getty Images

Projekt typograficzny i redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © 2006, 2011, 2021 by Lawrence Wright

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarne, 2018

Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Wilga, 2018, 2021

Copyright © for the map by Mapping Specialists, Ltd.

Redakcja Tomasz Zając

Konsultacja arabska Hanna Jankowska

Korekta Agata Czerwińska, Jadwiga Makowiec

Skład Małgorzata Poździk / d2d.pl

Konwersja i produkcja e-booka: d2d.pl

ISBN 978-83-8191-440-6

Książkę tę dedykuję mojej rodzinie:

Robercie, Caroline, Gordonowi i Karen

Wstęp do nowego wydania (2021)

Relację z 11 września zacząłem pisać od razu, tego samego ranka. Telefony na Manhattanie nie działały, wysłałem więc e-mail do Davida Remnicka, redaktora naczelnego „New Yorkera”, że biorę się do roboty i może na mnie liczyć. Po południu, gdy przywrócono połączenia telefoniczne, Remnick odbył telekonferencję z kilkunastoma z nas – dziennikarzami rozrzuconymi po całym kraju, przydzielonymi do całkiem innych zadań. Prosił, żebyśmy zbierali historie ludzi, których życie zmieniło się po tych atakach diametralnie. On sam zamierzał później połączyć te opowieści w jedną całość.

Skontaktowałem się z Kirkiem Kjeldsenem, młodym dziennikarzem pisma „Waters”, który 11 września miał uczestniczyć w konferencji zorganizowanej przez grupę wydawniczą Risk Waters Group w World Trade Center. Po drodze zasnął w metrze i przegapił swoją stację, był więc już spóźniony, gdy pędził po ruchomych schodach prowadzących z podziemi do głównego lobby. Powiedziano mu, że musi skorzystać z szybkiej windy, która zabierze go na siedemdziesiąte ósme piętro, a tam się przesiądzie do drugiej, jadącej prosto do restauracji Windows on the World na sto szóstym piętrze – czyli na samym szczycie budynku, który przez pewien czas pozostawał najwyższy na świecie.

Była godzina ósma czterdzieści cztery. Kirk Kjeldsen niecierpliwił się, bo operator windy czekał jeszcze na kobietę i mężczyznę, którzy również zmierzali na tę samą konferencję. Gdyby drzwi się zamknęły i winda ruszyła w górę, Kjeldsen bez wątpienia by zginął, tak samo jak co najmniej dwieście innych osób uwięzionych w stu dziewięćdziesięciu ośmiu windach w dwóch wieżach World Trade Center. Część pasażerów spłonęła, gdy szyby zalało paliwo z rozbitych samolotów, część zginęła wskutek upadku, gdy urwały się liny podtrzymujące kabiny. Kirk Kjeldsen jednak ocalał – dzięki temu, że musiał zaczekać na parę idącą przez lobby. Gdy kobieta wchodziła do środka, zauważył różę wytatuowaną na jej kostce. W następnej chwili budynkiem zatrzęsło.

– Winda zaczęła podskakiwać w górę i w dół jak jojo – opowiadał. – Nikt nie krzyczał ani nie panikował. Drzwi zatrzymały się w trakcie zamykania, pozostawiając tak gdzieś trzy czwarte otwartego przejścia. Operator powiedział tylko: „O cholera, co to było?”. Myślałem, że w budynku wybuchła bomba.

Kjeldsen wyszedł z powrotem do lobby. Atrium wypełniało się już dymem. Widział na podłodze odłamki betonu.

– Najpierw dostrzegłem kawałek wielkości budzika, a potem się obróciłem i zobaczyłem inny, wielkości biurka.

Zauważył jakieś drzwi; myślał, że to wyjście, ale okazało się, że prowadzą na taras widokowy. Leżały tam porozrzucane bezładnie dziesiątki butów – szpilek, mokasynów i oksfordów – a także torebki i teczki oraz, jak sobie po chwili zdał sprawę, ludzkie szczątki.

– Ludzie skakali z okien […], machali rękami w powietrzu. Na filmach pewnie z milion razy widziałem spadających ludzi, ale to zawsze była jakby choreografia. Tym razem wyglądało to naprawdę okropnie. Ludzie zachowywali się jak lemingi: ustawiali się rzędem i rzucali w dół, zbyt wiele osób naraz. Nagle coś spadło tuż przy mnie i schowałem się znów do budynku.

W środku też widział umierających ludzi.

– Jeden człowiek nie miał skóry, pokrywał go biały pył. Wyglądał jak zjawa. Gdy go pospiesznie mijałem, wziął dwa krótkie wdechy, jakby mówił: „Ha, ha”, a potem zamarł, tak jak cały gruz wokół niego.

Kjeldsen ruszył za tłumem w kierunku pasażu prowadzącego na zewnątrz. Gdy znalazł się poza budynkiem, spojrzał w górę i dostrzegł drugi samolot.

– Wyglądało to tak, jakby wieżowiec przecięła świetlista strzała.

Artykuł w „New Yorkerze” zakończył się refleksjami Kjeldsena po powrocie z World Trade Center do mieszkania w Queens, a jego doświadczenia posłużyły mi za bazę przy części opisów i odczuć przytoczonych w książce Wyniosłe wieże. Uświadomiły mi też, że będę musiał poświęcić sporą część życia na próbę zrozumienia, dlaczego do tego wszystkiego doszło.

Wciąż trudno mi wyrazić emocje z tamtego okresu. Przez dwa dni, gdy przeprowadzałem wywiad z Kjeldsenem, roniłem łzy, spisując jego relację, a przepełniony gniewem chwilami drętwiałem z rozpaczy. Towarzyszyło mi też jednak inne uczucie, dzielone przez wielu przedstawicieli mojego pokolenia: że nasz kraj znów musi stanąć w obronie swoich wartości. Wcześniej jakoś nam się udawało o tym nie myśleć, bo od zakończenia zimnej wojny nie mieliśmy poważniejszych wyzwań. Na nasze doświadczenie nie składało się to, co stanowi tkankę historii – światowe wojny, kryzysy gospodarcze, epidemie i rewolucje. Teraz jednak nas zaatakowano i nadeszła nasza kolej, żeby raz jeszcze udowodnić, że Stany Zjednoczone Ameryki reprezentują siłę broniącą dobro przed złem.

To poczucie szybko się rozwiało. Nasz kraj pogrążył się w chaosie, rozpoczęliśmy niepotrzebną wojnę i dopuściliśmy się torturowania podejrzanych w tajnych więzieniach. Świat po 11 września naznaczyły nieprzemyślane ruchy zranionego narodu.

Po rozmowie z naczelnym zacząłem przeglądać nekrologi pojawiające się w sieci i szukać postaci, której życiorys mógłby stanowić osnowę dla tekstu. Na stronie internetowej gazety „Washington Post” trafiłem na wzmiankę o Johnie O’Neillu – byłym dyrektorze departamentu do walki z terroryzmem w nowojorskim biurze FBI, gdzie zajmowano się ściganiem Osamy Bin Ladena i rozpracowywaniem Al-Kaidy. Jego pozycja zawodowa osłabła w wyniku afery związanej z wyniesieniem przez niego z biura poufnych informacji, w końcu więc przyjął posadę dyrektora do spraw bezpieczeństwa w World Trade Center. Zamiast dopaść Bin Ladena, stał się jedną z jego ofiar. Wiedziałem, że opowieść o Johnie O’Neillu może ukazać tajne królestwo amerykańskich służb wywiadowczych i ujawnić, dlaczego Amerykanom nie udało się powstrzymać planowanych zamachów.

Mojemu zagłębianiu się w tę historię towarzyszyło niepokojące doświadczenie osobiste. W 1998 roku, trzy lata przed atakami z 11 września, do kin wszedł film Stan oblężenia, którego byłem współtwórcą. Podczas pracy nad scenariuszem zadawałem sobie pytanie: co by było, gdyby terroryści postanowili zaatakować Amerykę? Al-Kaida zdążyła już w sierpniu tego samego roku dokonać zamachów bombowych na dwie amerykańskie ambasady we wschodniej Afryce. Zginęły w nich dwieście dwadzieścia cztery osoby. Kolejny atak nastąpił dwa tygodnie później, 25 sierpnia, w restauracji Planet Hollywood w Kapsztadzie w RPA. Dwóch mężczyzn zginęło, a pewna mała Brytyjka straciła stopę. Do zamachu przyznała się organizacja radykalnych islamistów, która twierdziła, że czerpała inspirację ze zwiastunów Stanu oblężenia. Na cel ataku wybrała restaurację Planet Hollywood, ponieważ do udziałowców całej sieci należał grający w filmie Bruce Willis. Gdy w listopadzie tego samego roku film wszedł na ekrany, protestowały przeciwko niemu grupy muzułmanów uważających, że zostali przez hollywoodzkich twórców przedstawieni stereotypowo. Finansowo film okazał się klapą. Po atakach z 11 września stał się najczęściej wypożyczanym tytułem w Ameryce.

Fabuła eksponuje wyraźny antagonizm między FBI a CIA. W owym czasie obie instytucje rywalizowały ze sobą, pragnąc sprawować kontrolę nad problemem terroryzmu na terenie Stanów Zjednoczonych. Denzel Washington gra w filmie człowieka pełniącego funkcję, którą w rzeczywistości sprawował John O’Neill. Centralną Agencję Wywiadowczą reprezentuje natomiast Annette Bening. W filmie agenci uczą się ze sobą współpracować, żeby powstrzymać zamachy. Myślę, że to właśnie przyczyna, dla której ludzie tak chętnie ten film później wypożyczali – jego zakończenie daje nadzieję. W prawdziwym życiu ta nadzieja się jednak nie spełniła. Do dziś uważam, że ataki z 11 września można było powstrzymać, gdyby tylko FBI i CIA ze sobą współpracowały.

W lutym 2002 roku podpisywałem umowę na stworzenie książki będącej „szeroko zakrojoną opowieścią o wydarzeniach z 11 września”. Połowę tekstu miałem pierwotnie oddać w lutym kolejnego roku. Wymazałem ten miesiąc z umowy i wstawiłem w jego miejsce marzec. Obrazuje to, jak bardzo nie mieliśmy pojęcia – ja i wydawca – w co się pakujemy. Skończoną książkę oddałem pięć lat później.

Były to najbardziej samotne, ale też najbardziej ekscytujące lata mojego życia. Najpierw udałem się do Egiptu, żeby napisać rozdział o Ajmanie az-Zawahirim – postaci w owym czasie na Zachodzie niemal całkiem nieznanej, a przez krewnych i współpracowników opisywanej jako „mózg” stojący za działaniami Bin Ladena. Trzy dekady wcześniej uczyłem angielskiego na Uniwersytecie Amerykańskim w Kairze. Cztery lata młodszy ode mnie Zawahiri był mniej więcej w wieku moich studentów i studiował w owym czasie medycynę na Uniwersytecie Kairskim. Jego życie stanowi obraz zaangażowania naszych przeciwników. Zawahiri już jako piętnastolatek założył podziemną komórkę mającą na celu obalenie egipskiego rządu.

Musiałem też napisać o Osamie Bin Ladenie, ale Saudyjczycy nie chcieli mnie do siebie wpuścić w charakterze reportera. W końcu udało mi się znaleźć posadę mentora młodych dziennikarzy w anglojęzycznej gazecie wydawanej w Dżuddzie, rodzinnym mieście Bin Ladena. Miałem dzięki temu znacznie więcej wolności, niż gdybym tam wjechał jako reporter. Moi podopieczni stanowili zaś dla mnie bezcenne źródło informacji na temat tamtejszego neurotycznego i uciśnionego społeczeństwa.

Dżamal Chalifa był szwagrem i najlepszym przyjacielem Osamy Bin Ladena aż do ataków z 11 września, które ich poróżniły. Stał się też moim przyjacielem, a więc w pewnym sensie łącznikiem między mną a przywódcą terrorystów. Był źródłem entuzjastycznym i bardzo wnikliwym, wyświadczył mi też wielką przysługę, przeprowadzając wywiad z jedną ze swoich czterech żon – ulubioną siostrą Bin Ladena. Został zamordowany w roku 2007 na Madagaskarze, gdzie posiadał kopalnię kamieni szlachetnych. Zabójcy zabrali tylko dysk twardy z jego komputera, nie połakomili się zaś na pieniądze ani klejnoty, co skłoniło rodzinę do przypuszczeń, że działali z ramienia amerykańskich sił specjalnych. Innym moim przyjacielem i cennym źródłem informacji był dziennikarz Dżamal Chaszukdżi, który relacjonował poczynania Bin Ladena w Afganistanie i publicznie go potępił po atakach z 11 września. W roku 2018 zginął z rąk Saudyjczyków, prawdopodobnie z rozkazu księcia Salmana. Zarówno Dżamal Chalifa, jak i Dżamal Chaszukdżi przekazali mi mnóstwo cennych informacji na temat Osamy Bin Ladena i jego kręgów, w tym wiele szczegółów dotyczących jego życia prywatnego.

Rzadko kiedy czułem się zagrożony, choć gdy podpisywałem umowę na przygotowanie książki, dziennikarz „Wall Street Journal” Daniel Pearl został w Pakistanie porwany, a następnie ścięty. Najprawdopodobniej dokonał tego Chalid Szajch Muhammad, członek Al-Kaidy odpowiedzialny za przygotowanie ataków z 11 września. Wciąż jednak żywiłem naiwne przekonanie, że reporterzy cieszą się nietykalnością – od tamtej pory całkiem się ono rozwiało, bo życie straciło już wielu moich dzielnych kolegów z międzynarodowej społeczności dziennikarzy usiłujących zrozumieć ów nowy rodzaj barbarzyństwa charakteryzujący naszą epokę.

Praca ta pociągnęła jednak za sobą pewne koszty zdrowotne. Nabawiłem się urazu kręgosłupa, a wskutek niekończących się podróży lotniczych na Bliski Wschód i do Azji Południowej ból się nasilał. Zacząłem więc wozić ze sobą wielką dmuchaną piłkę do siedzenia. Gdy po raz pierwszy wybrałem się do Chartumu, dokąd Bin Laden przeniósł bazę Al-Kaidy w latach 1992–1996, miałem tę piłkę ze sobą. Przydała mi się, kiedy pewnego dnia zapukał do mnie pomocny sudański agent wywiadu. Przyprowadził mi człowieka, którego opisał jako członka Al-Kaidy. Zaproponowałem mu swoje jedyne krzesło. Agent położył się na łóżku i natychmiast zasnął. Ja sam usiadłem więc na piłce.

Był to mój pierwszy wywiad z przedstawicielem Al-Kaidy, przebiegł jednak zupełnie inaczej, niż mogłem się spodziewać. Mój rozmówca okazał się jowialnym facetem, który lubił trzaskać dłonią o kolano, gdy opowiadał coś zabawnego – na przykład o tym, jak Bin Laden po raz pierwszy wyjawił mu zamiar stworzenia organizacji terrorystycznej walczącej na całym świecie o sprawę islamu. „A ja mu na to: »A jak zamierzasz przewozić jej członków? Samolotami Air France?«”. Trzask w kolano.

Nie zdradzał swojego nazwiska, lecz zdawał się wiedzieć o Bin Ladenie wszystko. Po powrocie do Stanów udało mi się ustalić, że to Muhammad Lu’ajj Bajazid, o pseudonimie bojowym Abu Rida as-Suri. Był doradcą biznesowym Bin Ladena w Chartumie i sekretarzem podczas spotkania założycielskiego Al-Kaidy w Peszawarze 20 sierpnia 1988 roku. Och, gdybym był wiedział! Pospiesznie udałem się znów do Sudanu, ale nie był zainteresowany kontaktem. W końcu przy moim trzecim tam pobycie zgodził się na spotkanie i wówczas podał mi cenne informacje z pierwszej ręki, o jakich każdy reporter marzy.

– Dlaczego poprzednim razem nie chciałeś się ze mną widzieć? – spytałem, wciąż rozmasowując bolące plecy. – Podróż do Chartumu to nie taka łatwa sprawa.

– Nie wiedziałem, czy można cię traktować poważnie – odparł. – Podczas pierwszego spotkania siedziałeś na jakimś balonie.

Do organizacji, która zaatakowała Amerykę w 2001 roku, należało około trzystu–czterystu mężczyzn – podobna liczba bojowników Al-Kaidy zapewne przebywa obecnie w Afganistanie. Szacuje się, że większa sieć obejmuje od trzydziestu do czterdziestu tysięcy ludzi należących do organizacji pokrewnych, rozsianych od Maroka po Indie. Niemające nic wspólnego z islamem grupy terrorystyczne takie jak neonaziści czy biali suprematyści otwarcie wzorują się na modelu stworzonym przez Bin Ladena. W 2021 roku dyrektor FBI Christopher Wray mówił o swoistym „barze sałatkowym” ideologii: potencjalni terroryści występują pod rozmaitymi sztandarami i wypróbowują różne ruchy mające usprawiedliwić przemoc, która sama w sobie najbardziej ich pociąga.

Następca Bin Ladena Ajman az-Zawahiri zauważył kiedyś, że „Al-Kaida to przede wszystkim przesłanie, a dopiero potem organizacja”. To przesłanie wszyscy już dobrze znamy. Dzisiejszy świat, po części stworzony przez Al-Kaidę, zalewają liczne ideologie przyciągające zarówno ludzi zepchniętych na margines i zdesperowanych, jak i tych oczarowanych przemocą oraz pragnących odcisnąć krwawy ślad na kartach historii.

Lawrence Wright

maj 2021

Prolog

17 marca 1996 roku, w Dzień Świętego Patryka, Daniel Coleman – agent nowojorskiego oddziału Federalnego Biura Śledczego (FBI) zajmującego się wywiadem zagranicznym – udał się w okolice Waszyngtonu, do miejscowości Tysons Corner, gdzie miał objąć nową posadę. Na chodnikach wciąż zalegały szare zaspy pozostawione przez śnieżycę sprzed kilku tygodni. Coleman wszedł do niepozornego biurowca zajmowanego przez agencje rządowe i wjechał windą na czwarte piętro, gdzie mieściła się nowo utworzona jednostka o nazwie Alec Station.

Stacje Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA) przeważnie znajdują się w krajach, w których prowadzi się operacje. Alec Station była pierwszą stacją „wirtualną”, położoną ledwie kilka kilometrów od kwatery głównej CIA w Langley. Ten pododdział Centrum Antyterrorystycznego CIA w schemacie organizacyjnym agencji figurował pod nazwą „Powiązania finansowe terrorystów”, ale w rzeczywistości skupiał się na tropieniu działań jednego człowieka – Osamy Bin Ladena – którego uznano za czołowego sponsora międzynarodowego terroryzmu. Daniel Coleman usłyszał o nim po raz pierwszy w 1993 roku, gdy pewne zagraniczne źródło wspomniało o „saudyjskim księciu” wspierającym komórkę radykalnych islamistów zamierzających wysadzić w powietrze kilka ważnych miejsc w Nowym Jorku, między innymi siedzibę główną Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), tunele Lincolna i Hollanda, a nawet zajmowany przez FBI biurowiec przy Federal Plaza 26, gdzie pracował Coleman. Teraz, trzy lata później, w końcu wysłano go do Tysons, żeby przyjrzał się zebranym tam informacjom i sprawdził, czy stanowią one podstawę do wszczęcia dochodzenia.

W Alec Station zgromadzono już trzydzieści pięć tomów akt na temat Bin Ladena – w tym głównie zapisy rozmów telefonicznych zarejestrowanych przez urządzenia podsłuchowe Narodowej Agencji Bezpieczeństwa (NSA). Colemanowi wydały się one mało urozmaicone i nieprowadzące do konkretnych wniosków. Mimo to na wszelki wypadek nadał sprawie bieg, w razie gdyby się okazało, że ów „sponsor” jest kimś więcej, niż się z pozoru zdaje.

Podobnie jak wielu innych agentów Daniel Coleman został przeszkolony do działań podejmowanych w czasie zimnej wojny. Do FBI wstąpił w 1973 roku i początkowo wykonywał prace biurowe. Jego dociekliwość i zacięcie badawcze w naturalny sposób pokierowały go w stronę kontrwywiadu. W latach osiemdziesiątych koncentrował się na rekrutowaniu szpiegów spośród licznego grona komunistycznych dyplomatów poruszających się w kręgach ONZ – jego szczególnym osiągnięciem było zwerbowanie pewnego wschodnioniemieckiego attaché. W 1990 roku, zaraz po zakończeniu zimnej wojny, został przydzielony do zespołu zajmującego się problemem terroryzmu na Bliskim Wschodzie. Te doświadczenia nie przygotowały go zbyt dobrze na nowy zwrot akcji – to samo dotyczyło zresztą całego zespołu FBI, który uważał terroryzm za pewną uciążliwość, ale raczej nie poważne zagrożenie. Podczas pogodnych dni po upadku muru berlińskiego nikomu nie chciało się wierzyć, że Ameryka w ogóle może jeszcze mieć jakichś wrogów.

Wówczas jednak, w sierpniu 1996 roku, Osama Bin Laden ukryty w jaskini w Afganistanie wypowiedział Stanom Zjednoczonym wojnę, jako powód podając obecność amerykańskich sił zbrojnych w Arabii Saudyjskiej pięć lat po zakończeniu wojny w Zatoce Perskiej. „Terroryzowanie was, którzy na naszych ziemiach nosicie broń, jest naszym prawem oraz moralnym obowiązkiem” – twierdził, wypowiadając się rzekomo w imieniu wszystkich muzułmanów. Fragment swojej długiej fatwy skierował bezpośrednio do Williama Perry’ego, amerykańskiego sekretarza obrony: „Ci młodzieńcy kochają śmierć tak samo, jak wy kochacie życie. […] Nie będą was prosić o wyjaśnienia. Ich pieśń wam powie, że między nami nie ma nic, co wymagałoby wyjaśnień – tylko zabijanie i uderzanie mieczem po szyi”¹.

Poza Danielem Colemanem mało kto w Ameryce – nawet w samym FBI – wiedział cokolwiek o tym saudyjskim dysydencie. Trzydzieści pięć tomów akt zebranych w Alec Station ukazywało obraz mesjanistycznego miliardera pochodzącego z bardzo licznej i wpływowej rodziny blisko powiązanej z władcami Królestwa Arabii Saudyjskiej. Nazwisko wyrobił sobie podczas świętej wojny przeciwko sowieckim okupantom w Afganistanie. Coleman na tyle orientował się w historii, żeby rozpoznać w jego zawołaniach wojennych odniesienia do epoki krucjat i dawnych walk islamu. Czytając deklarację wojny Bin Ladena, miało się wrażenie powrotu do świata sprzed tysiąca lat, jakby czas się zatrzymał, jakby między tamtym okresem a współczesnością nie wydarzyło się nic nowego i wciąż odbywały się wyprawy krzyżowe. Coleman nie mógł zrozumieć, skąd bierze się tak wielki gniew po tamtej stronie. „Co myśmy mu takiego zrobili?” – zastanawiał się.

Daniel Coleman pokazał fatwę Bin Ladena prawnikom z prokuratury federalnej Południowego Okręgu Nowego Jorku. Treść dokumentu była z pewnością dziwaczna i niecodzienna, ale czy stanowiła przestępstwo? Prokuratorzy głowili się nad użytym w nim językiem, aż w końcu wyszperali rzadko przywoływaną ustawę z czasów wojny secesyjnej, mówiącą o „spiskowej działalności wywrotowej” i zabraniającą podżegania do przemocy oraz podejmowania prób obalenia amerykańskich władz. Stosowanie jej do pozbawionego obywatelstwa Saudyjczyka przesiadującego w jakiejś jaskini w afgańskich górach wydawało się naciągane, jednak na podstawie tych nikłych przesłanek Coleman – który wciąż pracował w pojedynkę – założył sprawę kryminalną przeciwko człowiekowi mającemu wkrótce stać się najbardziej poszukiwaną jednostką w historii FBI.

Kilka miesięcy później, w listopadzie 1996 roku, Daniel Coleman udał się do amerykańskiej bazy wojskowej w Niemczech w towarzystwie dwóch prokuratorów federalnych: Kennetha Karasa i Patricka Fitzgeralda. W odpowiednio zaaranżowanej kryjówce czekał tam na nich roztrzęsiony sudański informator Dżamal al-Fadl, który twierdził, że pracował dla Osamy Bin Ladena w Chartumie. Coleman miał ze sobą zestaw zdjęć zidentyfikowanych współpracowników Bin Ladena – większość z nich Fadl natychmiast rozpoznał. Przedstawiał oczywiście swoją wersję zdarzeń, ale najwyraźniej znał rozgrywających. Tyle że ewidentnie okłamywał śledczych i wyraźnie ubarwiał swoją opowieść, przedstawiając samego siebie jako bohatera zawsze idącego słuszną drogą.

– Dlaczego więc pan uciekł? – dopytywali prokuratorzy.

Fadl odparł, że kocha Amerykę. Mieszkał wcześniej na Brooklynie i znał angielski. Potem zeznał, że uciekł, żeby napisać bestseller. Wyraźnie się denerwował i nie potrafił spokojnie usiedzieć w miejscu. Nietrudno było poznać, że ma coś więcej do powiedzenia. Dopiero po kilku długich dniach udało się go nakłonić, żeby przestał zmyślać, i wtedy przyznał, że uciekł, zabierając ze sobą ponad sto tysięcy dolarów należących do Osamy Bin Ladena. Po tych słowach zaniósł się szlochem i nie mógł się uspokoić. Był to punkt zwrotny w całym śledztwie. Fadl zgodził się zostać świadkiem koronnym, w razie gdyby doszło do procesu, co na razie wydawało się mało prawdopodobne, zważywszy na wątłe podstawy aktu oskarżenia brane pod uwagę przez prokuratorów federalnych.

Wówczas jednak Fadl z własnej woli zaczął mówić o organizacji zwanej Al-Kaidą. Przesłuchujący go Amerykanie po raz pierwszy usłyszeli tę nazwę. Fadl opisywał obozy szkoleniowe i uśpione komórki. Opowiadał, że Osama Bin Laden interesuje się pozyskaniem broni nuklearnej i chemicznej. Twierdził, że to właśnie Al-Kaida odpowiada za zamach bombowy w Jemenie w 1992 roku i za szkolenie bojowników, którzy potem zestrzelili amerykański helikopter w Somalii. Podawał nazwiska i rozrysowywał schematy organizacji. Śledczy słuchali tego wszystkiego zdumieni. Przez dwa tygodnie przez sześć lub siedem godzin dziennie wielokrotnie pytali go o te same szczegóły, żeby sprawdzić, czy jego zeznania pozostaną spójne. Nie stwierdzili w nich rozbieżności.

Gdy Daniel Coleman wrócił do swojego biura, nikt się tymi rewelacjami szczególnie nie zainteresował. Wszyscy zgadzali się, że zeznania Dżamala al-Fadla mrożą krew w żyłach, ale czy można polegać na słowach złodzieja i notorycznego kłamcy? FBI zajmowało się poza tym innymi ważnymi śledztwami.

Coleman przez półtora roku samotnie prowadził dochodzenie w sprawie Osamy Bin Ladena. Ponieważ pracował w Alec Station, w siedzibie FBI prawie o nim zapomniano. Dzięki podsłuchom założonym w firmach Bin Ladena udało mu się rozrysować mapę siatki powiązań Al-Kaidy, obejmującą Bliski Wschód, Afrykę, Europę i Azję Centralną. Z przerażeniem stwierdził, że wielu współpracowników Al-Kaidy ma powiązania ze Stanami Zjednoczonymi. Doszedł do wniosku, że jest to ogólnoświatowa organizacja terrorystyczna dążąca do zniszczenia Ameryki – nie potrafił jednak skłonić swoich przełożonych choćby do tego, żeby odpowiadali na jego telefony w tej sprawie.

Pozostawało mu samotne głowienie się nad kwestiami, które później miały zafrapować wszystkich: Skąd wziął się cały ten ruch? Dlaczego na cel ataków wybrał właśnie Amerykę? Co można zrobić, żeby go powstrzymać? Daniel Coleman działał niczym laborant oglądający pod mikroskopem nieznany wcześniej wirus. Śmiercionośne właściwości Al-Kaidy zaczynały pomału się uwidaczniać. Organizacja była niewielka – w owym czasie liczyła ledwie dziewięćdziesięciu trzech członków – ale stanowiła część większego ruchu radykałów, który w całym świecie islamskim rósł w siłę, zwłaszcza w krajach arabskich. Zaraza mogła rozprzestrzenić się błyskawicznie. Członkowie grupy byli doskonale wyszkoleni i zaprawieni w bojach. Najwyraźniej nie brakowało im też środków. Co więcej, pozostawali fanatycznie oddani sprawie i nabrali przekonania, że zwyciężą. Łączyła ich idea tak dla nich istotna, że byli gotowi z pełnym entuzjazmem oddać za nią życie, przy okazji zabijając możliwie jak najwięcej ludzi.

Najbardziej przerażające było jednak to, że prawie nikt tego zagrożenia nie traktował poważnie. Zdawało się ono zbyt dziwaczne, zbyt prymitywne i egzotyczne. Przeciwstawiało się amerykańskiemu przekonaniu, że nowoczesność wraz ze zdobyczami technologii i demokratycznymi wartościami to wystarczające zabezpieczenie przed groźnymi zakrętami historii. Z tej perspektywy aroganckie gesty Bin Ladena i jego wyznawców wydawały się absurdalne i całkiem żałosne. Tymczasem Al-Kaida wcale nie stanowiła reliktu przeszłości. Umiała się posługiwać nowoczesną technologią i współczesnymi ideami, co właściwie nie powinno nikogo dziwić, ponieważ historia tej organizacji miała swój początek właśnie w Ameryce, i to wcale nie tak dawno temu.

1 Męczennik

Podróżując statkiem z egipskiej Aleksandrii do Nowego Jorku w prywatnej kabinie pierwszej klasy, Sajjid Kutb² – wątłego zdrowia pisarz i nauczyciel w średnim wieku – przeżywał kryzys wiary. „Czy powinienem udać się do Ameryki tak jak każdy zwykły stypendysta, który skupia się na jedzeniu i spaniu, czy raczej powinienem być wyjątkowy? – zastanawiał się. – Czy w obliczu tak wielu grzesznych pokus powinienem trzymać się nakazów islamu, czy raczej pozwolić sobie korzystać z tego, co mnie otacza?”³ Był listopad 1948 roku. Na horyzoncie majaczył już Nowy Świat – zwycięski, bogaty i wolny. W tyle pozostawał Egipt, cały w łachmanach i skąpany we łzach. Podróżny nigdy dotąd nie opuszczał swojej ojczyzny. Teraz zresztą też uczynił to nie z własnej woli.

Ten poważny, samotny, drobny mężczyzna o śniadej cerze, ciemnych włosach, wysokim czole i oczach zdradzających naturę dość władczą i skorą do urazy wyglądał zawsze dostojnie, miał cienki wąsik pod nosem i nawet w prażącym egipskim słońcu najchętniej nosił trzyczęściowe garnitury. Czterdziestodwulatkowi tak ogromnie dbającemu o zachowanie godności perspektywa powrotu do roli studenta mogła się zdawać poniżająca. Kutb, pochodzący z wioski o murach z błotnej cegły w Górnym Egipcie, dawno już bowiem przekroczył swoje skromne aspiracje zostania powszechnie szanowanym członkiem administracji państwowej. Dzieła literackie oraz krytyczne uczyniły go jednym z najpopularniejszych egipskich pisarzy – ale też ściągnęły na niego gniew rozpustnego króla Faruka I, który wydał nakaz jego aresztowania. Wpływowi przyjaciele Sajjida pospiesznie załatwili mu wyjazd z kraju⁴.

Sajjid Kutb zajmował w owym czasie wygodną posadę inspektora w Ministerstwie Edukacji. Jeśli chodzi o poglądy, był żarliwym egipskim nacjonalistą i antykomunistą – co pozostawało dość typowe dla ówczesnych przedstawicieli rozległej klasy średniej sprawującej funkcje urzędnicze. Koncepcje, z których miał się zrodzić islamski fundamentalizm, nie zdążyły się u niego jeszcze w pełni wyklarować; sam później zresztą mówił, że zanim wsiadł na statek do Ameryki, nie był nawet człowiekiem szczególnie religijnym⁵ – choć już jako dziesięciolatek nauczył się Koranu na pamięć⁶, a jego pisma zaczynały pomału nabierać bardziej konserwatywnego charakteru. Podobnie jak u wielu innych Egipcjan, do wzrostu jego radykalizmu przyczyniły się okupacja brytyjska oraz pogarda dla konformizmu zblazowanego króla Faruka I. Przez cały Egipt przetaczały się protesty antybrytyjskie, zawiązywały się też rozmaite wywrotowe frakcje polityczne mające na celu wypędzenie z kraju zagranicznych wojsk, a przy dobrych wiatrach także samego króla. Ten skromny urzędnik państwowy średniego szczebla wydawał się szczególnie groźny, ponieważ w swoich pismach komentował sytuację w sposób bezpośredni i bardzo sugestywny. Choć nie udało mu się wejść do literackiej czołówki arabskich twórców (co zresztą przez całe życie napełniało go goryczą), to z punktu widzenia władz był coraz bardziej irytującym wrogiem.

Miał w sobie wiele z człowieka Zachodu – ubiór, umiłowanie muzyki klasycznej i hollywoodzkiego kina. Czytał przekłady dzieł Darwina i Einsteina, poezje Byrona i Shelleya, uwielbiał literaturę francuską, zwłaszcza dzieła Wiktora Hugo⁷. Tymczasem już przed podróżą do Ameryki martwił się postępującym wpływem wszechobecnej cywilizacji zachodniej. Pomimo całej swojej erudycji postrzegał Zachód jako monolit kulturowy. Różnice między kapitalizmem i marksizmem, chrześcijaństwem i judaizmem, faszyzmem i demokracją zdawały mu się nieznaczące w porównaniu z istniejącym w jego głowie wielkim podziałem: z jednej strony islam i cały Wschód, z drugiej – chrześcijański Zachód.

Ameryka nie była jednak uwikłana w kolonialną przygodę, która naznaczała relacje między Europą a światem arabskim. Pod koniec II wojny światowej stała jakby ponad głębokim politycznym podziałem na kolonizatorów i kolonizowanych. Trudno było nie ulec pokusie, żeby wyobrażać ją sobie jako idealne przeciwieństwo zapędów kolonialnych: naród, który uwolnił się spod jarzma tyranów i nad nimi zatriumfował. Siła tego kraju zdawała się leżeć w jego ideałach – a nie w europejskim pojęciu wyższości kulturowej czy uprzywilejowania klasowego i rasowego. Ponieważ zaś Ameryka chętnie przedstawiała się jako naród imigrantów, odnajdywali w niej swoje miejsce ludzie z całego świata. Arabowie również, podobnie jak inni, tworzyli w niej własne kolonie, a więzy pokrewieństwa zbliżały ich do wartości, które ten kraj miał wypisane na sztandarach.

Sajjid Kutb, podobnie jak wielu innych, poczuł się więc zszokowany i zdradzony na wieść o powojennym wsparciu amerykańskiego rządu dla syjonistów. W chwili gdy jego statek wypływał z portu w Aleksandrii, armia egipska wraz z wojskami pięciu innych krajów arabskich staczała właśnie ostatnie bitwy, przegrywając wojnę z Izraelem broniącym niepodległości żydowskiego państwa ustanowionego w świecie arabskim, którego przedstawicieli zdumiewały nie tylko determinacja i umiejętności izraelskich żołnierzy, ale też niekompetencja ich własnych wojsk oraz katastrofalne w skutkach decyzje podejmowane przez ich przywódców. Poniesiona klęska napawała ich wstydem, który miał ukształtować arabski pejzaż intelektualny bardziej znacząco niż jakiekolwiek inne wydarzenie w historii współczesnej. „Nienawidzę tych ludzi Zachodu i gardzę nimi! – pisał Kutb, gdy prezydent Harry Truman zatwierdził przeniesienie do Palestyny stu tysięcy żydowskich uchodźców. – Wszystkich bez wyjątku: Anglików, Francuzów, Holendrów i wreszcie Amerykanów, którym tak wielu z nas ufało”⁸.

Pasażer prywatnej kabiny pierwszej klasy zdążył już poznać smak romantycznej miłości, ale głównie związanego z nią cierpienia. Słabo zamaskowany opis nieudanego związku zawarł w jednej ze swoich powieści, po czym całkiem odwrócił się od instytucji małżeństwa. Twierdził, że nie udało mu się znaleźć odpowiedniej kandydatki pośród „niegodnych” kobiet bezwstydnie pokazujących się w przestrzeni publicznej⁹; wskutek zajęcia takiego stanowiska był teraz, w wieku średnim, mężczyzną samotnym i niepocieszonym. Wciąż lubił towarzystwo kobiet – utrzymywał bliskie stosunki ze swoimi trzema siostrami – ale seksualność jawiła mu się jako zagrożenie, w związku z czym schował się w kokonie dezaprobaty, postrzegając seks jako przeszkodę na drodze do zbawienia.

Największa zażyłość łączyła go z matką¹⁰. Fatima była pobożną analfabetką, która posłała wybitnie uzdolnionego syna na nauki w Kairze. Ojca stracił w 1933 roku, gdy miał dwadzieścia siedem lat. Przez kolejne trzy lata Sajjid pracował jako nauczyciel w różnych miejscach na prowincji, aż w końcu przeniesiono go do Heluanu – bogatego miasta w pobliżu Kairu. Sprowadził tam całą swoją rodzinę. Jego niezwykle konserwatywna matka nigdy do końca się tam nie zadomowiła; stale miała się na baczności przed postępującymi zagranicznymi wpływami, które w Heluanie widać było znacznie wyraźniej niż w jej rodzinnej wiosce. Na pewno dostrzegała je również w swoim uczonym synu.

Modląc się w swojej kabinie, Sajjid Kutb wciąż nie mógł zdecydować, jak się właściwie określić. Czy powinien być „normalny”, czy raczej „wyjątkowy”? Opierać się pokusom czy sobie folgować? Trzymać się ściśle nakazów islamu czy je odrzucić i zaakceptować wartości grzesznego, materialistycznego Zachodu? Jak wszyscy pielgrzymi odbywał jednocześnie dwie wędrówki: jedną prowadzącą na zewnątrz, ku szerokiemu światu, i drugą zagłębiającą się do wnętrza jego własnej duszy. „Postanowiłem stać się prawdziwym muzułmaninem!” – pisał. Zaraz potem jednak podawał swoje własne zamiary w wątpliwość. „Czy to szczera deklaracja, czy ledwie chwilowy kaprys?”¹¹

Te rozmyślania przerwało mu pukanie do drzwi. Przed jego kabiną stała młoda dziewczyna, którą opisał jako chudą, wysoką i „półnagą”¹². Spytała go po angielsku:

– Czy mogę być dziś w nocy pana gościem?

Kutb odpowiedział, że w jego kabinie jest tylko jedno łóżko.

– W pojedynczym łóżku zmieszczą się dwie osoby – odparła.

Zbulwersowany uczony zamknął jej drzwi przed nosem. „Słyszałem jeszcze, jak się przewraca na drewnianą podłogę korytarza, i zrozumiałem, że jest pijana – pisał później. – Natychmiast podziękowałem Bogu za to, że pomógł mi pokonać pokusę i trzymać się nakazów moralnych”.

Ten oto samotny człowiek – dumny, przyzwoity, udręczony i przekonany o słuszności własnych przekonań – miał mocą swoich pism wywołać zamęt w świecie islamu, zagrozić reżimom w całym muzułmańskim świecie i pociągnąć za sobą całe pokolenie pozbawionych korzeni młodych Arabów, którzy sens i cel życia odnaleźli wreszcie w idei dżihadu.

Kutb dotarł do nowojorskiego portu w okresie świątecznym i w czasie największej prosperity w historii USA¹³. Powojenny boom gospodarczy sprawiał, że wszystkim się powodziło: zarówno bankierom z Wall Street, jak i producentom samochodów z Detroit czy farmerom uprawiającym ziemniaki w Idaho. Nagły wzrost zamożności przyczynił się do wzrostu zadowolenia z kapitalistycznego modelu państwa, który przecież wystawiono na tak ciężką próbę w nie tak znowu odległym okresie wielkiego kryzysu. Bezrobocie zdawało się teraz zjawiskiem Ameryce całkiem obcym; oficjalnie podawano, że wynosi ono poniżej czterech procent. Praktycznie rzecz biorąc, każdy, kto chciał pracować, mógł się gdzieś załapać. Połowa światowych zasobów finansowych znajdowała się teraz w amerykańskich rękach¹⁴.

Chodząc po oświetlonych świątecznie nowojorskich ulicach, Kutb musiał szczególnie dotkliwie odczuwać kontrast z ubogim Kairem. Witryny luksusowych sklepów nęciły urządzeniami, o których wcześniej uczony tylko słyszał: telewizorami, pralkami i innymi oszałamiającymi cudami technologii, wypełniającymi po brzegi liczne domy towarowe. W każde wolne poletko między Empire State Building a Chrysler Building wciskały się nowe wieżowce biurowe i mieszkalne, szczelnie wypełniając manhattański krajobraz. Zarówno w centrum miasta, jak i w jego dalszych dzielnicach budowano wielkie osiedla mające pomieścić ogromne masy imigrantów.

Nic dziwnego, że w tak dynamicznym i prężnym środowisku, pośród niespotykanej nigdy dotąd mieszanki kultur, wznoszono właśnie potężny symbol zmieniającego się świata: usytuowany na brzegu East River kompleks budynków mający zostać kwaterą główną ONZ – organizacji stanowiącej odzwierciedlenie silnych tendencji internacjonalistycznych obecnych w powojennym świecie. Jednak już samo miasto urzeczywistniało ideę uniwersalnej harmonii bardziej dobitnie niż jakakolwiek pojedyncza koncepcja czy instytucja. Wszyscy ciągnęli do Nowego Jorku, ponieważ to właśnie tu były pieniądze, władza i energia kulturowa zdolna przeobrażać świat. W mieście mieszkało już prawie milion Rosjan, pół miliona Irlandczyków i tyle samo Niemców, nie mówiąc o Portorykańczykach, Dominikańczykach, Polakach oraz niezliczonych, często nielegalnie przebywających w USA Chińczykach stanowiących tanią siłę roboczą – oni również znaleźli schronienie w tym miejscu otwartym dla wszystkich. W ciągu zaledwie ośmiu lat społeczność czarnoskórych powiększyła się o pięćdziesiąt procent (do siedmiuset tysięcy) – oni też znaleźli tam schronienie, uciekając przed rasizmem amerykańskiego Południa. Równo jedną czwartą ośmiomilionowej populacji Nowego Jorku stanowili Żydzi¹⁵ – wielu z nich przybyło tu z Europy, gdzie tak niedawno groziła im zagłada. W dzielnicy Lower East Side na szyldach sklepów i fabryk widniały hebrajskie litery, na ulicach wciąż słyszało się rozmowy w jidysz. Musiało to być spore wyzwanie dla Egipcjanina w średnim wieku, który Żydów nienawidził, choć przed opuszczeniem ojczyzny żadnego nigdy nie spotkał¹⁶. Dla wielu, a może nawet dla większości nowojorczyków polityczne i ekonomiczne wykluczenie stanowiło część dziedzictwa, które zostawili za sobą. Nowy Jork udzielił im schronienia, pozwolił zarobić na życie, utrzymać rodzinę, zacząć wszystko od nowa. Z tego względu emocją napędzającą to tętniące życiem miasto była przede wszystkim nadzieja, podczas gdy Kair należał do czołówki światowych stolic rozpaczy.

Nie brakowało tu jednak obrazów bardziej ponurych – w przeludnionym mieście królowały wygórowane ambicje, frustracja i lekkomyślność. Zewsząd wyzierały tablice „Brak wolnych miejsc”, przejścia blokowali chrapiący alkoholicy, na placach w centrum miasta w upiornym świetle neonów nęcących do klubów burleski krążyli sutenerzy i kieszonkowcy. Podrzędne noclegownie w dzielnicy Bowery oferowały prycze po dwadzieścia centów za noc. W poprzek ponurych bocznych uliczek przeciągano linki, na których wieszano pranie. W ciemnych zaułkach panoszyły się gangi młodocianych przestępców przypominające sfory bezpańskich psów. Na człowieka znającego angielski tylko w stopniu podstawowym¹⁷ czyhało tu wiele nowych zagrożeń – a z powodu wrodzonej powściągliwości Sajjid miał tym większe kłopoty z komunikacją. Rozpaczliwie tęsknił za domem. „Tu, w tym obcym miejscu, tej ogromnej hali produkcyjnej zwanej Nowym Światem, czuję się tak, jakby moje myśli, mój duch i całe ciało były osamotnione” – pisał do przyjaciela w Kairze. „Najbardziej mi tu brakuje kogoś, z kim mógłbym porozmawiać o czymś innym niż dolary, gwiazdy filmowe czy marki samochodów – żalił się w innym liście. – Odbyć prawdziwą rozmowę na tematy filozoficzne, dotyczące człowieka i jego duszy”¹⁸.

Dwa dni po przyjeździe do Ameryki Kutb wraz z pewnym egipskim znajomym zameldował się w hotelu. „Czarny windziarz okazywał nam sympatię, ponieważ mieliśmy podobny do niego kolor skóry” – pisał potem. Człowiek ten zaoferował podróżnym, że znajdzie dla nich „rozrywkę”. „Podał nam przykłady takich »rozrywek«, obejmujących najróżniejsze perwersje. Powiedział nam też, co się dzieje w niektórych pokojach, gdzie czasem lądują pary dziewcząt lub chłopców. Proszą go, żeby im przyniósł colę w butelkach, i nawet nie zmieniają pozycji, kiedy on wchodzi do pokoju! »Ale nie wstydzą się?« – spytaliśmy. Zdziwił się. »A czego mieliby się wstydzić? – odpowiedział. – Po prostu dobrze się bawią, spełniają swoje pragnienia«”¹⁹.

To doświadczenie, pośród wielu innych, utwierdziło Kutba w przekonaniu, że mieszanie się płci nieuchronnie prowadzi do perwersji. Krajem zresztą właśnie wstrząsnęła obszerna praca naukowa zatytułowana Sexual Behavior in the Human Male [Zachowania seksualne mężczyzn], napisana przez Alfreda Kinseya wraz z zespołem badawczym Uniwersytetu Indiany. Ich ośmiusetstronicowe dzieło, pełne zdumiewających statystyk i dość szczególnych komentarzy, roztrzaskało resztki wiktoriańskiej pruderyjności Amerykanów niczym cegła wrzucona przez kruchą szybę. Kinsey donosił, że trzydzieści siedem procent zbadanych przez niego amerykańskich mężczyzn miało doświadczenia homoseksualne prowadzące do orgazmu, niemal połowa angażowała się w seks pozamałżeński, a sześćdziesiąt dziewięć procent korzystało z usług prostytutek. Kinsey ukazał Stany Zjednoczone jako kraj ludzi ogarniętych rozpaczliwą żądzą, ale też zagubionych, zawstydzonych, nieudolnych i przeraźliwie niedouczonych. Pomimo dowodów świadczących o różnorodnej i bogatej aktywności seksualnej tematu seksu w owym czasie w Ameryce w ogóle nie poruszano, nawet w środowisku lekarskim. Jeden z członków zespołu Kinseya przeprowadził wywiady z tysiącem bezdzietnych par, które nie miały pojęcia, dlaczego nie mogą doczekać się potomstwa, chociaż żony w tych związkach pozostawały dziewicami²⁰.

Kutb zapoznał się z raportem Kinseya i wspominał o nim w późniejszych pismach²¹, czyniąc z niego ilustrację swojej tezy o Amerykanach jako istotach niewiele różniących się od zwierząt: „nieopamiętane, żyjące ułudą stado nieznające nic oprócz żądzy i pieniędzy”²². Jego zdaniem w takim społeczeństwie należało się spodziewać wysokich wskaźników rozwodów, ponieważ „za każdym razem, gdy mąż lub żona zauważy jakąś nową nęcącą osobę, rzuca się na nią, jakby to był najnowszy krzyk mody w świecie żądz”. W diatrybie Kutba można wyczuć wzburzone tony jego własnych wewnętrznych zmagań: „Patrzy na ciebie dziewczyna wyglądająca niczym urocza nimfa lub zbiegła syrena, kiedy jednak się zbliża, wyczuwasz w niej tylko siłę instynktu, aż zamiast perfum niemal bije od niej zapach rozpalonych zmysłów, płonącego ciała. Nie ma w niej nic oprócz ciała – niewątpliwie apetycznego, ale jednak tylko ciała”²³.

Zakończenie II wojny światowej przyniosło Amerykanom zwycięstwo, ale nie zapewniło im poczucia bezpieczeństwa. Wielu odnosiło wrażenie, że pokonali jednego totalitarnego wroga, żeby zaraz się zmierzyć z kolejnym – znacznie potężniejszym i bardziej podstępnym od europejskiego faszyzmu. „Komunizm zakrada się nieubłaganie na te ubogie ziemie – ostrzegał młody ewangelista Billy Graham – wdziera się do zniszczonych wojną Chin i targanej niepokojami Ameryki Południowej. Jeśli religia chrześcijańska nie uchroni tych krajów przed szponami niewierzących, Ameryka zostanie osamotniona i odizolowana od reszty świata”²⁴.

Walka z komunizmem toczyła się też w samych Stanach Zjednoczonych. J. Edgar Hoover, makiaweliczny dyrektor FBI, twierdził, że na 1814 obywateli USA przypada jeden komunista²⁵. Pod jego nadzorem Federalne Biuro Śledcze skupiło się niemal wyłącznie na tropieniu dowodów działalności wywrotowej. W czasie gdy Kutb przybył do Nowego Jorku, przed działającą przy Izbie Reprezentantów Komisją do spraw Działalności Antyamerykańskiej (House Un-American Activities Committee, HUAC) zeznawał właśnie Whittaker Chambers, starszy redaktor pisma „Time”. Przyznał, że należał wcześniej do grupy komunistów, której przewodził Alger Hiss – do niedawna pracownik administracji państwowej, współtwórca ONZ oraz prezes Fundacji Carnegiego na rzecz Międzynarodowego Pokoju (Carnegie Endowment for International Peace). Cały kraj z uwagą śledził zeznania Chambersa, w których materializowały się lęki, że komunistyczni agenci kryją się w każdym mieście i na przedmieściach, choć na razie pozostają uśpieni. „Są wszędzie – twierdził prokurator generalny USA Tom C. Clark – w fabrykach, biurach, firmach prywatnych, zakładach mięsnych, na rogach ulic, każdy zaś grozi naszemu społeczeństwu śmiertelną zarazą”²⁶. Ameryka obawiała się, że może utracić nie tylko swój ustrój polityczny, ale też dziedzictwo religijne. „Bezbożność” uchodziła za kwintesencję komunistycznego zagrożenia, cały kraj zaś instynktownie sprzeciwiał się wizji ataku na chrześcijaństwo. Jak pisał kilka lat później Billy Graham, „albo komunizm zginie, albo zginąć musi chrześcijaństwo, ponieważ bitwa rozgrywa się tak naprawdę między Chrystusem i Antychrystem”²⁷. Tego rodzaju odczucia dominowały wówczas wśród chrześcijańskiej części Amerykanów.

Kutb zwrócił uwagę na to obsesyjne poczucie zagrożenia komunizmem, które zaczynało nadawać ton polityce USA. Sam z podobnych powodów był zagorzałym antykomunistą – zresztą komuniści wykazywali znacznie większą aktywność i mieli dużo większe wpływy w Egipcie niż w Ameryce. „Albo będziemy kroczyć ścieżką islamu, albo komunizmu”²⁸ – pisał w roku poprzedzającym jego podróż do Nowego Jorku, ubiegając tym ponurym stwierdzeniem podobną konstatację Billy’ego Grahama. Jednocześnie jednak w partii Lenina widział pewien wzór²⁹ nadający się do stworzenia podwalin przyszłej islamskiej polityki – którą miał dopiero wypracować.

Według Kutba nie było wielkiej różnicy między systemem komunistycznym a kapitalistycznym – żywił gorące przekonanie, że oba skupiają się na materialnych potrzebach ludzkości, całkowicie ignorując kwestie duchowe. Podejrzewał, że gdy przeciętny robotnik pożegna się z nadzieją, że kiedykolwiek stanie się bogaty, Ameryka nieuchronnie zwróci się w stronę komunizmu. Chrześcijaństwo nie będzie w stanie przeciwstawić się tej tendencji, ponieważ istnieje ono tylko w sferze duchowej, „niczym wizja w świecie czystych idei”³⁰. Islam tymczasem stanowi „pełen system”³¹ – ma własne prawa, kody kulturowe, reguły gospodarcze oraz sposoby sprawowania rządów. Tylko dzięki islamowi może powstać sprawiedliwe, pobożne społeczeństwo. Prawdziwa walka miała więc się toczyć nie między kapitalizmem a komunizmem, lecz między islamem a materializmem. Kutb nie wątpił, że z walki tej islam wyjdzie zwycięsko.

W okresie przed Bożym Narodzeniem 1948 roku raczej mało który nowojorczyk zaprzątał sobie głowę ewentualnym zderzeniem świata islamu z Zachodem. Jednak pomimo ogromnej obfitości dóbr napływających do miasta, pomimo pewności siebie, jaką obywatelom USA w naturalny sposób zapewniało wojenne zwycięstwo, powszechne było poczucie ogólnego niepokoju dotyczącego przyszłości. „Po raz pierwszy w swojej długiej historii to miasto jest narażone na zniszczenie – przepowiadał kilka miesięcy później eseista E. B. White. – Pojedynczy nalot kilku samolotów przypominający klucz gęsi na niebie może szybko położyć kres fantasmagorii tej wyspy, spalić jej wieżowce, skruszyć mosty, zamienić tunele w komory śmierci, skremować miliony mieszkańców”. White pisał u zarania epoki nuklearnej, kiedy to poczucie kruchości istnienia było jeszcze dość nowe. Jego zdaniem: „jeśli jakiś oszalały wizjoner jest zdolny spuścić na świat zagładę, Nowy Jork musi mu się jawić jako miejsce wyjątkowo, nieodparcie kuszące”³².

Wkrótce po nadejściu nowego roku Kutb przeniósł się do Waszyngtonu³³, gdzie studiował angielski na uczelni o nazwie Wilson Teachers College[1]. „W Waszyngtonie żyje mi się dobrze – przyznawał w jednym z listów – zwłaszcza że mieszkam niedaleko biblioteki i w bliskim sąsiedztwie przyjaciół”. Utrzymywał się ze szczodrego stypendium egipskiego rządu. „Przeciętny student wydaje na całkiem przyzwoite życie 180 dolarów na miesiąc – pisał. – Ja jednak miesięcznie wydaję jakieś 250–280 dolarów”³⁴.

Choć Kutb pochodził z niewielkiej wioski w Górnym Egipcie, to w Ameryce odnalazł „prymitywizm cofający nas do czasów dżungli i jaskiń”³⁵. Na spotkaniach towarzyskich gawędziło się o sprawach błahych. Ludzie gromadzili się wprawdzie w muzeach i filharmoniach, ale nie po to, żeby tam cokolwiek zobaczyć czy usłyszeć, tylko raczej z nieokiełznanej narcystycznej potrzeby bycia widzianym i słyszanym. Kutb doszedł do wniosku, że Amerykanów cechuje zbyt duży luz. „Jestem w restauracji – pisał do przyjaciela w Kairze – i na wprost mnie siedzi młody Amerykanin. Na koszuli zamiast krawata ma obrazek z pomarańczową hieną, a na jego plecach, które powinna okrywać kamizelka, widnieje grafitowy rysunek przedstawiający słonia. Oto tutejszy gust i dobór kolorów. A muzyka?! Zostawmy to na później”. Skarżył się również, że jedzenie „jest dziwaczne”. Opisywał zdarzenie na uczelnianej stołówce, gdzie dostrzegł Amerykankę posypującą melona solą. Powiedział jej przebiegle, że Egipcjanie wolą melony z pieprzem. „Spróbowała i stwierdziła, że to pyszne! – pisał. – Następnego dnia powiedziałem jej, że Egipcjanie jednak częściej jedzą melony z cukrem, co również uznała za smaczne”³⁶. Narzekał nawet na amerykańskie fryzury. „Ilekroć pójdę do fryzjera, zawsze po powrocie do domu muszę na nowo sam sobie wszystko poprawiać”³⁷.

W lutym 1949 roku Kutba przyjęto do Szpitala imienia George’a Waszyngtona na zabieg usunięcia migdałków. Ogromnie go zbulwersowało zachowanie jednej z pielęgniarek, wymieniała ona bowiem cechy, które powinny charakteryzować jej kochanka. Kutb miał się już zresztą na baczności, jeśli chodzi o śmiałe zachowanie miejscowych kobiet. Typową amerykańską dziewczynę opisywał następująco: „[…] jest w pełni świadoma piękna swojego ciała: twarzy, fascynujących oczu, pełnych ust, krągłych piersi i pośladków oraz gładkich nóg. Ubiera się w jaskrawe kolory pobudzające prymitywne seksualne żądze. Niczego nie ukrywa, za to wygląd swój okrasza perlistym śmiechem i śmiałym spojrzeniem”³⁸. Można sobie wyobrazić, na jak wielkie seksualne pokusy musiał być stale wystawiany.

Do Ameryki nadeszła wiadomość, że 12 lutego w Kairze został zamordowany Hasan al-Banna, najwyższy przewodnik Stowarzyszenia Braci Muzułmanów. Kutb opisywał później, że na ulicy pod jego szpitalnym oknem wybuchła nagła wrzawa. Zaczął dopytywać o powód tego poruszenia. Zebrani na ulicy lekarze mieli mu odpowiedzieć: „Zabito dziś na Wschodzie jednego z wrogów chrześcijaństwa. Hasan al-Banna został zamordowany!”³⁹. Dość trudno uwierzyć, że Amerykanie w 1949 roku na tyle orientowali się w egipskiej polityce, żeby cieszyć się ze śmierci Banny – chociaż „New York Times” faktycznie donosił o tym zabójstwie. „Wyznawcy Banny byli mu fanatycznie oddani, wielu z nich twierdziło, że on jeden jest w stanie uratować świat arabski i muzułmański” – pisano w gazecie⁴⁰. Jednak Kutba, leżącego w szpitalnym łóżku w obcym, dalekim kraju, wiadomość ta głęboko zszokowała⁴¹. Choć nigdy się z Banną nie spotkał, obaj wiedzieli o swoim istnieniu i znali nawzajem swoje dokonania⁴². Narodzili się w odstępstwie kilku dni, w październiku 1906 roku, i chodzili do tej samej szkoły: kolegium nauczycielskiego Dar al-Ulum w Kairze – choć nie w tym samym czasie. Podobnie jak Kutb, Hasan al-Banna był wybitnie uzdolniony i charyzmatyczny, ale pozostawał też człowiekiem czynu. W 1928 roku założył Stowarzyszenie Braci Muzułmanów mające na celu przeobrażenie Egiptu w państwo islamskie. Stowarzyszenie szybko rozszerzyło swoją działalność na cały kraj, a następnie na cały świat arabski, w którym przygotowywało grunt pod przyszłą rebelię.

Hasan al-Banna został na zawsze uciszony w przededniu wydania książki Kutba zatytułowanej Al-Adala al-idżtima’ijja fi-l-islam [Sprawiedliwość społeczna w islamie], która miała ugruntować jego pozycję znaczącego islamskiego myśliciela. Do tej pory Kutb wręcz ostentacyjnie trzymał się z dala od organizacji stworzonej przez Bannę, choć jego poglądy na kwestię zastosowania islamu w polityce całkiem do niej pasowały. Śmierć jego rówieśnika oraz intelektualnego rywala otworzyła mu drogę do wstąpienia w szeregi Braci Muzułmanów. Był to punkt zwrotny zarówno w jego życiu, jak i w dziejach organizacji. Ale teraz, w tej wielce znaczącej chwili, Kutb – który wkrótce miał przejąć po zamordowanym rywalu pozycję przywódcy islamskiego odrodzenia – wciąż przebywał z dala od ojczyzny, samotny, chory i niedoceniany.

Tak się jednak złożyło, że jego obecność w Waszyngtonie nie została całkowicie zignorowana. Wkrótce zaprosił go do swojego domu James Heyworth-Dunne, brytyjski orientalista, który przeszedł na islam. Rozmawiał z nim o zagrożeniu, jakie stanowią Bracia Muzułmanie; twierdził, że blokują oni modernizację islamskiego świata. „Gdyby udało im się dojść do władzy, Egipt nie miałby już żadnych szans na postęp i stałby się przeszkodą dla rozwoju cywilizacji”⁴³ – miał powiedzieć Kutbowi. Zaoferował też, że przetłumaczy jego nową książkę na angielski i wypłaci mu za nią honorarium w wysokości dziesięciu tysięcy dolarów⁴⁴, co stanowiło sumę niebotyczną jak na tak niszowe dzieło. Kutb odmówił. Później zastanawiał się, czy Heyworth-Dunne nie próbował przypadkiem zrekrutować go do pracy dla CIA. Zapisał w każdym razie: „Postanowiłem wstąpić do Bractwa, jeszcze zanim wyszedłem z jego domu”⁴⁵.

Latem 1949 powracający do zdrowia Sajjid Kutb udał się do miasta Greeley w stanie Kolorado – położonego na terenach rolniczych na północ od Denver kwitnącego ośrodka, gdzie miał uczęszczać na wykłady w Colorado State College of Education[2]. Uczelnia ta uchodziła wówczas za jedną z najbardziej postępowych w Ameryce. Na podyplomowe kursy letnie zjeżdżali się tu nauczyciele z całego kraju⁴⁶, którzy mogli nie tylko zdobyć dodatkowe kwalifikacje, lecz także nacieszyć się fantastycznym widokiem pobliskich gór i nieco odpocząć od upałów. Wieczorami odbywały się pogadanki, koncerty, różnego rodzaju występy oraz przedstawienia teatralne wystawiane pod chmurką na zielonych terenach kampusu. Uczelnia postawiła kilka namiotów cyrkowych, żeby zaoferować dodatkowe miejsca dla słuchaczy bardzo popularnych wykładów.

Kutb przebywał w Greeley przez sześć miesięcy – co stanowiło najdłuższy okres, jaki spędził w którymkolwiek z miejsc w Ameryce. Pobyt ten niezwykle kontrastował z jego nieprzyjemnymi doświadczeniami z Nowego Jorku i Waszyngtonu, gdzie tempo życia było naprawdę szalone. Trudno chyba znaleźć miejsce w Ameryce, które by mogło bardziej odpowiadać wrażliwości moralnej Kutba niż właśnie Greeley. Początki miasta sięgają 1870 roku, gdy Nathan Meeker – redaktor działu rolniczego w gazecie „New York Tribune” – założył tu utopijną społeczność składającą się z ochotników spełniających „wysokie standardy moralne”. Meeker mieszkał wcześniej w pobliżu miasta Cairo na południu stanu Illinois, gdzie rzeka Ohio wpada do rzeki Missisipi. Okolice te nazywane są Małym Egiptem. Uważając, że wielkie cywilizacje zawsze powstają w dolinach rzek⁴⁷, Meeker założył swoją nową kolonię na żyznych terenach, gdzie rzeka Poudre wpada do Platte Południowej. Marzył o przeobrażeniu „wielkiej amerykańskiej pustyni” w rolniczy raj, co zamierzał osiągnąć dzięki irygacji, znanej już u zarania dziejów w starożytnym Egipcie. Pomysł ten cieszył się wielkim poparciem Horace’a Greeleya, naczelnego „New York Tribune”, którego nazwisko dało nowej osadzie nazwę. Wkrótce o Greeley mówiło się w całym kraju, podając je za przykład planowego zagospodarowania przestrzeni⁴⁸.

Pierwsi mieszkańcy miasta nie byli wcale młodymi pionierami, lecz raczej ludźmi w średnim wieku pochodzącymi z klasy średniej. Przyjechali tu nie wozami czy dyliżansami, lecz pociągiem – i przywieźli ze sobą swoje przekonania i ideały. Zamierzali stworzyć wspólnotę mogącą stanowić wzór dla miast przyszłości. Jej podstawę miały stanowić określone cnoty, których wymagano od osadników: pracowitość, prawość i wstrzemięźliwość – w tym również abstynencja⁴⁹. Założyciele miasta żywili przekonanie, że na tak zdrowym fundamencie musi wyrosnąć szlachetna i kwitnąca cywilizacja. I rzeczywiście, zanim na tutejszą stację kolejową dotarł Sajjid Kutb, Greeley było już najważniejszym miastem między Denver (stolicą stanu Kolorado) a Cheyenne (stolicą pobliskiego Wyoming).

Dla tutejszej społeczności najbardziej liczyło się życie rodzinne. Nie widziało się barów ani sklepów monopolowych, na każdym rogu stał zaś jakiś kościół. Tutejsza uczelnia chwaliła się jednym z najwspanialszych wydziałów muzycznych w całym kraju i często organizowała koncerty, w których zapewne chętnie uczestniczył kochający muzykę Kutb. Wieczorami w auli uniwersyteckiej można było posłuchać wspaniałych mówców. Na macierzystą uczelnię (studiował tu i wykładał w latach 1936–1941) powrócił właśnie pisarz James Michener, który niedawno otrzymał Nagrodę Pulitzera za powieść Tales of the South Pacific [Opowieści południowego Pacyfiku], a teraz miał prowadzić zajęcia z kompozycji tekstu⁵⁰. Sajjid Kutb wreszcie natrafił na zbiorowość ceniącą te same dziedziny co on: edukację, muzykę, sztukę, literaturę i religię. „Mieszkam teraz w miasteczku Greeley, które jest śliczne, wprost śliczne – pisał niedługo po przyjeździe. – Domy wyglądają tu niczym kwiaty, a ulice są jak ścieżki w ogrodzie. Można zaobserwować, jak mieszkańcy w wolnych chwilach pracują, podlewając i pielęgnując swoje ogródki. Zdają się nic innego nie robić”⁵¹. Szalone tempo nowojorskiego życia, które budziło w Kutbie głęboki sprzeciw, było teraz czymś całkiem odległym (gazeta „Greeley Tribune” donosiła tego lata w artykule na pierwszej stronie, że jedną z ulic w centrum miasta szczęśliwie przekroczył pewien żółw).

A jednak nawet tam pod powierzchnią codziennego ładu dawało się dostrzec niepokojące prądy, na które Kutb wkrótce zwrócił uwagę. Około kilometra na południe od kampusu znajdowało się miasteczko Garden City – niewielkie skupisko barów i sklepów monopolowych wymykające się obowiązującym w Greeley surowym nakazom abstynencji. Swoją nazwę zyskało w okresie prohibicji, gdy miejscowi przemytnicy ukrywali butelki z alkoholem w arbuzach sprzedawanych studentom⁵². Przed każdą imprezą młodzież udawała się do „ogrodu”, żeby poczynić odpowiednie zapasy. Kutba z pewnością musiał uderzyć wielki kontrast między trzeźwym obliczem Greeley a tamtejszym półświatkiem. Porażka amerykańskiego ruchu trzeźwości budziła w istocie jego pogardę, uważał bowiem, że mieszkańcy Stanów Zjednoczonych nie potrafią oddać się całym sercem jego nakazom. Jedynie tak całościowy system jak islam mógł, jego zdaniem, tego dokonać.

Dopiero w Ameryce Kutb wyraźnie zdał sobie sprawę, że jest „kolorowy”. W jednym z odwiedzonych miast (nie podaje jego nazwy) był świadkiem, jak czarnoskórego człowieka bije na ulicy grupa białych: „Kopali go butami, aż na drogę publiczną spływała krew z jego poranionego ciała”⁵³. Można sobie tylko wyobrazić, jak bardzo Kutb czuł się zagrożony jako podróżny o ciemnej karnacji. Nawet wielce tolerancyjna społeczność Greeley nie była wolna od skażenia rasizmem. W mieście mieszkało niewielu czarnoskórych. Większość Indian z plemienia Jutów została wypędzona z Kolorado po ataku przeprowadzonym przez nich na osadników, w wyniku którego zginęli sam Nathan Meeker, jego dziesięciu pracowników oraz czternastu spośród przybyłych na pomoc żołnierzy⁵⁴. W latach dwudziestych do pracy w polu i w rzeźniach sprowadzano Meksykanów; choć zdjęto już napisy zabraniające im przebywania na ulicach po zmroku, to miejscowy kościół katolicki wciąż miał oddzielne wejście dla „kolorowych”, dla których przeznaczono miejsca na galerii. W eleganckim parku za budynkiem sądu biali mieszkańcy skupiali się w części południowej, a Latynosi – w północnej.

W tej wyraźnie wyczuwalnej atmosferze rasowego napięcia szczególne miejsce zajmowała barwna społeczność studencka. Trzon Klubu Międzynarodowego, do którego należał również Kutb, stanowiły osoby pochodzące z Afryki, Ameryki Łacińskiej i Azji, a także Hawajczycy. Na uczelni istniała też niewielka społeczność osób pochodzących z krajów arabskich – w tym powojenni uchodźcy z Palestyny oraz kilkoro członków irackiej rodziny królewskiej⁵⁵. Mieszkańcy Greeley zazwyczaj odnosili się do przyjezdnych przyjaźnie i często zapraszali ich do swoich domów na kolacje i wspólnie obchodzone święta. Pewnego razu Kutba oraz grupy jego znajomych nie chciano wpuścić do kina, ponieważ jego właściciel uznał ich za „czarnych”. Gdy jeden z nich wyjaśnił, że są Egipcjanami, właściciel przeprosił za swoją początkową nieufność i zaprosił ich na seans – Kutb jednak odmówił, oburzony faktem, że ciemnoskórzy Egipcjanie mają prawo wejść do środka, ale ciemnoskórzy Amerykanie już nie⁵⁶.

Mimo że w mieście istniało pewne napięcie w kwestiach rasowych, na uczelni panowała bardzo postępowa atmosfera. Choć na kursy wakacyjne zjeżdżało się bardzo wielu studentów z położonych na Południu kolegiów nauczycielskich dla Afroamerykanów, to w ciągu roku akademickiego uczyło się tu tylko dwóch czarnoskórych. Jednym z nich był Jaime McClendon, gwiazda uczelnianej drużyny futbolu amerykańskiego, a zarazem członek Klubu Międzynarodowego, zajmujący pokój razem z pewnym Palestyńczykiem. Ponieważ fryzjerzy w Greeley nie chcieli go obsługiwać, co miesiąc jeździł do Denver, żeby się ostrzyc. W końcu grupka arabskich studentów poszła z nim do jednego z miejscowych salonów i oświadczyła, że nie opuści lokalu, dopóki McClendon nie zostanie obsłużony⁵⁷. Kutb miał później napisać, że „z powodu rasizmu Ameryka stoczyła się ze szczytu na samo dno – i pociągnęła za sobą resztę ludzkości”⁵⁸.

Sezon futbolu amerykańskiego na Colorado State College of Education w roku 1949 przebiegał wprost fatalnie. Kontuzjowany McClendon nie brał udziału w meczach, przez co jego drużyna za każdym razem przegrywała (wliczając w to historyczną klęskę, gdy przegrała z drużyną Uniwersytetu Wyoming 103 : 1). Oglądanie tych sportowych widowisk tylko umocniło Kutba w przekonaniu o prymitywizmie amerykańskiej kultury. „W tej grze nogi nie odgrywają żadnej roli – pisał. – Każdy z graczy próbuje złapać piłkę rękami, uciec z nią lub rzucić nią do bramki, podczas gdy zawodnicy drużyny przeciwnej usiłują go wszelkimi sposobami powstrzymać, na przykład kopiąc go w brzuch albo z całej siły wyłamując mu ręce lub nogi. […] Kibice zaś pokrzykują w tym czasie: »Ukręć mu kark! Rozbij mu łeb!«”⁵⁹.

Jednak to kobiety stanowiły realne zagrożenie dla tego samotnego Egipcjanina. W odróżnieniu od wielu innych miejscowości na amerykańskim Zachodzie w Greeley na każdym kroku czuło się „kobiecą rękę”. Miasta nie założyli wszak górnicy, traperzy ani kolejarze żyjący w świecie właściwie pozbawionym kobiet. Greeley od samego początku zasiedlały dobrze wykształcone rodziny. Wpływ kobiecej obecności wyczuwało się w przytulnych domach z obszernymi werandami z przodu, dogodnie położonych i doskonale zaopatrzonych sklepach, okazałych szkołach publicznych, niskiej architekturze oraz dość liberalnym podejściu do wielu spraw, co najdobitniej przejawiało się właśnie na uczelni. Spośród 2135 studiujących w semestrze jesiennym 42 procent stanowiły kobiety – podczas gdy średnia krajowa wynosiła wówczas około 30 procent. Nie było tu wydziałów kształcących inżynierów czy przyszłych biznesmenów, prym wiodły natomiast trzy akademie: pedagogiczna, muzyczna i teatralna. Miastowe panienki z Denver czy Phoenix oraz wiejskie dziewczyny z farm i rancz położonych na okolicznych równinach ściągały tutaj, nęcone nie tylko ogólnokrajową reputacją uczelni, ale też panującą na kampusie atmosferą dającą kobietom poczucie, że należy im się coś więcej. To właśnie tu, pośród budynków z żółtej cegły otaczających rozległe tereny zielone, dziewczęta z amerykańskiego Zachodu mogły posmakować swobód, na które ich krajanki miały czekać jeszcze przez kilka dekad.

W tym prowincjonalnym miasteczku Sajjid Kutb poznał styl życia wyprzedzający ówczesną epokę. Miał do czynienia z kobietami, których wizja ich samych i ich roli w społeczeństwie znacząco się różniła od wizji dominującej w całym kraju. Wizja ta obejmowała również stosunki z mężczyznami. Jak wyjaśniała Kutbowi jedna z koleżanek: „Pożycie seksualne jest sprawą czysto biologiczną. Wy, ludzie Wschodu, niepotrzebnie komplikujecie tę prostą kwestię, wprowadzając do niej elementy moralne. Ogier i klacz, byk i krowa, baran i owca, kogut i kura – żadne z nich nie zastanawia się podczas zbliżenia nad jego moralnymi konsekwencjami. I dlatego życie toczy się dalej: łatwe, proste i beztroskie”⁶⁰. Zdaniem Kutba grozę tego stwierdzenia potęgował fakt, że osoba wypowiadająca te słowa była nauczycielką, miała więc zatruwać swoją amoralną filozofią całe pokolenia młodych ludzi.

Kutb rozpoczął studia latem – uczęszczał jako wolny słuchacz na kurs podstaw pisania po angielsku. Jesienią czuł się już językowo na tyle pewnie, że zapisał się na trzy zaawansowane kursy pedagogiczne i zajęcia z dykcji. Przepełniała go determinacja, żeby nauczyć się porządnie języka, ponieważ jego skrytym celem było napisanie książki po angielsku. O poziomie jego osiągnięć może świadczyć dość dziwny i mocno niepokojący esej zatytułowany The World is an Undutiful Boy! [Świat jest krnąbrnym chłopakiem], który ukazał się w studenckim piśmie literackim „Fulcrum” jesienią 1949 roku, czyli ledwie w rok po przybyciu Kutba do Ameryki. Kutb pisał: „Jest w Egipcie taka stara legenda. Gdy bóg mądrości i wiedzy stwarzał Historię, dał jej ogromną pustą księgę oraz wielkie pióro i powiedział: »Będziesz chodzić po tej ziemi i zapisywać wszystko, co zobaczysz albo usłyszysz«”. Historia zrobiła, jak kazał bóg. I napotkała mądrą i piękną kobietę, która łagodnie nauczała małego chłopca.

Historia spojrzała na nią wielce zadziwiona i unosząc wzrok ku niebu, zawołała:

– Kto to jest?

– Ona to Egipt – odparł bóg. – Ta kobieta to Egipt, a ten chłopiec to świat…

Dlaczego starożytni Egipcjanie w to wierzyli? Ponieważ w porównaniu z resztą świata byli bardzo zaawansowani i rozwinęli cywilizację szybciej niż jakikolwiek inny kraj. Egipt był już cywilizowanym krajem, gdy inne ludy mieszkały jeszcze w lasach. To od Egiptu uczyła się wszystkiego Grecja, a od niej – Europa.

Co się stało, gdy chłopiec dorósł?

Gdy dorósł, wyrzucił swą opiekunkę, swą dobrą i miłą nauczycielkę. Uderzył ją, próbował ją zabić. Przykro mi, to nie metafora, tylko fakt. Tak właśnie się stało.

Gdy znaleźliśmy się tutaj [prawdopodobnie chodzi o ONZ], żeby upomnieć się o nasze prawa zawłaszczone przez Anglię, świat pomógł Anglii, nie zważając na sprawiedliwość. Gdy znaleźliśmy się tutaj, żeby upomnieć się o nasze prawa zawłaszczone przez Żydów, świat pomógł Żydom, nie zważając na sprawiedliwość. W czasie wojny arabsko-żydowskiej świat znów pomagał Żydom.

Och! Co za krnąbrny świat! Co za krnąbrny chłopiec!

Kutb był sporo starszy od większości pozostałych studentów, siłą rzeczy trzymał się więc nieco z boku. W biuletynie uczelni można znaleźć zdjęcie, na którym pokazuje on egzemplarz jednej ze swoich książek Williamowi Rossowi pełniącemu funkcję rektora. Kutb podpisany jest jako „sławny egipski pisarz” oraz „znany pedagog”, co pozwala sądzić, że koledzy na wydziale zapewne darzyli go pewnym szacunkiem – ale wolny czas spędzał raczej w towarzystwie innych obcokrajowców. Pewnego razu jeden z arabskich studentów zorganizował „wieczór międzynarodowy”, podczas którego Kutb odgrywał rolę gospodarza i objaśniał, co zawiera każda z potraw⁶¹. Przeważnie wolne chwile spędzał jednak w swoim pokoju, słuchając muzyki klasycznej z gramofonu⁶².

Kilka razy w tygodniu w mieście odbywały się zabawy taneczne, na których tańczono głównie polki i tańce na cztery pary, uczelnia sprowadzała też znane zespoły jazzowe. Do najpopularniejszych przebojów tego sezonu należały piosenki Some Enchanted Evening i Bali Hai z musicalu South Pacific, opartego na powieści Michenera – można podejrzewać, że również w Greeley często je grano. Kończyła się właśnie era big-bandów, a na horyzoncie majaczyły już zaczątki rock and rolla. „Jazz to typowo amerykańska muzyka, stworzona przez Murzynów, żeby zaspokoić ich prymitywne instynkty – zamiłowanie do jazgotu i pobudzony seksualny apetyt – pisał Kutb, wykazując tym samym, że jemu samemu również nie były obce uprzedzenia rasowe. – Amerykanom nie wystarcza sama muzyka jazzowa, jeśli nie towarzyszy jej hałaśliwy śpiew. Gdy robi się tak głośno, że aż bolą uszy, ekscytacja tłumu rośnie – ludzie zaczynają krzyczeć i klaskać w dłonie, aż w końcu nic już nie można dosłyszeć”⁶³.

W niedziele uniwersytecka stołówka była zamknięta i studenci musieli radzić sobie sami. Wielu obcokrajowców – w tym również muzułmanie tacy jak Kutb – odwiedzało wtedy wieczorami któryś z ponad pięćdziesięciu miejscowych kościołów, gdzie po nabożeństwie serwowano składkową kolację, a czasem organizowano też potańcówki. „Salę do tańca przystrojono żółtymi, czerwonymi i niebieskimi lampkami – wspominał później Kutb. – Cała przestrzeń aż drżała od gorączkowych dźwięków muzyki płynącej z gramofonu. Na parkiecie roiło się od pląsających nagich nóg, kołysały się oplecione ramionami talie, piersi muskały o piersi, usta o usta, wszędzie unosiła się atmosfera miłości”. Duchowny patrzył na to wszystko z aprobatą, a nawet przygasił światła, żeby stworzyć bardziej romantyczną atmosferę. Później zaś włączył piosenkę Baby, it’s Cold Outside – przewrotny dialog muzyczny z popularnego tego lata musicalu Córka Neptuna. „Duchowny stał i patrzył, jak jego młode owieczki kołyszą się do rytmu tej uwodzicielskiej piosenki, a potem sobie poszedł, aby mogły spokojnie się nacieszyć tym miłym, niewinnym wieczorem” – pisał z przekąsem Kutb⁶⁴.

W grudniu 1949 roku w jego listach do przyjaciół pojawił się nowy ton. Kutb zaczął się skarżyć na dojmujące poczucie „wyobcowania”⁶⁵ dotyczące jego ciała i duszy. Do tego czasu zdążył już zrezygnować z udziału we wszystkich zajęciach na uniwersytecie.

Sajjid Kutb spędził w Stanach Zjednoczonych jeszcze osiem miesięcy, głównie w Kalifornii.

Jego percepcja amerykańskiej kultury znacząco się różniła od tego, jak postrzegali ją sami Amerykanie. W literaturze, filmie, a także w nowym medium, jakim była telewizja, przedstawiali oni samych siebie jako zaciekawionych sprawami seksu, ale mało doświadczonych, podczas gdy w oczach Kutba ich mentalność odpowiadała raczej obrazowi przedstawionemu w raporcie Kinseya. Mimo że wiara w Boga była w owym czasie w USA dość powszechna, Kutb widział wokół siebie duchową pustynię. Twierdził, że łatwo można dać się zwieść ogromnej liczbie kościołów, książek na tematy religijne i rozmaitych świątecznych obrządków – bezsprzeczny pozostaje jednak fakt, że prawdziwym bogiem jest tu materializm. „Dusza nie ma dla Amerykanów żadnej wartości – pisał w liście do jednego z przyjaciół. – Napisano tu doktorat na temat tego, jak najlepiej zmywać naczynia, które to zagadnienie wydaje im się bardziej istotne od Biblii czy religii”⁶⁶. Wielu Amerykanów dochodziło zresztą do podobnych wniosków. Pośród powojennej euforii zaczynały się pomału pojawiać motywy alienacji. W wielu aspektach surowa analiza Kutba miała tylko jedną wadę: była odrobinę przedwczesna.

Podróż do USA z pewnością nie przyniosła rezultatów oczekiwanych przez egipskich przyjaciół Kutba. W zderzeniu z liberalną kulturą jego poglądy nie tylko nie złagodniały, ale wręcz się zradykalizowały. Co więcej, jego cierpkie obserwacje, gdy ukazały się drukiem, trwale ukształtowały arabski i muzułmański ogląd Nowego Świata w okresie, gdy na Bliskim Wschodzie poważanie dla Ameryki i reprezentowanych przez nią wartości wciąż jeszcze było dość znaczne.

Wyprawa ta dała mu też nowe i całkiem trwałe źródło gniewu wywołanego rasizmem. „Biały człowiek w Europie czy Ameryce jest naszym wrogiem numer jeden – pisał. – Biały człowiek miażdży nas obcasem, podczas gdy my uczymy nasze dzieci o zdobyczach jego cywilizacji, o głoszonych przez niego uniwersalnych wartościach oraz szlachetnych ambicjach. […] Każemy naszym dzieciom szanować i podziwiać panów, którzy depczą naszą godność i czynią z nas niewolników. Powinniśmy więc raczej siać w tych dziecięcych duszach ziarna nienawiści, obrzydzenia i zemsty. Uczmy nasze dzieci już od kołyski, że biały człowiek jest wrogiem ludzkości i że powinny go zniszczyć przy pierwszej okazji, jaka im się nadarzy”⁶⁷.

Co ciekawe, ludzie, którzy mieli z nim do czynienia w Ameryce, twierdzili, że kraj chyba całkiem mu się podobał. Wspominali go jako człowieka uprzejmego i dość nieśmiałego, o zdecydowanych poglądach politycznych, ale nie afiszującego się ze swoją religijnością. Gdy kogoś mu przedstawiano, zawsze zapamiętywał imię rozmówcy i rzadko wyrażał jakąkolwiek otwartą krytykę kraju, w którym gościł. Być może zachowywał swoje miażdżące uwagi dla siebie, czekając, aż będzie mógł znaleźć dla nich bezpieczne ujście po powrocie do ojczyzny.

Jego pisma bez wątpienia dotyczą nie tylko samej Ameryki. Najbardziej niepokoiła go nowoczesność i reprezentowane przez nią wartości – takie jak sekularyzm, racjonalizm, demokracja, subiektywność, indywidualizm, mieszanie płci, tolerancja, materializm – które wskutek wpływów zachodniego kolonializmu zaczynały kiełkować również w islamie. Ameryka stanowiła uosobienie tego zjawiska. Swoją polemikę Kutb kierował do tych Egipcjan, którzy pragnęli dostosować islam do współczesnego świata. Chciał wykazać, że islam i nowoczesność w ogóle do siebie nie przystają⁶⁸. Powzięty przez niego plan, który wciąż się jeszcze klarował, zakładał rozmontowanie całej polityczno-filozoficznej struktury współczesnego świata i powrót islamu do jego czystych korzeni – co dla Kutba oznaczało powrót do stanu boskiej jedności, pełnego zespolenia ludzi z Bogiem. Zachód został naznaczony nowoczesnym rozłamem; rozdzielono tam sfery sacrum i profanum, państwo i religię, naukę i teologię, umysł i ducha. Islam jednak nie mógł się dostosować do takich podziałów. Kutb uważał, że umniejszenie boskiej roli oznacza jej unicestwienie. Islam był dla niego systemem totalnym i nieznoszącym kompromisów, stanowił ostateczne słowo Boże. Oczarowani Zachodem muzułmanie po prostu o tym zapomnieli. Tylko poprzez przywrócenie centralnej roli islamu w ich życiu, prawach i sposobach sprawowania władzy mogli liczyć na odzyskanie należnego im miejsca kultury dominującej na świecie. Stanowiło to ich obowiązek – nie tylko wobec nich samych, ale też wobec Boga.

Kutb wrócił do Kairu amerykańskimi liniami lotniczymi 20 sierpnia 1950 roku⁶⁹. Podobnie jak on sam, cały kraj również się tymczasem otwarcie zradykalizował. Egipski rząd, naznaczony korupcją i licznymi zabójstwami, skompromitowany podczas wojny z Izraelem w 1948 roku, sprawował władzę wedle kaprysów okupanta, wbrew woli większości obywateli. Chociaż Brytyjczycy formalnie wycofali się z Kairu i skupili swoje siły w strefie Kanału Sueskiego, w niespokojnej stolicy Egiptu wciąż wyczuwało się potężne wpływy imperium. W klubach, hotelach, barach, kinach, europejskich restauracjach i domach towarowych tego wyrafinowanego, dekadenckiego miasta nie brakowało Brytyjczyków. Pośród syków dezaprobaty wydawanych przez mieszkańców otyły król Faruk I (o częściowo tureckich korzeniach) stale rozbijał się po Kairze którymś ze swoich dwustu czerwonych automobili (w całym kraju nikomu innemu nie wolno było posiadać samochodu o czerwonej karoserii)⁷⁰ i uwodził (jeśli można tu w ogóle użyć takiego słowa) młode dziewczęta – albo płynął jednym ze swoich licznych jachtów do kasyn egipskiej riwiery, gdzie oddawał się rozpuście nierzadko przekraczającej nawet królewskie standardy. Tymczasem codzienne przyczyny ludzkiej rozpaczy – ubóstwo, bezrobocie, analfabetyzm i choroby – coraz bardziej wymykały się spod kontroli. Ciągłe zmiany w rządzie niewiele znaczyły, wartość akcji wciąż spadała, a inwestorzy wycofywali się z kraju stojącego nad przepaścią.

W tak przegniłej politycznej atmosferze tylko jedna organizacja wytrwale broniła interesów zwykłych ludzi. Bracia Muzułmanie zakładali własne szpitale, szkoły, fabryki oraz towarzystwa dobroczynne; stworzyli nawet własną armię i wraz z innymi arabskimi formacjami walczyli w Palestynie. Stanowili nie tyle alternatywną władzę, ile raczej alternatywne społeczeństwo, co w istocie było ich celem. Założyciel Bractwa Hasan al-Banna nie chciał słyszeć o tym, że jego organizacja miałaby być ledwie jakąś partią polityczną – chciał, żeby stanowiła wyzwanie dla ogólnej koncepcji polityki. Całkowicie odrzucał zachodni model świeckiego demokratycznego państwa, który nie przystawał do jego pojęcia uniwersalnych rządów opartych na islamie. „Naturą islamu nie jest uległość, lecz dominacja, narzucanie swoich praw wszystkim narodom i stopniowe obejmowanie swoją władzą całej planety”⁷¹ – pisał.

Jako że Bractwo Muzułmańskie stanowiło jedyną formę zorganizowanego i skutecznego oporu wobec brytyjskiej okupacji, znajdowało uznanie w oczach przedstawicieli egipskiej klasy średniej, spośród której rekrutowała się większość jego członków⁷². Rząd oficjalnie rozwiązał Bractwo w 1948 roku, po zabójstwie znienawidzonego komendanta policji Salima Zakiego podczas zamieszek na wydziale medycyny Uniwersytetu Kairskiego. Wówczas jednak liczyło ono już ponad milion członków i zwolenników (populacja całego kraju wynosiła wówczas osiemnaście milionów)⁷³. Choć Bractwo Muzułmańskie tworzyło ruch masowy, składało się ze współpracujących ze sobą niewielkich grupek zwanych rodzinami. Komórki te obejmowały nie więcej niż pięć osób⁷⁴. Dzięki tak delikatnej strukturze cała organizacja miała charakter ukryty i poufny, przez co jej poszczególne części składowe trudno było wytropić, a zlikwidowanie ich wszystkich graniczyło z niemożliwością.

Bractwo Muzułmańskie od początku miało swoje ciemne oblicze, dopuszczające używanie przemocy – później stało się ono nieodłączną częścią ruchu radykalnych islamistów. Za zgodą Banny w strukturze organizacji utworzono „tajny aparat”. Choć większość działań Bractwa skierowana była przeciwko Brytyjczykom oraz szybko topniejącej społeczności egipskich Żydów, jego członkowie stali też za atakami bombowymi na dwa kairskie kina, morderstwem ważnego sędziego oraz licznymi zamachami – czasem udanymi – na życie członków rządu. Zanim władze (w ramach obrony własnej) doprowadziły do zabójstwa Banny, „tajny aparat” miał już potężne i nieposkromione wpływy w Bractwie.

W styczniu 1952 roku, w ramach odwetu za ataki przeprowadzone na ich bazy wojskowe, siły brytyjskie napadły na policyjne koszary w położonym nad Kanałem Sueskim mieście Ismailia. Przez dwanaście godzin ostrzeliwały je z bliskiej odległości, wskutek czego zginęło pięćdziesięciu członków policyjnej rezerwy⁷⁵. Na wieść o tych zdarzeniach na ulice Kairu natychmiast wyszły wzburzone tłumy. Podpalono między innymi kłujące Egipcjan w oczy brytyjskie budynki takie jak ekskluzywny klub Turf czy sławny Shepheard’s Hotel. Podpalacze, działający pod przywództwem członków „tajnego aparatu” Bractwa Muzułmańskiego, poprzecinali węże wozów strażackich, które przyjechały na ratunek, po czym dalej podkładali ogień pod kolejne budynki w dzielnicy zamieszkanej przez Europejczyków⁷⁶. Spłonęły wszystkie kina, kasyna, bary i restauracje w centrum miasta. Rano nad ruinami unosiła się już tylko gęsta chmura czarnego dymu. Zginęło co najmniej trzydzieści osób, z powierzchni ziemi zniknęło siedemset pięćdziesiąt budynków, pięćdziesiąt tysięcy osób zostało bez pracy, a dwanaście tysięcy – bez dachu nad głową. Kair z dnia na dzień stracił swój kosmopolityczny charakter.

Lada chwila miało się jednak narodzić coś zupełnie nowego. W lipcu tego samego roku członkowie junty wojskowej, której przewodził charyzmatyczny młody pułkownik Gamal Abdel Naser, zapakowali króla Faruka I na jeden z jego jachtów i obalili rząd (który natychmiast ustąpił, nie stawiając oporu). Po raz pierwszy od dwóch i pół tysiąca lat władzę w Egipcie sprawowali Egipcjanie.

Kutb powrócił na swoją dawną posadę w Ministerstwie Edukacji oraz ponownie zamieszkał w swoim domu w Heluanie (mieście już w starożytności słynącym jako uzdrowisko ze względu na siarkowe źródła termalne). Zajmował tam dwupiętrową willę przy szerokiej alei. Przed domem rosły okazałe jakarandy, a jedną ze ścian w salonie wypełniała kolekcja płyt z muzyką klasyczną⁷⁷.

W tym właśnie pokoju przygotowywano zresztą po części rewolucję, ponieważ Naser wraz z pozostałymi wojskowymi spiskowcami spotykał się tu z przedstawicielami Bractwa Muzułmańskiego, żeby koordynować działania⁷⁸. Kilku spośród wojskowych (w tym Anwar as-Sadat, przyszły następca Nasera) było blisko związanych z organizacją. Gdyby zamach się nie powiódł, miała ona pomóc oficerom w ucieczce. W rzeczywistości jednak rząd poddał się tak szybko, że członkowie Bractwa nie zdołali odegrać w zamachu znaczącej roli.

Kutb opublikował list otwarty do przywódców rewolucji. Twierdził w nim, że jedynym sposobem, żeby oczyścić życie polityczne z moralnej zgnilizny poprzedniego reżimu, jest narzucenie „sprawiedliwej dyktatury”, która dawałaby władzę polityczną „wyłącznie osobom prawym”⁷⁹. Naser wówczas zaproponował Kutbowi pozycję doradcy przy Radzie Dowództwa Rewolucji⁸⁰. Kutb miał nadzieję na miejsce w nowo uformowanym rządzie, kiedy jednak dostał wybór między teką ministra edukacji a stanowiskiem dyrektora generalnego kairskiego radia, obie propozycje odrzucił⁸¹. Naser w końcu mianował go przewodniczącym rewolucyjnego komitetu redakcyjnego, ale Kutb po kilku miesiącach zrezygnował z pełnienia tej funkcji. Drażliwe negocjacje między nimi dwoma stanowiły odbicie początkowej ścisłej współpracy między Bractwem a Wolnymi Oficerami. Obie frakcje sądziły, że to właśnie do nich należy sprawowanie kontroli nad dokonującą się właśnie rewolucją społeczną. W rzeczywistości jednak ani jedni, ani drudzy nie mieli wystarczającego posłuchu w społeczeństwie, żeby samodzielnie sprawować rządy.

Na Bliskim Wschodzie często się mówi, że spór tak naprawdę szybko zaczął sprowadzać się do pytania, czy społeczeństwo egipskie powinno mieć charakter militarny czy religijny. Prezydent Naser sprawował kontrolę nad wojskiem, a Bractwo Muzułmańskie – nad meczetami. Polityczna wizja Gamala Abdela Nasera obejmowała program panarabskiego socjalizmu – nowoczesnego, egalitarnego, świeckiego i zindustrializowanego – w którym nad losem jednostek czuwałoby potężne państwo opiekuńcze. Wizja ta nie miała wiele wspólnego z propagowaną przez Kutba i Bractwo Muzułmańskie ideą islamskiej teokracji. Jej wyznawcy dążyli do całkowitego przeobrażenia społeczeństwa, od elit aż po najniższe jego warstwy, i narzucenia wartości islamskich we wszystkich dziedzinach życia, tak aby każdy muzułmanin mógł w najczystszy sposób wyrazić swojego ducha⁸². Można to było osiągnąć wyłącznie przez surowe reguły szariatu – prawa opartego na Koranie oraz słowach proroka Mahometa, które miało decydować o wszystkich aspektach życia. Zdaniem członków Bractwa jakikolwiek kompromis oznaczał powrót do stanu zwanego dżahilijją – czyli okresu nieświadomości przed nadejściem Mahometa. Kutb przeciwstawiał się egalitaryzmowi, ponieważ jego zdaniem idea ta stała w sprzeczności z Koranem⁸³. Odrzucał nacjonalizm, ponieważ podważał on ideały jedności świata muzułmańskiego. Z perspektywy czasu trudno wręcz uwierzyć, jak Kutb i Naser mogli tak głęboko nie rozumieć wzajemnych intencji. Ich wizje łączyły jedynie podobny rozmach oraz wrogość wobec demokratycznego systemu sprawowania władzy.

Prezydent Naser po raz pierwszy wtrącił Kutba do więzienia w 1954 roku, jednak po trzech miesiącach go zwolnił i pozwolił mu sprawować funkcję redaktora naczelnego pisma „Al-Ichwan al-Muslimun” [Bracia Muzułmanie]. Miał zapewne nadzieję, że dzięki okazanej łasce umocni swoją pozycję w oczach fundamentalistów i powstrzyma ich przed sprzeciwem wobec coraz bardziej świeckich celów nowego rządu. Być może sądził też, że na Kutba pobyt w więzieniu podziała trzeźwiąco. Podobnie jak obalony niedawno król, prezydent Naser wciąż nie zdawał sobie sprawy, z jak bardzo nieustępliwym przeciwnikiem ma do czynienia.

W czasie gdy Naser prowadził negocjacje w sprawie traktatu formalnie kończącego brytyjską okupację w Egipcie, Kutb opublikował kilka ostrych tekstów krytycznych wzywających do dżihadu przeciwko Brytyjczykom. W sierpniu 1954 roku władze zamknęły redakcję pisma. W owym czasie wcześniejsze animozje między Bractwem a wojskowymi przywódcami przeszły już w jawną wrogość. Stało się jasne, że prezydent nie ma zamiaru wprowadzać islamskiej rewolucji, pomimo jego wysoce nagłośnionej pielgrzymki do Mekki, którą odbył w tym samym miesiącu. Kutb był tak wściekły, że zawiązał tajny pakt z egipskimi komunistami, wraz z którymi podjął nieudaną próbę obalenia Nasera⁸⁴.

Wojna ideologiczna dotycząca przyszłości Egiptu osiągnęła punkt kulminacyjny 26 października 1954 roku. Tego wieczoru Gamal Abdel Naser przemawiał do ogromnego tłumu zebranego na wielkim placu miejskim w Aleksandrii. W całym kraju słuchano transmisji radiowej tego wydarzenia. Nagle z tłumu wystąpił członek Bractwa Muzułmańskiego i oddał osiem strzałów w stronę prezydenta. Zranił jednego z ochroniarzy, ale Nasera nie trafił. Był to punkt zwrotny w karierze politycznej egipskiego przywódcy. Pośród ogólnego chaosu i powszechnej paniki z powodu padających strzałów prezydent nie przerywał swojej przemowy. „Proszę bardzo, niech zabiją Nasera! Czyż nie jest on tylko jednym z wielu? – krzyczał do tłumu. – Wciąż żyję, a nawet jeśli umrę, Gamal Abdel Naser to przecież wy!”⁸⁵. Gdyby zamachowiec dopiął swego, mógłby zostać bohaterem, jednak po tej nieudanej próbie prezydent nagle zyskał popularność, jaką nigdy się wcześniej nie cieszył. Natychmiast zaczął z niej korzystać: sześciu spiskowców powieszono, a tysiące innych umieszczono w obozach koncentracyjnych⁸⁶. Kutba oskarżono o członkostwo w „tajnym aparacie” Bractwa Muzułmańskiego, odpowiedzialnym za przygotowanie zamachu⁸⁷. Naserowi mogło się wydawać, że raz na zawsze zniszczył tę organizację.

Opowieści na temat cierpień doznawanych przez Kutba w więzieniu stanowiły w środowisku islamskich fundamentalistów coś w rodzaju misterium pasyjnego. W chwili aresztowania Kutb miał podobno wysoką gorączkę, co nie przeszkodziło funkcjonariuszom państwowym skuć go kajdankami i pognać pieszo do celi. Kilka razy po drodze zemdlał. Na wiele godzin zamykano go z agresywnymi psami, a potem, podczas przedłużających się przesłuchań, dotkliwie bito⁸⁸. „Rzeczywiście zastosowano wobec nas ideały propagowane przez rewolucję”⁸⁹ – mówił potem w sądzie, unosząc koszulę, żeby pokazać ślady po torturach.

Na podstawie zeznań poszczególnych członków Bractwa prokurator przedstawił sądowi wzbudzający sensację scenariusz planowanego przez nich przejęcia władzy w państwie. Najpierw mieli przeprowadzić bezprecedensową serię zamachów terrorystycznych: zniszczyć Aleksandrię i Kair, wysadzić wszystkie mosty na Nilu i pozabijać wielu znaczących polityków – wszystko po to, żeby przeobrazić Egipt w prymitywną teokrację⁹⁰. Z zeznań wynikało jednak również, że członkowie Bractwa byli zbyt słabo zorganizowani, żeby doprowadzić do spełnienia któregokolwiek z tych potwornych zamiarów. Sprawę rozpatrywało trzech skrajnie stronniczych sędziów (w tym sam Anwar as-Sadat). Kutb został skazany na dożywocie, lecz kiedy zapadł na zdrowiu, karę obniżono do piętnastu lat więzienia.

Kutb zawsze był wątłego zdrowia. Miał słabe serce, delikatny żołądek oraz cierpiał na rwę kulszową, będącą źródłem chronicznego bólu. Jako trzydziestolatek chorował na zapalenie płuc i od tamtej pory często miewał problemy z oskrzelami⁹¹. W więzieniu przeżył dwa zawały oraz pluł krwią, co mogło być skutkiem tortur lub gruźlicy⁹². W maju 1955 roku przeniesiono go do szpitala więziennego, gdzie przebywał przez kolejnych dziesięć lat. Większość czasu poświęcał na pisanie bardzo osobistego, klarownego komentarza do Koranu. Już samo to wielotomowe dzieło, zatytułowane Fi zilal al-Kur’an [W świetle Koranu], zapewniłoby mu znaczące miejsce pośród najważniejszych współczesnych muzułmańskich myślicieli. Jednak jego poglądy polityczne stawały się coraz bardziej mroczne.

Część uwięzionych członków Bractwa ogłosiła strajk i odmawiała wychodzenia z cel. Otworzono do nich ogień: dwudziestu trzech zabito, a czterdziestu sześciu raniono. Kutb przebywał właśnie w więziennym szpitalu, gdy zaczęto tam zwozić rannych. Wstrząśnięty i przerażony, zastanawiał się wówczas, jak muzułmanie mogą tak traktować swoich współwyznawców⁹³.

Doszedł wówczas do charakterystycznie radykalnych wniosków: służąc Naserowi i jego świeckiemu państwu, strażnicy więzienni wyparli się Boga, a zatem nie byli prawdziwymi muzułmanami. Kutb w duchu wykluczył ich z islamskiej społeczności. W języku arabskim jest na to specjalne słowo: takfir. Choć Kutb go nie używał, to jednak właśnie w jego salce w szpitalu wojskowym narodziła się ponownie zasada ekskomuniki, z której przez wieki w historii islamu ochoczo korzystano, żeby usprawiedliwiać przelewanie bratniej krwi.

Dzięki pomocy rodziny i przyjaciół udało mu się przekazywać na zewnątrz kawałek po kawałku manifest zatytułowany Ma’alim fi-t-tarik [Drogowskazy]. Przez wiele lat krążył on w drugim obiegu w postaci obszernych listów do braci i sióstr autora (którzy również działali jako islamscy aktywiści), napisanych naglącym, płomiennym, poufnym i desperackim tonem. Gdy w końcu w 1964 roku doszło do publikacji, książka szybko została zakazana – najpierw jednak rozeszło się jej pięć nakładów. Już samo jej posiadanie stanowiło podstawę do oskarżeń o chęć burzenia ładu społecznego. Jej żarliwy, apokaliptyczny wydźwięk można porównać z Umową społeczną Rousseau czy Co robić? Lenina – dziełami, których wpływ na ludzkie umysły też miał bardzo krwawe konsekwencje.

„Ludzkość stoi dziś nad krawędzią przepaści” – głosi Kutb na samym początku książki. Zagrożeniem dla człowieka jest nie tylko ryzyko zagłady nuklearnej, ale też brak wartości. Zachód stracił swoje siły witalne, marksizm się nie sprawdził. „W tym zdumiewającym, decydującym punkcie nadszedł wielki czas dla islamu i całej muzułmańskiej wspólnoty”⁹⁴. Zanim jednak islam będzie mógł wybić się na prowadzenie, musi się odrodzić.

Kutb podzielił świat na dwa obozy: obóz islamski i dżahilijję – termin ten oznacza okres nieświadomości i barbarzyństwa, który dominował na świecie przed pojawieniem się proroka Mahometa i jego boskiego objawienia. Kutb określał natomiast tym słowem całą nowoczesność: zwyczaje, moralność, literaturę, sztukę, prawo, a nawet sporą część tego, co uchodziło w owym czasie za kulturę islamu. Sprzeciwiał się nie tyle nowoczesnej technologii, ile kultowi nauki, który według niego separował ludzkość od naturalnej harmonii z dziełem stworzenia. Tylko całkowite odrzucenie racjonalizmu i zachodniego systemu wartości oferowało, jego zdaniem, cień nadziei na odkupienie w ramach islamu. Wybór przedstawiał się następująco: czysty, pierwotny islam lub nieuchronna zguba rodzaju ludzkiego.

W świetle rewolucyjnej argumentacji Kutba dżihad powinien też rozprawić się z wszelkimi rządami islamskimi tylko z nazwy. „Społeczność muzułmańska już dawno przestała istnieć” – twierdził. Uważał, że została ona „zmiażdżona ciężarem fałszywych prawd i nauk, które nie są ani na jotę zbliżone do nauk islamu”. Pisał, że rodzaju ludzkiego nie da się ocalić, jeśli muzułmanom nie uda się przywrócić dawnej świetności najczystszej formy ich kultury. „W którymś z krajów muzułmańskich musimy zainicjować ruch islamskiego odrodzenia” – zalecał, tłumacząc przy tym, że w ten sposób należy dać przykład innym, dzięki czemu islam w końcu osiągnie dominującą pozycję na całym świecie. „Musimy ustanowić forpocztę, która z pełną determinacją rozpocznie działania, a potem będzie się niestrudzenie trzymać raz obranej ścieżki – wyjaśniał dalej. – Napisałem Drogowskazy właśnie dla tej forpoczty, uznając ją za potencjalną rzeczywistość, która wkrótce się zmaterializuje”. Słowa te znalazły wielki poklask u kolejnych pokoleń młodych muzułmanów poszukujących dla siebie wielkiej roli do odegrania w historii.

W 1964 roku iracki prezydent Abd as-Salam Arif osobiście prosił Nasera o zwolnienie warunkowe dla Kutba oraz zachęcał go do przyjazdu do Iraku, obiecując mu tam ważną rządową posadę. Kutb odmówił, twierdząc, że Egipt wciąż go potrzebuje. Natychmiast po zwolnieniu wrócił do swojej willi w Heluanie i zaczął spiskować przeciwko rewolucyjnym władzom.

Jeszcze podczas pobytu w więzieniu Kutb zdołał stworzyć na nowo „tajny aparat” Bractwa. Władcy Arabii Saudyjskiej, pełni obaw dotyczących ewentualnych wpływów rewolucji Nasera, potajemnie przekazywali grupie Kutba pieniądze i broń⁹⁵, lecz w samym ruchu roiło się od donosicieli. Dwóch z nich złożyło zeznania, wymieniając Kutba jako członka spisku mającego na celu obalenie rządu i zabójstwo ważnych figur publicznych⁹⁶. Po zaledwie kilku miesiącach od zwolnienia z więzienia służby bezpieczeństwa aresztowały Kutba w nadmorskim kurorcie położonym na wschód od Aleksandrii⁹⁷.

Sajjida Kutba oraz czterdzieści dwie osoby działające pod jego przewodnictwem postawiono przed sądem 19 kwietnia 1966 roku. Proces ciągnął się przez niemal trzy miesiące. „Nadszedł czas, w którym muzułmanin musi poświęcić własną głowę, aby ogłosić narodziny ruchu islamskiego”⁹⁸ – oświadczył śmiało Kutb po rozpoczęciu procesu. Zauważył też gorzko, że nowy, antykolonialny Egipt jest jeszcze bardziej opresyjny niż poprzedzający go reżim. Sędziowie niespecjalnie się starali zachowywać neutralność – przewodniczący składu sędziowskiego często wręcz odgrywał rolę prokuratora. Rozprawie towarzyszyły głośne okrzyki wznoszone przez obserwującą wszystko publiczność. Jedynym materiałem dowodowym przeciwko Kutbowi była jego książka Drogowskazy. Wyrok śmierci Kutb przyjął nad wyraz spokojnie. „Bogu niech będą dzięki – oświadczył. – Przez piętnaście lat prowadziłem dżihad, aż w końcu zasłużyłem na męczeńską śmierć”⁹⁹.

Gamal Abdel Naser aż do końca nie potrafił docenić siły wpływu swojego nieustępliwego przeciwnika. Gdy na ulice Kairu wylegli ludzie demonstrujący przeciwko zbliżającej się egzekucji, zdał sobie sprawę, że po śmierci Kutb będzie stanowił dla niego jeszcze większe zagrożenie niż za życia. Na jego prośbę Anwar as-Sadat udał się do więzienia, gdzie Kutb przyjął go w kombinezonie z czerwonego płótna tradycyjnie przysługującym skazańcom¹⁰⁰. Sadat obiecał Kutbowi, że jeśli złoży apelację, Naser okaże mu litość, a nawet ponownie zaoferuje tekę ministra edukacji – ale ten odmówił¹⁰¹. Później przyprowadzono do niego jego siostrę Hamidę, która również przebywała w więzieniu. „Ruch islamski cię potrzebuje – błagała. – Napisz, co trzeba”. Kutb jednak odpowiedział: „Moje słowa będą mieć większą siłę, jeśli mnie zabiją”¹⁰².

Sajjid Kutb został powieszony po modlitwach porannych 29 sierpnia 1966 roku. Władze nie zgodziły się wydać ciała rodzinie w obawie, że grób pisarza stałby się miejscem pielgrzymek jego zwolenników¹⁰³. Zagrożenie radykalnym islamem zdawało się zniwelowane. Jednak forpoczta Kutba wiedziała już, co robić.

2 Klub sportowy

Ajman az-Zawahiri, człowiek, który miał stanąć na czele forpoczty, o której mówił Sajjid Kutb, dorastał w Al-Ma’adi, na zamieszkanym przez klasę średnią spokojnym przedmieściu Kairu, około dziesięciu kilometrów od hałaśliwego centrum stolicy¹⁰⁴. Nie była to bynajmniej typowa wylęgarnia rewolucjonistów. W pierwszej dekadzie XX wieku konsorcjum stworzone przez grupę egipskich finansistów żydowskiego pochodzenia zaczęło sprzedawać działki położone na wschodnim brzegu Nilu, pośród plantacji mango i guaw oraz osad Beduinów, z zamiarem stworzenia miasteczka w stylu angielskim. Wszystko zostało ściśle uregulowane: od wysokości ogrodowych parkanów aż po kolor okiennic pięknych willi budowanych wzdłuż alej. Podobnie jak Nathan Meeker, założyciel Greeley, ojcowie miasta marzyli o stworzeniu utopijnej społeczności – zamieszkującej przestrzeń nie tylko czystą, uporządkowaną i bezpieczną, ale też przepełnioną duchem tolerancji i naturalnie dostosowaną do standardów nowoczesnego świata. Sadzili drzewa eukaliptusowe, żeby odstraszać muchy i komary, zakładali ogrody, żeby w powietrzu unosiła się woń róż, jaśminu i bugenwilli. Wielu spośród pierwotnych mieszkańców miasteczka stanowili brytyjscy oficerowie oraz pracownicy służby cywilnej, których żony zakładały kluby ogrodnicze i salony literackie. Następnie pojawiły się rodziny żydowskie – pod koniec II wojny światowej stanowiły już niemal jedną trzecią miejscowej populacji. Po wojnie miasteczko zamieszkiwała swoista mieszanina Europejczyków, amerykańskich biznesmenów oraz misjonarzy, a także szczególnej klasy Egipcjan – przeważnie takich, którzy z uwagą śledzili mecze krykieta, a przy kolacji zwykli rozmawiać po francusku.

Centrum życia tej kosmopolitycznej społeczności stanowił miejscowy klub sportowy, założony jeszcze w czasach brytyjskiej okupacji. Na tle innych tego typu przybytków klub wyróżniał się tym, że wstęp do niego mieli nie tylko obcokrajowcy, ale też Egipcjanie. Wiele spraw omawiano na piaszczystym osiemnastodołkowym polu golfowym, skąd rozciągał się widok na piramidy w Gizie oraz palmy rosnące w dolinie Nilu. Podczas gdy w sali klubowej Brytyjczykom serwowano podwieczorek, między paszami i księżniczkami opalającymi się przy basenie uwijali się nubijscy kelnerzy roznoszący szklanki z mrożoną kawą. Flamingi dostojnie kroczyły pośród lilii rosnących w stawie. Klub sportowy w Al-Ma’adi stanowił wcielenie wizji Egiptu, o jakim marzyli jego założyciele – kraju wyrafinowanego, świeckiego, zróżnicowanego etnicznie, ale też czerpiącego inspirację z brytyjskiego pojęcia klasy.

Staranne regulacje wprowadzone przez założycieli nie wytrzymały jednak naporu gwałtownie rozrastającej się populacji Kairu, w związku z czym w latach sześćdziesiątych XX wieku u boku tej egzotycznej społeczności, po drugiej stronie torów kolejowych i drogi numer 9, powstała w Al-Ma’adi druga dzielnica, zwana baladi [ludowa]. Zamieszkiwali ją zwykli Egipcjanie żyjący w nędzy już od wieków niezmiennie naznaczającej ich kraj. Po niebrukowanych ulicach jeździły wózki zaprzężone w osiołki, mijające sprzedawców orzeszków ziemnych i batatów oraz tusze na stanowiskach rzeźników, gdzie roiło się od much. W tej części miasta mieszkała też garstka osób reprezentujących klasę średnią – nauczycieli i urzędników państwowych średniego szczebla – których do Al-Ma’adi przyciągały lepsze powietrze oraz niemal nieziszczalne marzenia o przekroczeniu torów i zostaniu przyjętym w poczet członków klubu.

W 1960 roku do Al-Ma’adi przenieśli się z Heliopolis doktor Muhammad Rabi az-Zawahiri i jego żona Umajma¹⁰⁵. Oboje należeli do najbardziej znaczących egipskich rodów. Klan Zawahirich już niemal tworzył medyczną dynastię. Rabi był profesorem farmacji na Uniwersytecie Ajn Szams w Kairze, a jego brat – wielce poważanym dermatologiem oraz ekspertem od chorób wenerycznych. Zapoczątkowaną przez nich tradycję miały kontynuować kolejne pokolenia: nekrolog opublikowany w kairskiej gazecie w 1995 roku z okazji śmierci Kaszifa az-Zawahiriego, inżyniera, wymienia czterdziestu sześciu członków rodziny, z czego trzydziestu jeden jest lekarzami, chemikami lub farmaceutami rozproszonymi po świecie arabskim i Stanach Zjednoczonych (pośród pozostałych osób są ambasador, sędzia i poseł).

Nazwisko Zawahirich kojarzono jednak przede wszystkim z religią. W 1929 roku wuj Rabiego Muhammad al-Ahmadi az-Zawahiri został rektorem Uniwersytetu Al-Azhar, tysiącletniej muzułmańskiej uczelni teologicznej położonej w sercu Starego Kairu, którą wciąż uważa się za jeden z najważniejszych ośrodków islamskiej oświaty na Bliskim Wschodzie. W świecie muzułmańskim status przywódcy owej instytucji jest porównywalny z pozycją papieża. Imama Muhammada wspomina się dziś jako wielkiego reformatora uczelni, choć w swojej epoce miał on wielu przeciwników, aż w końcu musiał pożegnać się z posadą w wyniku strajków studentów i pracowników protestujących przeciwko jego reformom¹⁰⁶. Ojciec i dziadek Rabiego także pracowali na tej samej uczelni.

Żona Rabiego Umajma Azzam pochodziła natomiast z klanu równie zacnego, ale znacznie bardziej zamożnego i zaangażowanego politycznie. Jej ojciec, doktor Abd al-Wahhab Azzam, był rektorem Uniwersytetu Kairskiego oraz założycielem Uniwersytetu Króla Sauda w Rijadzie. Miał liczne obowiązki akademickie, pełnił też funkcję egipskiego ambasadora w Pakistanie, Jemenie i Arabii Saudyjskiej. W swoim czasie należał do najważniejszych intelektualistów w całym świecie arabskim. Jego wuj był założycielem i jednym z pierwszych sekretarzy generalnych Ligi Państw Arabskich.

Pomimo tak znakomitego pochodzenia profesor Zawahiri i jego żona zamieszkali w dzielnicy baladi za torami, przy ulicy numer 100. Później zaś wynajęli bliźniak pod numerem 10 przy ulicy numer 154, w pobliżu dworca kolejowego. Przynależność do śmietanki towarzyskiej Al-Ma’adi nie bardzo ich nęciła. Byli religijni, ale nie obnosili się ze swoją pobożnością. Umajma wychodziła z domu z odkrytą głową, co zresztą należało wtedy do dość powszechnych zwyczajów. Publiczne okazywanie żarliwości religijnej było wówczas w Egipcie rzadkie, a w Al-Ma’adi nawet o takich zachowaniach się nie słyszało. W okolicy znajdowało się więcej kościołów niż meczetów, prężnie działała też żydowska synagoga.

W domu Zawahirich szybko zaroiło się od dzieci. Najstarsi – Ajman i jego siostra bliźniaczka Umnja – urodzili się 19 czerwca 1951 roku. Oboje należeli potem do czołówki najlepszych studentów na Akademii Medycznej. Ich młodsza o trzy lata siostra Hiba również została lekarką. Pozostała dwójka – Muhammad i Husajn – uczyła się na architektów.

Otyły, łysy i nieco zezujący ojciec Ajmana słynął z ekscentryzmu i roztargnienia, ale i tak uwielbiali go zarówno studenci, jak i okoliczna dzieciarnia. Większość czasu spędzał w laboratorium lub w swojej prywatnej klinice¹⁰⁷. W związku z pracą naukową zdarzało mu się jeździć do Czechosłowacji, choć podróże nie były wówczas dla Egipcjan łatwo dostępne ze względu na ograniczenia walutowe. Zawsze wracał obładowany zabawkami. Chętnie zabierał dzieci do kina pod chmurką, które trzy razy w tygodniu organizowano na terenie klubu sportowego, przy tych okazjach dostępnego dla osób niebędących członkami. Mały Ajman uwielbiał bajki Disneya i inne kreskówki. Latem cała rodzina jeździła na plażę w Aleksandrii. Życie na profesorskiej pensji nie dawało jednak swobody finansowej, zwłaszcza jeśli się miało pięcioro ambitnych dzieci, którym należało zapewnić odpowiednią edukację. Pierwszy samochód w rodzinie pojawił się, gdy Ajman był już dorosły. Podobnie jak wielu innych egipskich naukowców, profesor Zawahiri musiał na kilka lat wyjechać z kraju (do Algierii), żeby nieco zwiększyć swoje zarobki. W ramach oszczędności rodzina hodowała za domem kury i kaczki, a profesor kupował całe skrzynki pomarańczy i mango, które wciskał dzieciom jako naturalne źródło witaminy C. Choć był z wykształcenia farmaceutą, sprzeciwiał się faszerowaniu organizmu środkami chemicznymi.

Wśród mieszkańców Al-Ma’adi w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku istniał tylko jeden wyznacznik statusu społecznego: przynależność do klubu sportowego. Całe życie towarzyskie miasta kręciło się właśnie wokół niego. Ponieważ rodzina Zawahirich tego zaszczytu nie dostąpiła, Ajman zawsze czuł się odcięty od tego ośrodka władzy i wysokiego statusu. Jego rodzina uchodziła za dość konserwatywną i nieco zacofaną. Nazywano ich sa’idi – tym pogardliwym określeniem sugerującym prostactwo obdarzano mieszkańców Górnego Egiptu (po arabsku As-Sa’id).

W lepszej części miasta, w otoczeniu zielonych boisk i kortów tenisowych znajdował się oddział sławnej brytyjskiej prywatnej szkoły dla chłopców o nazwie Victoria College. Jej uczniowie chodzili na zajęcia w krawatach i marynarkach. Do najbardziej znanych jej absolwentów należał zdolny krykiecista Michel Chalhub, który później został aktorem filmowym znanym jako Omar Sharif¹⁰⁸. Uczęszczał też do niej palestyński intelektualista i autor wielu prac krytycznych Edward Said, jak również przyszły król Jordanii Husajn I.

Ajman az-Zawahiri chodził jednak do zwykłej państwowej szkoły średniej, mieszczącej się w skromnym, niskim budynku za zieloną bramą, w gorszej części miasta. Uczniowie tych dwóch szkół żyli w zupełnie różnych światach i nigdy się nie spotykali, nawet na imprezach sportowych. Podczas gdy w Victoria College poziom edukacji dostosowywano do europejskich standardów, w szkole państwowej nie zważano na zachodnie trendy. Za zieloną bramą w klasach i na boisku rządzili szkolni tyrani. Słaby fizycznie chłopiec taki jak Ajman musiał tam wypracować sobie odpowiednie strategie przetrwania.

Ajman w dzieciństwie miał okrągłą buzię, nieufne spojrzenie i usta nieskore do uśmiechu. Był molem książkowym, świetnie się uczył i nie znosił agresywnych sportów, które określał jako „nieludzkie”¹⁰⁹. Już w młodym wieku uchodził za bardzo pobożnego i często go widywano na modlitwach w meczecie Husajna Sidkiego (była to skromna przybudówka przy dużym bloku mieszkalnym; jej nazwa upamiętniała sławnego aktora, który porzucił swój zawód, uznając go za bezbożny). Zważywszy na znaczną liczbę ważnych muzułmańskich uczonych w rodzinie Ajmana, jego zainteresowanie religią z pewnością nikogo nie dziwiło – potęgowało jednak jego wizerunek osoby delikatnej i trochę nie z tego świata.

Świetnie się uczył, a nauczyciele darzyli go wielką estymą. Koledzy z klasy uważali go za geniusza¹¹⁰, choć często bywał zamyślony i zdawał się nieobecny. Dyrektor szkoły napisał raz do jego ojca, że Ajman nie stawił się na sprawdzianie. Profesor odpisał: „Już od jutra będzie Pan miał zaszczyt nadzorować jego naukę. W przyszłości będzie miał Pan powody do dumy”¹¹¹. I rzeczywiście, niewielkim nakładem sił Ajman zdobywał najlepsze oceny.

Choć poza domem Ajman niemal cały czas sprawiał wrażenie bardzo poważnego, wśród bliskich ukazywał swą nieco weselszą naturę. „Kiedy się śmiał, cały aż się trząsł – tak naprawdę prosto z serca” – wspominał jego wuj Mahfuz Azzam, pracujący w Al-Ma’adi jako prawnik.

Ojciec Ajmana zmarł w 1995 roku. Jego matka Umajma Azzam wciąż mieszka w Al-Ma’adi, w wygodnym mieszkaniu położonym nad sklepem z artykułami AGD. Doskonale gotuje; wielką sławą cieszy się jej kunafa – deser z nitek ciasta filo przełożonych masą serową z orzechami i nasączonych syropem z kwiatów pomarańczy. Jako dziecko posiadaczy ziemskich z wyższych sfer odziedziczyła po swoim ojcu kilka żyznych pól uprawnych w Gizie oraz oazie Fajum, dzięki czemu miała zapewnione skromne źródło własnych przychodów. Z Ajmanem łączyła ją wspólna pasja literacka. Matka uczyła się na pamięć wierszy przysyłanych przez syna, które często były odami do niej samej.

Wuj Mahfuz, patriarcha rodu Azzamów, zauważył, że choć Ajman kontynuował tradycje medyczne Zawahirich, w istocie bliżej mu było do pasji politycznych rodziny ze strony matki. Od stu pięćdziesięciu lat – czyli od czasu powstania pierwszego egipskiego parlamentu – przedstawiciele rodu Azzamów odgrywali znaczące role w polityce, ale zawsze po stronie opozycji. Mahfuz kontynuował tę rodzinną tradycję stawiania oporu: już jako piętnastolatek został uwięziony za spiskowanie przeciwko władzom. W 1945 roku aresztowano go ponownie, podczas łapanki na bojowników po zabójstwie premiera Ahmada Mahira. „Sam miałem zamiar zrobić to, czego dokonał Ajman” – przechwalał się.

Sajjid Kutb uczył Mahfuza Azzama arabskiego w trzeciej klasie szkoły średniej (w 1936 roku) i bardzo się ze swoim młodym podopiecznym zaprzyjaźnił. Później Azzam publikował swoje teksty w piśmie Bractwa Muzułmańskiego, wydawanym przez Kutba w początkowych latach po rewolucji. Następnie zaś został jego osobistym prawnikiem i był jedną z osób, które się z nim widziały przed egzekucją. Azzam przyszedł do szpitala więziennego, gdzie Kutb spędzał ostatnie chwile życia. Skazaniec był bardzo spokojny. Podpisał pełnomocnictwo dające Azzamowi prawo do dysponowania jego majątkiem, a potem podarował mu swój osobisty egzemplarz Koranu, w którym umieścił specjalną dedykację – była to niezwykle cenna pamiątka po męczenniku.

Młody Ajman az-Zawahiri wielokrotnie słyszał opowieści ukochanego wujka Mahfuza o czystości charakteru Kutba i o cierpieniach doznawanych przez niego w więzieniu. Miarą wpływu, jaki wywarły na nim te historie, może być zdarzenie z połowy lat sześćdziesiątych, kiedy to Ajman i jego brat Muhammad wracali pieszo do domu z meczetu po wieczornej modlitwie. Zatrzymał się koło nich samochód, którym jechał Husajn asz-Szafi’i, ówczesny wiceprezydent Egiptu. Zaoferował chłopcom, że ich podwiezie. Asz-Szafi’i był jednym z sędziów wydających wyroki na islamskich fundamentalistów w 1954 roku. Dzieci z rodziny Zawahirich nie miały zbyt często okazji przejechać się samochodem, zwłaszcza w towarzystwie wiceprezydenta kraju. Ajman jednak odrzucił ofertę, mówiąc: „Nie chcemy, żeby nas podwoził ktoś, kto wydawał wyroki skazujące muzułmanów na śmierć”¹¹².

Uparty sprzeciw wobec władz już w tak młodym wieku pokazuje wielką odwagę Zawahiriego i jego głębokie przekonanie o słuszności własnych poglądów – czyli pewną nieustępliwość, z której miał później słynąć i która powodowała, że koniec końców popadał w konflikt z każdym, kogo spotkał na swojej drodze. Co więcej, jego pogarda dla autorytarnych świeckich rządów czyniła z niego wiecznego politycznego wyrzutka. Te buntownicze cechy charakteru, które u kogoś mniej zdyscyplinowanego mogłyby powodować wewnętrzny chaos, jemu akurat nie wymykały się spod kontroli, ponieważ były podporządkowane jednemu celowi, stanowiącemu jego życiową misję: wprowadzaniu wizji Kutba w życie.

„Reżim Nasera sądził, że dla ruchu islamistycznego egzekucja Sajjida Kutba i jego towarzyszy stanowiła śmiertelny cios – pisał później. – Jednak pod widocznymi na powierzchni pozorami spokoju idee propagowane przez Kutba tworzyły w Egipcie zaczątek nowoczesnego islamskiego ruchu dżihadu”¹¹³. I rzeczywiście, w tym samym roku, w którym Sajjid Kutb trafił na szubienicę, Ajman az-Zawahiri przyczynił się do utworzenia podziemnej komórki mającej na celu obalenie władz i wprowadzenie islamskich rządów w całym kraju. Miał wtedy piętnaście lat.

„Byliśmy grupką uczniów szkoły średniej w Al-Ma’adi i innych” – zeznawał później Zawahiri. Członkowie jego komórki spotykali się zwykle w domach, czasem w meczetach. Często przenosili się potem do parku albo do ustronnego miejsca na bulwarach nad Nilem. Początkowo było ich pięciu, a Zawahiri szybko stał się wśród nich emirem, czyli przywódcą. Nadal dyskretnie rekrutował nowych członków gotowych do walki o sprawę, która właściwie nie miała szans powodzenia i łatwo mogła skazać ich wszystkich na śmierć. „Posiadane przez nas środki nijak się miały do naszych aspiracji” – przyznawał. A jednak ani przez chwilę nie kwestionował raz podjętej decyzji.

Względna zamożność i odpowiednio wysoka pozycja społeczna mieszkańców Al-Ma’adi, która wcześniej chroniła ich przed politycznymi kaprysami dworu królewskiego, teraz czyniła z nich potencjalne ofiary rewolucyjnych rządów. Rodzice bali się wyrażać poglądy nawet przed własnymi dziećmi¹¹⁴. Jednocześnie w całym kraju zawiązywały się potajemne grupki takie jak ta, do której należał Zawahiri. Tworzyli je głównie zbuntowani, wyalienowani studenci. Początkowo były one niewielkie, słabo zorganizowane i przeważnie wzajemnie nieświadome swojego istnienia. Później jednak, w 1967 roku, wybuchła wojna z Izraelem.

Po wielu latach ataków werbalnych na Izrael Naser zażądał wycofania z Synaju sił pokojowych ONZ, a następnie wprowadził blokadę Cieśniny Tirańskiej dla statków zapewniających Izraelowi dostawy. Izrael odpowiedział oszałamiającym atakiem wyprzedzającym, który w dwie godziny niemal unicestwił egipskie siły powietrzne. Jeszcze tego samego popołudnia, gdy do wojny z Izraelem przyłączyły się Jordania, Irak i Syria, siły powietrzne tych krajów również zostały błyskawicznie zniszczone. W ciągu kilku następnych dni Izrael zajął cały półwysep Synaj, Jerozolimę, Zachodni Brzeg Jordanu oraz Wzgórza Golan, miażdżąc przy tym siły zbrojne pierwszej linii państw arabskich. Był to psychologiczny punkt zwrotny we współczesnej historii Bliskiego Wschodu. Nagłe i zdecydowane zwycięstwo Izraela w wojnie sześciodniowej stanowiło upokorzenie dla wielu muzułmanów, którzy dotąd wierzyli, że Bóg sprzyja raczej ich stronie sporu. Porażka ich armii i utrata części terytoriów oznaczały dla nich również kres wiary we własnych przywódców, swoje kraje i w siebie samych. Pojawiający się w Egipcie i innych państwach potężny odzew na ideę islamskiego fundamentalizmu zrodził się właśnie podczas tej szokującej porażki militarnej. W meczetach podniósł się wówczas nowy, surowy głos. Można było tam usłyszeć, że muzułmanie zostali pokonani przez siłę znacznie potężniejszą od maleńkiego Izraela – to sam Bóg się przeciwko nim zwrócił. Jedynym sposobem powrotu na Jego łono było zatem odbudowanie dawnej, czystej religii. Głos ten w odpowiedzi na ludzką rozpacz oferował bardzo prostą formułę: wszystkie problemy miał rozwiązać właściwie praktykowany islam.

Podstawą tego rozumowania było ukryte przekonanie, że Bóg stanął po stronie Żydów. W świecie islamskim aż do końca II wojny światowej nie pojawiały się szczególne zwiastuny antysemityzmu, który teraz przenikał politykę i stosunki społeczne w krajach arabskich. Żydzi przez tysiąc dwieście lat żyli całkiem bezpiecznie pod panowaniem muzułmańskich władców. Choć musieli być wobec nich ulegli, to cieszyli się pełną swobodą wyznania. Dopiero w latach trzydziestych XX wieku w wyniku nazistowskiej propagandy w arabskojęzycznych audycjach na falach krótkich oraz oszczerstw rzucanych przez chrześcijańskich misjonarzy w okolicy pojawiły się uprzedzenia znane już od dawna na Zachodzie. Po wojnie zaś Kair stał się schronieniem dla nazistów, którzy pełnili nawet funkcje doradcze w wojsku i administracji państwowej. Ruch islamistyczny narodził się w okresie, gdy faszyzm akurat zanikał – ale w Egipcie obie te tendencje przez jakiś czas występowały jednocześnie, przez co wirus antysemityzmu został przekazany nowemu nosicielowi.

Powstanie państwa Izrael oraz oszałamiający wzrost jego potęgi militarnej stanowiły spore wyzwanie dla arabskiej tożsamości. Widząc własną niską pozycję, Arabowie patrzyli na Izrael i wspominali czasy, gdy prorok Mahomet rozprawił się z Żydami z Medyny. Rozmyślali o wielkiej fali muzułmańskich podbojów, o nieposkromionych rzeszach swoich przodków uzbrojonych w miecze i włócznie – i czuli się upokorzeni kontrastem między dumną wojowniczą przeszłością a nędzną codziennością. Bieg historii właśnie się odwrócił, a oni byli tak podzieleni, zdezorganizowani i zmarginalizowani jak w czasach dżahilii. Nawet Żydzi mieli nad nimi przewagę. W meczetach głoszono, że Arabowie utracili jedyną broń dającą im prawdziwą siłę – bronią tą była ich wiara; wystarczy więc odbudować tamten pierwotny zapał i czystość religii, która dała im wielkość, a Bóg znów będzie po ich stronie.

Pierwotnym celem ataku egipskich fundamentalistów stał się świecki reżim Nasera. W świetle nauk dżihadu należało przede wszystkim poskromić „bliskiego wroga”, czyli oczyścić społeczność muzułmańską. „Dalszy wróg”, czyli Zachód, mógł zaczekać, aż islam sam się zreformuje. Dla Zawahiriego i jego kolegów oznaczało to co najmniej konieczność wprowadzenia w Egipcie prawa muzułmańskiego.

Zawahiri zamierzał również przywrócić kalifat, czyli rządy muzułmańskich duchownych, które formalnie zniesiono w 1924 roku po upadku imperium osmańskiego, choć tak naprawdę już od XIII wieku kalifowie nie mieli realnej władzy. Zawahiri żywił przekonanie, że gdy w Egipcie ustanowiony zostanie kalifat, kraj ten stanie się ośrodkiem działań dla całej reszty świata muzułmańskiego i poprowadzi go na dżihad przeciw Zachodowi. „Wówczas, z Bożą pomocą, w historii dokona się nowy zwrot – pisał później – w stronę przeciwną do kierunku obranego przez imperium Stanów Zjednoczonych oraz światowe rządy Żydów”¹¹⁵.

*

W 1970 roku Gamal Abdel Naser niespodziewanie zmarł na zawał serca. Jego następca Anwar as-Sadat tak bardzo pragnął ugruntować swoją pozycję, że natychmiast zaczął podejmować próby pojednania z fundamentalistami. Obwołał się „wierzącym prezydentem” oraz „pierwszym mężem islamu”, zaproponował też Bractwu Muzułmańskiemu pewien układ: w zamian za ich wsparcie w walce z lewicą i zwolennikami zmarłego prezydenta miał im zezwolić na głoszenie swoich nauk, o ile wyrzekną się stosowania przemocy¹¹⁶. Powypuszczał z więzień wielu radykałów, nie zdając sobie sprawy, jak wielkie stanowią oni zagrożenie dla jego własnego obozu władzy – zwłaszcza młodsi członkowie ruchu, którzy się zradykalizowali pod wpływem lektury pism Sajjida Kutba.

W październiku 1973 roku, podczas ramadanu, miesiąca postu, Egipt i Syria zaskoczyły Izrael, dokonując jednoczesnych ataków na położone za Kanałem Sueskim okupowane tereny półwyspu Synaj oraz Wzgórza Golan. Choć siły syryjskie szybko zostały odparte, a egipska Trzecia Armia została ocalona tylko dzięki interwencji ONZ, w Egipcie atak ten uznano za wielkie zwycięstwo przywracające honor krajom arabskim. Dla prezydenta Sadata był to zarazem wielki triumf polityczny, którego bardzo potrzebował.

Podziemna organizacja Ajmana az-Zawahiriego wciąż jednak rosła w siłę – w 1974 roku liczyła już czterdziestu członków. Sam Zawahiri był teraz szczupłym, wysokim mężczyzną noszącym wielkie okulary w czarnych oprawkach oraz wąsik biegnący nad równą linią jego ust. Włosy nieco mu się przerzedziły, a na czole robiły się zakola. Studiował na wydziale medycyny Uniwersytetu Kairskiego, gdzie aż kipiało od nastrojów fundamentalistycznych – on jednak nie przejawiał wyraźnych cech fanatyka. Ubierał się w stylu zachodnim (przeważnie nosił marynarkę i krawat), a jego zaangażowanie w sprawy polityczne pozostawało wtedy zupełnie utajone – nawet przed rodziną¹¹⁷. Nielicznym osobom, które wiedziały o jego ukrytej działalności, tłumaczył, że jej celem nie jest rewolucja, w swej istocie zbyt krwawa, lecz raczej nagły przewrót wojskowy mający całkowicie zaskoczyć rządzących i odebrać im władzę.

Nie całkiem jednak ukrywał swoje przekonania. W Egipcie od zawsze istniała silna tradycja obracania kiepskiej sytuacji politycznej w żart. Jeden z dowcipów, które wedle rodzinnych wspomnień Ajman w owym okresie opowiadał, brzmiał następująco: Pewna biedna kobieta ze swoim „pączuszkiem” na ręku poszła zobaczyć jadący przez miasto orszak królewski. „Daj Bóg, żeby i ciebie ludzie kiedyś oglądali w takiej chwale” – mówiła do dziecka. Jej modły usłyszał oficer, który oburzył się na te słowa i spytał ją, czy całkiem oszalała, że mówi takie bzdury. Lecz dwadzieścia lat później ten sam oficer patrzył, jak przez miasto jedzie wspaniały orszak Sadata. „Och, pączuszku, jednak ci się udało!” – zawołał na widok prezydenta¹¹⁸.

Na ostatnim roku medycyny Ajman az-Zawahiri oprowadzał po kampusie Abdallaha Schleifera – dziennikarza z USA, który miał później wykładać medioznawstwo na Uniwersytecie Amerykańskim w Kairze. Pojawienie się Schleifera w życiu Zawahiriego stanowiło dla tego ostatniego spore wyzwanie. Niemal dwumetrowy chudzielec o mocno skręconych włosach i z kozią bródką, którą nosił od lat pięćdziesiątych, gdy fascynował się ruchem bitników, z wyglądu bardzo przypominał amerykańskiego poetę Ezrę Pounda. Wychował się (jako Marc Schleifer) w rodzinie niereligijnych Żydów na Long Island. Po młodzieńczej fascynacji marksizmem i zawiązaniu przyjaźni z członkami Partii Czarnych Panter oraz Che Guevarą, podczas podróży do Maroka w 1962 roku przypadkiem natrafił na islamską tradycję suficką. Słowo „islam” w języku arabskim oznacza „poddanie się woli Boga”, i to właśnie przydarzyło się Schleiferowi. Nawrócił się, zmienił imię na Abdallah i resztę swojego zawodowego życia spędził na Bliskim Wschodzie. W 1974 roku, gdy po raz pierwszy udał się do Kairu, żeby pełnić tam funkcję szefa biura stacji telewizyjnej NBC, wujek Zawahiriego Mahfuz Azzam – który dla Schleifera był postacią fascynującą – w pewnym sensie się nim opiekował. Amerykański Żyd nawrócony na islam stanowił nie lada ciekawostkę. Schleifer wkrótce nabrał przekonania, że opiekuje się nim cała rodzina Azzamów.

Schleifer szybko wyczuł przemiany ruchów studenckich w Egipcie. Na kampusach zaczynali się pojawiać młodzi islamscy aktywiści – najpierw na południu kraju, a potem również w Kairze. Tworzyli oni grupę o nazwie Al-Dżama’a al-Islamijja (Grupa Islamska). Zachęceni do działania ugodową postawą Sadata, który potajemnie wyposażał ich w broń, żeby mogli się bronić przed atakami marksistów i zwolenników Nasera¹¹⁹, zaczęli się aktywnie przyczyniać do radykalizacji nastrojów na większości egipskich uczelni. Organizowali się, podobnie jak Bractwo Muzułmańskie, w małe komórki zwane unkud (l. mn. anakid – winne grona)¹²⁰. W ciągu zaledwie czterech lat grupa ta całkowicie zdominowała kampusy uniwersyteckie. Studenci nagle przestali strzyc brody, a studentki zaczęły nosić chusty, co dla większości Egipcjan stanowiło całkiem nowy widok.

Schleifer potrzebował kogoś, kto pomógłby mu lepiej zrozumieć, co się dzieje. Za pośrednictwem Mahfuza poznał Ajmana az-Zawahiriego, który zgodził się oprowadzić go po kampusie w ramach wycieczki poznawczej bez kamery. „Był bardzo chudy i miał ogromne okulary – wspominał później Schleifer, któremu Zawahiri przypominał radykałów spotykanych wcześniej w USA. – Odnosiłem wrażenie, że tak właśnie wyglądali nowojorscy lewicowi intelektualiści trzydzieści lat wcześniej”. Przyglądał się studentom przygotowującym plakaty wzywające na demonstracje oraz młodym pobożnym muzułmankom w hidżabach. Później wraz z Zawahirim przeszli się bulwarem prowadzącym przez kairskie zoo aż do mostu Uniwersyteckiego. Stojąc nad potężnym, leniwie płynącym Nilem, Zawahiri powiedział z dumą, że grupy fundamentalistów najwięcej członków zrekrutowały na dwóch najbardziej elitarnych wydziałach: medycznym i inżynierskim. „Czy to nie imponujące?” – spytał.

Schleifer protekcjonalnym tonem odparł, że jeszcze w latach sześćdziesiątych te same wydziały stanowiły przyczółek młodzieżówki marksistowskiej, a ruch islamistyczny jest po prostu najnowszym sposobem wyrażania młodzieńczego buntu. „Widzisz, Ajman, sam byłem marksistą. Kiedy opowiadasz, mam wrażenie, że znów jestem na wiecu. Nie czuję, że rozmawiam z muzułmaninem wyznającym tradycyjne wartości”. Zawahiri grzecznie wysłuchał swojego gościa, ale zdawał się mocno zdziwiony jego krytycznym spojrzeniem.

Wkrótce potem obaj panowie znów się spotkali. Obchodzono właśnie Id al-Fitr, czyli doroczne święto dziękczynienia, najradośniejszy dzień w roku. W pięknym ogrodzie meczetu Faruka w Al-Ma’adi odbywały się modły na świeżym powietrzu. Gdy Schleifer tam dotarł, zauważył Zawahiriego w towarzystwie brata. W wielkim skupieniu rozkładali na ziemi plastikowe modlitewniki i ustawiali mikrofon. Czas refleksji, podczas której wszyscy wierni mieli razem recytować Koran, zmienił się w nierówną rywalizację między całym zgromadzeniem a braćmi wyposażonymi w mikrofon. „Zdałem sobie wówczas sprawę, że oni wprowadzają formułę salafizmu, która nie uznaje żadnych islamskich tradycji powstałych po czasie Proroka – wspominał później. – W rezultacie ginie cała poezja i powstaje chaos”.

Po zakończeniu modłów Schleifer podszedł do Zawahiriego i powiedział: „Ajman, postępujesz niewłaściwie”. Zawahiri zaczął się tłumaczyć, ale Schleifer nie chciał go słuchać. „Nie będę się z tobą kłócić. Ja mam podejście sufickie, a ty salafickie. Ale popełniasz fitnę, a skoro tak, powinieneś założyć swój własny meczet i tam robić, co chcesz” – odparł Schleifer, nawiązując do występującego w Koranie zakazu wprowadzania zamętu i nieporządku. Zawahiri odpowiedział potulnie: „Masz rację, Abdallah”.

Koniec końców rozproszone podziemne grupki zaczęły się wzajemnie odkrywać. W samym Kairze istniało pięć czy sześć komórek, z których większość nie liczyła więcej niż dziesięciu członków¹²¹. Cztery z nich – w tym grupa Ajmana az-Zawahiriego, należąca do najliczniejszych – połączyły się i utworzyły Dżama’at al-Dżihad, czyli Grupę Dżihadu, w skrócie Al-Dżihad¹²². Choć cele mieli podobne do idei propagowanych przez główny nurt fundamentalistów zrzeszonych w Bractwie Muzułmańskim, nie zamierzali prowadzić mozolnej pracy politycznej, żeby je osiągnąć. Zawahiri uważał, że tego rodzaju wysiłek zatruwa czystą ideę państwa islamskiego. Z czasem zaczął gardzić członkami Bractwa Muzułmańskiego właśnie z powodu ich skłonności do szukania kompromisów.

Zawahiri ukończył medycynę w 1974 roku, a potem przez trzy lata w ramach służby wojskowej pracował jako chirurg w bazie poza granicami Kairu. Później założył własną klinikę w bliźniaku, który zajmował wraz z rodzicami. Zbliżał się już do trzydziestki, co oznaczało, że powinien się ożenić. Do tej pory nigdy nie miał żadnej sympatii. Zgodnie z egipską tradycją przyjaciele i krewni zaczęli mu proponować odpowiednie kandydatki. Zawahiriego nie interesowała romantyczna miłość – szukał kobiety, która dzieliłaby z nim radykalne przekonania i byłaby gotowa cierpliwie znosić wszelkie trudności, jakie mógł na nich ściągnąć jego dogmatyzm. Jedną z potencjalnych narzeczonych, które mu zaproponowano, była Azza Nuwajr – córka wieloletniego przyjaciela rodziny.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

Przypisy końcowe

Prolog

1 Ostatnia fraza odwołuje się do fragmentu Koranu, który mówi: „Kiedy więc spotkacie tych, którzy nie wierzą, to uderzcie ich mieczem po szyi” (Koran 47:4). Wszystkie cytaty z Koranu pochodzą z przekładu Józefa Bielawskiego (przyp. tłum.).

1 Męczennik

2 Jestem ogromnie wdzięczny Muhammadowi Kutbowi, który wielkodusznie podzielił się ze mną wspomnieniami na temat swojego brata. Mój ogląd jego życia został również ukształtowany przez informacje, które przekazali mi John Calvert i Gilles Kepel.

3 Salah Abd al-Fatah al-Chalidi, Sajjid Kutb. Min al-milad ila al-istiszhad, s. 194. Wszystkie cytaty, których źródła pozostają nieoznaczone, pochodzą z wywiadów przeprowadzonych przez autora. (Pełne opisy bibliograficzne znajdują się w bibliografii [dop. red.]).

4 Wywiad z Muhammadem Kutbem. Wyszczególnił on tutaj Mahmuda Fahmiego an-Nukrasziego Paszę, egipskiego premiera.

5 William E. Shepard, Sayyid Qutb, s. XV. Muhammad Kutb powiedział mi: „Przez jakiś czas sympatyzował nawet z sekularyzmem”.

6 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna.

7 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Min al-milad ila al-istiszhad, s. 139.

8 Sajjid Kutb, Ad-damir al-amrikani wa kadijat Filastin.

9 John Calvert, “The World is an Undutiful Boy!”, s. 98.

10 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna.

11 Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 27.

12 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Min al-milad ila al-istiszhad, s. 195. Później Kutb twierdził, że kobieta owa była agentką CIA przysłaną, aby go uwieść.

13 David McCullough, Truman, s. 621.

14 Paul Johnson, Modern Times, s. 441.

15 E. B. White, Here is New York, s. 46.

16 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna.

17 Wywiad z Muhammadem Kutbem.

18 Sajjid Kutb w liście do Anwara al-Ma’adawiego [w:] Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Al-adib, an-nakid, wa-ad-da’ija, al-mudżahid wa-al-mufakkir, al-mufassir, ar-ra’id, s. 157, 158.

19 Tamże, s. 195, 196.

20 William Manchester, The Glory and the Dream, s. 479.

21 Sayyid Qutb, Shade of the Qur’an, vol. 6, s. 143.

22 Kutb, Hamaim fi Nju Jork, s. 666–669.

23 Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi minzar Sajjid Kutb, s. 185, 186.

24 Marshall Frady, Billy Graham, s. 236.

25 David M. Oshinsky, A Conspiracy So Immense, s. 96.

26 Tamże, s. 97.

27 Frady, Billy Graham, s. 237.

28 Shepard, Sayyid Qutb, s. 354.

29 Wywiad z Gamalem al-Banną.

30 Shepard, Sayyid Qutb, s. 34.

31 Tamże, s. 51.

32 White, Here is New York, s. 54.

33 Calvert, “The World is an Undutiful Boy!”, s. 93.

34 Tamże, s. 94.

35 Kutb, Amrika allati ra’ajt. Fi mizan al-insanijja (b).

36 Sajjid Kutb w liście do Tawfika al-Hakima [w:] Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 154.

37 Kutb, Amrika allati ra’ajtu: fi mizan al-insanijja (c).

38 Kutb, Amrika allati ra’ajtu: fi mizan al-insanijja (b).

39 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna. Twierdzi on, że mówili tak „sami lekarze”, i dodaje: „My, członkowie rodziny, słyszeliśmy to z ust mojego brata”.

40 Albion Ross, Moslem Brotherhood Leader Slain as He Enters Taxi in Cairo Street, „New York Times”, 13.02.1949.

41 Wywiad z Muhammadem Kutbem.

42 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna.

43 Abdullah Azzam, Martyr Sayyid Qutb.

44 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Al-adib, an-nakid, wa-ad-da’ija, al-mudżahid wa-al-mufakkir, al-mufassir, ar-ra’id, s. 149.

45 Azzam, Martyr Sayyid Qutb. Sam Kutb jednak pisał, że formalnie wstąpił do Bractwa dopiero w roku 1953: Kutb, Limaza adamuni.

46 Wywiad z Michaelem Welshem, od którego zaczerpnąłem sporo informacji na temat historii Greeley; wywiadów na ten temat udzielili mi także: Peggy A. Ford, Janet Waters, Ken McConnellogue, Jaime McClendon, Ibrahim Insari oraz Frank i Donna Lee Lakinowie.

47 Peggy A. Ford, wiadomość prywatna.

48 Robert W. Larson, Shaping Educational Change, s. 5.

49 Tamże.

50 Peggy A. Ford, wiadomość prywatna.

51 Kutb, Hamaim fi Nju Jork, s. 666.

52 Wywiad z Michaelem Welshem.

53 Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 181.

54 Mary L. Geffs, Under Ten Flags, s. 156, 157; wywiad z Michaelem Welshem.

55 Wywiad z Saibem Dadżanim.

56 Tamże.

57 Wywiad z Ibrahimem Insarim.

58 Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 169.

59 Kutb, Amrika allati ra’ajtu. Fi mizan al-insanijja (b), s. 1301, 1302.

60 Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 194.

61 Wywiad z Ibrahimem Insarim.

62 Wywiad z Saibem Dadżanim.

63 Kutb, Amrika allati ra’ajtu. Fi mizan al-insanijja (b), s. 1301.

64 Tamże, s. 1301–1306.

65 Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 157.

66 Sajjid Kutb w liście do Tawfika al-Hakima [w:] Al-Chalidi, Amrika min ad-dachil bi-minzar Sajjid Kutb, s. 196, 197.

67 Tamże, s. 39.

68 Ibrahim M. Abu-Rabi, Intellectual Origins of Islamic Resurgence in the Modern Arab World, s. 156; Paul Berman, Terror i liberalizm, s. 98 i następne.

69 Wywiad z Muhammadem Kutbem; Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Al-adib, an-nakid, wa-ad-da’ija, al-mudżahid wa-al-mufakkir, al-mufassir, ar-ra’id, s. 152.

70 Max Rodenbeck, Cairo, s. 152.

71 Neil MacFarquhar, Egyptian Group Patiently Pursues Dream of Islamic State, „New York Times”, 20.01.2002.

72 Sa’ad Eddin Ibrahim, Egypt, Islam and Democracy, s. 36.

73 Wywiad z Saadem Eddinem Ibrahimem.

74 Richard P. Mitchell, Society of the Muslim Brothers, s. 32.

75 Anouar Abdal-Malek, Egypt, s. 34; Rodenbeck, Cairo, s. 155. Anthony Nutting (Nasser, s. 31) podaje inne liczby: czterdziestu trzech zabitych policjantów i siedemdziesięciu dwóch rannych.

76 Abdal-Malek, Egypt, s. 35.

77 Wywiad z Fahmim Huwajdim. Inne szczegóły dotyczące willi Kutba zanotowałem podczas wycieczki po Heluanie, którą odbyłem z Mahfuzem Azzamem.

78 Wywiad z Gamalem al-Banną; Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Asz-szahid al-hajj, s. 140, 141; Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Al-adib, an-nakid, wa-al-da’ijah, al-mudżahid wa-al-mufakkir, al-mufassir, ar-ra’id, s. 159. Lista wojskowych należących do tej frakcji jest zamieszczona w: Abdal-Malek, Egypt, s. 94, 210, 211.

79 Emmanuel Sivan, Radical Islam, s. 73.

80 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna.

81 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Asz-szahid al-hajj, s. 142.

82 Wywiad z Olivierem Royem; Olivier Roy, Afghanistan, s. 37–39.

83 Mohammed Heikal, Autumn of Fury, s. 127.

84 Tamże, s. 141.

85 www.nasser.bibalex.org.

86 Tamże; różne źródła podają różne liczby uwięzionych: od „kilkudziesięciu” (Calvert, “The World is an Undutiful Boy!”, s. 101) aż po „siedem tysięcy” (Abdal-Malek, Egypt, s. 96).

87 Sanna Hannonen, Egyptian Islamic Discourse, s. 43.

88 Ahmad S. Moussalli, Radical Islamic Fundamentalism, s. 34. Al-Chalidi również wspomina o wykorzystywaniu psów podczas tortur zadawanych Kutbowi (Sajjid Kutb. Asz-szahid al-hajj, s. 145).

89 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. sz-szahid al-hajj, s. 154.

90 Mitchell, Society of the Muslim Brothers, s. 152.

91 Muhammad Kutb, wiadomość prywatna; Moussalli, Radical Islamic Fundamentalism, s. 34, 62 (przypis).

92 Fuad Allam w rozmowie prywatnej.

93 Moussalli, Radical Islamic Fundamentalism, s. 36.

94 Qutb, Milestones, s. 5 i następne.

95 Mahmud Kamel al-Arusi, Muhakamat Sajjid Kutb, s. 80–82.

96 Wywiad z Fuadem Allamem; Al-Arusi, Muhakamat Sajjid Kutb, s. 43.

97 Wywiad z Fuadem Allamem.

98 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Asz-szahid al-hajj, s. 154.

99 Tamże, s. 156.

100 Wywiad z Mahfuzem Azzamem.

101 Al-Chalidi, Sajjid Kutb. Asz-szahid al-hajj, s. 154.

102 Wywiad z Mahfuzem Azzamem.

103 Wywiad z Muhammadem Kutbem.

2 Klub sportowy

104 Większość informacji na temat historii i struktury społecznej Al-Ma’adi pochodzi z wywiadów z Samirem W. Raafatem oraz z jego książki Maadi 1904–1962.

105 Większość informacji na temat rodziny Zawahirich pochodzi od Mahfuza i Omara Azzamów, którzy przekazali je podczas wywiadów lub w wiadomościach prywatnych.

106 Yunan Rizk, Al-Azhar’s 1934, „Al-Ahram Weekly”, 13–19.05.2004.

107 Wywiad z Chalidem Abu al-Fadlem.

108 Raafat, Maadi, s. 185.

109 Wywiad z Mahfuzem Azzamem.

110 Wywiad z Zakim Muhammadem Zakim.

111 Wywiad z Mahfuzem Azzamem.

112 Wywiad z Omarem Azzamem.

113 Ayman al-Zawahiri, Knights Under the Prophet’s Banner, part 3.

114 Wywiad z Zakim Muhammadem Zakim.

115 Al-Zawahiri, Knights Under the Prophet’s Banner, part 6.

116 Wywiad z Saadem Eddinem Ibrahimem.

117 Czanaa Rostom, Li-awwal marra szakikat az-Zawahiri tatahaddas [Siostra Zawahiriego przemawia po raz pierwszy], „Achir Sa’a”, 24.10.2001.

118 Wywiady z Mahfuzem i Omarem Azzamami.

119 Wywiad z Hiszamem Kassemem.

120 John K. Cooley, Unholy Wars, s. 40.

121 Wywiad z Abd al-Halimem Mandurem.

122 Wywiad z Kamalem Habibem.

Przypisy

[1] W 1977 roku uczelnia ta weszła w skład Uniwersytetu Dystryktu Kolumbii (University of the District of Columbia). (Jeśli nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od autora).

[2] Obecnie Uniwersytet Północnego Kolorado (University of Northern Colorado).

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

facebook Wydawnictwo Czarne

instagram @wydawnictwoczarne

Sekretariat i dział sprzedaży:

ul. Węgierska 25A, 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

Dział promocji:

al. Jana Pawla II 45A lok. 56

01-008 Warszawa

tel. +48 22 621 10 48

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2022

Wydanie II rozszerzone