Rojber z Rozbarku © Leon Wostal

© for the Polish edition by Wydawnictwo Hm…

All rights reserved. Wszystkie prawa zastrzeżone. 

Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody twórców.

Książkę w języku polskim pisała mgr Halina Wostal

Korekta języka śląskiego: Jacek Boroń 

Projekt okładki: Oliwia Hyla 

Ilustracje: Oliwia Hyla

Skład: Marcin Halski

ISBN: 9788367448611

Wydanie pierwsze

Wojkowice 2023

Wydawnictwo Nie powiem

Email: redakcja@niepowiem.com.pl

Telefon: 518833244

Adres: ul. Sobieskiego 225/9, 42-580 Wojkowice

Sfinansowano ze środków autora.

www.niepowiem.com.pl

Łoztomili

Chciołech wom łopowiedzieć, jak to piyrwyj bywało na Wiyrchniym Śląsku abo Oberschlesien i we bytomskich familokach na Rossenbergu. Chciołech, coby ta krotko gyszichta pokozała Wom jak my kejś żyli, bawiyli sie i ucyli za dziecka i jak to boło w cołki familiji i we cołki ferajnie. Naszo tradycjo Ślonsko to zocny kulturowy szac i nikaj indzi niy spotykany zobytek. W kożdym z nos drzymiom jakeś wspomniynia wtore nom łostały, a spominajom nom sie i ło niych myślymy dopiero jak my som niyco starsi.

Jo jako synek widzioł zech to tak, a niy inacy, być może widzieli to tys inni, ale nigdy tego niy łopisali abo widzieli to na opak. W mojym szkryflaniu, przygodzie z życia wziyntyj som fakty, a niy bery i bojki. Ino ludziska patrzajcie, miana łostały zmiynione na inksze, som wyjontki jak wtoś chcioł coby jego miano tu boło. W gowie łostały take jake pamiyntom, ale skuli rodo, musiołech pozmiyniać. Chiołech Wom pedzieć, iż może to wszysko niy pasuje, ale jes prosto z serca wziynte.

Ksionżka do Ślonzokow bydzie fajnym wspomniyniym, a dlo reszty epnom zagadkom i ciekawostkom. Jak jo to richtik naszkryfloł łocynicie sami. Rekomynduja Wom tyn buch i powiydźcie innym eli sie Wom spodoboł.

Autor

Rekomendacja

„Z niej jestem‘’ ( ks. Jerzy Szymik)

Z jakiś powodów przychodzimy na świat w konkretnym miejscu i czasie. Właściwe odczytanie „życiowych zadań” jest kluczem do pełnego i prawdziwego życia.

Miłość Ślązaka do ziemi ojczystej „małej ojczyzny” to zjawisko wielowymiarowe. Trudno je opisać, opracować. To coś nieuchwytnego, pojawiającego się ,,między wierszami ‘’. Myślę, ba jestem przekonana, że to udało się to Panu Leonowi Wostalowi, który zwrócił się do mnie z prośbą o rekomendację.

Po zapoznaniu się z materiałami przedstawionymi przez Pana Leona Wostala stwierdzam , że są one przygotowane „językiem serca ‘’. Autor jest reprezentantem ludzi , których cechuje silna więź z regionem, przywiązanie do dawnych tradycji i wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Cieszy więc próba ocalenia tego, co pozostało z kultury naszych przodków i jest elementemmaterialnego i językowego dziedzictwa miasta i regionu.

Cieszą też przemiany w mentalności mieszkańców, którzy nie identyfikują starych form językowych z zacofaniem, a coraz częściej zauważają w ich prostocie piękno. Toć gwara śląska jest językiem ,,Rejów i Kochanowskich”, a Pan Leon Wostal być może jest ,,Ostatnim Mohikaninem‘’.

Autor w proponowanej publikacji, którą chce zatytułować ,,Rojber z Rozbarku ‘’ proponuje następujące rozdziały:

1. Moja familijo, jak my mieszkali

2. Moj plac, gracki i igracki

3. Lata szkolne i naszo klasa

4. Jo o kościół

5. Feryje i wczasy

6. Cy wy wiycie

7. Jo je ciekawy

8. Co inni majom wiedzieć ło nas

9. Giszychta łod granicy Szarleja do naszyj gruby

10. To jesce niy koniiyc

11. Cosik ło mnie

za pomocą których , opowiada historię swojego życia i ludzi z nią związanych. Wszak funkcjonujemy zawsze w rodzinie, wśród sąsiadów, tworzymy grupy społeczności, które wiążą ze sobą wspólne sprawy, problemy, wspólny światopogląd. Owe odróżnianie się od innych grup i przynależność do ,,swojej” jest bogactwem , o które zdecydowanie bardziej niż kiedykolwiek dotąd należy dbać dzisiaj.

Dobrze, że Autor projektu zamieścił w książce słowniczek, w którym wyjaśnia wyrażenia, zwroty, pojęcia gwarowe niedostępne dla wtajemniczonych. To właśnie one są ogromnym bogactwem tej Ziemi , bo przyczyniły się do zachowania śląskiej tożsamości i przetrwania ziemi oddzielonej przez sześć wieków od reszty Polski.

Mam nadzieję, że materiał, który stanie się kanwą pięknej książki, sprawi czytelnikom wiele przyjemności, zaś sama książka stanie się „rodzinną butelką z przesłaniem” rzuconą w morze XXI wieku. Myślę, że Autor zadedykuje ją wszystkim w których żyłach płynie krew naszych przodków, a także tym, którzy będą pisać kolejne rozdziały tej historii.

dr n. hum. Maria Kopsztejn

Podziękowania należą się:

Publikacja nie ujrzałaby światła dziennego, gdyby nie szeroko pojęta pomoc żony Haliny Wostal, za jej anielską cierpliwość, za zaangażowanie w jej pisanie, bezinteresowny wysiłek, pomoc merytoryczną. Jestem wzruszony, że mogę polegać na mej żonie, nigdy mnie nie zawiedzie, nasze wspólne pożycie jest dla mnie nagrodą od Boga.

Panu Jackowi Boroniowi, za przypomnienie niektórych faktów z naszego dzieciństwa,częściowe tłumaczeniena język śląski tekstu i słownika, które wykonał w ramach wolontariatu, a także wraz ze mną zrekonstruował stare śląskie gry w Teatrze Rozbark w Bytomiu..

Pani Oliwii Hyla za wykonanie grafik, które zostały wykonane na podstawie moich wspomnień z dzieciństwa.

Pani dr n. hum. Marii Kopsztejn za motywującą rekomendację publikacji „Rojber z Rozbarku”.

Panu prof. Piotrowi Obrączce za udzielenie cennych wskazówek historycznych.

Dyrekcji Zespołu Szkół Mistrzostwa Sportowego w Bytomiu ul. Powstańców Śląskich nr 2 za udostępnienie Szkolnych Kronik.

Pragnę podziękować także następującym osobom, które włożyły cegiełkę informacji:

Rodzina Kosmalskich, Chodanieckich, pani Morawiec-Kamińska, Dorota Przondziono-Nowicka, Pan Klaus Handel.

Podziękowanie także dla ś.p. regionalisty oraz znawcy Bytomia w osobie Czesława Czerwińskiego.

Marcinowi Halskiemu za pomoc w wydaniu książki.

MOJA FAMILIO I JAK MY MIYSZKALI

Urodził zech sie jak mi matka pedzieli w 1958 roku w lutym czyli w zimnym, ale być może szczynśliwym mjesioncu, w kamynicy na ulicy Średni 5, za niymca Sedanstrasse, a teroski Sandomjerska. Łodebrała mje hybama w 22 dniu tego mjesionca, na wtoro godali Nocońka, miyszkała na ulicy Mickiewicza nr 22 na drugym sztoku. Miała dwojka bajtli, cera Bronia i synka Pyjtra. Moj znak zodiaku to „Ryby”.

Jak zech wyloz bezmaś niy biyło mi serduszko to mje do wiyrchu ciepali, as zech zacon beceć, aże cołko chałpa wiedziała, iż taki gizd sie urodzioł. Jak zech wrzescoł to mi do dziuba wsadziyli nupel. W tamtych casach nuple boły ajnfachowe i czansto sie je traciyło. Niy chciołech pić mlyka boch ino po niym sfrocoł, to wymyślyli kawa, ale niy myślcie sie, że boła to bonkawa ino malckawa, a po tym po roku jus kakałszale i bez to bołech zawżdy chudy. Samo hybama boła fest łobeznano i w tych casach do wszyskich chodziyła i to niy kedy as trzy razy na dziyń. Skuli tego, co miyszkała blisko wszyscy jom znali i fest byli do ni przywionzani i to as do jeji śmjerci. Wszyscy w naszym koncku padali, iż to łona na świat pomogła przyjść wielu dzidziom ze Rozbarku i okolic.

Po poru lotach nigdy bych niy pomyśloł, iż z jej i familiom byda potym mioł do cyniynio as trzydziyści lot, ale łotym to bydzie potym. Miołech Starka inaczy tys godali Oma, nawet dwie ta drugo kaj indzi miyszkała w Piekarach, mama taty, no i starszo i modszo siostrziczka. Jakosik nigdy zech niy widzioł Ołpów i znom ich ino z opowieści. Po casie dowiedzoł zech sie, że jus niy żyjom pora lot. To tyla coch niy mog wiedzieć, ale mi pedzieli.

W tych latach podobno świat jes nojfajniyjszy. Łopowiadali mi zech boł chrzczony na Rozenbergu w kościele pw. Św. Jacka, godali tys na niego Hiyjacentkirche. Nadali mi miana Leon Józef – syn Ludwika i Marii z domu Ryszka. Podobno mioł zech fest fajny becik ze wszywanymi koronkami. Becik mama łostawiyła bo padała, że może sie przydać i richtik tak boło bo za dziesiyńć lot urodziła sie moja modszo siostrzicka.

Na wiyrchu becika położono sztepdeka niybiesko ustrojono myrtom. Mojom potkom boła Tita Cypionka. Mojym potkym boł Nowok. Łod potkow dostoł zech pamiątkowe kartoniki chrzestne z ich wpisym, wtore dali byda łopisywać. Tita Cypionka miyszkała na ulicy Musialika, boła pannom, miała troje rodzyńtwa, m.in. brat Klaus i Feliks jak i siostra wtoro boła belfrym. Byli jednymi z nojwiynkszych gospodorzy na Rozenbergu. Familio ta tys noleżała do Gromady Rozbarskiej. Moj potek miyszkoł w kamynicy na naszy drodze. Boł chopym kamratki moji mamy, wtoro potym wyjechała do Rajchu. Musa Wom pedzieć, co moja mama łostawiyła moj pympek zawiniynty w papiór niy wiym po co, godała, że to na szczynście.

Za rok zaś zech sie znaloz w kościele, bo zech mioł roczek. Teroski zech jus boł paplaty. Na roczek łoblykli mi bioło sztrikowana bombelmyca, bioły mantlik, na kraglu bioły cicik, na mantliku na lewym rynkowie boł przyszyty kranc myrty, biołe galotki, biołe szczewicki z cicikami. Mama mi godała, jak zy mnom wyłaziyła na plac to łoblykała mi na gowisia cypfelmyca. I tak to jakoś poleku leciało, as prziyszoł cas co jus sie trocha wiedziało i spamiyntało. Tu zacna jak moja familijo richtik wyglondała i miyszkała. W doma nojstarszo boła Oma – Teresa Ryszka. Moja mama zawżdy godała do ni muter.

Richtik wstowała blank wcas, pryndzy nis kokot zapioł, a taki boł na placu. Boła mało i fest chudo, ale za to tys fest groźno i to łona wszyskym rzondziyła. Jak cosik pedziała to wszyscy jom suchali i do jeji woli musieli sie dopasować i niy roz po pysku dostali. Co rano robiyła łogiyń w kachloku, we piecu w kuchni, a zimom jesce we żeleźnioku. Wele 5.00 pośniodała i poszła do kościoła p.w. Św. Jacka, a jak jus szła nazod to ze żymłami, chlebym i niyroz rogalikami. Zaś bez zima zaniym poszła spać wypioła se kieliszek gorzołki, godała, że jes to na lepsze kronżynie. Po kościele szła do łogrodka, wtory boł na ulicy Dworskij.

Mama jak to mama w tych casach nikaj niy robiyła zresztom niy ino łona, bo wtedy wszystke baby pilnowały chałpy i bajtli, warzyły, pranie prały, a i tys niyroz cosik nom z bojek pocytali. Łojciec i to pamiyntom do dzisiej to karlus cichy, żodnymu niy zawodzoł. Robiył na Julce w Piekarach. Na poczontku robiył na dole, ale skuli zdrowio jus potym na wiyrchu jako dyżurny ruchu na nastawni. Powiym Wom, chopy w tych latach mjeli ciynżke życie. Po robocie łojciec łazioł kajś murować, abo sztrajchować. Mioł tys gołymbie na placu jak kożdy w tym casie nad chlywikami, niy ftorzy tys mjeli na gorze ale to boło karalne. Łojciec hodowoł truśki we chlywiku na placu, zaś we soboty mioł fest rod bajstlować. No i ta dziołszka, moja siostra starszo ło łoziym lot ło dymje.

Pamiyntom, iż wtedy wszyscy sie tak niy łoblykali jak to jes tera, co prowda tys boła jakoś tam moda na te casy. Trza Wom jednak wiedzieć, iż do dzisiejszych casow boła to biyda i kożdy ciongnoł jak mog, nasi tys. W tych casach Bytom boł fest zróżnicowany i styl mody tys i jesce zniscony przez wojna. Musymy pamiyntać, iż to krotki okres po wojniy, a wiync miyszkali tu niymcy, lwowioki, ślonzoki i krojcoki, ale nazod do nos. Na Rozbarku byli dwie zorty ludzi: KRZOKI – byli to rozbarczanie co cołki cos miyszkali we Bytomiu i zapuścili korzenie łod dziada, pradziada, i PTOKI – ci co przyjechali z Polski abo ze Kresow (ze Lwowa).

Oma niy łoblykała sie fajnie, zawżdy miała tyn som klajd co godali na niego rok i niy miała rod mody. Co nojważniyjsze kożdego dnia plotła se warkoc, a potym okryncała i robiyła na gowie kok, wtory spinała szpangom zrobionom z hornu. Z mamom to boło cołkiym inacy, boła modszo i łona jus chodziyła w miara modniy łoblecono. Casami miała łoblecony stroj rozbarski z purpurkom, ale w tamtych latach jakoś mało w tym łaziyła, skuli tego co go porzycała na świynta. Łojciec to ino chodzioł w koszuli z podwiniyntymi rynkowami, a na manketach galotów mioł zawżdy wpiynte klamry hozynbajnhaltry.

Boło to po to jak jechoł na kole do roboty, co by mu galoty do kety niy wlazły. Czansto tys chopy mjeli haltry do zoków, wtore nazywały sie zokynhaltry a my jako bajtle z tego sie fest śmioli, śmiysznie to wyglondało. W niydziela do ancuga zawżdy musioł łoblyc binder i hut. Siostra zaś knisztrymfy i klajd ze falbankami, a na niydziela kecka z pliskami, zaś wosy miała łobszdzidzone na pazia (bubikop) i łopaska na gowie. Jo zech zawżdy mioł łoblecyniy corne: koszula, jakla i posztopowane galoty wtore trzymali sie na hołzyntreglach, pod galotami jak boło zimno to miołech łoblecone sztrompfhołzy, casami stopowane, a potym fuzekle jak boło ciepli, no i sandałki, a niykedy tys harboły.

A cymu? Boch jak to synek - bajtel wszyndzie wlaziył wszysko robiył, wartko zech sie upyproł, niykedy trza boło mniy as ze trzy razy przebocyć. Zaś na niydziela wyglondało to cołkiym inacy. Pamiyntom, miołech ubranko, krótkie galotki z trygrami połonczone tys paskym, do tego jakla z tego samego sztofu. Godali, że to styl bajerski, a boło tak rychtig bo za rok dostała mama pakyt ze rajchu i byli tam lyjderhołzy ze hołzyntreglami a z przodku ze naszywkom jelynia – take bajeroki. Za dziecka chodziył zech czansto łoblecony w stroju marynarskim, zaś w inksze dni krótkie galotki i szakyt we farbie kawa z mlykym. No to tyla jus wiymy.

Jak zech boł mały to łojciec abo Oma łopowiadali wiecorami bojki ło bebokach abo utopcach. Bajtle musieli być wykompane i we pidżamach i lygać we łóżku. Pamiyntom jedna bojka ło Wodniku co porywoł bajtli co boły nad stawem. Wyglondoł łokropnie, włosy kosmate, polepione mułem i wodorostami. Łocy mioł srogie, zielone, między palcami mioł błony jak u ynty. Kedy jakiś bajtel zbliżoł się do stawu zanurzał gowa i wlepioł swoje ślypia zielone w osobnika. Podpływoł do brzegu i wciagoł go pod woda. Godali tys ło utopkach, wtore rodziyli się w duszy topielców i tys porywali ludzi i bajtli. Utopki mieli dugie i chude rynce, łocy pokryte bielmem. Kiedy cowiek sie straciył wele rzyki to utopek wyciongoł swoja duga łapa i wciagoł pod woda. Utopki boły bardzo wrażliwe, można się było z nimi ugodać.

Beboka bołech się fest za bajtla. Fater i muter straszyli mje bebokiem, jak zech zgobioł co bych sie łopamiyntoł. Bebok mioł się zawsze pokazywać po zachodzie słońca, a bajtle po zmroku nie majom na placu nic do szukanio. Nigdy zech beboka nie widzioł, bo siedzioł w ciemności. Godali mi że w rynce trzymo kij ftorym bije niygrzeczne dziecka. Jak zech boł bajtlem myślołech, że bebok to jakoś złośliwo osoba, a zamiast nog mo kopyta końskie.

Nie roz tys straszyli nos jako bajtli heksom abo strzygom. Pedzieli mi, że jak byda niygrzeczny to łone mje wezmom. Heksa i strzyga to byli carownice co lotały na mietłach i niby nos mieli porwać łod łojców.

Mój łjociec robiył na grubie. Czansto łopowiadoł ło Skarbku, wtory boł kojarzony ze górnictwym. Bergmony zawsze ło niym dobrze godali, skuli tego co myśleli, że chroni robioncych na grubie. Godali iż Skarbek niy rod suchoł jak bergmon gwizdoł i mog za take gwizdanie dostać w pysk. Bergmony godali iż jak boł na grubie jakiś unfal i zasuło chopow to casami widzieli Skarbka z latarkom, jak niym pokazywoł droga na wiyrch.

Do naszyj siyni z drogi właziyło sie przez ajnfart, we wtorym po prawy stronie boły słody do nr 7. Potym sie szło na plac. Żeby przelyź do siyni trza boło wlyź po drewnianych słodach przez lauba, wtoro sie zawalyła, wymurowali połówka i wybudowali betonowe słody z murkami w 1968 roku. W tym tys casie rozwalyli chlywiki pod łoknym i po lewy stronie niyskorzi wybudowali nowe na placu z numeru 7. Nasza chałpa boła z cerwony cegły, ankrowano zresztom tak jak prawie wszyske na Rozbarku skuli gruby a łokna drzewiane pomalowane boły na cerwono. Jak sie właziyło do siyni to po prawy stronie boły słody do pywnicy, po lewy boły drzwi do haźla, po tym śtyry słody i boła briefkastla. Za briefkastlom skrzynka z sicherungami, a na prosto żeliwny ausgus, z kokotkym z mesingu z zimnom wodom. Na parterze i piyrszym sztoku boły po śtyry miyszkania, ino na drugym trzy, bo boła gora.

Chałpa miała dwa sztoki. My miyszkali na samym dole. Miyszkanie co miało ino kuchnia i izba boło małe i durś boła tam wilgoć. Ciynżko by sie terozki ludziom tak żyło, a co nojgorsze to jedyn haziel w siyni do cołkego sztoku, kery boł w lato łobrzigany i łobsrany, a bez zima co roku pynkała muszla z mrozów i wtedy kibel co sie miało z odchodami w doma wylywało sie na plac do gulika.

Po tylu latach sie pytom, kaj boł wtedy Sanepid? Kuchnia to my mjeli kaś śtyry metry na dwa a poł, a izba śtyry na trzy. W tych casach niy boło to take cołkiym małe bo na przykłod na ulicy Gwarecki nowsze, a boło o wiela mniyjsze.

W kuchni rozgrywało sie cołkie życie rodzinne, a w izbie ino sie spało. Drzwi do miyszkanio zawiyralo sie na kluc i na keta, przed złodziejami, cygonami i chacharami. Niywtorzy na drzwiach tys mjeli prziybito swoja briefkastla łoroz kryncony dzwonek i szyld wto tu miyszko, zaś ratownik z gruby znaczek ratowniczy – krziz. Łod środka nad drzwiami powiesony boł krziz, a na futrach łodlony Chrystus z krziyzym kaj boła woda świyncono. Jak łojciec wyłaziył do roboty zamocył palce i sie żegnoł. Jak sie właziyło łod siyni to po prawy stronie boła ofenbanka a na ni kible z wodom, topek i miska.

Na ofenbance stoł tys aszynbecher łod łojca. Nad ofenbankom boła roma i wisiołna ni tajl garnitury. W środku ofynbanki porombane drzewo, gwoździe i narzyndzia do naprawy szczewikow m.in. dreifus, łoroz gutalina do pucowanio charbołow wtoro boła marki „Salamander”. Na dole kibel na odchody prziykryty miskom co by niy boło cuć, przy tym boł wbity gwóźdź, wisiały tam rozmajte hadry i ryncniki, casami pociynte cajtongi do wycieranio żici. Cajtungi trza boło pogniyść co by byli miynke a casami nawet trza boło popluć. Niy dało sie używać cajtungów kolorowych bo sie ślizgali na żici. Zaś jako bajtle niyroz pedzieli nom na łogrodku wytrzyj sie żić liściym łod rabarbara.

Dali boł stół drywniany z śtyryma nogami i dwoma szuflodkami. Do stołu boła przykryncono żeliwno brołtmaszyna. Na stole z boku stoła blaszano dołza po kopalniokach we wtory boł wsypany cuker, niywtorzy tys mjeli cukerdołzy. Pod stołym stoły trzy metalowe wanny, łoroz bonclok. Nad niym zaś srogi obroz Matki Bożej – olejodruk, pod niym mały łobrozek na wtorym boła pokozano „Familijo przy stole obok Ponbocek, a staro Ołma żegno chlyb zaniym pokroi go na sznity”. Musieli my tys na niego patrzeć jak my przed łobiadym rzykali.

Nad stołym wisioł drugi tajl garnitury, wykrochmalony, a na niym haftowane roztomajte motywy, u nos boły kwiotki, u innych cwergi obo kucharze. Ale za dużo fandzola i beztorz tys pisa dali. Dali boł szyslong prziykryty dekom, a na niym zogowki, na wtorych sie drzymało, nad niym zaś roma ze szuflodkami. Boło ich chyba ze śtyry a na nich rozmtomajte figurki co kupowało sie w budce ruchu abo tys na łodpustach.

Pomiyndzy tymi rzecami wisioł jesce jedna fach, łona boła na radyjok. Nad szyzlongiem co by niy ciongło łod muru, boł zawżdy forhang. Po tym boło łokno drzewiane co sie zawiyrało na hoki i cołkiym paskudnywidok na plac, nasz chlywik, tyn wspomniany pieroński gulik, hasioki, no i zadek chałpie z ulicy Wesoły.

Jak sie teroz wspomna nic fajnego, ale do nos dzieci tyn plac to jak kompiuter, terozki bajtle siedzom przy niym w doma, a my lotali po placu i tu jes pies pogrzebany. Po lewy stronie boł piec kuchynny kachlowy z bratrułom, z kastrolem na woda, drzwiczkami na łogiyń i na hasie, a w zima nad niym jesce ruła i dodatkowo do niy wsadzony żeleźniok bo na parterze fest piździyło, halter na pokrywki łod nojniejszyj do nojwiynkszy, tyż tam stoł mały stołek. Po tym drzwi do izby z ciynżkom żelaznom klamkom i ze szybami. Gardina na drzwiach co by niy boło widać co sie dzieje w izbie. Na futrach tych drzwi na wysokości 1,5 metra boł młynek do mjelynio bonkawy, a na wiyrchu dwa hoki do powiesynio huśtowki.

Potym bifyj a za niym zaś forhang. Potym jus waszmaszyna Frania ale to dopiyro za śtyry lata, a na niy waszkorb na corne praniy. Wszyske sprzynty i meble wtyncas fest my wszyscy lubiyli. W szuflodach stoła boł bysztek, to som noże, widołki i łyżki, tys roztomajte duperele jak nożik do łotwieranio puszek ze heringami i fropy do zawiyranio flaszek, patyk ze szpicom do probowanio cy niy mo zokalca w ziście abo kołocu. W drugi szuflodzie zaś inksze duperele, drzewiane klamry do pranio, co by je wiater niy porwoł, pynk roztomajtych klucy, wtedy boły łone wielkie, ditrich co niym szło wszysko łotwiyrać, biksynefner, zicheróngi do szkrzynki na strom co boła we siyni, drzewiane warzychy, fyrlok, skrzynka ze kneflami, zicherki, tys blaszane lokynwiklery oroz lokynszery, czasami boł tys tam blajsztift zwykły abo kopijowy, co jak sie pośliniyło to boł jak atramynt, a jynzor sie miało cołki corny. Zaś na tyj romje stoły przeważnie figurki z hornu take jak: rybiorz, bergmon, ślonzocka, kokoty i cipki (kury), zdożoł sie tys casym na podpórce jakiś łobrozek z łodpustu, zaś w tych szuflodkach roztomajte klamory. Moj tata trziymoł tam do wyndki hocyki, w drugi szuflodzie brynery do karbitki, mama zaś roztomajte pulwry i w tamtych latach cołkiym modny zelter, backpulwer, cuker, w tyj cwortyj przeważnie boł knobloch, bo na wiyrchu boło zawżdy ciepli.

Poza radiokiem „Sonatina” tys mjeli my gośnik radiowy, boło to jak dzisiejszo kablówka, ino kable szły bez cołko kuchnia. Nojwiynkszy boł bifyj to dopiero boło coś. Na dole boły gorki, tygle roztomajty maści, łoroz tys wszysko co boło do jedzynio i piecynio poza chlebym, bo łon boł w brotbiksie na wiyrchu. Po bokach zaś boły przeważnie jajka, roztomajte rzecy do smarowanio czyli masło, syrki, tuste - szmalec w boncloku, marmolada w dołzie i inksze inszości. Z drugi strony mjeli my zioła i medykamynty czyli wszysko na chorobska. Boł tam tys gumowy szlałch ze szpicom i emaliowanym pojymnikiem co niym wlywali woda z mydłym do żici żeby wywołoł durśfal cosik jak dzisiejszo lewatywa.

Potym termometer, pojemniki z wonglym ale tym przeciw durśfalowi, kupa pacek ziół, miynta i kamelki. Na nadstawce czyli gory bifyja zaś boły talyrze łoroz esserwis, kafyjserwis, tys blumwazy na blumy. Na samym wiyrchu bifyja leżeli przeważnie cajtungi abo papior, co sie prziydoł potym do pakowanio sznitow łojcowi do roboty. Nad łoknym boła drewniano gardinsztanga do zawiesynio gardinów i boków.

Piec kachlowy mioł bratruła jak piykli my zisty i kołoce, w ni tys boły dusze do żelozka, łoroz tyz szamotowe ciynkie cegły wtore sie łowinyło hadrami i boło ciepło w łóżku bez zima. Piec mioł tys klapa z boku co sie sadze wyciongało jak i hocyki do powiesynio ryncnikow. Bogatsi ludkowie mjeli tys kanty i rułka tak jak gelynder ze mesingu i co sobota go pucowali pastom do zymbów co by sie glancowoł.

Take cuda miała moja Oma z Piekor i padali że świeciyły sie jak psu jajca. Nojlepsze blachy na piecu boły żeliwne i na nich piykli my bratsznity i placki. Kuchnia boła pomalowano krajdom, gipsdeka na bioło, boki na żołto do połowy, bo do dołu boł yjlzokel a nad niym sztrich robiony linialym, zaś na tym żółtym muster wolcom ło przeważnie jasny farbie kawy z mlykiem abo silberne. Zokel to nic inkszego jak do metra lakeru pomiyndzy wiyrchniom a dolniom stronom ściany, co by to wyglądało na cosik osobnego.

Niywtore ściany tys miały zamiast wałka kwiotki i inksze rzecy ze szablonu. Przykłodało sie go do ściany, pomalowało i cofinało nazod, a muster zostoł odbity. Na podłodze boła dylówka, zawżdy pomalowano yjlfarbom na cerwono abo bronotno. Co sobota sie jom pastowało pastom do podłogi as w łocy blyndowało. Na pośrodku zaś niywtorzi mjeli linoleum, najnowszy wynalazek tamtych casow, ale niy taki jak teroz ino zwykło papa pomalowano rostomajtymi mustrami. Sprzedowali jom na metry, a do samego sklepu lubioł zech chodzić bo boły tam jak do mniy ciekawe rzecy ale to jus kaj indzi łopisa. Przy piecu zaś boła blacha, a po to by glut niy spod na dylówka i by sie niy hajcła, ale ta blacha i tak boła mało i niy roz dali łon polecioł i zrobioł fleki na dylówce. Wele pieca stoła kołlkastla z wonglym i aszynkastla w piecu, dali łopatka i hok, a za niom miotła ze sipkom.

Pod łoknym stoła drewniano rycka robiona przez mojego łojca, po to żeby jo mog na nia wlyź i łobocyć co sie dzieje na placu. Za łoknym łod strony placu boł zrobiony fajny kolorowy płotek, wtory trziymoł posadzone kwiotki. W łokniy na fynsterbrecie boł moj cołki świat. Tata wybajstlowoł mi ze szperplaty po prawy i po lewy stronie kaplicki, a na środku ołtorz świyntego Jacka. W kaplickach boły figurki z odpustu, zaś na ołtorzu ala świycniki z pozłotek łod bombonow.

Monstrancjo ze świycnikami z ołowiu kupiono boła w Piekarach na łodpuście, i z ołowiu łodlono tacka, dwa dzbonki jeden na wino, drugi na woda i kielich. Boło to fajne bo zech mog cołki cas bawić sie za ministranta, zmjeniać papiyrzane deki i kwiotki w zależności łod obrzyndów religijnych. Deki na ołtorz to niy boło nic inkszego jak papior pomalowany kredkami i farbkami. Na bioły gipsdece w kuchni wisioł kronlojchter. Zawdy godali nom żeby nie wtykać paluchów do sztekdołzy.

No to teroz musymy łopisać naszo izba. Ło metrach i wilgoci jus zech pisoł, dylówkach tys, wiync idymy do izby. Po prawy szrank a mjeli my dwa. Na gorze kupa krauzów zawarzonych z kompotami. Tyn szrank boł łod Omy i trziymała w niym łachy: mantle, jakle, kecki, klaidy, plisroki i tasie. Na samym dole szranku za łachami ciynżke kofry. Jedyn stoł wele drugego, a na kofrach ksionżki szrajbowane jedne po niymjecku, drugie zaś po polsku, my je nazywali biblijki, bo opisywały historie biblijne.

Dopiero terozki wiym, że boła to drukarnia z Mikołowa, Leipzigu i Berlina. Boły tys inksze fest sroge i ciynżkie, a co nojciykawsze mama nom nigdy niy dała je łoglondać, ale i tak jak wszyscy kajś poszli, to zech je po kryjomu łoglondoł.

Pon Bocku cego tam niy boło. Jedna ło wszyskich świyntych, a w ni łopisano cołko familijo, nazywali jom familienbuch. Drugo ło mszy świynty, a trzecio niy uwierzycie ło nagich babach i chopach, ta mje nojbarzi zainteresowała, a cymu? Boło w ni dużo łobrozków, tys baba i chop co ich organa dało sie wyciongać i wtedy tys jus zech wiedzioł, iż bociek dzieckow niy przynosi, a przeca boło mi kasik ze sześć lot. Niy powiym te inksze tys boły i miały fajne łobrozki jak nojświyntszo Paniynka a wele Ni anioły, cy tys ministrant i ksiynżoszek przy ołtorzu. Koło byli pociepniynte copki z jakegosik futra, chyba ze struśka, a wszyske śmjerdziały naftalinom na mole.

Po tym boło okno jedno i drugie, a pomiyndzy niymi toaletka z żadłym, na samy wiyrchu boło konsek szyby, a pod niym wykrochmalone heklowane serwetki. Zaś na szybie komplet szklany do fryzjerowania z pompkom do parfinów. Czansto tys stoli tam roztomajte pamiontki abo gyszynki po geburstagu jak łobheklowano flaszka po gorzole z gowom łod lalki abo skrziynka z drzewa, łopolono pamiontka ze Zakopanego, blumwaza łoklejono sztrajcheclami. We szafkach bo bokach trziymało sie przeważnie serwetki oroz romaite rzeczy do babski urody jak pudry, lipynsztifty, kryjmy, laker do pazurow, flaszecki z parfinami, grzebiyń, szpangi, załuszniczki, waciki, zaś z drugi strony klamory do chopa jak żyletki, mydła i pyndzel do golynio, dwie brziytwy i woda kolońsko. Nojlepszo boła „Goldwaser“ we flaszce łopleciony wiklinom.

Dali stoła maszyna do szycio „Łucznik” kupiono na raty ale jus nowszo jak stare Singerki. Miała jedna szufladka, we wtory byli nici łoroz kupa szpulek, szpyndliki bez gowek, bo te z gowkom byli drogie no i tys igły, łoroz kreda co sie niom po sztofie mustry malowało.

Mama niy roz przerobiała stare łachy na coś inszego. I tak ze starego mantla łod ołpy miołech nowe galoty. Pomiyndzy łoknami stoli dwa stołki ze polstrowanymi zicami. Na fynsterbretach w łoknach stoli donicki z blumami i flancami - muszkatym, co boł medycynom na uszy, zaś aloesy lycyły zadrachania, potym boły jesce begoniy, myrty i w tamtych casach kwiotki co sie zwały paryzole – łojciec mjoł je fest rod.

Cołkiym w rogu nad maszynom do szycio boła zawiesony fach, a na ni ołtorzyk. Boł tam św. Antonik co Oma skonsik przywieżli, godali, że je łon z Asyżu, robiony boł ze specjalny siwy gliny. Śtyry figurki: Pon Bocek co nosi krziz, Paniynka z Dzieciontkiym, dali figurka św. Elżbiety z Paniynkom, no i mały Jezusik jak boł mody. Oczywiście stoła tam blumwaza z kwiotkami i świycniki. Po tym cofomy sie w lewo, to główno ściana i tu nachtiszle przy łóżku, po łobu stronach.

Nad łóżkiem srogi łobroz świynty familije, w szyroki pozłocany romje, wtory mama co jakiś cos malowała złotolym. Na nachtiszlach stoły małe nachtiszlampy z kloszami, łoroz tys wielkie figurki wygrane na odpuście, nad niymi łobrozki w owalu kaj byli dziołchy, co godały bez telefon, niy wtorzy mjeli tys inksze łobrozki. Same łóżka boły cuzamyn i tu prawie spała cołko familijo poza tatom.

Wtedy sie ciekawie spało, mama i Oma z jedny strony, zaś my pomiyndzy niymi abo z drugi strony – czyli tam kaj łone mjeli szłapy. Ale boło fajnie do tego jesce boła lalka abo miś i ta gorko zawiniynto w hadry szamotówka / cegła ale to ino bez zima. Piyrwy mjeli niywtorzy sztrołzaki ze słomom, ale my jus mjeli nowsze materace.

Pod spodkym byli brety a na nich płachta ze mjecha, deka, bettuch a prziykrywało sie pierzinom z piyrzym szkubanym ze gynsi, kacek abo kur.

Niy roz te piyrze wyłaziyły cołkie i dźgało bez poszwa. Łostały nom jesce dwie ściany, dali idymy w lewo i tu zaś drugi szrank nowszy ze szlafcimru jus łod taty i mamy, a w niym łachy łod cołki familije łod batek, po spodnioki, cycynhaltry as po huty, copki, galoty, mantle, klajdy, kecki.

Na spodku zaś w kartonach, kulki i szmuk na Godne Świynta. Poukłodane ryncniki, tiszdeki, taszyntuchy co byli w specjalnie uszytym zygowku ze fryndzlami i blumenmustrym. Boło tys dużo innych rzecy, ale wto by to spamiyntoł.

Dali boł zaś szislong kaj społ łojciec, nad niym trzi świynte łobrozki – Matka Bosko Piekarsko, Świynty Józef, św. Stanisław Kostka jak i krziz pod wtorym zapolało sie cerwono lampka. Dali kachlok az pod gipsdeka z kachlami beżowymi, trocha jakby wyciskane. Za kachlokym wsadzony boł waszbret, potym stołek, a na samym środku stoł.

Teroz niy wiym cy my mjeli skrziydła wtedy, bo po bokach łostało ani poł metra, a bez zima jesce stawiali na maszynie do szycio kristbałm, ło niym zaroz napisa wiyncy.

Kristbaum przeważnie kupowało sie prosto z lasu, szło go tys kupić na torgu. Sztam jego wkłodało sie do sztyndra z gusu, wtory boł zdobiony jakomś scynkom, tyn nosz boł z aniołami i napisym „Gloria in Exelsis Deo”. Wtedy niy boło lampek, wiyszało sie świycki na stojaki co mioły klamry i niymi zaczepiało sie je na asta krisbałmu.

Potym wiyszało sie kulki, lamyta, łoroz szpica na som wiyrch. Ciepało sie konski waty, żeby wyglondało jak śniyg, a na szlus keta klejono z bontnego papioru, roztomajte bombony z piernika, bombony, łorzechy włoskie. Boły tys łozdoby ze słomy i extra robione bombony w kształcie krykow abo rułek. Niywtorzi tys powiyszali zimne łogniy.

Niy mocie pojyncio jak wto niy doł pozor jako boła fojera, jak to sie hajcło, u nos boło tak ze trzy razy, mama zdonrzyli zgasić. Mjeli my tys kripa, co roku łojciec jom przynosioł z pywnice. Boł to domek ze szperplaty, pomalowany po bokach jak dom z cegły z fugami a pośrodku stajynka a ze zadku lampa. Ło co to boło uciechy kej trza boło jom skłodać i figurki ustawiać.

W środku boł specjalnie z drzewa zrobiony żłob a w niym na sianku leżoł mały Jezusek z porcelany kupiony w Piekarach w sklepie u Schaefera. Wele Jezuska Mamulka jego i Jozef jako figurki boły robione ze prasowanego papyndeklu.

Za niym zaś boła lampa pomalowano na cerwono abo żołto. Ze zadku za żłobym stoł srogi byk i yjzel, a po bokach figurki pastyrzy łoroz Trzech Kroli. Wyży wisioł prawie goły aniołek, mioł fest fajne loki z prawdziwych wosów i gryfne skrziydła z piyrzo, ale jak sie drugi roz krisbałm hajcnoł boł jus bez skrzyideł i matka zrobiyli mu je z papyndekla ale to jus niy boło to.

Myśla coch jesce zapomnioł.

Wtedy chopcy rod sie bawiyli za ksiyndzoszków i niywtorzi mjeli kościoły w doma. Boło nos takich trzech dwóch kolegów i jo. Niyskorzi jedyn pojechoł do Rajchu, łon mioł nojlepszy kościoł, a robiyli nom to łojcowie. Na szlus musza łopisać siyń. Łod placu dzielyły rube drzwi z litego drzewa, wtore skuli nos nigdy niy boły zawarte.

Boła tys pywnica co w ni boł forant na zima. Ćma w ni boło jak w żici, bo wtedy sztromu do pywnice niy ciongli. Jak sie słaziyło to brało sie halter na świycka ze sztrajcheclami i ciynżke kluce, bo kodki boły wtedy fest sroge, niywtore miały ze poł kilo. W pywnicy tys mi sie podobało, boło tam wszysko pordzewiałe, ale do mniy to skarby byli. Na forant boły kartofle we bonie a dowało sie do nich kasztany co by niy łodrostały. Dziwne bo zawżdy tam boło w pierony ślimoków i innych roboków, do dzisiaj niy miarkuja skond łone sie tam wzionły.

Na deskach poukłodane klocki co fater prziynosiył z Julki, a z drugi strony jus porombane drzewo i krauze z komportami co sie w izbie na szranku niy zmjeściyły. Gorki wielkie, gor co sie w soboty do kuchni przynosiyło na warzyniy pranio, taki kastrol co mioł na dole dekel z dziurami i drugi dekel z hynglym na wiyrch. Roztomajte narzyndzia do bajstlowanio, syjga, bajscangi, przy samych drzwiyrzach gniotek do rąbania drzewa ze siekyrom.

Nojciekawsze jednak boły zarościałe skarby ! Stare klamki, roztomajte zowijasy, krziwe gwoździe, tys nikaj niy spotykane stare szaltry, ziherongi, insze tajle z roztomajtych klamorow, romki, lyjtlampy, kapute gomy i klamry z krałzów, piecyk na bryna, karbitki, a w jedny ze skrzyń metalowych karbid. Boła tam tys staro, pierońsko ciynżko brytfana, sanki na zima, co durchś miały zarościałe łokucie z blachy do jazdy. Mjeli my tys drugo piwnica na pól z somsiadami kaj boł wongel. W pywnicy tyj boł kofer do wtorego mi niy dali nigdy wejrzeć. Po jakymś casie dowiedziołech sie, że w tym kofrze boł mundur wojskowy, jak łojciec boł na wojniy u Andersa. Stoło tys tam koło łod fatra, ciynżkie ze zicym ze gruby skory na wtorym pisało „Diamant”. Łojciec go chyba kupiył w fabryce we Szarleju.

My mjeli ło tyla dobrze, że ani jo, ani łojciec niy musieli my nosić wonglo we kiblach jak nom przywiyźli, ino ściepować, bo mjeli my łokynko łod placu. A terozki Wom powiym moi kochani ludkowie jakich my mjeli somsiadów. Na dole na ajncli miyszkała fest towarzysko baba.

Naprzeciwko nos staro Oma z cerom. Jo u nich czansto siedzioł bo mjeli łokna na droga a my mjeli na plac. Siedzioł zech u nich na fynsterbrecie, dostołech kartka i blajsztift i spisywoł zech tabule aut i autobusów. A łona sprowdzała cy numery sie niy powtorzajom. Taki to boł szpas. Piykła tys fest dobry kołoc.

Wele nos baba po szajdongu z trzyma cerami, łona robiyła we gospodzie „U Janka” (mordownia) jako sprzontaczka. W latach sześćdziesiontych łona cuzamyn z cerami wyjechała do Rajchu.

Na piyrszym sztoku na ancli miyszkała dość rubo baba ze synkym, miała cuker, i skuli tego miała choro noga. Dali miyszkały dwie panny, jedna z nich boła ślepo. Łobje boły fest fajne, nosiył zech im wongel. Wele nich miyszkała wdowa ze synkym, wtory jako jedyny mioł magnetofon szpulowy marki „Grundig”. Robiył na „Rozbarku”.

Wele nich miyszkoł stary Ołpa wtorymu baba umarła a durchś kurzył fajfka. Mioł łon familijo na ulicy Stawowyj. Jego wnuk boł mojym kolegom. Na drugim sztoku miyszkoł drugi opa, a potym na anjcli miyszkała siostra z bratym. Niywiedziołech, że tyn brat to bydzie moj prziyszły szwager. Jego siostra robiyła jako konduktorka we autobusach. Ło jak boło fajniy kedy wzionła mje do roboty i mog zech z niom jeździć bez cołko szychta autobusami po cołkim Ślonsku.

Zawżdy zech cekoł pod szlabanym przed zajezdniom na ulicy Witczaka. Potym na tyj anjcli miyszkała moja Oma i jo. Dali miyszkoł kawaler z mamom, wtory ze żodnym niy godoł . Przyłaziył do dom z roboty i drzwiyrze zawiyrali na śtyry spusty. Godali, że należoł do jechowów. Ale cy tak boło to niy wiym do dziś.

Jesce dali miyszkała familijo kaj boły dwie cery. Boła to familijo łod tego Ołpy z anjcli. Cołko jejich familijo miyszkała we Rajchu. Mjeli telewizor i do nich wszyscy ze chałpy łaziyli łoglondać dobranocki i dziynnik. Łoni tys w latach sześćdziesiontych pitli do Rajchu. Jak pojechali, to przekludziyła sie na to pomiyszkanie familijo ze Poznanio: familijo Maria i Kazimjerz Kosmalscy, kaj boło dwóch chopców Waldek i Krzysiek, ftorzy potym robiyli na grubie „Rozbark”, Krzysiu jako ratownik, a Waldek jako ślusorz i szwajser. Zaś jak łoni poszli, to prziszoł chop co robiył za klawisza ze cygankom z Karbia co mjeli dwie cery. Jesce dali boł zawarto gora.

Na tyj gorze boły roztomajte cuda, klamory i inksze duperele take co w doma zawodzały ale mogłyby sie przidać. Nos straszyli, że jak bydymy lotać po gorze to sie dylówki załomiom i spadnymy do somsiada na doł. We ajnfarcie jak sie właziyło do hałzu nr 7 to na dole miyszkała familijo z cerom, a zaroz za niom familijo ze synkym i dziołchom.

Do tego miyszkanio noleżoł tys taki dugi chlywik z fiślą. Na piyrszym sztoku miyszkała baba, nojgorszo ze wszyskich i pierońsko zmjerzło. Jak my sie bawiyli na placu a boło larmo, to loła nos kiblem ze scochami. Bez to niyroz ciepali my kamyniami do łokna. Żodyn niy wiedzioł skond łona pochodzi a na wszyskich kablowała na milicjo szczególnie jak my śpiywali po niymiecku.

Z boku miyszkała frelka, tako mało a rubszo tyngo i kurzyła fest dużo cygaryt. Boła zowdy wesoło i miło. Na drugym sztoku na lewy zajcie miyszkała frelka co na nia godali świynto. Fest gryfno baba co miała rod bajtli, dowała nom bombony i dziynniy boła trzi razy we kościele.

Na prawy zajcie miyszkała baba co miała dwie cery. Jedna mało co godała a drugo chudo i dugo we brylach. Miyndzy sztokami zawżdy boły drzewiane słody z piykniy kutymi metalowymi gelyndrami. Mjeli my łogrodek działkowy co boł doś daleko na ulicy Dworski. Szli my z chałpy ulicom Powstańców Śląskich, wele szkoły, budki ruchu, biura projektowego kaj robiyła cera łod hybamy, dali wele waserturmu na ulicy Oświęcimskiej wtory stoji do dzisioj.

Dali koło dwoch basynow łod fojerwery przi Szkole Budowlany, tu nos zawżdy łostrzgali żeby niy włazić na skarpa łod basynów. A pora bajtli co niy chceli suchać, skonciyli źle i wpadli do wody. Szczynśliwy tyn, co sie niy utopioł. Dali my szli na doł do ulicy Piekarski kaj po lewy stronie stoły fest stare i sroge kasztanowce, po prawyj fridhof katolicki a konsek dali ewangelicki. Przy tym drugym cmyntorzu, na winklu ulicy Powstańców a Piekarski boła chałpka kaj godali, że straszy i boli my sie tamtyndy łazić. Przeszli my bez tory kaj jechała banka i boła haltesztela. Potym szli my dali wele tołtynhali, tam tys czansto szli my do haźla sie odloć bo boł darmowy, słaziło sie do niego po schodach na dół.

Za haltesztelom boła zajezdnia tramwajowo ze warsztatami. Pomiyndzy tołtynhalom a zajezdniom boł torg i familoki ze balkonami. Niyskorzi jak sie jus familoki rozwolały to przykludziyli sie tam cygany. Wtedy zamiast iś na skróty, szli my do łobkoła bo sie my boli. Dali szli w prawo ulicom Dworskom i po prawy zajcie boła fyrma instalacyjno-elektryczno we wtory robiył moj szwager a dali boła baza samochodowa. Po lewy zaś miyszkoł gospodorz wtory cołki cos mioł krzywo chałpa w prawo.

Jak zacnoł budować nowo to specjalniy jom wybudowoł krzywo w lewo strona. Jak zech niydowno tam boł to chałpka boła wyprostowano. Dali po prawy stronie znajdowała sie wielgachno dziura. Boło to zapadlisko kopalniane do wtorego wywozili cołkie hasie ze Bytomia.

Inni godajom, że boła to glinianka ze wtory poblisko cegelnia brała glina na cegły. Zaś po lewy stronie stoła pieronym kopconco i śmjerdzonco fabryka kwasu azotowego. Zarzond fabryki co jakiś cos musioł działkowiczom płacić odszkodowaniy. Po dwudziestu latach fabryka zlikwidowali.

Potym sie szło dali lewom stronom i jus byli nasze łogrodki działkowe z dwoma srogimi bramami ze szyldym „ZACISZE”. Przy drugi bramje kaj właziyli my do gówny alei wtoro prowadziła do świetlicy stoł domek, a w niym pompy wtore pompowały woda, dali boła gruba i to chyba łona zalywała nasze łogrodki.

No i wreszcie pod numerem chyba 102 abo 103 boł nasz łogrodek. Mjeli my blank staro lauba. Boła zrobiona z drzewa, pomalowana na cerwono w biołe kropki, godali my, że to jes domek rołt kepśen. Dach miała z papy dziurawy i co roku łojciec go terowoł. A drzwi boły zawiyrane na kluc kryncony wtory łojciec załatwiył kajś na grubie. W laubie boło malutkie łokynko, mały stół, dwa stołki i ławka. Na stole zawżdy stoły dwie flaszki bryny, talyrze metalowe z łyżkami i świycnik z jednom świyczkom, bo jak boła ćma abo boła burza to siedzieli my we laubie przy zapolony świycce.

Dali stoł rygał na wtorym boło pełno nasion we tytkach, bulwy i cebulki kwiotkow co musiały być wykopane z ziymi na zima. Boły tys przybite trzy gwoździe. Na jednym z nich wisioł gomowy mantel wtory trza boło łoblyc, jak lecioł dysc a my jesce plewiyli. Dopiero tera zech sie kapnoł, że boł to mantel niymjeckiego motocyklisty z casow łostatni wojny. Na drugym wisiało przebraniy do nos, a na trzecim zopaski i klajdy łod Omy. Boła tys metalowa miska z mydłym i konewkom jak my sie stytrali to mogli my sie łomyć. Na ławce leżoł mały zogówek bo za bajtla niyroz zech na tyj ławce usnoł.

Jak zech boł jus starszy i miołech kajś wele trzynoście lot to mojymu fatrowi zachciało sie budować nowo lauba z cegły. Wtedy zech musioł z placu kaj ludzie wyciepywali piece, wyszukiwać stare cegły, je łoklupać i zawiyź na łogrodek. Fater chcioł wybudować lauba cuzamyn ze chlywym na truśki.

No i oczywiście jo musioł cołki cos pomogać. Przy rozwalaniu stary lauby pomiyndzy deskami znaloz zech staro mapa z Beuthyn kasik dwa metry na dwa, ale niystety fest pogryziono boła bez myszy. Podczas kopanio znaloz zech tys staro maniyrka wojskowo pistolet „Mauzer”. W tamtych casach fater niy chciol mjeć do cyniyno z milicjom i nasmarowoł go śmiyrom, zawinoł we szmata i zamurowoł we fundamentach łod nowy lauby. Ściany we staryj laubie boły cołkie poklejone cajtungami łod środka. Cajtungi boły polskie i niymjeckie.

Nad stołym wisiała kaplicka kaj boła porcelanowo uszkodzono figurka świynty Aniynki przy ni dwie malutke blumwazy kaj sie dowało we lato świyże kwiotki. Na zoli w stary laubie leżały kachle poniymjeckie 10 x 10, ze zadku zaś z drzewa haziel abo inacy kibel a na niym decha z dziurom. Boł to tys lager na wszyske klamory jak ryl, grabie, dwa kije ze sznorym wtore boły do robiynio rajow na grzondkach, dwie konewki, jedyn kibel, mjetła, koszyki wiklinowe, tera do terowania dachu, patyki na groch i fandzole i drabina. Na stole stoł piecyk na bryna na wtorym sie potym grzoło łobiod co jo nosiył z doma do łogrodka.

Niyroz zech z tym łobiadym cołkiym niy doszoł bo abo mi sie poł wyloło abo zech poł po drodze zezar. Na głównym wejściu boła fortka szwajsowano, zaś po bokach fest lichy pot. Po lewyj stronie z somsiadami boł pot drzewiany, zaś ze zadku i z prawy strony niy mjeli my pota. Jak sie szło głównom alejkom kajś w połowie boła wielko grusza, a pod niom zakopano becka wtoro zawżdy boła pełno wody do podlywanio łogrodka. Za niom boło drugie drzewo, modo czereśnia, potym wielki modry zascypiony bez.

Zaś po lewy stronie zascypiono śliwka wtoro jakoś nigdy niy dowała owoców. Dali tys mjeli my mody, bioły flider. Alyjka zdobiyl metalowy sztynder na wtorym pnoły sie drobne różyczki. Do łobkoła boły posadzone krzoki sztachelberów a godali na niy tys wieprzki, cerwone jahanisbery a z przodku rabarbar. Zaś ze zadku zamiast potu boły roztomajte badziewia: kompost, becka z nawozym naturalnym do polywanio grzondek. Koło tyj becki nigdy my niy chcieli przełazić, bo jednak boło trocha cuć a somsiedzi durś ryceli, że jym śmjerdzi.

Do teroz niy wiym jaki tyn nasz łogrodek boł srogi bo niy pamiyntom, mjeli my wele 20 grzondek, po lewy stronie boło gymize, a po prawy trzy krzoki biołych johanisberow, trocha trowy pod gruszkom, dwie grzondki tulipanów, erdbery, szpinat, marchew, po lewy zaś seler, pietruszka, por, blumkołl, w pierony oberiby, groszek, tomaty, łogorki, sznitlauch, cebula, poł grzondki asparagusu i dwie grzondki astrów. Zaś ze zadku wele kompostu fandzole i bania.

Przy główny alejce boły tys dwie podłużne grządki z prawy i lewy strony tam boły nasadzone gradiole, piwoniy, konwalie, szafirki, śtyry stojonce drzewka wieprzkow, stokrotki, bratki, irysy, margarytki. Boły tys inksze kwiotki jak narcyzy, goździki, pierwiosnki, chaber górski, dzwonek karpacki, ostróżka ogrodowa, hortensja ogrodowa, wilec trójbarwny, cyntia, mjeczyki, lwie paszcze, aniylskie trąby, zawciong nadmorski, goździk postrzępiony, gerbera ogrodowa, łubin ogrodowy, dalie.

Pod bioły flidrym boło moje królestwo, szpil boł przedni, z wody i ziemi wymiyszoł zech flaps i budowoł z niego miasto. Roz zech sie bawiył na grzondce w archeologa i wykopoł zech tam sportowe autko przedwojenne z bakelitu. Nastympnym mjejscem zabawy to boł przezymje zrobiony domek na gruszce, ze wtorego szło łoglondać inksze łogrodki. Boło larmo, bo mama zawżdy sie boła, że ujada na korze drzewa i utopia sie w becce.

Fest czansto tys jak boł wor mama polywała nos szlałchym ze zimnom wodom. Żebych niy dostoł udaru jak boło słońce robiyli nom na łeb copka z cajtunga w kształcie statku. Zaś dziołchy upletły wianek na gowa z kwiotków wtore my nazywali mlyce. Niy wiym skond ale w poru mjejscach wyrosł niyzasadzony łocet, najgorsze na łogrodku to boło plewieniy bo fest boloł krziz.

W nastympnym łogrodku kaj miyndzy nami niy boło pota a właścicielkom boła starszo baba co prziyjechała ze wschodu, fest mje miała rod, zowdy zech łod ni cosik dostoł. Zaś po lewy stronie łogrodka somsiedzi - pora, łona rubo cały cas łaziyła we cornym lajbiku i figach, mjeli tys non stop wrzeszczoncego psa wtorego jo sie boł, a wołali na niego Zorro. Ale za to zaś w łogrodku mjeli gipsowe figurki, krasnale, grziyby, sarynka, żaba, fyrtok i atrapa fontanny. Po drugi stronie trzy działki dali miała łogrodek baba łod mojego potka. Co trocha zech tam łaziył sie bawić i huśtać z jeji cerami. Niy roz tys z tom modszom wzionli my deki i na trowie kaj boła świetlica ustawiyli my namiot i bawiyli sie w niym we familijo: jo boł łojciec, łona matka a lalka nasze dziecko.

Górnik czyli jo poszoł do roboty na gruba za krzoki, łona bez tyn cos naważyła łobiod z jakegoś zielska na niby i tako to boła nasza zabawa. Zaś za naszom laubom tys boła jedna fajno dziołcha jedynocka, ale co my sie chcieli razym bawić to jeji łojciec nom niy doł. Roz ino nom sie udało pobawić w piaskownicy, bo jeji łojciec boł w lazarycie. Jak zech potym boł jus ciut starszy szli my za łogrodki, boł tam staw gliniany, chytali my raki, wtore po tym mama nom uważyła. A jak zech boł jesce starszy to jeździł zech po wszyskich alejkach na kole.

Roz do roku na świetlicy łogrodkow odbywoł sie festyn dożynkowy. Boła tam lauba murowana, w środku sprzedowali piwo, orynżada, kołoc i ciastka. Lauba murowana miała wnynka kaj grała łorkestra, meter dali boła tancdila ze łoparciami, a jesce dwa metry dali słup ze drzewa.

Na samym wiyrchu wisioł wianek ze szlajfkami, a jesce wyży jakeś rzeczy na nagroda. Boł konkurs wspinanio sie na tyn słup, a wto boł piyrszy dostoł ta nagroda co boła na wiyrchu. Boły tys roztomajte fanty, roz zech wygroł mundharmonika, tata grzebyń, mama warzycha, a Oma na take imprezy niy łaziyła. Tam tys piyrszy roz tata sie powadził z mamom bo wypiył z chopami i zatańcował z innom babom. Na łogrodek łaziła ino Oma i jo, mało kedy jak jus musioł tata no i niykej mama ze siostrą. Oma niyroz przyszła do dom jak jus boła ćma.

Podzim wspominom niy nojlepi, rynce miołech całe podrachane ze zbiyranio wieprzków, za pazurami corno ziemia z wyrywanio warzyw, a i wszysko zech musioł tachać coby sprzedać, nojgorzi te pierońsko ciynżke banie. Byrny boły zimowe i niy mjeli my je srywać, ale wto by bez zima właziył na drzewo. Srywali my je, a łone potym dojrzywali na szranku we izbie.

Na łogrodku boła tys jedna baba co miała drzewo ze łorzechami zawżdy my łod ni dostali za darmo na Godne Świynta. Czansto tys jak zech chodziył na łogrodek szed zech połoglondać na wysypisko hasia. A noż widelec sie coś trefi co sie przido.

Roz na łogrodek zech poszoł bez cmyntorz komunalny, znaloz zech czaszka pod krzokiem. Jak zech zawołol kolegów to grali my niom we fusbal. Być może wtoś jom wyciepnoł z ewangelickiego cmyntorza, może boła to czaszka łod jakigoś zabitego wojoka, skuli tegi iż tam zaroz boły glajze i granica za Niymca.

Dziwnym trafym po jakymś casie sprzedowali trupie czaszki z plastiku na świycka na łodpustach. Roz zech tako kupiył, zapolyli my świycka z kolegami i łostawiyli we pywnicy. We pywnicy boło ćma, jak mama do ni szła po kartofle to by hnet hercklekotow dostała. Łod tyj pory godali, że w tym mjejscu straszom duchy.

A ponoś boł to duch Omy łod moji somsiadki.

Dodom ino, co zech boł po latach na łogrodkach działkowych i że łogrodki som fest zniscone o mało bych ich niy poznoł, ale dziynki Bogu nasz łogrodek jesce tam istniyje. A tam kaj boł doł na hasie stojom terozki garaże, a za niymi zrobiyli sie ludzie nowe łogrodki.

Słownik

abcyjbild - kalkomania, naklejka

abfal - resztki, odpady

abo - albo, lub, czy, zamiast, czyli

abzac, kromflek - obcas

achtka - ósemka

adwyntskranc - wieniec adwentowy

ajerkuchy - naleśniki z jabłkiem lub z serem

ajncla - mieszkanie jednopokojowe, kawalerka

ajnfachowy - zwykły, prosty, byle jaki

ajnfart - brama wjazdowa

ajsbajn - golonka

altesheim, alteshajm - dom starców, dom opieki

ałzgus - zlew

ambrołt - kolacja

amt - urząd

ancug - garnitur

szakyt, westa i galoty - marynarka, kamizelka i spodnie

anker - kotwica, metalowe wzmocnienie domu,

ochrona przed szkodami gorniczymi

anproba - przymiarka

apfelzina - pomarańcza

arbajtancug - ubranie robocze

arbant, armband - branzoletka

asta - gałąź, konar, gałązka

aszynbecher - popielniczka

ausflug - wycieczka

ausland - zagranica

auslynder - cudzoziemiec

baba - kobieta, żona

baba wydano - mężatka

backpulwer - proszek do pieczenia

badyhałz - łaznia

badziewia - tandeta, lipa, kicz, bubel

bajstlować - majsterkować, naprawiać

bajtel - dzieciak, malec

bajtlik - portfel, portmonetka

bajzel - bałagan, nieporządek

bakać - 1. palić papierosy 2. cieżko pracować

bakwary - pieczywo, wypieki

bal - piłka

balanga - zabawa

bałer - gospodarz

bamberstwo - bogate, duże gospodarstwo

bana - kolej

banglajze - szyny kolejowe

banhof - dworzec kolejowy

bania - dynia

banie, smary, lyjty - lanie, pobicie

banka - tramwaj

bansztreka - linia kolejowa

baumwola, ze baumwole - bawełna, bawełniane

beceć - płakać

belfer - nauczyciel

ber - niedźwiedź

bergmon - górnik

bersztajn - bursztyn

beszong - nasyp kolejowy

bet - łóżko

betlyjka - szopka bożonarodzeniowa

bez lato - latem

bezmaś, ponoś - podobno

bifyj, byfyj - kredens kuchenny

biksa - puszka

biksynefner, biksynyfner - otwieracz do konserw, puszek

bildong - nauka

bildy - zdjęcia

binder, szlips - krawat

bioły - biały

blaj - ołów

blajsztift - ołówek, ołówek kopiowy

blank - całkowicie, dokładnie, zupełnie, koniecznie

blat - górna część stołu

blazy - pęcherze (np. od nowych butów)

blechbiksa - puszka metalowa

blumkołl - kalafior

blyndowało - świeciło

blumwaza - wazon

bojtel - worek, torebka

bombelmyca - czapka z pomponem

bombony - cukierki

bonclok - garnek kamionkowy

bonkawa - naturalna kawa ziarnista

bontne - kolorowe

bormaszyna - wiertarka

borta - lamówka, obszycie, wykończenie

brałza, brauza - oranżada zwłaszcza w proszku

brałza, brauza - prysznic, prysznic w łazni kopalnianej

bratkartofle - ziemniaki smażone

bratruła - piekarnik

bratsznita - chleb pieczony na blasze

briefkastla - skrzynka pocztowa, skrzynka na listy

brifmarka - znaczek pocztowy

brołtbiksa - pojemnik na chleb

brołtmaszyna - maszynka do krojenia chleba

brołtzupa, wodzionka - zupa chlebowa

bronotny - brązowy

bryle - okulary

bryna - denaturat

buch - książka

buchty - kluski na parze

budka ruchu - kiosk Ruchu

byfyj - kredens

byrny - gruszki, żarówki

bysuch - odwiedziny

bysztek - sztućce

cajtong, cajtung, gazyta - gazeta, czasopismo

canga - szczypce

cera - córka

ceski - moneta 10-cio groszowa

chachor - chuligan, zabijaka, łobuz, pijak

chałba - czepek

chałba - suszarka do włosów z lat 1950-1970

charboły - cieżkie buty, buciory

chlywik - komórka wolnostojąca przeznaczona na hodowlę zwierząt i ptactwa domowego, węgiel, kartofle

chop - mężczyzna

chopiona - kobieta w stroju chłopskim

chować - chodować

chrztula - stuła

ciaciany - delikatny, miły

ciampelek - wróbelek

ciapkapusta - potrawa z tłuczonych ziemniaków

i kiszonej kapusty

cicik - futerko

ciepać - rzucać

cijong - losowanie

cimt - cynamon

ciotka - ciocia

cipki - kury

ciuchy - ubrania

ciymnomodry - granatowy

ciymny - ciemny

ćma - ciemno

ćmawomodry - granatowy

ćmawy - o ciemnym kolorze

cofnonć - przesunąć, odsunąć

cojgnis - świadectwo

colamt - urząd celny

colsztok - miara, calówka

copka - czapka, hełm górniczy

corny - czarny

cupnonć - kucnąć

cuzamyn - razem

cweki, rajscweki - pinezki

cwilingi - bliźniaki

cwiter, cwiterek - sweter, sweterek

cycek, cycki - pierś, piersi

cycynhalter, bistynhalter - stanik, biustonosz

cyferblat - tarcza zegara

cygaryty - papierosy

cyja - akordeon

cymu - dlaczego

cyntla, seta - setka wódki

czako - nakrycie głowy górnika stroju galowego

dakle - uszy

dali - następnie lub dalej

deka - koc, kapa, obrus, narzuta

dekel - wieko, pokrywa, przykrywka, nakrywka, nakrętka na słoik

docht - knot lampy

dopasować - dostosować

drach - latawiec lub niegrzeczny chłopak

drajfus - metalowy krzyżak szewski

dran być - być następnym w kolejności

dreszmaszyna - młóckarnia

drin - w środku, wewnątrz

durś - 1. ciągle, 2. przez

durśfal - biegunka

dylowka - deska podłogowa

dynkmal - pomnik

dyrgowki - dreszcze

dziady - jeżyny

dziołcha - dziewczyna

efner, yfner - otwieracz

efoj - bluszcz

ek - róg ulic

eka - kąt

ekbank - ławka narożna

elefant - słoń

erbła, erbnonć - dostała w spadku, dostać w spadku

erbsy z markewkom - groszek z marchewkom

erdbery - truskawki

esserwis - serwis obiadowy

fach - półka, regał

faflać - opowiadać bzdury

fajer - uroczystość

fakle - świeczniki noszone przez ministrantów na procesjach

falta - fałda

faltynrok - spódnica z fałdami

familjo, familijo - rodzina

familok - dom wielorodzinny dla pracowników kopalń i hut

fandzole - fasola

fandzolić - mówić od rzeczy

fara - kościół parafialny, probostwo

farba - kolor

farorz - proboszcz

faszing - karnawał

fater, łojciec - ojciec

ferajna - grupa, klub

fertig - gotowe

fet, tuste - tłuszcz, smalec

ficować - cerować

fiśla - góra w stodole, strych na siano

fisze - ryby

fiszhala - sklep rybny

fitulityngyszeft - słaby biznes, mały sklepik

flajszmaszyna, flajszwolf - maszynka do mięsa

flance - rośliny

flaps - rozmieszana ziemia z wodą

flaszka - butelka

fleki - plamy

flider modry i bioły - bez niebieski i biały

fliga - 1. mucha, 2. muszka

fliger - samolot

flinta - strzelba

flyjga - opieka

flyjgera - pielęgniarka

flyjgowali - kultywowali, pielęgnowali

fojerwera - straż pożarna, remiza

fol - pełny, do pełna

foncle - lampki

forhang - zasłona

formon, kuczer - woźnica

forsztelować - wyobrazić

frelka - dziewczyna, panna

frop - korek z kory drzewa korkowego

fuslapa - onuca

fuzekle, zoki - skarpety

fynsterbret - parapet

futermylok - piernik odpustowy

fyrlok - mątewka

fyrtok - wiatrak

galanda - wianek z paciorkami i świecidełkami

galotki - spodenki, majtki

galoty - spodnie

gardina - firana

gardinsztanga - karnisz

geburstag, gyburstag - urodziny

geld - pieniądze

gelynder - poręcz, balustrada

gipsdeka - sufit

giskana - konewka

gitercug - pociąg towarowy

gizd - łobuz

glajze - szyny

glancować - nadawać połysk, czyścić do połysku

gloka - dzwon

godać, godać po naszymu - mówić, mówić po śląsku

Godne Świynta - Święta Bożego Narodzenia

Godnych Świont - Świąt Bożego Narodzenia

golac - fryzjer

gorzołka, gorzoła - wódka

grincojg - warzywa, zielenina

gris, grysik - kasza manna

grofka - hrabina

gruba - kopalnia

grundszula - szkoła podstawowa

gryfny - zgrabny, przystojny, urodziwy

gulik - wlot kanału ściekowego, kratka ściekowa

gusajzyn - żeliwo

gutalin - pasta do butów

gychaktes - mięso mielone

gymba - twarz, usta

gymiza - warzywa

gynał - dokładnie

gyszeft - sklep

gyszichta - historia lub opowieść

gyszynk - prezent, podarunek

gywichty - ciężarki, odważniki

hadra, hadry - szmata, szmaty

haja - waśń, sprzeczka, zamieszanie, awantura

hajcnonć - podpalić

hajcować - palić w piecu, grzać

hajcrałm - kotłownia

haltesztela - przystanek

haltry - podwiązki, gumki podtrzymujące pończochy

hampelman - pajacyk na sznurku

hamster - chomik

handzlik - kanarek

harszpanga - spinka do włosów

hary - włosy

hasiok - śmietnik

hawerfloki - płatki owsiane

haziel - ubikacja

hazolek - zajączek

heft - zeszyt

heklować - szydełkować

herc - serce

herest - więzienie

hica - gorąc

hinerałge - odcisk

hnet - wkrótce

hok - hak, pogrzebacz

hoker - taboret

hołzyntregle - szelki

huncwot - łobuz

hut - kapelusz

hybama - położna

hymd - koszula

hyngel - uchwyt np. torby

hynkel - uchwyt, ucho kufla, ucho dzbanka

idzie - można

ino - tylko

izba - pokój

jadwiszki - astry

jakla - żakiet, bluza, kurtka

jedbow - jedwab

jedbowny - jedwabny

jerona kandego - kurcze blade

johanki - porzeczki

jscochy - siki

kabot - marynarka, część ubioru

kabza - kieszeń

kachlok - piec kaflowy

kadzidło - trybularz

kafyserwis - serwis do kawy

kakałszale - łuski kakaowe, napój z łuski kakaowej

kamelki - rumianek

kamerlik - komórka, spiżarnia

kamrat - kolega

kamratka - koleżanka

kanona - armata, działo

kapelonek - wikary

kaper - karp

kapistrant - ministrant

karasole - karuzele

karlus - chwat, zuch, przystojny chłopak

karminadle - kotlety mielone

kartofelmyl, kartofelmyjl - mąka ziemniaczana

kastrol - żeliwny garniec

kecka - spódnica

keta, kety - łańcuszek, łańcuszki

kibel - wiadro

kichol - nos

kilszrank - lodówka

kindergartyn - przedszkole

kiper - wywrotka

kirśhof, fridhof, smyntorz - cmentarz

klachać - pogawędki

klajdy - suknie

klajster, klyj - klej

klamory - graty, rupiecie

klang - dźwięk

klapschnita - kanapka, złożona kromka chleba

z dodatkami

klopsztanga - trzepak

klupać do drzwi - pukać do drzwi

klupać tepich - trzepać dywan

klyjze - kluski

klyjze biołe, gumiklyjze - kluski śląskie

klyjze corne, klyjze tarte - kluski z tartych ziemniaków

knefel - 1. guzik, 2. przycisk

knefel, knefle - guzik, guziki

knipsaparat - aparat fotograficzny

knisztrompfy - kolanówki

knobloch - czosnek

knobloszka - kiełbasa parówkowa

koble - kości do gry

kocher - piecyk do gotowania

kofer - walizka

kokot - kogut

kokotek - kran

kołlkastla - skrzynia na węgiel

koło - rower

kołoc - ciasto

kołocek - drożdżówka

komport - kompot

konsek - kawałek

kopftuch - chusta

kopidoł - grabarz

korale prawe (cerwone) - prawdziwe korale czerwone

kostka - pestka z owocu

kozatelnica - ambona

kraciaty hymd - koszula w kratkę

kragel - kołnierz

krajda - kreda

kranc - wieniec

krauza, krałza - słoik

kreple - pączki

kripa - żłobek

krisbaum, kristbałm, goik - choinka

krojcok - pochodzenie mieszane etnicznie np.

ślonzok z gorolym

krojcung, krojcong - skrzyżowanie

kromflek - obcas

kronlojchter - żyrandol

krupniok - kaszanka

kryć - chować

kryka - laska

krzciny - chrzest

ku - w stronę

ku dworze - w kierunku dwora

kucać - kaszleć

kupa - dużo, wiele

kupne - kupione

kurka - roślina sadzona tradycyjnie na bocznich

ścianach grobów z ziemi

kurki - goździki lub bylinki do obłożenia grobu

kurzić - palić papierosy

kusik - buziak

kyjkse - ciastka

kyjza - ser

kyjzlok abo guzol - kamień

lacie - klapki

laga - kij

lager - 1. magazyn, 2. obóz

lajbik - stanik

lajsty - listwy

lajyra - katarynka lub paplanina, powtarzanie w kółko tego samego

lałbzyjga - piła, wyrzynarka

landauer - wóz, kryta bryczka

larmo - hałas, awantura

lauba - altana

lazaryt - szpital

łazić - chodzić

łebek - główka

leberwoszt, lyjberwoszt - pasztetowa, wątrobianka

leksze - lżejsze

leluje - lilie

lelyń - jeleń

licka - policzki

liniał - linika malarska

lipsta - ukochana, narzeczona

lipynsztift - szminka

liszaj - choroba skóry

łobalić sie - przewrócić się

łobeznano - doświadczona

łoblykać - ubierać

łoblykać się - ubierać się

łobzarto - najedzona

łochlapany - ochlapany

łod świynta - na święto, w dni świąteczne

łogorki - ogórki

łoklupać - ostukać, opukać

lokynszery - lokówka nie do prądu, ogrzewana na grzejniku

lokynwiklery - wałki do kręcenia włosów

łonski, łońskego roku - poprzedni, ostatni, w zeszłym roku

łoskrobiny - ostrużyny, obierki

luft - powietrze

luftbiksa - wiatrówka

luftszacht - szyb wentylacyjny, wydechowy

lyjder - skóra

lyjderbecher - kubek ze skory

lyjdergurt - skórzany pasek

lyjderhołzy - spodnie ze skóry

lyjderszuły - buty skórzane

lyjdertasza - torba skórzana, futerał

lyjtlampa - lutownica

lyjtować - lutować

lyki, medykamynty - lekarstwa

magagi - lizak bez patyczka. Z cukru, pokryty makiem

magiwyrfel - kostka rosołowa

magla, maglownia - magiel

majerantny - dorosły

makowki - wigilijna potrawa z maku

makowy - rękawice z jednym palcem

makron - kokosanka

malckawa - kawa zbożowa

mantel - płaszcz

mantlik - płaszczyk

markowne - charakterystyczne

maskynbal - bal maskowy

masorz - rzeźnik

maszka - kokarda

maszkyty - słodycze, łakocie

medykamynty, lyki - lekarstwa

mesing - mosiądz

mesingowy - mosiężny

mieć rod - lubić

miech - worek, wór

miesioncek - księżyc

miszong - mieszanka

mita - środek

miyso, miynso - mięso

mjedziany - z miedzi

mlyte - zmielone

mocka - młóckarnia

modro kapusty - kapusta czerwona

mody pon, modo pani - pan młody, panna młoda

morszczok - świnka morska

motor - silnik

możno - może

muster - wzór

myjl, myl - mąka ziemniaczana

myńszych - mniejszych

na bezrok - w następnym roku

na borg - na kredyt, na zeszyt, zakup z odroczoną płatnością

na łopy - odwrotnie

nabeblała, nagodała - naopowiadała

nachabić - nabrać, nakraść

nachtiszle - stoliki nocne

namenszyld - szyldy wizytowe na drzwi

napasztować - zaczepiać

naroz - jednocześnie

naszkryflać - nagryzmolić

naszpanować - naciągnąć

naszpicować - zatemperować

nazod - spowrotem, w odrotnym kierunku

niykedy, niykej - niekiedy

nudelkula - wałek do ciasta

nudle - makaron

nupel - smoczek

oberiba, ołberiba - kalarepa

oblaty - opłatki

Ołpa / starzik - dziadek

Oma / starka - babcia

oplerek - parówka

oringle - kolczyki koła

padała - powiedziała

pakyt - paczka

panczkraut - potrawa z tłuczonych ziemniaków i kiszonej kapusty

Paniynka - Matka Boska

paplaty - pucułowaty

papucie - pantofle domowe

papyndekel - karton, tektura

paradny - ozdobny

parfin - perfum

patrony, puste patrony - naboje, łuski

persona - osoba

piecza trzimali - opiekowali się

piekarniok - piec do pieczenia chleba

pierdoły - plotki, rzeczy nieważne

pieronić - przeklinać, wyzywać

pieszczonek - pierścionek

pilsiowy - filcowy

pistołla - pistolet

pitfok - tępy nóż

piździk - komarek

pizło - wybiło, uderzyło

plac - podwórko, miejsce

plac - idź na plac - podwórko - idź na podwórko

plac - niy ma placu - miejsce - brak miejsca

pochowek - pogrzeb

podrachane - skaleczone, podrapane, zniszczone

podzim - jesień

pokać - płukać

połazić - pospacerować

poleku - powoli

policyjo - policja, milicja

polstrowany - wyściełany, tapicerowany

pomager - pomocnik

ponć - pielgrzymka

pońcochy - pończochy

ponoś - podobno

popyrskać - opryskać

popyproł - pobrudził

postamt - urząd pocztowy, poczta

postkarty - pocztówki

postrzidz - pociąć

posuć - posypać

posztamfowane - pogniecione, potłuczone

posztopowane - pocerowane

pot - płot

potek - ojciec chrzestny

potka - matka chrzestna

powroz - szary sznurek

prać, proł - bić, bił

prać, sprać (kogoś) - bić, pobić

przeblyc - przebrać

przebocyć - przebaczyć

przenojświyntsze - monstrancja z hostią

przepadzitek - zachłanny, żarłoczny

prziykrywać - zasłaniać

pstrokaty - różnokolorowy

pudercuker - cukier puder

puding - budyń

pukel - garb

pukeltasia - tornister

pupa - lalka

pupynsztuba - dom dla lalek

purpurka - czerwona chustka na głowę zdobiona

motywami roślinnymi

pynzyjo - emerytura

pysk - buzia, twarz

rachować - liczyć

radiski - rzodkiewki

radyjok - radio

raja - kolejka

Rajch - Niemcy

rajza - podróż

rant - brzeg, krawędź

rant, przikopa - rów

rapitołza - żaba

raty - szczury

razjyrklinga - żyletka

rechtorka - nauczycielka

retong - ratunek, lub pogotowie ratunkowe

richtig, richtik, richtiś - prawidłowo, poprawnie

ring - pierścionek

ring - obręcz, pierścień, kółko

ringi - obrączki

rizynrad - diabelskie koło

rock - spódniczka

rodzyństwo - rodzeństwo

rojber - rozrabiaka, rozbójnik

rolmops - danie z marynowanego, zwijanego filetu ze śledzia

rołza - róża

rołzynkranc - różaniec

roz w tydniu - raz na tydzień

rube - grube

rukzak - plecak

ryceć - krzyczeć, wydzierać się

rycka, ryczka - stołek, taboret

rzadło - lustro

rzykać - modlić się

ściepuje wongel - zrzuca węgiel

scotka - szczotka

seblyc, seblykać - rozebrać, rozbierać

sebuć, sebuwać - zdjąć, zdejmować buty

sfrocać - wymiotować

siora - siostra

sipa, sipka - łopatka na śmieci

siymiyniotka z krupami - wigilijna zupa z konopii podawana z kaszą

siyń - sień, korytarz

siyrotki - bratki (kwiatki)

skorzica - cynamon

skuli - z powodu

skuplowane - połączone

ślepo kiszka, blindarm - wyrostek robaczkowy

Ślonsk - Śląsk

smarki - młodolaty

smondziało - śmierdziało

smyndziyło i kopciyło - dymiło

sprawonki - zakupy

srogie - wielkie, duże, znaczne

starka, oma - babcia

staroszek, starzik - dziadek

strajchecle - zapałki

styjtisz - wysoki stół z miejscami stojącmi

styknie - wystarczy

stytrany - zabrudzony, utytłany

suć, suł - sypać, sypał

suchatelnica - konfesjonał

światły - jasny, mało intensywny, pastelowy

Świyrkol - Świerklaniec

swojske - własne, własnej produkcji

syr - ser biały, twaróg

szaberplac - targ

szac - narzeczony, skarb

szachta - szyb kopalniany

szafner - konduktor

szajdong - rozwód

szakyt - marynarka

szałfynster - okno wystawowe, wystawa

szałm - pianka

szalter - przełącznik

szaltuch - chusta zimowa z grubego materiału>w kratkę

szczyglik - szczygieł

szekulada - czekolada

szelak - politura

szicynhałz - dom bractwa strzeleckiego

szisbuda, szisbudy - strzelnica, strzelnice odpustowe

szkrab - malutki

szkryflać - pisać

szlafcimer - sypialnia

szlagzana - bita śmietana

szlajfka - wstążka

szlałch - wąż ogrodowy

szlank - szczupły

szłapa - noga

szło by, szło, dało sie - można by, można

szlojder, gabla - proca

szlynzuchy - łyżwy

szmaterloki - motyle

sznajder, szwoc - krawiec

sznaps - wódka

sznita - kromka, kanapka

sznitbołny - fasolka szparagowa

sznitki - kromki, plastry

sznitloch - szczypiorek

sznora - powróz

sznupać - szukać

sznyjfloki - płatki śniegu

sznyjkugel - szklana kula śnieżna

szolka - kubek

szpaner - rama do naciągania firan i serwetek

szpanga - spinka do włosów

szparka - otwór

szpas - figiel, żart, dowcip, zabawa, przyjemność,

zadowolenie

szpek - słonina

szperplata - dykta, sklejka

szpica - ozdoba do wierzchołka choinki

szpicka - koronka

szpigle, szpigelki - chusty z cienkiej kaszmirowej wełny na lato

szpilcojg - zabawki

szpilplac - plac zabaw

szpulka - rolka drewniana po niciach

szpyndlik, szpyndliki - szpilka, szpilki

szrank - szafa

sztachelbery - owoce agrestu

sztacheldrat - drut kolczasty

sztachyta - deska od płotu

sztamfowane kartofle - tłuczone ziemniaki

sztanca - tłocznik, prasa

sztand - stragan

szteker - wtyczka

sztela - miejsce

sztelhaus - kolejowy domek nastawniczy

sztepdeka - haftowana narzuta na łóżko

sztiglować się - stroić się, poprawiać wizerunek

sztikowany - wyszywany

sztof - materiał, tkanina

sztok - piętro, kondygnacja

sztoki - kije

sztopować - cerować

sztrachecle - zapałki

sztrajchować - malować

sztreka - trasa, odcinek

sztrich - kreska, linia

sztrofa - kara

sztrołhut - kapeluszy słomianych

sztrołzak - materac do łóżka napełniony słomą

sztromfhołze - rajstopy

sztromfy - pończochy

sztrykować - robić na drutach

sztrykowany - robiony na drutach

sztudyntki - aksamitki

sztyjc - ciągle, stale

sztymple - pieczątki

sztynder - stojak

szula - szkoła

szulbank - ławka szkolna

szwaje - stopy

szwam - gąbka

szwankować - psuje się

szwoc - krawiec

szwocka - krawcowa

szychta - zmiana robocza, dniówka

szyld - tablica, reklama

szynk - restauracja

szyzlong - tapczan, leżanka

tajl - część

tajlować - dzielić na części

tancdila - podest do tańczenia

tarło - tarka

taryfa - taksówka

taszynlampa - latarka

taszynmeser - scyzoryk

taszyntuch - chusteczka do nosa

tepich - dywan

tercyjon - woźny

terozki - obecnie, teraz

tinta - atrament

tisz, stoł - stół

tołtynhala - prosektorium

tomata - pomidor

topek, nachtop - nocnik

torg - targ, targowisko

torta - tort

tortynsztik - kawałek tortu

tortynsztikle - ciastka tortowe

trefić sie z kymś - spotkać się z kimś

trefiyło sie - spotkało się, zdarzało się

tretuar - chodnik

truła, zarg - trumna

trusia, truśki - królik, króliki

turnhala - sala sportowa

turnki - tenisówki

turnszuły - trampki

tygel - patelnia

tyj - herbata

tykać - dotykać

tyrkotoł - nawijać, wciąż ktoś mówi

tyta - róg obfitości ze słodyczami dla pierwszoklasisty

tytka - torebka

udować - pozorować kogoś innego

umarty, umrzity - zmarły

uplytły warkoc - zapleść warkocz

urołpa - pradziadek

w poszczodku - w środku, w centrum

wachlować - poruszać

wachować - pilnować

wachtyrz - strażnik, stróż

wajcha - dźwignia

wajrałch - kadzidło

wajwaser - woda święcona

waks - wosk

walkownia - magiel

wartki - szybki

warzone - gotowane

waszbek - umywalka

waszbret - tarka do prania

waszkorb - kosz na pranie

waszmaszyna - pralka do prania

wele - przy, wokół, w okolicy

welować - wybrać

werksztela - warsztat

westa - kamizelka

wiecerzo - kolacja

wieprzki - 1. agrest, 2. świnki

wihajster - słowo joker na przedmioty, których nazwy się nie zna

wilczok - wilczur

winkel - róg, kąt

wiyrch - góra, wierzchołek, strych

Wiyrchni Slonsk - Górny Śląsk, Oberszlysiyn, niem. Oberschlesien

wiyrchnie - górne

wkludziła - wprowadziła

wnynka - wnęka

wodzionka - zupa chlebowa

wojok - żołnierz

wołna - wełna

woniało - pachniało

wor - skwar

woszt, wuszt - kiełbasa

wurcle - korzenie

wyciskany - wytłaczany

wysztopowany - wypchany

wyszynk - karczma, gospoda gdzie się sprzedaje alkohol

wyszywane - haftowane

yjlzokel - lamperia

ynta - kaczka

żadło - lustro

zaft - sok

zagrycha - zakąska

zajta - strona

zajta, zajcie - strona, stronie

zamt - aksamit, zamsz

zamtowy - aksamitny, zamszowy

zana - śmietana

zand, piosek - piasek

zandsztajn - piaskowiec

zausznicki - kolczyki

zausznicki - kolczyki

zawarty - zamknięty

zawarzić - zagotować

zawodzać - przeszkadzać

żegnoczki - pojemniki na wodę święconą

żeleźniok - piec żelazny

zelter - woda sodowa

zgrzony woszt - kiełbasa na ciepło

zic - siedzisko

zicherka - agrafka

zicherong - bezpiecznik

zidlung (niem. Siedlung) - osiedle, tak nazywano domki fińskie przy granicy

zielska - chwasty

zista - babka piaskowa

żniwne - dożynki

zoc, mjeć w zocy - szacunek, szanować

zofcity - soczysty

zogowecki - poduszeczki

zogowek - poduszka

zokel - lamperia

zoki - skarpety

zokynhalter - podwiązka na łydkę podtrzymująca

skarpety

zola - podłoga

zołza - sos

zonynbrele - okulary przeciwsłoneczne

zopaska - fartuch

zur - zupa z zakwasu żurowego z mąki żytniej

zur samotny - zupa nalewało się na osobno gotowane i tluczone ziemniaki

zur żyniaty - żur gotowany wraz z wkrojonymi ziemniakami

żadło - lustro

żeleźniok - piec żelazny

żygoł, sfrocoł - wymiotywał

zymfciok - musztardówka

zymft - musztarda

żymła - bułka

żymlok - bułczanka

Poszerzony słownik - dodatek do wydania pierwszego

Anaberg – Góra św. Anny

ałsdruk – wyrażenie

asiyli – chwalić się

aszynkastla – pojemnik na hasie

ausgus – zlew

bajscanga – kleszcze, obcęgi

bery – opowiadania

Beuthyn – Bytom

beztorz – dlatego

biglować – prasowanie

bimber – wódka swojska

blank – całkowicie

blumy – kwiaty

borg – na kredyt

borok – biedny, daremny, niezrównoważony

brety – deski

brif – list

brymzowało – dzwoniło

brzynkadła – instrumenty muzyczne różnego rodzaju

cerwone johanisbery – czerwone porzeczki

chichrali – śmiali się

cicidła – ozdoby

coby – gdyby

cofinało – przesuwało

cołki – cały

cołkiym – całkowicie

combergaj – gra

copy śniegu – dużo śniegu

cosik – coś

cudzo – nie moja

cwergi – krasnale

cwist – guma pod nakrętkę do słoika

cypfelmyca – czapka na głowę z pomponem

cudacne dziwolongi – różne stwory

czansto – często

ćwikła – burak pastewny

ditrich do łotwiyranio – klucz zrobiony z twardego drutu

dołobkoła – dookoła

dołza – puszka

dostołech – otrzymałem

drabiniok – wóz do siana

drajrad – rower o trzech kółkach

drzymać – drzemka

duperele – drobiazgi

dzidzi – niemowlę,

dzieckow – dzieci

dziub – twarz

dźwiyrze – drzwi

eli – to, lub coś innego

epno – dużo

familienbuch – ksiażka rodzinna

fana – flaga

fedra – sprężyna

feler – bład

felerno – zepsuta

fest – mocno

fest rod – mocno zadowolony

floki – płatki

fojera – ogień

forant – zasłona

fridhof – cmentarz

frisztig – śniadanie

fryndzle – dekoracja narzut

furgnoł – wyfrunoł

furmon – woźnica

gabla – widły

gadzina – zwierzęta

garnitura – serwetki zawieszone na ramach, lub nad stołem

glashałz – szklany dom

glut – czerwony spalony węgiel

gorcek – garnuszek

gorść – garść

grojek – muzykant

gumiklyjze – kluski białe zwane też gumowe

gzuć – pędzić

gywera – karabin

hałsmajster – dozorca

hałzu – z niemieckiego dom ,z domu

harboły – buty ciężkie robocze

hercklekoty – stukanie serca

hozynbajnhaltry – z niem .hołzyntrykle czyli szelki

inkszy – inny

jodło – posiłek

jynzor – język

kaj – gdzie

kajś – gdzieś

kanka – dzbonek np. na woda

kanoldy – nazwa cukierków

kajś indzi – gdzie indziej

kapnoł – zrozumiał

kapute gomy – zepsute gumy

kasik – nie wiadomo gdzie

kej – kiedy

kepka – uderzenie piłki głowa

kery – który

kipło – wylało się wrzało

klamry – klamerki do prania

kołl – węgiel

koncek – kawałek, część

kopla metalowa – zapinka metalowa do paska do spodni

loło – padał deszcz

lotali – biegali

lycyły – leczyli

łachy – ubrania

łapa – noga

łobheklowano – obrobiona wzorem,ręcznie robiono

łobje – razem

łobocyć - zobaczyć

łobrzigany – wymioty, wymiotujacy cały w wymiotach

łobsrany – robiacy pod siebie

łocy – oczy

łodpust – odpust

łopak – na odwrót

łopatulony – grubo ubrany

łopyrskany – opryskany

łoroz – oraz

łostoły – zostały

łostopiony – rozpuszczony

łostuda – zajście, kłótnia

majstersztik – mistrzowska robota

marasioł – nabrudził

miana – nazwa

mje – dla mnie

mjetła – miotła

mundharmonika – harmonika ustna

nafilować – nafaszerować

na futrach – na futrynach, na ramie od drzwi ,framugi do drzwi

nafutrować – nakarmić

naklupać – pobić

narombany – pijany

narychtowano – przygotowano

nawica – pojemnik na kadzidło

nec – siatka

niyrozłaczki – przyjaciółki zawsze razem

niyskorzi – potem, później

nojbarzi – najbardziej

nudelzupa – rosół z makaronem

Oberszlysiyn – Górny Ślask

ofenbanka – ławka przy piecu

ołberbiba – kalarepa

papagaja – papuga

parza – pod pacha

pasowniy – pasujacy

pedziała – powiedziała

pitli – uciekli

pizali – bład pisali

piździło – wietrznie i zimno

plisroki – spódniczka z falbankami prasowana jak

na harmonika

pociepniynte – porozrzucane

pod spodkym – na dole

po kryjomu – schować coś

połostali – pozostali

poszczodku – w środku

potajlowany – podzielony na części

pozor – uwaga

przeca – przecież

przekludziyła – przeprowadziła się, przeszła

przelyź – przejść

przeroztomajte – różne

przirichtowano – przyszykowano, nakryto do stołu

przizwolenio – wyrażenie zgody

przywalyła – uderzyła

pszoć – kochać, miłować

pucować – czyścić

pufrajs – ryż prażony

pulwer – proszek

pynkała – pękała

radocha – radość

rajn – do środka

rod – zadowolony

rołt kepsen – czerwony kapturek

rozkokociła się – zdenerwowała się

roztomajte – różne

skamratować – zaprzyjaźnić się

skryć – być niewidocznym

skukała – schowała

słaziło – schodziło się

smarowidło – smar, maść

somy – jesteśmy

spamiyntnik – pamiętnik

spusty – zamki do drzwi

strojne – ładnie ubrane

strom – prad

strzigła – obicinała

szałot – sałatka jarzynowa

szczewik – but

szeslong – tapczan, wersalka

szkrobiony – krochmalony

szlus – koniec

szmuk – biżuteria

szpangier – rama do naciagania firan

szpil – zabawa

szprica – zastrzyk

szrajbowane – napisane

sztekdołzy – gniazdko

sztoper – blokada

sztrom – prad

sztudiyrować – studiować, uczyć się

sztyl – np. raczka do łopaty grabi i e.c.t

szynol – nazwa nieformalna dzielnicy Rozbark

ślabikorz – elementarz

ślaczek – w latach sześćdziesiatych w zeszytach lekcyjnych wykonywany pod każda lekcją

ślatywały – spadały

ślypia – oczy

śmiyra – smar

tabulki – tabliczki

tasia – teczka, torebka

tintynfas – kałamarz na atrament

tiszteka – obrus

trichter – sitko

trza – tak trzeba

trygier – element metalowy podtrzymujący np.dom

unfal – wypadek

uloło – wylało

upyproł – pobrudził

usnoł – zasnał

wajzry – wskazówki

waserturm – wieża wodociagowa

wcas – wcześnie

wciepowoł – wkładał, włożył

wdycki – zawsze

wielgachno – olbrzymia

wierzcheń – gorset

włazioł – wchodził

wlyź – wejść

wreć – gotuje się , zakończenie gotowania

wrombać – uderzyć

wtory – który

wtyncas – w tym czasie

wybajstlował – majsterskował

wybiglowane – wyprasowane

zadek – tył

zadek chałupy – tył domu

zadrachania – małe rany

zakusy – synonim – ambicja, roszczenie, aspiracja

zapyprać – ubrudzić

zaro – zaraz

zasuło – zasypało

zawżdy – zawsze

zezar zjadł

zgobioł – rozrabiał

zmjerzło – marudna

zokalec – zakalec – nie dopieczone ciasto

BIBLIOGRAFIA:

1. Dariusz Dyrda – Rychtig Gryfno Godka, Instytut Slunskij Godki.

2. Joanna Furgalińska - Ślónsko Godka ilustrowany słownik do Hanysów i Goroli, Warszawa 2010.

3. Magdalena Mikrut – Majeranek – „Historia Rozbarku i parafii św. Jacka w Bytomiu”: Bytom 2015.

4. Kronika Szkoły Podstawowej nr 13 i nr 22 w Bytomiu.

5. Opis strojów rozbarskich – strona internetowa

Wikipedii

6. Biogram – strona internetowa Wikipedii, oraz własne.

7. Gyszichta o krzizu na końcu tzw. Wygiełzowa - Luise Wecker - „Geschichtliche Heimatkunde von Rosberg” - Beuthen O.S.1930.

8. Z rozmów z osobami prywatnymi:

- prof. Piotr Obrączka;

- Dorota Przondziono-Nowicka;

- rodz. Kosmalski;

- rodz. Chodanieckich;

- Pan Klaus Handel;

- Morawiec-Kamińska;

- Czesław Czerwiński;

- Jarosław Błażusiak.

Teatr Rozbark „Rozbark nic się nie zmienia” – twórcy:

kurator projektu: Łukasz Wójtowicz,

scenariusz i reżyseria: Grzegorz Grecas,

konsultacja merytoryczna: Leon Wostal.

Jak Wom się ksionżka podobała, może bydzie drugi tail.