Wojciech Wanat

Rok w Monarze

Wydawnictwo ISKRY

Warszawa 2013

Mojej żonie Kasi,

dzięki której udaje mi się

zachować w sobie tyle Głoskowa

OD AUTORA

Chciałbym odpowiedzieć na dwa pytania: dlaczego napisałem tę książkę i dlaczego pojechałem do Głoskowa. Poza tym przyda się nieco objaśnień dotyczących tekstu.

W Głoskowie znalazłem się nie po to, by cokolwiek pisać, ale żeby walczyć o życie. Byłem przekonany, że wystarczy jedynie odstawić narkotyki i wszystko będzie w porządku. Z czasem przekonywałem się jednak, że to jedynie początek drogi. Żeby jak najwięcej zyskać na swoim pobycie, musiałem całym sobą wejść w kurs przewidziany przez Uniwersytet Życia, nie było więc mowy, aby robić jakiekolwiek notatki, prowadzić pamiętnik. Dlatego zapewne wiele rzeczy zatarło się w niedoskonałej pamięci.

Głosków jest położony około siedemdziesięciu kilometrów na południowy wschód od Warszawy, opodal Garwolina. Jest tam spore, ponadpiętnastohektarowe gospodarstwo rolne. Rytm życia wyznaczają w nim pory roku i w pewien sposób wpływa to także na pracę terapeutyczną. Są też oczywiście inne wiejskie atrakcje: staw, w którym można się kąpać – zimą zmienia się on w lodowisko – rowery, rozległe tereny, które aż proszą, żeby się po nich przespacerować. Jest dworek, w którym czułem atmosferę walki przez ponad ćwierćwiecze prowadzonej przez moich poprzedników. Zresztą wszystkie budynki są w dość dobrym stanie, ale głównie dlatego, że bardzo wiele wysiłku w ich remonty wkładają pacjenci Głoskowa.

Atmosfera w Ośrodku z założenia powinna przypominać dom, a nie koszarowo-więzienne klimaty, jakie większości ludzi kojarzą się z nazwą Monar. Dlatego nie używa się tam ksywek, tylko imion, walczy się z przejawami języka więziennego i podobnych zachowań. Oczywiście nikt nie użyłby w Głoskowie podczas społeczności ksywki, ale żeby uniknąć kłopotów, imiona albo zastąpiłem takimi właśnie określeniami, albo innymi imionami. Dla wielu osób pobyt w Monarze jest na tyle stygmatyzujący, że wolą zataić to przed swoim otoczeniem. Gdy jechałem do Głoskowa, sam starałem się to ukryć.

Dlaczego zabrałem się do pisania książki Rok w Monarze? Przede wszystkim po to, by choć w taki sposób spłacić część długu, który tam zaciągnąłem. Również dlatego, żeby pozamykać niektóre z rozpoczętych tam procesów. Niezwykle ważne dla mnie jest także pokazanie prawdy o Ośrodku. Wiele razy słyszałem bardzo różne opinie na temat Monaru, a także o samym Głoskowie. I gdybym tam nie był, może bym w to uwierzył – że pracuje się tam do północy, że gnębi się ludzi, że są setki absurdalnych dociążeń. Nie wiem, jak jest w innych ośrodkach, w Głoskowie tego nie widziałem. Jeśli ktoś opowiada takie rzeczy, to najprawdopodobniej albo uciekł przed trudnościami, albo czeka, aż ktoś wyleczy go z narkomanii, a z narkomanii można wyjść tylko dzięki własnemu wysiłkowi.

Chciałem też wreszcie znaleźć sposób, dzięki któremu nie będę musiał opowiadać o tym, co działo się ze mną przez ostatnich kilka lat.

Słowa podziękowania należą się osobom, bez których ta książka powstawałaby znacznie wolniej: moim najbliższym – żonie i mamie, które wspierały mnie w wysiłkach i pomagały wychwytywać błędy, mojemu wydawcy, dzięki któremu zdobyłem się na pewien dystans do tematu, oraz kierowcom prywatnych linii autobusowych na trasie Okuniew–Warszawa, w których mogłem w spokoju pracować nad gotowym tekstem.

WSTĘP

Kiedy przyjechałem do Głoskowa, niewiele osób wierzyło w moje szanse. Ja sam nie bardzo liczyłem na to, że może stać się ze mną jeszcze coś dobrego. Czasem przypominało mi się, co Jean Cocteau napisał w Opium: „Cierpliwość maku. Kto palił znowu będzie palić”. Wciąż tłukło mi się po głowie, że na pewno się nie uda, więc może szkoda wysiłku. Później zacząłem jednak wierzyć w to, czego uczyłem się w Głoskowie – w wartości. Jedną z pierwszych rzeczy, jakie czyta się po przyjechaniu do Głoskowa, jest Nasza Wizja i Wartości – to cztery zdania, które opisują, co i dlaczego jest takie ważne w Głoskowie.

1. NIE CHCEMY KOLEJNEJ UCIECZKI, PRAGNIEMY CAŁKOWITEJ NIEZALEŻNOŚCI

Życie jest wartościowe wtedy, gdy opiera się na zasadach, na wartościach, kiedy istnieją w nim ważne relacje z ludźmi. Nie da się tego zastąpić żadnym z rodzajów adrenaliny, czyli udowadnianiem sobie własnej wartości. Jeśli ktoś nauczy się dobrze, godziwie żyć oraz czerpać satysfakcję z małych, pozornie nic nieznaczących rzeczy, z czasem zaczną przychodzić do niego te ważniejsze. Można zastępować narkotyki alkoholem, seksem, ucieczką w pracę albo w jakieś hobby, ale jedynie zmieniając podstawy swojego życia, można dojść do czegoś wartościowego.

2. WIERZYMY W NIEZBĘDNOŚĆ ZASAD DO ŻYCIA W GRUPIE

Życia, relacji z ludźmi nie da się budować w pustce, bez podstawy, jaką są zasady. Jeśli ktoś kłamie, nie wierzę potem w to, co mówi. Jeśli jestem dla ludzi irytujący, nie dziwię się, że są na mnie wkurzeni. Zasady rządzące relacjami międzyludzkimi są tak samo ważne i niezmienne, jak zasady rządzące fizyką. Każdy, kto przyjeżdża do Głoskowa, musi przestrzegać obowiązujących tam reguł – to on powinien się do nich dostosować. Oczywiście może robić wszystko, ale pod warunkiem, że jest gotowy ponieść konsekwencje. Tylko w taki sposób można nauczyć się żyć w zgodzie z zasadami i w gruncie rzeczy ze sobą.

3. SIŁĄ NASZYCH PRAW JEST DOBROWOLNOŚĆ UCZESTNICTWA W TRENINGU I ŚWIADOMOŚĆ, KOGO I CO MAJĄ ONE CHRONIĆ

Jeśli ktoś nie przyjeżdża do Głoskowa z własnego wyboru i nie potrafi z czasem zaufać temu, co się w Ośrodku dzieje, a także nie jest w stanie uwierzyć w Głosków, niewiele z pobytu w nim skorzysta. Nie wolno kurczowo trzymać się starych nawyków. Jeśli ktoś jest w Ośrodku tylko ciałem i nie umie sam z siebie czynić wysiłku, zmieniać się, niczego w sobie nie przebuduje. Sam pobyt w Głoskowie, nawet bardzo długi, do niczego nie doprowadzi, a w każdym razie do niczego konstruktywnego – może jedynie pogorszyć zaistniałą sytuację.

4. OŚRODEK SŁUŻY WYŁĄCZNIE JEDNOSTCE I DOTĄD MUSI NADĄŻAĆ ZA JEJ ROZWOJEM, AŻ W KOŃCU PRZESTAJE BYĆ JEJ POTRZEBNY

W czasie pobytu w Głoskowie bardzo dużo się zmienia. Z czasem każdy, kto jest tam naprawdę, zaczyna inaczej patrzeć na świat, inaczej funkcjonować. Dlatego po pewnym czasie przed każdym stawia się coraz wyższe wymagania, coraz trudniejsze zadania. Ośrodek został stworzony po to, żeby ludzie uzyskiwali w nim pełną niezależność, by po zakończeniu terapii potrafili zacząć budować swoje życie. Jego zadaniem nie jest uzależnianie ich od siebie lub od innej formy wsparcia. Każdy, kto opuszcza go jako absolwent, powinien potrafić znaleźć w sobie sił do samodzielnego życia.

Takie są najważniejsze wartości Głoskowa. Tuż po przyjeździe do Ośrodka czyta się także Credo:

„Głosków to enklawa sensu i spokoju we współczesnym świecie. Doceń więc, że się tutaj znalazłeś, ciesz się – nie traktuj tego jako kary. Przyjeżdżasz do Głoskowa dla Siebie, leczysz się dla Siebie, nie dla nas czy rodziny. Jeśli nie chcesz podjąć wyzwania i zmierzyć się ze Sobą – nikt Cię nie zatrzymuje.

Głosków to nie tylko miejsce do odstawienia narkotyków. To duchowa szkoła. Jesteśmy w niej uczniami, a nie pacjentami czy więźniami. Chcemy się doskonalić. Choć każdy z nas jest inny, to jednak łączy nas wspólny cel – chcemy wyeliminować z siebie przyczyny brania narkotyków. Nie oglądaj się więc na innych, pozwól im popełniać błędy. Gdyby ich nie robili, nie byłoby ich tutaj. Rób swoje tak dobrze, jak Ty potrafisz, nie porównuj się z nikim. W każdą pracę zaangażuj się całym sercem niezależnie od tego, na czym ona polega. Koncentruj się na tym, co jest teraz i tutaj. Nie snuj planów, nie rozpamiętuj przeszłości. Wykonuj kolejne zadania powierzone Ci przez społeczność. Zaufaj systemowi, uwierz, że dociążenia i ćwiczenia mają Ci pomóc, są DLA Ciebie, a nie PRZECIWKO Tobie.

Myśl pozytywnie i nie szukaj dziury w całym. Spróbuj poznać ludzi, wczuć się w atmosferę miejsca. Nie myśl o tym, co stracie ś, myśl o tym, co możesz zyskać. Na kontakty ze światem zewnętrznym przyjdzie pora.

Pamiętaj, że Głosków to rodzaj obozu treningowego, który przygotowuje do zdrowego funkcjonowania w normalnym życiu. Po wyjściu stąd będzie jeszcze trudniej, więc daj z siebie wszystko. Im gorzej Ci będzie, tym lepiej dla Ciebie. Im więcej zniesiesz tutaj, tym łatwiej Ci będzie potem. Wymagaj od siebie coraz więcej, nie odpuszczaj.

Ucz się jak najwięcej nowych rzeczy. Największą wartość ma to, czego jeszcze nigdy nie robiłeś. Najważniejsze są te chwile, kiedy przełamujesz się do tego, czego nie lubisz i co Cię denerwuje.

Nie powielaj starych schematów myślenia. Nie sprawdziły się, skoro brałeś narkotyki. Zacznij wszystko od nowa.

Głosków to czas zrzucania starej skóry, ćwiczenie duchowe, pierwszy krok na drodze ku doskonałości. Służy oczyszczeniu, aklimatyzacji, uczy wyrzeczenia, ascezy i pokory. To czas ciężkiej pracy pozwalającej zapomnieć o przeszłości. Obowiązków nie traktuj więc jako kary, bądź dumny, że je wykonujesz. Ciesz się ich prostotą, bądź cichy i uśmiechnięty. Przygotuj się na zmiany. Bądź odważny.

Na trwałe sukcesy w życiu trzeba solidnie zapracować. Niedziela jest tylko jedna w tygodniu, trzeba więc nauczyć się powszedniej, zwykłej pracy. Wtedy nauczysz się doceniać święta.

Nie myśl za dużo o swoich problemach, bo nic nowego nie wymyślisz. Lepiej pomóż innym w pracy, a zobaczysz, że i Tobie zrobi się lżej. Nie oczekuj jednak podziękowań, nagród i oklasków. Bądź skromny, bo najwięcej warte są te uczynki, o których nikt nic nie wie. Prawdę o sobie poznajemy, kiedy inni nas nie oceniają, kiedy jesteśmy sami. Pamiętaj, że siebie samego nie oszukasz.

Bądź na TAK, nie neguj wszystkiego. To najlepszy początek. Jeśli dostrzegasz wady Głoskowa, nie koncentruj się na nich. Ośrodek jest mikrokosmosem – odbiciem rzeczywistości. Tak jak ludzie ma wady. Możesz je wytknąć na społeczności, ale nie zatruwaj nimi życia codziennego. Doceń, jak bardzo dbamy o siebie nawzajem.

Pamiętaj, że pobyt w Głoskowie jest PRZYWILEJEM. Ciesz się, że zaczynasz nowe życie. To naprawdę rzadko się zdarza”.

W Ośrodku czyta się jeszcze Desideratę, a poza tym chłonie się spokojną atmosferę tego miejsca. Jest w niej coś niewiarygodnego, jakaś głęboka duchowość. Niby nie dzieje się nic nadzwyczajnego – ludzie pracują w polu, gotują posiłki i sprzątają, ale to, jak i dlaczego to robią, pozostawia w nich ślad na całe życie. Uczą się, że żeby żyć szczęśliwie, nie trzeba wiele więcej. Wystarczy robić proste rzeczy, jeśli się wie, po co i z kim trzeba je robić, jeśli zauważa się, że na jakość życia wpływa także to, że pamięta się (lub nie) o spłukaniu wanny po kąpieli i zmyciu naczyń. Właśnie dzięki wykonywaniu takich czynności widać nasz szacunek dla innych.

A przecież taka umiejętność cieszenia się, czerpania satysfakcji z tego, co małe, nie zabija możliwości osiągania rzeczy wspaniałych. Żeby biegać maraton, najpierw trzeba wyjść na kilkukilometrową przebieżkę – zresztą znacznie trudniej wychodzić na takie przebieżki niż zmusić się do jednorazowego, ładnie sprzedającego się wyczynu.

W Głoskowie jest czysto, spokojnie, nie śmierdzi papierosami, choć w chlewni nie pachnie oczywiście konwalią Rzadko zdarza się, że ktoś jest dla innych opryskliwy. To jedna z rzeczy, na które zwracają uwagę ludzie, którzy przyjeżdżają do Ośrodka. Nie ma pośpiechu, nie widać wzajemnej konkurencji. To wszystko sprawia wrażenie idylli. Z całą pewnością nie jest to miejsce, w który zmusza się ludzi do katorżniczej pracy i łamie się ich charaktery.

Nauczyłem się także, że w pewien sposób Cocteau miał rację – jeśli ktoś się nie zmienia, jeśli wciąż pozostaje taki sam, to nawet jeżeli nie będzie brał, z całą pewnością znajdzie jakąś inną drogę ucieczki. Gdy jednak uda się mu w jakiś sposób zmienić swoje życie, to ma ogromne szanse – tym większe, im dłużej i głębiej będzie się zmieniał. Głosków jest znakomitym miejscem, by rozpocząć takie przemiany.

Żeby jednak zrozumieć to, co dzieje się w Głoskowie, trzeba znać obowiązujące tam zasady, zwyczaje, wiedzieć trochę o tym, jak wygląda droga pacjenta Ośrodka.

Proces terapeutyczny składa się z kilku etapów. Tuż po przyjeździe człowiek staje się nowicjuszem. Nie ma pełnego zaufania społeczności, z czasem będzie musiał na nie zapracować. Nie może robić wielu rzeczy. W zasadzie przez cały czas jest w towarzystwie jakiegoś domownika. Nie wolno mu pić kawy, herbaty sypanej, nie ogląda sam telewizji, nie słucha muzyki. Nie rozmawia z nikim przez telefon, a korespondować może jedynie z najbliższą rodziną. Podstawowymi zasadami nowicjatu są pokora, wyciszenie i wyrzeczenie.

Nowicjusz ma za zadanie swoją postawą wykazać, że zasługuje na miano pełnoprawnego członka społeczności, poza tym musi wykonywać proste prace porządkowe w dworku i w jego otoczeniu, czyli tak zwane dyżurki.

Nowicjat jest czasem, w którym powinno się odciąć od swojej przeszłości, oczyścić. Przez cały jego okres obowiązującym strojem są drelichy – jest to jeden ze sposobów na zrzucenie starej skóry. Bardzo często ubranie jest ważną częścią starej osobowości.

Drelich jest w Głoskowie bardzo ważnym symbolem – symbolem chęci zmian. Zobowiązuje on do szczególnie wytężonego wysiłku, jest czymś trochę podobnym do habitu mnicha.

Nowicjat trwa minimum trzy miesiące i kończy się oceną. Gdy jest negatywna, przedłuża się go o kolejny miesiąc, po którym następuje kolejna ocena, czasem jeszcze jedna i tak dalej.

Oceny są jedną z podstaw pracy terapeutycznej w Głoskowie, podobnie jak rozmowy na temat poszczególnych osób, potocznie określane jako sprawy. Po zakończeniu kolejnego etapu lub na koniec pełnienia jakiejś funkcji następuje ocena. Jest to okazja do rozmowy na temat postaw, stosunku do zasad, wartości. Podczas oceny wypowiedzieć się powinno jak najwięcej osób, starając się przy tym pokazać wady i zalety ocenianego pacjenta. Informacje podane podczas społeczności, czyli spotkania mieszkańców Ośrodka, mają służyć rozwojowi jednostki, dlatego wyrażanie nieprzychylnych opinii nie jest sposobem na dowalenie, ale pomocą. Członkowie społeczności są dla siebie jakby lustrem, czasem krzywym zwierciadłem, rzadko człowiek zdaje sobie sprawę z tego, jak postrzegają go inni. Podczas ocen można przekonać się o tym, co w kontaktach z ludźmi sprawia nam trudność, w jaki sposób możemy poprawić swoje funkcjonowanie. Wykonywanie zaleceń społeczności jest jedynym sposobem, dzięki któremu można dokonywać postępów podczas pobytu w Ośrodku.

Z zasady podczas terapii w Głoskowie pacjent najpierw musi nauczyć się słuchać uwag społeczności i wcielać je w życie. Z czasem jednak trzeba uniezależnić się od głosu opinii publicznej, mieć własne poglądy i zdanie. Bardzo często bezpośrednio po ocenie następuje wewnętrzny bunt. Niezwykle trudno jest się godzić z bardzo często surową opinią społeczności. Jednak im bardziej krytyczne są oceny, tym większa możliwość zmian i zysk z pobytu w Głoskowie.

Po pozytywnej ocenie z nowicjatu można zostać domownikiem, a więc gospodarzem Ośrodka, czy raczej domu w Głoskowie. Od tego momentu człowiek ma znacznie więcej praw i ponosi znacznie większą odpowiedzialność. Z czasem zaczyna także pełnić określone funkcje. Cały dom i gospodarstwo w Głoskowie są bowiem prowadzone przez osoby poddawane terapii. Funkcje, które temu służą, to: konserwator – dokonuje bieżące naprawy; kotłowy – zajmuje się kotłownią, ogrzewaniem dworku i pozostałych budynków; chlewniowy – opiekuje się zwierzętami, to znaczy krowami i świniami, ale także przygarniętymi do Ośrodka kotami i psem. Gospodarz zajmuje się dworkiem i jego otoczeniem. Nieco inna jest rola egzekutora – jest odpowiedzialny za wykonywanie dociążeń. Te funkcje pokazują, w jaki sposób człowiek wywiązuje się ze zobowiązań. Kolejne funkcje umożliwiają sprawdzenie, w jaki sposób buduje się relacje z ludźmi. Są to: relewista, czyli szef kuchni – z pomocą trzech kuchcików przygotowuje posiłki dla społeczności; kierownik pracy – dba o wykonywanie niezbędnych dla Ośrodka prac; kierownik Służby Ochrony Monaru (SOM) – wraz z trzema członkami SOM-u musi dbać o przestrzeganie zasad, a także opiekować się nowicjuszami. Wreszcie prezes – powinien mieć pieczę nad całą społecznością, być pośrednikiem pomiędzy kadrą a społecznością. Pełnienie każdej funkcji kończy się oceną. Wszystkie funkcje są okazją do ćwiczenia pewnych umiejętności, i to zarówno technicznych, jak i osobowościowych. Podczas przydzielania funkcji bierze się pod uwagę kilka aspektów – to, czy zadanie nie będzie dla funkcyjnego zbyt trudne oraz czy pomoże mu w rozwoju. O przydziale funkcji decyduje społeczność.

Innym ważnym ćwiczeniem są różnego rodzaju dociążenia. Warto podkreślić, że dociążenie nie jest swego rodzaju karą. Jeśli ktoś ma kłopoty z wypełnianiem zaleceń kadry i społeczności, jeśli jakiś element funkcjonowania w grupie sprawia mu trudność, dociążenie ma mu pomóc w zmianie takich zachowań. Najbardziej podstawowymi dociążeniami są godzinka – godzina pracy ponad standard – i zadaniówka – wykonanie określonego zadania. Inne, częściej stosowane dociążenia to: herbatki – obowiązek przeprowadzenia codziennie rozmowy z innym członkiem społeczności, lokaj – obowiązek wypełniania wszystkich poleceń współmieszkańców, na przykład zrobienia herbaty, umycia kubka, odkurzenia pokoju i tym podobne. Dociążeniami są także: dodatkowy nowicjat i obowiązek chodzenia w drelichu, budzenie rano ludzi czy prowadzenie rozgrzewki. Dociążenie jest dobierane do konkretnej osoby i czasem specjalnie dla niej wymyślane.

Ostatnim etapem pobytu w Głoskowie może być aspirantura. Aspirantem można zostać za zgodą społeczności. Z zasady przy okazji prośby o aspiranturę rozmawia się o całej drodze, którą dana osoba przeszła w Ośrodku. Aspirantura jest jakby świadomym nowicjatem – aspirant też ubiera się w drelich. Swoją postawą, zachowaniami, stosunkiem do ludzi ma przekonać społeczność, że jest już gotowy do normalnego życia poza Głoskowem. Po pozytywnej ocenie z aspirantury zostaje się monarowcem i można opuścić Ośrodek. Wiele osób jeszcze na jakiś czas pozostaje jednak w Głoskowie i stara się powoli budować na zewnątrz warunki do bezpiecznego powrotu, pomagając jednocześnie w pracach w Ośrodku. Pełnią w tym czasie rolę pośrednią pomiędzy kadrą a starszymi domownikami.

W Głoskowie panuje pełna abstynencja – nie wolno pić alkoholu, tak jest w większości ośrodków, ani palić – i pod tym względem jest to rzadkość. Wynika to z założenia, że jeśli ktoś nie jest w stanie odstawić papierosów, tym bardziej nie poradzi sobie z odstawieniem narkotyków. Ale przede wszystkim jest konsekwencją założenia, że ludzie opuszczający Głosków mają być całkowicie wolni, niezależni. Z nieco innych przesłanek wynika wprowadzenie abstynencji seksualnej (AS) – jeśli ktoś wchodzi w bliski, intymny związek w Ośrodku, niejako odsuwa się od reszty społeczności, bo większość swojej energii kieruje na budowanie tego związku i jego wewnętrzne przemiany kończą się. Norma pełnej abstynencji obowiązuje przez dwa lata po opuszczeniu Ośrodka (z wyjątkiem AS). Po tym czasie człowiek powinien być na tyle dojrzały, by samodzielnie określić, czy palenie lub picie alkoholu może być dla niego groźne.

Głosków nie byłby tym, czym jest, bez kadry – doświadczonej, stabilnej, spójnej i pełnej charyzmy. Jej trzon stanowią cztery osoby:

Ela Zielińska – osoba konkretna i zdecydowana, poza Ośrodkiem pracująca jako menedżer. Ma znakomite wyczucie tego, co jest normalne, bardzo dobrze wychwytuje nastroje poszczególnych osób i całej społeczności. Szczególną uwagę zwraca na pozornie nieistotne szczegóły.

Andrzej Zieliński – główny ideolog, lider Ośrodka. Potrafi w prostych, nierzadko ostrych słowach mówić o rzeczach ważnych. Jest strażnikiem wartości i tradycji Głoskowa.

Wojciech Koehne – osoba skromna i pozornie mało atrakcyjna. Ma jednak bardzo dużo ciepła i ogromne skłonności do celnych szyderstw.

Janusz Izdebski – stara się stymulować rozwój intelektualny i prostować sposób myślenia większości ludzi. Daje bardzo dużo ciepła i okazuje prawie bezgraniczną cierpliwość.

Pierwsza trójka zaczynała pracę w Głoskowie jeszcze w 1978 roku razem z Markiem Kotańskim, Janusz jest związany z Ośrodkiem od kilkunastu lat. Mimo swojej odmienności potrafią tworzyć bardzo zgrany, znakomicie uzupełniający się zespół, ze swoich różnic czyniąc atut. Kiedy Ela wyłapie czyjeś błędy, Andrzej zagrzmi na ich temat ideologicznie, Wojtek wyszydzi, a na koniec Jaś pocieszy. Czasem te role nieco się zmieniają.

Niewątpliwą siłą kadry jest fakt, że wszyscy pracują poza Ośrodkiem z ludźmi niemającymi nic wspólnego z narkomanią. Gdyby kontaktowali się na płaszczyźnie zawodowej wyłącznie z uzależnionymi, z czasem mogliby zobojętnieć na różnego rodzaju nienormalne, typowo narkomańskie zachowania.

I

Kolejny raz, drugi, może trzeci, usłyszałem: „wstajemy, biegamy”. Nie miałem najmniejszych wątpliwości, gdzie jestem ani co się dzieje. Byłem w Monarze i musiałem szybko ubrać się w dres i iść na rozgrzewkę. Przed dworkiem powoli zbierało się kilkanaście osób. Dwieście, może trochę więcej metrów, które biegliśmy pod chlewnię, kosztowało mnie sporo wysiłku – mięśnie miałem sztywne po wczorajszej pracy. Robiąc skłony i wymachy, czułem, że mój organizm odzwyczaił się od wysiłku. W końcu wczoraj nie pracowałem specjalnie ciężko, a miałem problemy z przebiegnięciem się pod chlewnię i z powrotem. Bieganie stawało się dla mnie jeszcze jednym powodem niezadowolenia z siebie. Kiedyś swobodnie przebiegałem maraton – na tyle, na ile szeregowy tupacz może swobodnie pokonać taki dystans. Teraz nawet kilkaset metrów stawało się problemem. Bieganie było dla mnie jednym ze sposobów doświadczania wolności. Kiedy w miarę wybiegany, dobrze rozgrzany cieszyłem się przewijającą się drogą – obrazem lasu, śpiewem ptaków, wtedy właśnie czułem się wolny. Teraz czułem złość na siebie – za swoją słabość, bezradność. Nie było mi szkoda pieniędzy wydanych na branie, byłem zły za stracony czas i zdrowie. No i o to, co zrobiłem swoim bliskim.

Kilka minut później przebrany w drelich czekałem w kominkowej na odprawę. Kominkowa, bo jest tam kominek, to pomieszczenie, przez które trzeba przejść, wchodząc i wychodząc z dworku, jest dość duże, by zmieściła się w nim cała społeczność Ośrodka. Wieczorami siedzieli tam wszyscy poza amatorami telewizji. Kiedy przed wejściem odezwał się dzwon, ucichły rozmowy – odprawa rozpoczynała kolejny dzień. Dla niektórych setny czy pięćsetny w Głoskowie, dla mnie drugi pełny dzień. Kierownik pracy powiedział, kto co będzie robił, później zaczęła się litania zgłaszanych przewinień i rozliczających się z nich funkcyjnych:

– Nie sprawdziłem się.

– Pamiętaj, żeby się sprawdzić.

– Nie posprzątałem po pracy.

– Godzinka.

– Nie zgasiłem światła.

– Godzinka.

Słuchałem tego z lekkim zainteresowaniem, trochę zastanawiając się, jak tu przetrwam. Nie znałem tutaj jeszcze nikogo, ale wiedziałem, że będę przez kilka miesięcy skazany na ICH towarzystwo. Przyjechałem na góra pół roku. Co prawda terapeuta powiedział, że pełny cykl trwa rok, ale ja przecież wiedziałem lepiej, ile jest mi potrzebne. Niby byłem świadomy, na czym polega to, co dzieje się w Ośrodku, ale być poddanym takiemu rygorowi, to zupełnie inna sytuacja.

Patrzyłem na ludzi, zastanawiając się, co tak naprawdę o mnie sądzą, trochę też myślałem o tym, jacy są w rzeczywistości. Pierwszego dnia przez chwilę rozmawiałem z Turkiem, poza tym sporo rozmawiało się przy pracy. W Głoskowie uczyłem się przede wszystkim słuchać. Nie było to łatwe dla kogoś, kto zarabiał, głównie mówiąc.

Jedzenie było niezłe, a ja jadłem ogromne ilości i tyłem w oczach. Przez całe dorosłe życie ważyłem poniżej siedemdziesięciu kilogramów. Najpierw bawiłem się w sport – biegałem, a to nie sprzyja powstawaniu nadwagi. W rekordowym momencie ważyłem sześćdziesiąt trzy kilogramy. Później już biegałem po mieście za towarem. Trudno powiedzieć, czy bardziej dzięki bieganiu, czy towarowi, ale trzymałem linię – ważyłem sześćdziesiąt kilka kilogramów. Od pierwszego dnia słyszałem, że z całą pewnością przybiorę na wadze, bo pierwsze postępy w leczeniu objawiają się właśnie tyciem. Z uporem powtarzałem, że nie chcę tyć, i jadłem, bardzo szybko i bardzo dużo. Na śniadanie od dziesięciu do piętnastu kromek chleba z tym, co było – z serem, wędliną, marmoladą i wszystkim, co mogłem znaleźć na stole.

Praca – taka jak zawsze, niespecjalnie ciężka, ale gdyby wykonywać ją w samotności, okazałaby się bardzo monotonna, na przykład przebieranie ziemniaków – fizycznie nie jest to żaden wysiłek, tyle że czasem trzeba przesypać kartofle do worka i poprzestawiać worki, ale robienie tego przez pół dnia byłoby koszmarnie nudne. Do chlewni chodziło jednak kilka, może dziesięć osób i przy okazji przerzucania ziemniaków można było sporo rozmawiać. Wcześniej, rozmawiając z ludźmi, przede wszystkim mówiłem. Tutaj musiałem przede wszystkim słuchać, słuchać ludzi nieraz dwa razy młodszych od siebie i uczyć się tego, co starali się mi przekazać. Przy ziemniakach było nas kilkoro nowicjuszy, w tym dwoje zupełnie świeżych – ja i Ewa, dziewczyna, która przyjechała do Głoskowa trzy tygodnie przede mną.

Cały czas, przy wszystkich możliwych okazjach, słyszałem o założeniach nowicjatu i obowiązkach nowicjuszy. Teraz też siedzący obok mnie chłopak, który mieszkał ze mną, zaczął mi tłumaczyć, jakie są założenia nowicjatu – pokora, wyrzeczenie i wyciszenie. Właściwie wyglądało to jak w zakonie – najpierw nowicjat, czas, kiedy praktycznie aspiruje się tylko do bycia prawdziwym gospodarzem i nie ma się zbyt wielu praw. I nauka godzenia się z tym, co nas spotyka. Słuchałem o tym, że domownik ma zawsze rację i jeśli każe mi grabić liście drugim końcem grabi, to widocznie tak jest lepiej, że nie powinienem zachowywać się głośno, że w nowicjacie nie wypada mi się śmiać, śpiewać, tańczyć. Miałem być jak mnich spokojny, wycofany, rezygnujący ze wszystkiego, co nie jest mi niezbędne. Słuchałem. Z większością rzeczy się zgadzałem, wątpliwości zostawiałem dla siebie. Przez cały czas marzłem – zbyt mała ilość tłuszczu. Jedną z cnót nowicjusza jest unikanie próśb – nie wypada prosić, żeby pozwolono ci włożyć bluzę pod drelich. Inna sprawa, że Buba, która była z racji funkcji opiekunką nowicjuszy, szybko zorientowała się, że może być nam za zimno, i zapytała, czy nie potrzebujemy bluz.

Po drugim śniadaniu trochę się przetarło – ruszyliśmy w pole zbierać to, co zostało jeszcze po wykopkach. Zawsze trzeba sprawdzić, jak wiele zastało na polu, szczególnie dlatego, że Ośrodek nie ma kompletu maszyn rolniczych. Zaczęło się mozolne wygrzebywanie resztek ziemniaków z bruzd i znoszenie ich do worków, i kolejne rozmowy. Właściwie z tego czasu najlepiej pamiętam bunt, który we mnie wzbudzała konieczność przyznania się przed sobą, że wszystko, co do tej pory robiłem w życiu, było złe, bo gdyby było inaczej, nie brałbym. A przecież miałem wiele rzeczy, z których mógłbym być dumny, które robiłem dla innych. Jak ktoś może zakładać coś takiego? Teraz, z perspektywy czasu, wiem, że była to prawda – wtedy musiałem odrzucić całe swoje życie; dopiero całkiem otrzeźwiawszy, mogłem zacząć się zastanawiać, co jest dla mnie dobre, a z czego lepiej byłoby zrezygnować.

Trochę rzucały mną worki pełne ziemniaków. Sporo mi jeszcze brakowało do stwierdzenia, że jest już ze mną całkiem w porządku. Mimo zapewnień na przyjęciówce nie byłem całkiem odtruty i to też mnie trochę kosztowało. Poza tym przez szereg lat nie pracowałem fizycznie, nie ćwiczyłem. Czasy, kiedy zajmowałem się sportem, zostały daleko za mną. Po nowicjacie, kiedy nie pełniłem funkcji związanej w jakiś sposób z pracą, nie byłem chlewniowym czy gospochem, z zasady miałem do wykonania może nie najcięższą, ale najbardziej niewdzięczną pracę. I to był jeden z czynników, które dały mi bardzo dużo sił.

Po obiedzie tak dla relaksu pograbiliśmy sobie jeszcze trochę – może z półtorej godzinki. Dworek jest położony w małym parku i jesienią jest tam co grabić – w Ośrodku zawsze dba się o zajęcie dla ludzi. Po pracy nowicjusze robią dyżurki, a kiedy mają już to za sobą, dzieje się coś innego – jakiś spacer, ping-pong, piłka, siatkówka, rowery, zimą hokej i łyżwy.

Dyżurki trochę mnie irytowały – zamiast wziąć odkurzacz, zmiotką sprzątałem wykładziny. Zastanawiałem się, jaki to ma sens. Z drugiej strony był to dla mnie czas, kiedy przez chwilę mogłem pobyć całkiem sam. W pracy, na spacerze, nawet siedząc w kominkowej, jeśli choćby na chwilę oddaliłem się, ktoś błyskawicznie zwracał mi uwagę – nie idź sam, nie zawieszaj się, nie gadaj sam z innym nowicjuszem.

Robiłem dyżurek i myślałem nad sensem tego wszystkiego. Po co mam tu siedzieć i mozolnie, metr po metrze zamiatać zmiotką korytarze? Z kominkowej słyszałem Dżem i zastanawiałem się, ilu z moich kolegów mających nie mniejszy problem ode mnie przetrwałoby to. W drelichu, na kolanach szukałem sensu w tym, co robić musiałem.

Robiłem też przegląd tego, z czym przyjechałem do Głoskowa. Z całą pewnością z poczuciem pustki i straconych szans. W domu zdarzały mi się dni, kiedy miałem ochotę tylko usiąść gdzieś w kącie i popłakać. Zresztą próby samobójcze nie biorą się w końcu z niczego. Kiedy w przeddzień wyjazdu do Ośrodka rozmawiałem z jednym z przyjaciół, powiedziałem, że nie oczekuję już niczego specjalnego od życia, że wszystko, co najlepsze i najradośniejsze, mam już za sobą. Czułem pustkę i lęk. Wiedziałem, że bez jakichś zmian w moim charakterze, sposobie życia, nie jestem w stanie wytrwać w abstynencji, ale bardzo się tego bałem.

Bardzo chciałem kogoś kochać i być kochanym, robić znowu jakieś fantastyczne dla mnie rzeczy, ale nie bardzo wierzyłem, że może być tak jak wcześniej. Nie potrafiłem przyjąć, że skutkiem zmian, jakie spowoduje we mnie Ośrodek, może być bardziej radosne, kolorowe życie. Cały czas wracały do mnie myśli o tym, jak to ludzie latami leczyli się z tego, że byli na terapii w Monarze. Myślałem o niszczeniu, o pełnej destrukcji osobowości. Bałem się zewnętrznej presji i utraty wolności, prawa do decydowania o tym, co się ze mną stanie.

Właściwie przez cały czas szukałem powodów, dla których to, co robię, jest dobre, sensowne i uzasadnione. Dlaczego więcej będę miał z tego, że zrobię dyżurek za pomocą zmiotki, a nie odkurzacza, że będę ubierał się w drelich i wykonam nie do końca przemyślane polecenie jakiegoś domownika, że nawet przyjmę dociążenie za coś, czego ewidentnie nie zrobiłem? Przeczuwałem, że to wszystko da mi siłę, że wszystko, co dzieje się w Ośrodku, jest dla mnie, a nie przeciwko mnie. Gdybym nie myślał w taki sposób, albo bardzo szybko bym wyjechał, albo stracił cały ten czas, a to byłoby jeszcze gorsze. W środku ciągle grał jeszcze lęk o to, jaki będę po tym, co wiele osób określało jako małą przepierkę mózgu. Nie lubiłem siebie takiego, jaki byłem, ale okropnie bałem się zmian.

Wieczorem była społeczność – zawsze strasznie irytowało mnie, kiedy ludzie mówili o tym „spółka” albo jakoś tak. Społeczności to tak naprawdę powód, dla którego jest się w Ośrodku. Cała reszta jest tylko po to, żeby na społecznościach było o czym rozmawiać. W terapeutycznej powinno się mówić tylko prawdę i słuchać wszystkiego, co mówią o nas inni. Społeczność prowadzona przez każdego z terapeutów ma nieco inny klimat, ale tego jeszcze nie wiedziałem. Moja pierwsza społeczność zaczęła się od lekkiego prztyczka od Eli, kierowniczki Ośrodka, wymierzonego po to, żebym za bardzo się nie wymądrzał, a trochę dlatego, że „zapomniałem” powiedzieć na przyjęciówce, że napisałem książkę o narkotykach. Dalej zaczęły się oceny, przyjęciówka Pirka – chłopaka, który przyjechał tego dnia po obiedzie, takie bieżączki.

Nie potrafię powiedzieć, komu z kadry Głoskowa zawdzięczam najwięcej. Cała Wielka Czwórka – Ela, Andrzej, Pan Wojtek i Jaś – tworzy zespół, który jest całością. Od każdego z nich dostałem bardzo wiele, także ciepła i wsparcia. Brałem od nich pełnymi garściami – to, co mówili na społecznościach i poza nimi. Tak naprawdę zacząłem z nimi rozmawiać dopiero po kilku miesiącach, a na razie tylko czasem słuchałem.

Po społeczności miałem jeszcze jeden obowiązek – musiałem wyczyścić drelichy. Dla większości ludzi drelich to tylko szmata. Gorszy ciuch dla tych, którzy są w więzieniu, strój robola na budowie – według większości taka praca nie zasługuje na szacunek. W Głoskowie drelich to symbol – zdejmuję swoje prywatne ubranie, bo chcę zmienić skórę. Ubieram się tak, jak przez lata ubierali się tutaj ludzie walczący ze swoją chorobą, z własną słabością. Podczas pobytu w Głoskowie przez ponad sześć miesięcy chodziłem w drelichu i poza pierwszymi dniami dawało mi to siłę. To drelich mnie nosił, powodował, że czułem się zobowiązany do pewnej postawy. Czyszczenie go było trochę jak wieczorna modlitwa – czas skupienia, zastanowienia nad sobą i nad tym, co działo się przez cały dzień.

Na początku nowicjatu dużo myślałem o tym, co zostało za bramą, co będzie się działo, kiedy już wyjadę z Ośrodka. Uczyłem się dopiero, że trzeba żyć dniem dzisiejszym, a nie planami, nie wspomnieniami. Jedyne, na co mam wpływ, to to, co robię w tym momencie. Bardzo trudno jest w pozornej szarości pierwszych dni w Ośrodku znaleźć sens życia, powody do radości.

Kolejnym dniem była sobota. Sobota i niedziela w czasie roku szkolnego to w Głoskowie bardzo specyficzne dni. Wielu mieszkańców jedzie do Garwolina do szkoły, zostaje dwóch–trzech domowników i większość nowicjuszy. W atmosferze spokoju zabrałem się do pracy, która przeważnie wywołuje w ludziach spory sprzeciw. Miałem wybrać wiaderkiem gnojówkę, wynieść ją na pryzmę i umyć opróżnione wannę i krąg. Niby nic, ale nieprzyjemnie jest babrać się w gównie. Są osoby, które z takiego powodu rezygnują lub boją się terapii. Kilka miesięcy później Pirek, wtedy jeszcze chlewniowy, napisał na tylnej ścianie: „lepiej teraz gównem śmierdzieć niż później w gównie się babrać”.

Wybrałem, umyłem, trochę zalałem się przy okazji gnojówką. Nie było to dla mnie specjalnie bolesne doświadczenie – godziłem się na to, co mnie spotykało, a przynajmniej zaczynałem się godzić. Wkurzałem się, że jestem kimś czwartej kategorii. Kiedy ktoś powiedział, że nie przyzwyczaja się do ludzi, którzy w Ośrodku są krócej niż miesiąc, bo i tak wyjadą, stwierdziłem, że to bez sensu, bo w ten sposób mało kto będzie chciał zostać. Z czasem przekonałem się, że tak właśnie jest – kolejne osoby przyjeżdżały, były kilka godzin czy dni i jechały do domu albo od razu dalej ćpać. Oni chcieli, żeby ich leczyć, a tutaj oczekiwano od nich jakiegoś wysiłku, pracy nad sobą, starań. Po pewnym czasie dowiedziałem się, że prawie wszyscy byli przekonani, że w ciągu trzech–czterech dni wyjadę. A ja ciągle walczyłem.

Wieczorem była kolejna społeczność, tym razem z Andrzejem, liderem i osobą, którą bardzo wiele osób uważało za przewodnika duchowego. Tak na dobrą sprawę lider to właśnie człowiek, który swoimi poglądami, opiniami w sposób decydujący wpływa na społeczność, a wic jest właśnie swego rodzaju przewodnikiem duchowym. Ze społeczności z Andrzejem pamiętam bardzo wiele zdań, które wywarły na mnie ogromne wrażenie – takich mądrości, które jeszcze przez lata po wyjeździe z Głoskowa powinno się mieć w go wie. Może już na tej pierwszej społeczności usłyszałem z jego ust, że Głosków nie jest miejscem, w którym ludzie leczą się z narkomanii. Ludzie uczą się tu żyć szczęśliwie, godnie, być wolni i uczciwi. A że większość z nich kiedyś brała narkotyki, to zupełny przypadek. Jestem przekonany, że to prawda. Gdybym miał prowadzić beznadziejne życie – nieuczciwe, smutne, ograniczone przez zewnętrzny przymus i proste podniety, to już bym wolał brać, przynajmniej by mnie mniej bolało. Zresztą gdybym faktycznie nie potrafił żyć szczęśliwie, nie miałbym wyboru – brałbym z całą pewnością.

Społeczności z Andrzejem z zasady bardzo się przeciągały, rzadko kończyły się przed północą, ale było w nich tyle energii, że zupełnie nie czułem upływu czasu. Inna sprawa, że dla części osób to, co mówił Andrzej, było na tyle niezrozumiałe, że zmęczeni dniem zasypiali, bo co ich właściwie obchodziły rozważania na temat uczciwości, budowania relacji z ludźmi czy zasad, wartości obowiązujących w życiu. Wtedy też pierwszy raz usłyszałem słowo „proaktywność”.

Proaktywność to umiejętność pozwalająca mi być wolnym. To chwila zastanowienia pomiędzy bodźcem a moją reakcją. W życiu staram się być jak najbardziej proaktywny – panować nad emocjami, ważną decyzję podejmować po namyśle, opierając się na zbiorze moich wartości. Inna sprawa, że nie zawsze wiadomo, w którym momencie to, co robimy, w decydujący sposób wpłynie na nasze życie. Z czasem zacząłem sobie uświadamiać, że proaktywność jest źródłem wolności. Jeśli daję sobie czas na podjęcie decyzji, zastanawiam się nad tym, jakie będą dalsze skutki moich działań, mogę być wolny. Bez tego wszystkie moje działania byłyby prostym skutkiem zewnętrznych bodźców. Jak pies Pawłowa – na dzwonek zawsze bym się ślinił, na atak reagowałbym agresją. Zachowywałbym się jak zwierzę, podobnie jak większość ludzi.

Bardzo często organizowano jakieś zajęcie dla nowicjuszy – spacer, siatkówkę czy gry świetlicowe. Była to także okazja do rozmów. Mam wrażenie, że praktycznie wszystko, co dzieje się z nowicjuszami w Głoskowie, to okazja do bycia razem i bardzo często do wspólnych dyskusji. Któregoś wieczoru, grając w remika liczbowego, zacząłem rozmawiać z Bubą, kierowniczką SOM-u, czyli, jak to się żartobliwie mówi, „mamusią” nowicjuszy. Kiedy przyjechałem, Buba podobno odetchnęła, że wreszcie nie będzie najstarsza, i być może dlatego łatwiej było mi z nią rozmawiać. Zacząłem mówić o tym, jak bardzo dużo czasu straciłem w życiu i jak szybko chciałbym skończyć pobyt w Ośrodku. Uśmiechała się tylko i powtarzała, że z takimi rzeczami jak terapia w Głoskowie nie warto się spieszyć, że na początku też chciała wszystko robić jak najszybciej, ale teraz już się jej nie spieszy. Ja ciągle jeszcze wiedziałem swoje – mogę zrobić wszystko lepiej i szybciej niż reszta, w jakiś sposób czułem się inny, bardziej doświadczony. Nie potrafiłem pogodzić się z ciągle powtarzanym stwierdzeniem, że wszystko, co robiłem w życiu, było złe, bo doprowadziło mnie do brania narkotyków i w efekcie do Ośrodka. Później dowiedziałem się, że większość ludzi nadal była wtedy przekonana, że wyjadę.

Po trzech tygodniach czułem się w Głoskowie jak w domu. To był już mój dom. Kiedy pierwszy raz na dłużej wyszedłem poza teren Ośrodka – na pół dnia na grzyby – poczułem ulgę w momencie, w którym, wracając, przechodziłem przez furtkę. Wtedy zdałem sobie sprawę z tego, że kilkanaście hektarów, na których położony jest Ośrodek, to dla mnie strefa całkowitego bezpieczeństwa. Mimo że zawsze bardzo lubiłem las, jego spokój, atmosferę bycia jakby poza czasem, to wtedy ważniejsze stało się dla mnie poczucie bezpieczeństwa, które dawał mi Ośrodek. Zawsze, kiedy wracałem po dłuższym wyjściu czy wyjeździe z Głoskowa, szczególnie mocno uderzało mnie to, co w nim najcenniejsze – porządek, żadnych śmieci, petów, butelek po wódce. Cisza i atmosfera spokoju. Nikt się nie spieszy, nie ma hałasu, nie jeżdżą samochody. Nawet teraz, dojeżdżając do Ośrodka, cieszę się na widok dworku wyłaniającego się spoza drzew.

Po miesiącu na społeczności odbyła się pierwsza poważna rozmowa na mój temat. Wcześniej z powątpiewaniem przyjmowałem wypowiedzi w rodzaju: „jeśli ktoś nie ma spraw na społeczności, to się nie leczy”. Byłem pewny, że ja nie będę musiał mieć spraw. Gdzieś tam tkwiło we mnie przekonanie, że w stosunku do ludzi staram się być w porządku, że nie mam sobie nic do zarzucenia. Ja może nie miałem, ale ludzie byli innego zdania. Miałem za to nie całkiem zrozumiałe dla nich poczucie humoru – byli przekonani, że się ich czepiam, oceniam, jestem złośliwy. Pierwszy raz przekonałem się, że ważne jest nie tylko to, co robię i mówię, lecz także to, jak widzą i rozumieją inni. Nawet jeśli starałem się do kogoś po prostu uśmiechnąć, bywało, że inni dostrzegali w tym złośliwość. Zresztą tak jest w gruncie rzeczy wszędzie. Poza tym zupełnie bez refleksji złamałem dwie podstawowe zasady nowicjatu – zdjąłem bluzę od drelichu i włączyłem radio. Zachowałem się całkiem bezmyślnie. Dla wielu osób było to nie do pojęcia – jak na pozór inteligentny człowiek może, nie zastanawiając się, robić takie głupstwa. Tym razem obeszło się praktycznie bez dociążenia. Później musiałem przyzwyczaić się do kolejnych spraw, rozmów na swój temat. Wierzyłem i nadal wierzę, że jeśli ktoś po prostu przemyka przez Ośrodek bez większych zgrzytów, coś jest nie tak – jeśli jest taki fantastyczny, to dlaczego sobie nie radził? Albo gdzieś ukrywa to, jaki jest, albo razem z kolegami ustawiają społeczność w taki sposób, żeby ludzie mówili to, co trzeba, albo chowa się ze swoimi błędami tak, żeby widzieli je tylko ci, którzy nic nie powiedzą.

Wtedy też chyba po raz pierwszy usłyszałem, że wcale nie jestem mądrzejszy od innych osób będących w Ośrodku, a raczej głupszy, bo młodzi dużo wcześniej zorientowali się, co się dzieje, a ja potrzebowałem na to dużo więcej lat. I taka była w gruncie rzeczy prawda – zacząłem na nowo liczyć dni od momentu przyjazdu do Głoskowa. Ja miałem ich za sobą dopiero trzydzieści, a niektórzy przeżyli już ponad rok swojego nowego życia.

W pierwszej chwili zachowałem się tak jak większość ludzi – uznałem, że po prostu się czepiają. Ja mam rację a ludzie niech sobie gadają. Zazdroszczą mi tego wszystkiego, w czym jestem lepszy, i stąd cała gorycz, którą wylewają. W jakimś stopniu pewnie miałem rację, ale tylko dzięki takim sprawom nauczyłem się, jak się zachowywać, żeby inni odbierali mnie tak, jak chcę być odbierany, czyli w gruncie rzeczy, by widzieli mnie takim, jakim jestem. No i powoli uczyłem się słuchać.

Był już koniec listopada, kolejną sobotę spędzałem w kuchni. Kuchcikiem zostałem po dwóch tygodniach pobytu, bo byłem na tyle ekspansywny, że nikt nie obawiał się, że zamknę się w sobie i zniknę w zespole kuchennym. Zresztą zawsze jakoś tak wychodziło, że ludzie razem pracujący w kuchni później też spędzali ze sobą więcej czasu. Było nas w kuchni czterech. Szefem kuchni był Benek, mój opiekun, poza tym pracował tam jeszcze Carlos – kiedy przyjechałem, kończył trzeci miesiąc nowicjatu, po ocenie dostał jeszcze jeden na odrobienie pewnych zaległości – no i Artur, bodajże najmłodszy w Ośrodku, cały czas niepewny, ale bardzo ciepły i starający się jak najwięcej zrobić w Głoskowie. Właściwie wszyscy skończyli dobrze, co nie znaczy, że skończyli terapię, ale normalnie żyją, pracują, chodzą do szkoły. I mają w sobie dostatecznie dużo siły, by umieć rezygnować z łatwych przyjemności, czyli z pieniędzy, imprez, nowych rzeczy, z całego blichtru oferowanego przez świat.

Kolejna sobota, kiedy to z załogi kuchennej tylko ja nie szedłem do szkoły. Przy pomocy kolegów – nowicjuszy – i pod okiem Dziadka, który zastępował szefa kuchni, gotowaliśmy obiad. Znowu słyszałem rzeczy, jakich jako nowicjusz z całą pewnością nie powinienem słyszeć: że Ela stara się pozbywać ze społeczności ludzi, którzy myślą; że kolejny raz wzięła na dywanik tak zwaną opozycję, że ciągle się wszystkich czepia. To były rozmowy toczone niby przypadkiem w zaciszu kuchni. Bardzo często w taki sposób szukano kolejnych chętnych do prowadzenia „drugiego życia”. Na społeczności mówi się swoje, a myśli się i poza nią mówi coś zupełnie innego.

Coraz częściej spostrzegałem rzeczy, na które byłem na początku ślepy: że ludzie rozmawiają na różne zakazane tematy; że starszyzna chroni się nawzajem; że wiele rzeczy załatwia się po cichu przed społecznością, a w terapeutycznej chodzi tylko o to, żeby sprawę „przyklepać”. Dzień wcześniej prezes mówił o tym, jak X, któryś z pacjentów o długim stażu, złamał jedną z podstawowych zasad. Opowiadał o tym z oburzeniem, ale wystarczyło, że kilka osób zaczęło o tym rozprawiać i sprawa się rozeszła, tak jakby nic się nie stało. Nie bardzo wiedziałem, co to znaczy. W jakimś stopniu byłem jeszcze w stanie, w którym powinienem nosić na piersi kartkę z napisem: „na imię mam Wojtek, jestem w Monarze”, żebym w każdej chwili mógł sobie przypomnieć, kim i gdzie jestem. Teraz wiem, że jest prosty związek między tym, że X pojechał bez wiedzy kogokolwiek do Warszawy i nie poniósł żadnych konsekwencji, a tym, że nie bardzo radzi sobie w życiu, że popala papierosy i nie tylko papierosy, nie mówiąc już o piciu alkoholu. Dla kogoś z ulicy to nie jest żaden problem, dla ludzi po Głoskowie oznacza, że coś jest nie tak.

Niestety, jeśli w sobotę czy niedzielę szedłem do kuchni na pierwszą zmianę, to kiedy koledzy wracali ze szkoły, ja miałem do zrobienia jeszcze dyżurek. Niestety, bo mógłbym w tym czasie spokojnie pooglądać telewizję, czego za bardzo nie lubię, czy z kimś pogadać. Tego dnia jednak dyżurek bardzo dobrze mi zrobił. Miałem ponad półtorej godziny na układanie kurtek na strychu i na myślenie o tym, co jeszcze niedawno wydawało mi się takie oczywiste. Dopiero teraz powoli zaczynałem dostrzegać swoją naiwność. Bo niby dlaczego ludzie po przyjeździe do Głoskowa nagle mieliby stawać się aniołami? Jeśli norma jest taka, że większość spraw załatwia się tak, żeby wyszło na nasze, myślę o normalnym życiu, to dlaczego nagle tutaj, gdzie nie trafiał w końcu kwiat młodzieży, z jakichś powodów miałoby być inaczej? Dlaczego chciałem wierzyć w bezinteresowną życzliwość ludzi? Przecież standard zachowań tam, za bramą, jest zupełnie inny. Jeśli ktoś był dla mnie serdeczny, zastanawiałem się, czy czegoś ode mnie oczekuje, czy może po prostu właśnie skończył obrabiać mi za plecami tyłek i stara się to jakoś zamaskować. Było wtedy we mnie sporo złości, ale powtarzanie monotonnych zajęć spowodowało, że jakoś się to wszystko oddaliło. Wierzyłem już trochę w to, że cały system i ideologia Głoskowa są dobre, tylko ludzie nie zawsze są w stanie wprowadzić je w swoje życie. Wcześniej, gdy pierwszy raz poczułem w sobie złość do innych mieszkańców Ośrodka, stało się tak, bo wierzyłem naiwnie, że Głosków jest swego rodzaju doskonałością, a okazało się, że jest tu także drugie, podziemne życie. Z czasem miałem okazję poznać również jego głębsze warstwy. Zrozumiałem też, że aby cały pobyt w Ośrodku miał jakikolwiek sens, tak musi być. Gdyby wszystko było doskonałe, nie można by było błądzić i tak naprawdę nikt nie uczyłby się dokonywać wyborów, nie potrafiłby sprzeciwiać się złu, które jest wokół niego. Po wyjściu z Ośrodka bylibyśmy całkowicie bezbronni.

Nie jest oczywiście tak, że teraz wydaje mi się, że byłem jedynym sprawiedliwym. Widzę, że ludzie popełniają błędy, łamią zasady i starają się unikać konsekwencji swoich zachowań. Jeśli chce się odwiedzać Ośrodek, przez dwa lata po jego opuszczeniu nie wolno łamać abstynencji alkoholowej ani nikotynowej. Gdyby mnie zdarzyło się coś takiego, z całą pewnością nie prosiłbym o nagięcie reguł dla mojego przypadku. Złamałem zasadę i powinienem ponieść tego konsekwencje. Tak samo było także w trakcie terapii w Głoskowie. W ten sposób ważniejsze staje się dla mnie przestrzeganie zasad. Omijając konsekwencje, pomagając innym unikać kary za błędy, w rzeczywistości osłabiam i siebie, i ich. Przez ogromną część życia uciekałem przed skutkami moich błędów. Sam przyjazd do Ośrodka był końcem ucieczki. Nie chciałem, żeby stało się to tylko chwilową przerwą.

Zaczęło się też kaptowanie mnie do różnych grup, choć lepsze było by tu określenie koterii. Kiedy zdecydowałem się porozmawiać o tym z Andrzejem, wydawało mi się, że będzie to spokojna rozmowa. I do pewnego stopnia miałem rację. Zaczął mi tłumaczyć, że tacy już są ludzie, że muszę się przed tym bronić. Jednym słowem, mieliśmy na ten temat bardzo podobne opinie. Podkusiło mnie w tym momencie, żeby wyrazić jeszcze jedną wątpliwość – byłem przekonany, że jest mi za łatwo. Wtedy usłyszałem: – Co, przychodzisz i mówisz, że jest ci za łatwo? To sobie Hegla do poduszki poczytaj! Co, mam ci dać pracę do dwudziestej czwartej? Wydaje ci się że jak inni skaczą pół metra wzwyż, a ty dziewięćdziesiąt centymetrów, to jesteś taki wspaniały? Zajmij się trochę innymi, postaraj się im trochę pomóc, a nie tylko myślisz o sobie...

Tak. Minęło ładnych kilka miesięcy, zanim zdecydowałem się na kolejną rozmowę z Andrzejem. Miał oczywiście rację, i to pod dwoma względami: jeśli było mi tak łatwo, to mogłem bardziej się zaangażować. No i jeśli coś było nie tak, jeśli z czymś sobie nie radziłem, zawsze zaangażowanie się w pomoc innym pomagało. Nie oczekiwałem za to wdzięczności, cieszyłem się, gdy moja pomoc okazywała się przydatna. Jest to bardzo dobra metoda, nie tylko w Ośrodku.

Przez cały ten czas toczyłem wewnętrzną walkę: niby wiedziałem, co powinienem robić, ale z drugiej strony kusiło mnie, żeby ułatwić sobie przetrwanie Ośrodka. Przecież mogłem tak jak wiele osób odwrócić głowę i powiedzieć: „to przecież nic takiego, co mnie to obchodzi”. Nie musiałem nic słyszeć, widzieć ani mówić. Jak dwie małpy Bruegla. Po ponadmiesięcznym pobycie Pepesz, chłopak, z którym wtedy mieszkałem, stwierdził po społeczności, że ma już wszystkiego dosyć, cały czas ma sprawy o to samo i chyba pojedzie do domu, bo ile można tak siedzieć w Ośrodku i nic. Pierwszą rzeczą, jaką zrobiłem rano, to powiedziałem o tym Benkowi, mojemu opiekunowi i bardzo dobremu kumplowi Pepesza. Wynikła z tego kolejna afera z Pepeszem w roli głównej, przez kilka dni nawet nie byliśmy w stanie ze sobą rozmawiać. Myślę, że tak jak każdy musiałem się opowiedzieć po którejś stronie – albo „sprzedać” kumpla i być w porządku w stosunku do zasad i społeczności, albo ukryć to, co się z nim działo, ale oszukać całą resztę. Po kilku tygodniach jakoś już byliśmy w stanie ze sobą rozmawiać. Powoli uczyłem się, że jeśli chcę budować rzeczywiście dobre życie, to tylko w oparciu o prawdę, uczciwość, zasady. Mój opiekun powtarzał mi wielokrotnie, że większość ludzi zdaje sobie sprawę, że wszystkich obowiązują reguły. Trudno jest natomiast przyjąć, że obowiązują one także mnie. Temu między innymi służy rytuał porannych odpraw – przyznawanie się do swoich błędów i pokorne przyjmowanie ich konsekwencji.

Wtedy też na którejś społeczności Andrzej opowiadał o mentalności głodnego i sytego. Kiedy głodny przychodzi na przyjęcie i widzi, że właśnie dzielą tort na szesnaście części, a on jest już osiemnastym uczestnikiem spotkania, zaczyna się przepychać, robi jakieś ruchy, żeby i dla niego starczyło. Syty spokojnie zastanawia się, czy ten tort to dobry pomysł, czy nie lepsze byłoby jakieś ciastko albo sałatka. A może to nie jest to przyjęcie? Być może zabrzmi to absurdalnie, ale znacznie częściej ludzie Zachodu mają mentalność głodnego – chcą jak najwięcej zarabiać, mieć większą firmę, droższy samochód, jeździć na dalsze wycieczki, tyle że przeważnie stają się z tego powodu bardziej nieszczęśliwi. Sam przez lata byłem takim właśnie głodnym człowiekiem. Zawsze było mi mało. Kiedy kończyłem maraton, byłem zły, że nie pobiegłem szybciej. Dosłownie we wszystkim, co robiłem, potrafiłem doszukać się jakichś wad, powodów do niezadowolenia. Nie cieszyłem się z tego, co mi się przytrafia, nie czekałem na to właściwe przyjęcie. Chciałem, żeby wszystko, co dobre, działo się tu i teraz. I żeby to było doskonałe. Bardzo długo trwało, zanim choćby w części pozbyłem się mentalności głodnego. Zacząłem się wtedy uczyć jeszcze jednej bardzo ważnej rzeczy: że „tak” i „nie” to słowa boskie, a wszystko, co pomiędzy, wszystkie te „tak, ale”, „owszem, tylko że”, „ale nie w tym przypadku”, to słowa szatana. Tyle że w życiu bardzo rzadko spotyka się ludzi stosujących tę zasadę. I nie myślę tu o politykach czy prawnikach, którzy żyją z naginania faktów do swoich potrzeb – nie przypadkiem po angielsku „prawnik” i „kłamca” brzmią podobnie. Prawie wszyscy mówią, że prawda i uczciwość to bardzo ważne rzeczy, ale... Dlatego właśnie w rzeczywistym świecie istnieje powszechne przyzwolenie na drobne i pozornie nieistotne oszustwa, ściąganie, dawanie w łapę konduktorowi czy „urywanie się” z pracy. Kiedy jest się w Ośrodku, wydaje się to takie proste, ale to tylko pozory – tam też bardzo łatwo iść na kompromisy.

Odzyskiwałem umiejętność cieszenia się prostymi rzeczami – tym, że kiedy szedłem do drewutni po drewno, księżyc był tak jasny, że rzucał ostre, wyraźne cienie i łąki jakby się skrzyły w księżycowym blasku, że słońce powoli wstawało, a także rozmowami z niektórymi ludźmi i prostymi posiłkami.

Z jedzeniem był jeden poważny problem – z tygodnia na tydzień moje drelichy zbiegały się wprost rozpaczliwie, nawet jeśli akurat nie były prane. W pasie przybyło mi ponad dwadzieścia centymetrów, a kiedy rano biegliśmy do chlewni, okazywało się, że te dwieście metrów to kawał drogi. Zgodnie z zapowiedziami tyłem okropnie, ale uznałem, że tak widocznie życzy sobie mój organizm, i czekałem na czas, kiedy zacznę tracić kilogramy.

Powoli godziłem się ze wszystkim, co działo się ze mną w Głoskowie. Kiedy wieczorem siadałem do czyszczenia drelichów, myślałem o tym, co robiłem w ciągu kończącego się dnia, co mi się udało, co mogłem zrobić lepiej. Wtedy pojawiała się myśl o tysiącach ludzi, którzy w tym samym miejscu toczyli taką samą jak ja walkę. Nie myślałem o tym, co zostało gdzieś daleko za mną. Pod koniec nowicjatu nawet śniąc, byłem w Głoskowie. Na jednym z zebrań nowicjuszy podczas rozmowy o pokorze powiedziałem, że pokora to także świadomość, że muszę być tu i teraz, że nie ma dla mnie innej drogi. Że to również świadomość tego, że jestem i zawsze będę niedoskonały. Ale przecież mogę żyć i być szczęśliwy mimo własnej niedoskonałości, choć oczywiście zawsze będę musiał pracować nad sobą, starać się zmieniać na lepsze.

Powoli tworzyłem związki z niektórymi ludźmi z Ośrodka. Uczyłem się rozmawiać o sobie, o swoich myślach, uczuciach, wątpliwościach. Miałem tego wszystkiego bardzo dużo. Po sześciu latach intensywnego zagłuszania uczuć heroiną bardzo trudno było znieść ogrom spadających na mnie emocji. Wracało poczucie beznadziejności, osamotnienia. Koszmarnie potrzebowałem i jednocześnie obawiałem się miłości. Często rozmawiałem o tym z moim opiekunem. Bardzo dobrze potrafił słuchać i, jak mi się wydawało, rozumiał moje uczucia.

Nierzadko jak na dorosłego mężczyznę zdarzało mi się płakać. W krótkim czasie musiałem odrobić kilkuletnie zaległości w tej dziedzinie. Ale, co szczególnie ważne, dużo częściej łzy płynęły z nadmiaru pozytywnych niż negatywnych uczuć – przy ważnych dla mnie rozmowach, w momentach, kiedy zdarzało mi się coś szczególnie dobrego.

Na którymś spacerze bardzo długo rozmawialiśmy z Ewą, zastanawiając się, kto z naszej grupy nowicjuszy zostanie na dłużej, być może do końca. Bardzo lubiliśmy się we trójkę właśnie z Ewą i Pirkiem. Byliśmy przekonani, że każde z nas dotrwa do końca. Stawialiśmy jeszcze na Czarnego – chłopaka, który na początku pobytu w Ośrodku stwierdził, że tylko palił trawę, więc nie jest narkomanem, ale na potrzeby terapii może się uznać za narkomana. Z czasem trochę zmieniłem swoją opinię o Siwym i Grubym, którego rodzice byli pierwszym małżeństwem w Głoskowie. Było bardzo dużo rzeczy, które łączyły mnie z częścią młodych ludzi. Z jednej strony to właśnie mnie było znacznie łatwiej ze względu na doświadczenie. Oni byli o wiele bardziej plastyczni. Ci, którzy nie starali się udowadniać sobie, że są ode mnie znacznie lepsi, sporo skorzystali na mojej terapii. A ja? No cóż, mój pierwszy szef powtarzał, że uczyć się trzeba od mądrzejszego, a nie od starszego. Bez wielu rzeczy, które dostałem w Głoskowie, byłoby mi teraz w życiu znacznie trudniej.

Jak ma się to wszystko do narkotyków? Czy nie lepiej po prostu nauczyć się kilku technik, takich jak asertywność, umiejętność unikania niebezpiecznych sytuacji? Niby tak, ale wielu moich znajomych kilka czy kilkanaście lat po terapii stara się uciekać przed zagrożeniem, jakim wciąż są dla nich narkotyki. Zamiast znaleźć wolność, znowu uciekają. Ja wolę żyć tak, żeby nie mieć ochoty na narkotyki, alkohol czy jakąkolwiek inną ucieczką – chodzenie w wysokie góry, nurkowanie czy bieganie maratonów. Nie chcę robić niczego zamiast, czyli po to, by uciekać przed pustką, samotnością, bezradnością czy kłamstwem.

Przez pierwsze trzy miesiące nie nauczyłem się być uczciwym, czyli tego, żeby nigdy nie kłamać. Nie stałem się pokorny. Zacząłem powoli wędrować w tym kierunku. No i przede wszystkim otrzeźwiałem – nie musiałem ciągle przypominać sobie, że to wszystko jest dla mnie, nie musiałem wciąż uświadamiać sobie, dlaczego to wszystko przechodzę. Trochę pokory już miałem. Słuchałem ludzi i wierzyłem im, miałem już trochę bliskich mi, przynajmniej na tyle, na ile to możliwe w Ośrodku, osób. Bardzo pomogła mi w tym asceza, którą po części sam wybrałem, a która po części została mi narzucona. Oczywiście z czasem zdałem sobie sprawę, że tylko to, co sam sobie jestem w stanie narzucić, jest coś warte. Uczyłem się nie reagować bezmyślnie na zewnętrzne bodźce. W Ośrodku szczególnie ważne jest przyjmowanie wskazówek, które dostaje się podczas społeczności. Jakoś oczywiste jest dla mnie to, że każdy w miarę poczytalny i starający się być w porządku człowiek będzie się buntował, kiedy usłyszy krytyczne uwagi pod swoim adresem – jak to, staram się, a oni tego nie dostrzegają? Zresztą często było tak, że do tego, co robiłem, dopisywano intencje, jakich nie miałem. Ale po pierwszym buncie godziłem się z często zupełnie absurdalnymi wskazówkami i robiłem to, co nakazywała mi społeczność. Na tym zresztą polega proaktywność – trzeba dać sobie trochę czasu na podjęcie decyzji i przystępować do działania po jakiejś refleksji. To jedyny sposób, by osiągnąć wolność. Wtedy zaczynałem powoli, mozolnie do niej dążyć. Wciąż jestem na tym etapie. Cały czas muszę rozwijać swoją samoświadomość, wyobraźnię i wolną wolę – tak żebym, podejmując wszystkie działania, wiedział, do czego mogą mnie doprowadzić. A to jest właśnie proaktywność.