Stanisław Milewski

Niezwykli klienci Temidy

Wydawnictwo Iskry

Warszawa 2013

Od autora

Niezwykli klienci Temidy: sprzedawczyk książę Adam Poniński, aferzystka z dworu króla Stasia – Dogrumowa, spadkobiercy Chopina, hrabina Janina Potocka procesująca się o wiślane piaski, hrabia August („Gucio”) Potocki handryczący się z koleją o spóźniony pociąg, Władysław Reymont dochodzący na sądowej sali odszkodowania za kolejowy wypadek, pierwsi lekarze przed sądem, Wincenty Pol i Aleksander Fredro – ofiary austriackiego wymiaru sprawiedliwości, Józef Ignacy Kraszewski skazany za szpiegostwo na rzecz Francji przez Sąd Rzeszy, szewc Stanisław Hiszpański, hrabia Ronikier i baron Bisping skazani za zabójstwo – oto niektórzy bohaterowie z XVIII, XIX i początków XX wieku tego historycznego pitavala.

Następni nie mniej głośni stawali już przed sądami Polski międzywojennej, a potem komunistycznej. Procesy z tego ostatniego okresu, bardziej znane, które obrosły literaturą, zostały w tym zbiorze pominięte.

Autor starał się przedstawić różnorodne sprawy sądowe: zarówno cywilne, jak i polityczne oraz kryminalne. Miał przy tym nadzieję, że właśnie dzięki tej różnorodności osób i spraw, a także rozstrzygnięć sądowych, uda mu się pokazać funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości w różnych okresach. Procesy te wydawały mu się jako wieloletniemu sprawozdawcy sądowemu o zacięciu historycznym frapujące ze względów obyczajowych, jurydycznych czy też po prostu godne przypomnienia jako niezwietrzałe do dziś sensacje sprzed lat.

Nie jest to bynajmniej jakiś całościowy pitaval, wybór procesów jednorodnych czy zbliżonych tematycznie. Jest to po prostu pitaval całkowicie subiektywny. Niektóre procesy autor obserwował z prasowej ławy; większość została zrekonstruowana na podstawie czasopism fachowych, takich jak „Gazeta Sądowa Warszawska” (1872–1914), codziennych gazet lub historycznych opracowań. Jeśli ten wybór również Czytelnikowi wyda się trafny i interesujący, satysfakcja będzie obustronna.

CZĘŚĆ I

Czasy przedrozbiorowe

Facjendy Xięcia Pana

ZA CZASÓW STAROPOLSKICH – jeszcze nim żarłoczni sąsiedzi rozgrabili między siebie nasze ziemie i podzielili się jak tłustym kąskiem słabą wewnętrznie Rzecząpospolitą – najgłośniejszą i najbardziej sensacyjną ucieczką z więzienia popisał się Adam książę Poniński. Jego schwytanie, a później proces przed Sądem Sejmowym długo trzymały w napięciu całą Warszawę.

Był to magnat odpowiedzialny za podżyrowanie przez nasz sejm aktu pierwszego rozbioru, dzięki niemu i innym sprzedawczykom pozornie przynajmniej nabrał on znamion legalności. Człowiek całkowicie zaprzedany obcym dworom; to dzięki księciu i podobnym mu kreaturom – często zwerbowanym z jego właśnie poręki – realizowały one w Warszawie własną politykę i krok po kroku doprowadziły do takiej anarchii w Polsce, że mogły ją otrzymać podaną niemal na złotym półmisku.

Poniński trafił do więzienia w dobie Sejmu Wielkiego zwanego inaczej Czteroletnim. Wtedy to właśnie na co światlejszych Polaków przyszło opamiętanie – jeden z posłów mógł wreszcie donośnie zawołać na sesji 4 czerwca 1789 r. przed obradującymi Najjaśniejszymi Stanami: „Już przyszła minuta, że złość i występki na jaw wychodzą i że możem pokazać, jaką mają zapłatę zdrajcy ojczyzny”.

Zanim to nastąpiło, żył sobie jaśnie oświecony książę jak pączuszek w maśle w zbiedniałym i słabowitym kraju. Im gorzej żyło się wszystkim, tym on miał się lepiej, żył bogaciej i barwniej; rzecz jakże częsta w latach kryzysów, chaosu i anomii, gdy człowiek obdarzony sprytem, a pozbawiony wszelkich skrupułów, zaczyna robić śmiałe i ryzykanckie interesy. Fortunę zdobył ogromną, ale uzyskane drogą różnych „facjend” pieniądze topniały mu w rękach jak śniegi pod marcowym słońcem.

To on niewątpliwie dostarczył Fryderykowi II – którego my przynajmniej nie powinniśmy nazywać Wielkim – najbardziej wyrazistego przykładu do uogólnienia, że Polacy „gotowi są dopuścić się największej podłości, aby dostać dukata, a zaraz potem tego dukata wyrzucą przez okno”. Tacy właśnie jak on dawali mu też asumpt do aforystycznej wręcz konstatacji, iż „za złoto można wszystko w Polsce zdziałać” i ten stary kutwa w koronie, z którego sknerstwa śmiała się cała Europa, że rosół od gotowanych jajek zwykł był rozdawać ubogim, dla księcia podskarbiego kilkakrotnie potrząsnął sakiewką i wysupłał złote dukaty, bo rachować jednak potrafił i wiedział, że ta inwestycja – akurat w tego człowieka – w przyszłości opłaci się stokrotnie. Nie miał dla niego jednakże ani względów, ani nie czuł sympatii, bo gdy Ponińskiemu zaczął się w rodzinnym kraju palić grunt pod nogami i czynił pewne kroki, by zostać pruskim poddanym, umknął mu swej łaski, mimo że akurat w tym czasie książę obwieś był przy sporej gotówce i majątkach.

„Jest toto jedyna osobistość w Warszawie, którą się brzydzę” – taką opinię o Adamie Ponińskim zostawił w swych Dziennikach Ernest von Lehndorff, szambelan dworu pruskiego często przebywający w Polsce. Nie wszyscy wszakże byli o nim tak złego zdania, bo choć podskarbi zwiódł wielu i dla pieniędzy gotów był się podjąć największego świństwa, nie bacząc na wcześniejsze zobowiązania, jeden z rezydentów carycy przy dworze Stanisława Augusta wystawił jak najlepsze świadectwo jego stałości, podkreślając z uznaniem, że interesów rosyjskich nie zawiódł ani razu. Płacono mu więc z tamtej strony miesięcznie pensję w złotych dukatach i okolicznościowe gratyfikacje za różne zlecenia ekstra bez żadnej zwłoki i skrupulatnie, od czasu gdy ambasador Soldem uzyskał od niego Cyrograf bezwzględnego posłuszeństwa z datą 8 czerwca 1772 r. W wielu przypadkach te właśnie pieniądze – gdy książę przegrał w karty lub przefrymarczył w inny sposób posiadane pałace, majątki i inne klejnoty – były jedynym jego „sposobem do życia”. Mógł więc z czystym sumieniem mówić, że uczciwie zarobił te dukaty, bo uczciwie mu je wypłacono.

Rodacy wszakże nie byli tego zdania i gdy tylko nastały sposobne do takich rozrachunków dni, książę Adam trafił do więzienia. Myliłby się jednak ten, kto by przypuszczał, że zamknięto go w więzieniu „prawdziwym”. Warszawa nie miała w tych latach zakładu karnego godnego tak wysokiego dostojnika, choć mitra książęca, którą się szczycił, była jeszcze całkiem zielona, bo dostał ją dopiero od sejmu rozbiorowego w „uznaniu zasług”, które wówczas położył. W Domu Poprawy, czyli Cuchthauzie przy ul. Pokornej, zamykano wtedy ówczesnych pasożytów, ale biednych; do Prochowni przy ul. Mostowej trafiały głównie miejskie szumowiny; w ratuszu trzymano różnych kryminalistów pośledniejszego formatu, a wieża marszałkowska przeznaczona dla szlachty była zrujnowana. Poniński był więźniem stanu i mógł zostać zamknięty albo w Zamku, albo w pałacu Krasińskich, bo tam, na dole, po prawej stronie, miał swe lokale Departament Jurysdykcji Marszałkowskiej.

Tak oto podskarbi koronny ze swego pałacu przeniósł się do Pałacu Rzeczypospolitej, bo tak powszechnie nazywano pałac Krasińskich, gdy został odkupiony na potrzeby instytucji rządowych. Nie tylko dostał tu mieszkanie; Rzeczpospolita, którą przez całe lata ograbiał i łupił, aż w końcu zaprzedał część jej terytoriów, dawała mu – niewątpliwie doskonały i godny rangi – wikt, chociaż wobec pospolitych kryminalistów stosowano zasadę, że w więzieniu musieli się utrzymywać własnym sumptem.

Nie było to pierwsze uwięzienie Adama Ponińskiego; w 1778 r. aresztowano go w Berlinie i zamknięto w więzieniu za długi. Był to jego chudszy okres, gdy zaciągnął tyle zobowiązań finansowych wśród swoich i obcych, że mimo ogromnej inwencji, jeśli chodzi o wyciskanie zewsząd pieniędzy, w stolicy Prus dopadli go tamtejsi wierzyciele.

Lata największej prosperity miał już właściwie za sobą. Urodzony w 1732 r. karierę finansową i polityczną zaczął przed trzydziestką; wtedy to został posłem na sejm i tak od początku pilnował swoich interesów, że za straty poniesione „z tytułu przemarszu obcych wojsk” wycisnął od sejmu całkiem okrągłą sumkę. Nawet na swym ożenku zrobił zupełnie niezły interes, ponieważ poślubienie panny z dobrze ustawionej rodziny pozwoliło mu dostać się między dygnitarzy, uzyskać tytuł kuchmistrza koronnego. Wkrótce został wynagrodzony orderem Orła Białego, a jego dalsza kariera przedstawiała się bardzo obiecująco, bo za posłuszne wykonywanie rozkazów kolejnych mocodawców i patronów – a zmieniał ich dość często – szedł coraz wyżej. Dochrapał się nawet funkcji podskarbiego koronnego, a więc ministra skarbu, co przy jego pazerności stało się natychmiast egzemplifikacją porzekadła o wpuszczeniu wilka do owczarni. Sejm ciągle go „obdarowywał” jakimiś dobrami „w uznaniu zasług”, choć już w latach 60. – jak odnotowała autorka jego biografii – „figuruje jako jeden z najpoważniejszych jurgieltników” Repnina.

W połowie następnej dekady – gdy wydawało się, że zyskał już na zawsze względy fortuny – wystawił na Faworach kosztowny pałacyk przy ul. Czujnej, angażując do zaplanowania tego sześciobocznego budynku jednego z bardziej wziętych ówcześnie architektów – Efraima Schroegera. Już samą nazwą tego obiektu: Sans Gêne (bez skrępowania, bez żenady), zaakcentował właściciel jego charakter; tu zamieszkiwała jego kochanka, Piekarczanka, którą wydał za jednego ze swych fagasów; tu też urządzał głośne w całym mieście hulanki.

Jeszcze bardziej niż ziomkom imponował odwiedzającym Warszawę cudzoziemcom. Johann Bernoulli, uczony Szwajcar, taki pozostawił opis tego pałacu: „Na dole. Jeśli się nie mylę, niżej poziomu ziemi naokół domu znajduje się wielka, niby to dzika grota, dzieląca dwa śliczne pokoje, z których jeden ma łazienkę i ozdobiony jest kosztownymi muszlami i morskimi roślinami. Nad grotą mieści się okrągły salon, który dzięki wiszącym tu perspektywicznie malowanym krajobrazom i przyciętym drzewom sprawia wrażenie nader przyjemnego gaiku. Widziałem w nim kilka pięknych marmurowych popiersi, kilka urn i dwie rzeźbione grupy. Nad jednym z dwóch małych dolnych pokoi znajduje się sypialnia w kształcie tureckiego namiotu, nad drugim – również sypialnia, cała wyłożona zwierciadłami ozdobionymi liśćmi i zabezpieczonymi pomalowanymi na zielono kratkami. Z okrągłego, wyobrażającego gaik pokoju prowadzą w górę schody do znajdującej się nad nim niszy czy galerii dla orkiestry, a stąd jeszcze bardziej w górę, aż na blaszany dach domu, z którego obejrzeć można ogród i piękną okolicę”.

W tym samym czasie stał się Poniński właścicielem Wielkiej Woli; przy okazji tej transakcji mocno nadwerężył skarb koronny. Miał też pałac na Nowym Świecie, dworek przy Mokotowskiej i jeszcze jakieś nieruchomości. W związku z tyloma „lokalnościami” varsavianiści podkreślają jedną przynajmniej zasługę tego magnata: oto chcąc wytwornie umeblować swe domy, sprowadził z Neuwied w Nadrenii kilku znakomitych stolarzy, którzy dali początek najbardziej wziętym firmom meblarskim w mieście. Jak więc widzimy, czasem i z egoizmu i rozrzutności może mimowolnie wyniknąć coś pożytecznego.

Ponińskiego ciągle nie zadowalał stan posiadania, wzniósł więc na Woli jeszcze jeden pałac, zaprojektowany przez znanego budowniczego i mistrza sztuki ogrodniczej – Szymona Zuga. By przysporzyć sobie dochodów, wynajmował ten pałac na elitarne przyjęcia. Tu ulokował na jakiś czas wracającego z Petersburga głośnego alchemika i szarlatana – Józefa Balsamo, znanego jako hr. Cagliostro, rozsławionego w późniejszych latach przez Aleksandra Dumasa (ojca). W tym czasie, a był to rok 1780, Poniński mocno cierpiał na brak gotówki, łatwo więc dał się złapać na obietnicę wyrobu sztucznego złota. „Cagliostro – drwił potem Antoni Magier – smerglił w tygielkach z panem; sam wyjechał z pieniędzmi, a panu bogactw nadzieję zostawił”. Można sobie wyobrazić, jak śmiała się Warszawa, gdy włoski naciągacz wyjechał do Paryża, wyciągnąwszy od miejscowego naciągacza parę tysięcy prawdziwych złotych dukatów.

Pierwsza połowa lat 70. to lata najbujniejszego rozkwitu jego podejrzanych interesów. Wymyślił wtedy, jak można przeczytać w Pamiętniku anegdotycznym z czasów Stanisława Augusta L. Cieszkowskiego – nowy sposób „handlowania dobrami i kupowania majątków bez pieniędzy, na facjendy”. To tajemniczo brzmiące słowo do dziś znane jest w przestępczym slangu, do którego trafiło z łaciny przez język włoski i oznacza złodziejską zdobycz; w tym samym sensie było używane już za czasów staropolskich i najlepiej określa charakter interesów księcia, który posługiwał się na równi podstępem, jak i oszustwem.

„Był to – zapisał inny kronikarz warszawskiej codzienności, cytowany tu już Antoni Magier – wyraz wynikły z technologii ks. Ponińskiego, podskarbiego koronnego, znanego ze swej dościgłości, doświadczonej w zwykle przez siebie używanym handlu na dobra, sumy i inne posiadłości bez żadnej hipoteki, bo w cudzych nawet rękach jeszcze zostających, z których to w zamian zrazu dla obu stron powabnych takowe później wzrastały zawikłane sprawy, iż bywał to często niewysnowany węzeł dla biegłych nawet prawników”. Nic więc dziwnego, że jak zaświadcza inny już autor, książę był jednym z najczęstszych klientów staropolskiej Temidy – tyle miał różnych procesów i tylu z niego żyło patronów, jak ówcześnie nazywano adwokatów.

Dobrze mieć u Panów względy,

gładko idą facjendy,

co niedawno był gołotą,

świeci się w kieszeni złoto

– przycinał w jednej z satyr Kajetan Węgierski, przyglądając się najpewniej karierze tego właśnie człowieka. Ów na pewno nie przejmował się podobnymi przycinkami, ciesząc się, iż może imponować warszawskiej socjecie, co wprost uwielbiał.

Poniński czerpał dochody i z łyżwowego mostu, który wystawił własnym sumptem na Wiśle w zamian za prawo pobierania przez 10 lat opłat (2 grosze od pieszego, 20 od ładownego pojazdu) za przejazd i przechodzenie. Dostawał też jakieś sumy jako udziałowiec monopolu teatralnego. Wchodził nadto do spółki, która założyła klub gier hazardowych w pałacu Radziwiłłowskim – tu jednak jego dochody były niewątpliwie o wiele niższe niż wydatki, grał bowiem w karty niezwykle ostro i był nazywany powszechnie „królem faraona” od jednej z najpopularniejszych gier tamtego czasu. W samym tylko lipcu 1782 r. przegrał do innego księcia obwiesia, także nieprzeciętnego hazardzisty, Marcina Lubomirskiego, o wiele więcej, niż brał rocznie od Stackelberga, ambasadora carycy.

Czyż widząc taką rozrzutność, miał się nie zżymać Fryderyk II? W Warszawie opowiadano o podobnych faktach raczej z nutką zawistnego podziwu niż z przyganą; jedynie biskup Krasicki, chłoszczący ostrą satyrą współczesnych, choć i sam nie był bez grzeszków, przypadek Ponińskiego wykorzystał do nauki rodaków, drwiąc z niego bezlitośnie:

W takie go facjendy wprawił kunszt łotrowski,

że w rok poszły intraty, i sumy, i wioski.

Od 1782 r. – jak czytamy w życiorysie księcia w Polskim słowniku biograficznym – „niewypłacalność Ponińskiego, dłużnika wielu szlacheckich i senatorskich rodzin, a także bankierów polskich i holenderskich, stanowiła jeden z ważniejszych problemów ekonomicznych Rzplitej”.

W sierpniu 1785 r. przyszły na jaśnie oświeconego aferzystę ostatnie terminy: oto Komisja Skarbowa, która do tej pory ograniczała się do nakładania aresztu na różne jego pensje i rekwirowała niektóre dochody, ogłosiła bankructwo Ponińskiego; odebrano mu nadto administrację mostu.

Obwołanie bankrutem miało i wtedy bardzo przykre konsekwencje dla delikwenta, wiązało się bowiem z wieloma uciążliwościami, uniemożliwiającymi niekiedy ponowne „stanięcie na nogi” nawet człowiekowi uczciwemu, nie mówiąc już o prowadzącym swe interesy w sposób podejrzany czy wręcz nieuczciwy. Jak kiedyś podczas kontraktów, czyli zjazdów handlowych – co odnotował pamiętnikarz Jan Duklan Ochocki – „wielki był nacisk u księcia, tak szlachta niosła mu pieniądze”, tak teraz rzucano się tłumnie, by odzyskać choć marne resztki powierzonych oszczędności.

Po roku z górą wystawiono Ponińskiemu finansowy nagrobek – oto Trybunał Lubelski (w stolicy tego typu spraw nie rozpatrywano) swoim dekretem wyznaczył zjazd podziałowy jego majętności. Parę następnych lat trwała procedura podziałowa i porządkowanie zawikłanych spraw majątkowych księcia.

Finansowo był skończony. Rychło miało się okazać, że nie tylko intraty i pałace, ale stracić może znacznie więcej, bo głowę. Choć wiele jego sprawek kwalifikowało się przed trybunały, nikt przedtem nie śmiał go pozwać i wszcząć procesu, a z urzędu w owych czasach postępowania sądowego nie prowadzono. Według prawa staropolskiego delator, czyli oskarżyciel, ryzykował majątek, a nawet głowę, jeśli sprawa była gardłowa, gdyż w razie uniewinnienia, co w tamtych czasach i sądach zawsze było możliwe, wymierzano mu taką karę, jaka groziła oskarżonemu, a już na pewno nie obyłoby się bez kary wieży.

Gdy patrzy się na koleje losu księcia podskarbiego, dostrzec można wyraźnie, jak razem z pieniędzmi traci się i wpływy, i poparcie możnych protektorów, zwłaszcza gdy oni sami mają kłopoty lub chcą ich po prostu uniknąć, nie angażując się w obronę człowieka, którym na dodatek gardzą. Książę oddawał ogromne usługi ościennym dworom i mógł liczyć na ich względy, najbardziej ze strony rezydentów rosyjskich. Jednakże ci mieli większe zmartwienia biorące się stąd, iż wobec zaangażowania się politycznego Rosji na innych terenach zaczął się mocno chwiać jej protektorat nad Rzecząpospolitą i Polska się coraz bardziej emancypowała, dążąc jednocześnie do przeprowadzenia reform i wzmocnienia swej siły.

Poza tym, gdyby to nie było anachronizmem, bo przysłowie o Murzynie, który zrobił swoje, powstało znacznie później – można by tak właśnie powiedzieć o Ponińskim. Największe usługi oddał on w czasie pierwszego rozbioru i tuż po nim; wtedy też ceniono go i chroniono najbardziej. Otto Magnus Stackelberg, Niemiec w służbie dyplomatycznej Rosji, gdy przeprowadzał ratyfikację rozbioru – za co od Józefa II otrzymał tytuł hrabiowski, a od Katarzyny II zaznał wielu łask – nie pożałował świeżo upieczonemu księciu ponad 2000 dukatów miesięcznie na przekupienie posłów i przydzielił mu nawet stały oddział do ochrony osobistej. Teraz myślał przede wszystkim o sobie, bo wyraźnie tracił na znaczeniu u carycy.

Poniński został mocno zaatakowany na forum sejmowym już w 1776 r. Naciski ościennych państw, które nie chciały dopuścić do żadnych rozliczeń stawiających pod znakiem zapytania legalność zaboru naszych ziem, okazały się jednak tak silne, że książę nie tylko nie poniósł żadnego szwanku, ale został wybrany przez tenże sejm do Rady Nieustającej, co zdumiało wszystkich, a wrogom dało do myślenia.

Krył go także król, przejmując nawet gdzie się tylko dało sejmowe zobowiązania na jego rzecz. Książę podskarbi ciągle zresztą wyciągał od Stanisława Augusta jakieś sumy, być może szantażując monarchę ujawnieniem wstydliwych tajemnic. Rzecz całkiem możliwa, jeśli się zważy, że deputacja rewizyjna wyznaczona do przejrzenia papierów ambasady rosyjskiej pozostawionych przez Igelströma po wybuchu insurekcji – znalazła i „Imci Króla” w „regestrze” pensji „branych od Moskwy”.

Na początku 1789 r. Poniński zaatakowany został w sejmie skuteczniej niż przed laty. Teraz jego sprawa długi czas absorbowała obradujące stany; niektórzy aż się zżymali, że za bardzo, gdyż hamowało to nawet reformy, a uwaga powszechna odciągana była od problemów stokroć ważniejszych. Wymierzenie mu sprawiedliwości uznano jednak za konieczne, celem oczyszczenia atmosfery i odcięcia się od korupcji i zgnilizny moralnej, jaką uosabiał podskarbi i podobni mu ludzie ze społecznego świecznika.

Początek dał Wojciech Suchorzewski, poseł chełmiński, poruszając na sesji 4 czerwca niejasną sprawę skryptu dłużnego, który spłacić miał skarb państwa zakonowi maltańskiemu (Poniński był jego „przeorem”). W dniu następnym wyszło na jaw, że skrypt ten sporządził Poniński, będący w 1775 r. jednocześnie marszałkiem sejmu i podskarbim, a uczynił to bez zgody posłów i bez ich wiedzy wpisał to zobowiązanie do sejmowych uchwał. Był to przysłowiowy kamyk, który poruszył lawinę; podskarbiego oskarżono o zdradę i korupcję, żądając zawieszenia go w pełnieniu urzędu ministra, a także uwięzienia, jako że książę nie był w stanie dać zabezpieczenia majątkowego. Znalazł się natomiast delator, który takie zabezpieczenie dawał od strony oskarżającej.

Gdy na początku dnia stanęła sprawa zastosowania wobec Ponińskiego aresztu prewencyjnego, zanim stanie on przed sądem, najenergiczniej przeciw temu oponował Stanisław August. Powołał się na zasadę neminem captivabimus nisi iure victum („nikt nie może być więziony, jeśli nie jest prawem przekonany”), dowodząc, że naruszenie przywileju nietykalności osobistej stać by się mogło niebezpiecznym precedensem. Wtedy też, na sesji 8 czerwca 1789 r., gdy wałkowała się już trzeci dzień ta budząca tyle kontrowersji i namiętności sprawa, wyraził przekonanie: „Gdyby się wygnaniu sam obwiniony poddał, sprawiedliwość stałaby się wyrównującą występkowi”. „Rzadko mówię w stanach – wołał dalej król – acz bym się nie zdał chcieć krępować zdań sejmujących. Ale są takie okoliczności, w których gdybym milczał, nie dopełniłbym powinności królewskich w przekonaniu moim. Niech to każdy wyobrazi sobie, co za źródło niechęci i zemst między obywatelami i okropnych konsekwencji i na jak długie czasy wyniknąć może z tego kroku, który wam, przezacne stany, odradzam!”.

Posłowie byli świadomi, że opowiadając się za wszczęciem kroków prawnych przeciw podskarbiemu, otwierają przysłowiową puszkę Pandory, w tym duchu bowiem co król przemawiali i inni posłowie. Mimo to podjęto decyzję o wysłaniu warty pod drzwi domu Ponińskiego przy ul. Długiej. Rankiem 9 czerwca odwiedzili go marszałkowie sejmowi i po trzech dniach przyszli ponownie. Wśród osób wtajemniczonych mówiło się, że namawiali go do ucieczki, on jednakże nie chciał o tym słyszeć. Prosił natomiast o wyznaczenie obrońców z urzędu, gdyż żaden z miejscowych patronów nie chciał stawać w jego sprawie, co – jak chcą niektórzy – mogło świadczyć o ubóstwie księcia i oczywistości jego zbrodni, a może też – co również jest prawdopodobne – był to wyraz potępienia dla tej marnej postaci i nikt nie chciał z jego nazwiskiem zestawiać swojego. Sprawę tę rozstrzygnięto, wyznaczając pięciu obrońców z urzędu na trzeciej sesji Sądu Sejmowego pod koniec sierpnia 1789 r.

Ale nie uprzedzajmy wypadków, bo jeszcze nim ten trybunał zaczął swe czynności w sprawie księcia Ponińskiego, ów czmychnął z pałacu Krasińskich, gdzie go zamknięto pod strażą, obawiając się widocznie, że z własnego domu na Długiej książę łatwo może uciec.

Przebywał tu Poniński niecały miesiąc, oczekując procesu i łudząc się początkowo, że może do niego nie dojdzie; wiedział przecież, że może liczyć na strach osób współwinnych. Rozbudzał go zresztą świadomie i podsycał. „Jeśli mam wisieć – oświadczył z właściwym sobie cynizmem – powinienem być powieszony między tronem i infułą”. Była to aluzja zbyt czytelna, by nie miała dać do myślenia królowi i jego bratu Michałowi – prymasowi – temu, który później, już za czasów insurekcji, „zwąchał linę” i otruł się sam. Dała też do myślenia wielu innym dostojnikom świeckim i kościelnym.

Sąd Sejmowy został wybrany 12 czerwca drogą losowania; nazwiska 4 ministrów, 6 senatorów i 24 posłów wyciągnął chłopiec z sierocińca przy szpitalu Dzieciątka Jezus używany do ciągnięcia losów przez kantor loteryjny. Ironia losu sprawiła, że w składzie sądu znalazł się hetman Ksawery Branicki, łotr wcale nie mniejszy niż były podskarbi. Był on przeciwnikiem reform i zausznikiem Katarzyny II; obdarzony ciętym językiem Franciszek Zabłocki skwitował to natychmiast udaną satyrą:

Cud Boski! Ksawer z łotra dziś mściciel ojczyzny,

Choć ich wprzód jedną było można mierzyć piędzią,

Dziś nie tak – Adam więźniem, a Ksawery sędzią!

Jeśli Poniński liczył na względy dawnego komilitona, to szybko został wyprowadzony z błędu, gdy doszło do jego uszu to, co hetman oświadczył kilka dni po wyborze w skład sądu: „Niech Poniński uciecze, jeśli może, póki ja nie wykonam z drugimi sędziowskiej przysięgi, bo jak tylko przysięgnę, to sam pierwszy będę się tego domagał, żeby Poniński został okuty w kajdany”. Podskarbi zrozumiał, że jego sprawa przedstawia się marnie i może zapłacić nawet gardłem, bo takie zagrożenie przewidywały prawa Rzeczypospolitej za jego zbrodnie.

W nocy z 2 na 3 lipca 1789 r. stało się wreszcie to, czego pragnęło i spodziewało się wielu, a co uwidoczniło wszystkim, że człowieka, którego uwięzienie jest dla jednych niewygodne, a dla innych niebezpieczne, nie sposób utrzymać pod strażą nawet wzmocnioną. Następnego dnia głośno już było w mieście, a wkrótce i w całym kraju oraz po ościennych dworach, że Adam Poniński uciekł z więzienia. „Gazeta Warszawska” donosiła, że „pilnujący oficerowie zostającego pod strażą księcia imci Ponińskiego podskarbiego wielkiego koronnego, widząc, że pomieniony książę dłużej niż zazwyczaj łóżkiem się bawi, gdy do sypialnego jego pokoju weszli, naleźli uformowane tylko podobieństwo człowieka, samego zaś księcia nie naleźli”.

Król zaraz pośpieszył poinformować o tym fakcie Antoniego Debolego, ministra pełnomocnego Rzeczypospolitej w Petersburgu, ciesząc się, że „mniej będzie powoływania i unieszczęśliwiania ludzi wielu”, ów zaś ze swej strony donosił Małachowskiemu i Potockiemu, że fakt ten wywołał wśród dworaków carycy zdumienie i podziw, a samo uwięzienie Ponińskiego było komentowane jako dowód dużej aktywności obozu reformatorskiego.

Najbarwniejszy i chyba najbardziej szczegółowy opis ucieczki Ponińskiego zawierają Pamiętniki, czyli Historia polska Jędrzeja Kitowicza. „W pokoju jego sypialnym – czytamy tam – w głowach łóżka była szafka na kształt biblioteki, za tą szafką było okno zamurowane w jedną cegłę, wychodzące do drugiego pokoju, niemieszkalnego, szafka ta nie przytykała do samego muru, ale była cokolwiek odstawiona, tak iż się za nią mógł człowiek wcisnąć. W tym tedy oknie, powoli pracując, któryś z jego ludzi wyświdrował w murze na wylot dziurę. Gdy już robota była gotowa, tego dnia, gdy miał uchodzić, Poniński poszedł spać zawczasu, rozebrano go jak zazwyczaj i zasłoniono firankami. Oficer, który tego dnia wartę trzymał, widząc, że się Poniński położył, usiadł przy stole i wsparty na łokciu, usnął; przedrzemawszy się trochę, wstał, zajrzał w łóżko, i widząc w nim leżącego pod kołdrą, odszedł do stołu. Tak przez cała noc dochodząc do łóżka, widział za każdą razą śpiącego. Nazajutrz, gdy już było około godziny 8 z rana, przyszedł jakiś gość chcący Ponińskiemu oddać wizytę; oficer, zatrzymawszy gościa w przedpokoju, poszedł obudzić Ponińskiego, mniemaniem jego śpiącego; a gdy na zawołanie raz i drugi nie odezwał się mu, oficer, przystąpiwszy do łóżka, pociągnął za kołdrę, lecz bardzo się zmieszał, gdy zamiast Ponińskiego zobaczył bałwan z chust i poduszek na formę człowieka zrobiony, szlafmycą głowę przykrytą mający. Dopiero wówczas domyślił się spojrzeć za ową szafę, a widząc za nią dziurę w murze otwartą, nie wątpili, iż nią Poniński uszedł. Oficer natychmiast poszedł w łańcuszki, szyldwachy wszystkie pod wartę, a Poniński w swoją drogę”.

„Wylazł Poniński dziurą – kontynuuje Kitowicz swoją relację – wsiadł do karety fiakra najętego, już na to czekającego, usiadł na tyle. Wedle niego syn, a na Ponińskim usiadł Kukumus, jego faworyt i rządca domu, aby pana sobą zasłonił; za karetą stanęli służący. Tak przejechał przez most na Pragę mimo wart na moście stojących. U lądu pod Pragą czekała na niego krypa najęta u pisarza mostowego pod zmyślonym imieniem (...) Poniński, wsiadłszy w krypę z ludźmi swymi i synem, płynął cichutko. Szukano go po wszystkich szlakach na lądzie, a na wodzie szukać go nikomu do głowy nie przyszło”.

Jest bardzo możliwe, iż książę dlatego wybrał szlak wiślany, że miał – z racji zawiadywania mostem – rozeznanie wśród ludzi żyjących nad Wisłą i z Wisły. Miał się teraz przekonać na własnej skórze o zawodności wszelkich wyliczeń, gdy w grę wchodzi żądza złota.

Hetman wielki litewski Michał Kazimierz Ogiński odpowiedzialny przed sejmem za pilnowanie więźnia obiecał bowiem tysiąc czerwonych złotych temu, kto przyczyni się do schwytania zbiega. W ten sposób chciał oddalić od siebie wszelkie podejrzenia, gdyż przez parę godzin krył fakt ucieczki, co mogło być interpretowane jako wspólnictwo. Dzięki tej właśnie pieniężnej pokusie pogoń wpadła na ślad księcia, żona bowiem jednego z wynajętych przez niego wodniaków doniosła, iż mąż – zanim popłynął krypą – podzielił się z nią podejrzeniami, z kim udaje się w podróż do Gdańska.

Zbiegów schwytano pod Toruniem, gdzie jak twierdzi Jędrzej Kitowicz, Ponińskiemu „jako pijakowi ognistemu zachciało się wódki gdańskiej i pierników toruńskich, dla czego, nie słuchając odradzania swojej kompanii, wysiadł z łodzi z synem i laufrem swoim faworytem”.

Satyrycy, z uwagą śledzący wszystkie etapy afery księcia podskarbiego, by reagować natychmiast dłuższymi lub krótszymi wierszami skutecznie pogrążającymi go w opinii publicznej, nie mogli też przejść do porządku nad faktem tej nieudanej ucieczki. Jeden z nich, czyniąc aluzję do herbu Ponińskiego – Łodzia – natychmiast sprokurował fraszkę, z której śmiało się całe miasto:

Adam Łodzia Poniński, sposobem jak złodziej,

Wylazł dziurą i uciekł za pomocą łodzi.

Nie frasuj się o jego ostatecznym zgonie,

Komu jest przeznaczone wisieć – nie utonie.

Schwytanie Ponińskiego mocno zmartwiło tych, których przedtem ucieszyła jego ucieczka. Król trapił się na nowo, „aby dwory zagraniczne nie myślały, że chce się obalić całe ustawodawstwo Sejmu 1773–1775”. Czyniono wszystko, co możliwe, by nie dopuścić do objęcia procesem innych osób, polityków z okresu sejmu rozbiorowego, do czego zresztą skwapliwie zmierzał sam oskarżony.

Sąd Sejmowy marudził przy rozważaniu spraw porządkowych i proceduralnych, ale dłużej nie dawało się procesu odwlekać. Wreszcie 24 sierpnia trybunał pod przewodnictwem króla rozpoczął swoje czynności; natychmiast też rozgorzał pierwszy spór: w jakim porządku mają zasiadać sędziowie. Fakt ten najlepiej ilustruje niechęć, z jaką wielu podchodziło do tej niewygodnej sprawy, i sposoby, jakich się chwytano, by rzecz jak najdłużej przewlekać.

W pozwie doręczonym Ponińskiemu – prócz wielu innych zarzutów – oskarżono księcia przede wszystkim o to, iż ważył się „udać do postronnych i usług sąsiednim mocarstwom przeciwko własnej ojczyźnie zapewniwszy, za to zaś nagrody pieniężnej otrzymawszy, zmuszał innych posłów do podpisania aktu rozbiorowego, a ponadto brał niegodziwe pensje”.

Oskarżony wystąpił natychmiast z tzw. pozwem rekonwencjonalnym – przeciw swemu delatorowi, którym był Wojciech Turski, a także wniósł o wyłączenie ze składu sędziowskiego hetmana Branickiego jako współwinnego. Na początku grudnia jego brat Kalikst wystąpił z delacją przeciw 60 wspólnikom księcia Adama Ponińskiego, czołowym „aktorom haniebnego sejmu”; wnioski te zostały odrzucone.

Dalej rzecz szła normalnym ówcześnie sądowym trybem; rozstrzygnięto wszystkie tzw. akcesoria, potem zajęto się meritum; nastąpiły indukta, ustne oskarżenie delatora, oskarżony wygłosił replikę, znów głos zabrał oskarżyciel i ponownie oskarżony.

Pod koniec marca 1790 r. Poniński został uwolniony z aresztu za poręką majątkową brata i innej jeszcze osoby; odtąd odpowiadać miał „z wolnej nogi”. Gdy odzyskał wolność, raz jeszcze próbował ucieczki – tym razem traktem lubelskim – jednakże i tym razem nie miał szczęścia, bo został rozpoznany i dostawiony na nowo do koszar artylerii, gdzie był więziony po pierwszej ucieczce.

Proces tymczasem toczył się dalej w ślimaczym wręcz tempie. Stronę oskarżycielską poparło ponad 30 świadków, oskarżony natomiast – wzywany do przedstawienia regestru swoich świadków – ciągle zwlekał, co opóźniało bieg rzeczy, aż wreszcie zrezygnował z nich w ogóle, co ostatecznie rozstrzygnęło jego winę.

Pod koniec sierpnia Poniński wygłosił swe „ostatnie słowo”. Owszem – przyznał – brał pieniądze, bo nie było prawnego zakazu przyjmowania ich od obcych dworów. Obecny sejm wprawdzie uchwalił takie prawo, ale przecież – dowodził – nie może działać ono wstecz. „Wolnym się widzę – zakończył dramatycznie – od trwogi na swoim sumieniu”.

Wyrok został ogłoszony 1 września; jak czytamy u Kitowicza – oskarżony „tylko o jedną kreskę nie stracił głowy”.

Dekret trybunału uznał Ponińskiego za winnego nielegalnego zdobycia mandatu poselskiego i przywłaszczenia przez gwałt laski marszałka sejmu w 1773 r. Uznano w nim też bezprawność działania samozwańczego marszałka wobec Reytana, branie pensji zagranicznych i działanie na szkodę ojczyzny, popełnianie zbrodni przeciw wymiarowi sprawiedliwości, m.in. przez uchylanie za łapówki wyroków sądowych. Dekret obwoływał go zbrodniarzem stanu i nieprzyjacielem ojczyzny oraz odsądzał od godności, urzędów, orderów, książęcego tytułu, szlachectwa, wreszcie i nazwiska, pozostawiając mu tylko imię.

„Kiedy czytano dekret Ponińskiemu – napisał w Pamiętnikach Kitowicz – najprzód wspomniano go jaśnie oświeconym książęciem, potem jaśnie wielmożnym, potem tylko urodzonym, podług stopniów, z których go zrzucano; a na ostatku, gdy go odsądzano od szlachectwa i od imienia Ponińskich, nie mianowano go, tylko człowiekiem Adamem. To tak go upodlono w Warszawie, a za rogatkami tytułowano go i jaśnie oświeconym, i podskarbim, i generałem, i przeorem maltańskim, i różnych orderów kawalerem, i Ponińskim, i tym wszystkim, czym był przed dekretem”.

Poniński niezbyt przejął się tym wyrokiem; rad był, że wyniósł cało głowę – w mundurze rosyjskim wyjechał z Warszawy. Za czasów Targowicy wyrok Sądu Sejmowego został uchylony; przywrócono mu szlachectwo i wszystkie tytuły oraz odznaczenia. Nie doszedł już jednak nigdy do większych pieniędzy, a nawet cierpiał biedę. Zmarł w 1798 r. w Warszawie, podobno w rynsztoku. Anonimowa fraszka, którą ktoś napisał jako jego „nagrobek”, kończyła się słowami:

Poniński się nazywam, Adam mi z imienia,

Szubienicę mam łożem i głazem wspomnienia.