Opracowanie graficzne: Andrzej Barecki

Wybór ilustracji: Maciej Byliniak

Indeks: Janusz Tazbir.

Zdjęcie na obwolucie: Milena Zyga, ZA ZA Studio

Ilustracja na okładce: Uroczysty wjazd Michała Kazimierza Radziwiłła do Rzymu w 1679 r. Rysunek Stefana Della Belli

Materiał ilustracyjny został zaczerpnięty z następujących książek i źródeł: Władysław Łoziński, Polnisches Leben in vergangenen Zeiten, Georg Müller, Monachium; Władysław Łoziński, Zycie polskie w dawnych wiekach, H. Altenberg – Gubrynowicz i Syn, Lwów; Jan Stanisław Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVII, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa; Maria i Bogdan Suchodolscy, Polska. Naród a sztuka, Arkady, Warszawa; Polaków portret własny, red. Marek Rostworowski, Arkady, Warszawa; Biblioteka Narodowa, Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, archiwum Wydawnictwa Iskry

Copyright © by Wydawnictwo ISKRY, Warszawa 2006

Wydanie I 

ISBN 978-83-244-0085-0

Wydawnictwo ISKRY

ul. Smolna 11, 00-375 Warszawa

e-mail: iskry@iskry.com.pl

www.iskry.com.pl

Przygotowalnia: NOTUS, Warszawa

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

PRZEDMOWA

UWAGI WYDAWNICZE

PRZEDMOWA DO PIERWSZEGO I DRUGIEGO WYDANIA

PRZEDMOWA DO WYDANIA TRZECIEGO

ROZDZIAŁ PIERWSZY Zamki i pałace

I

II

ROZDZIAŁ DRUGI Dwory i dworki

I

II

ROZDZIAŁ TRZECI Ubiory i splendory

I

II

ROZDZIAŁ CZWARTY Dom i świat

I

II

III

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

PRZEDMOWA

Jak twierdzi Karol Kosek, najlepszy dziś znawca twórczości Władysława Łozińskiego, Zycie polskie w dawnych wiekach wywołało zachwyt porównywalny z przyjęciem, jakie spotkało Trylogię lub Quo vadis. Pierwszą edycję tej książki z września 1907 r. rozkupiono natychmiast, bo do 20 listopada. W następnym miesiącu ukazało się drugie wydanie. Niebawem też na autora posypał się deszcz zaszczytów. Jego nazwiskiem ochrzczono ulicę Lwowa, już 19 października 1907 r. Łoziński otrzymał dyplom honorowego obywatela stolicy Galicji, a 18 grudnia został powołany w poczet honorowych członków Towarzystwa Dziennikarzy Polskich¹. Wszystko to, zanim się jeszcze pojawiły pierwsze recenzje w poważniejszych periodykach. Jak widać, wystarczyły entuzjastyczne rekomendacje koryfeuszy życia umysłowego Galicji, którym był rozesłał egzemplarze autorskie.

Wśród gratulujących znaleźli się przedstawiciele najwyższych władz Cesarsko-Królewskiej Akademii Umiejętności, której Łoziński był czynnym członkiem już od r. 1890. Winszował sukcesu Stanisław Estreicher, który wcześniej w imieniu Komitetu Redakcyjnego Encyklopedii polskiej, wydawanej przez Akademię w Krakowie, zaproponował autorowi Prawem i lewem napisanie pracy do działu Historia. Encyklopedia była pomyślana bardzo ambitnie: miała liczyć aż 500 arkuszy druku i zostać opracowana przez około 150 autorów, najwybitniejszych specjalistów reprezentujących wszystkie zabory. Początek edycji przewidywano na r. 1908. Aż do zawieszenia działalności PAU (1952) starano się kontynuować wydawanie Encyklopedii. Z zaplanowanych 25 tomów, które miały odpowiadać 19 działom, ukazało się jednak wszystkiego tylko 9 tomów, obejmujących 6 działów².

Ku pewnemu zakłopotaniu redakcji Łoziński, nie czekając na ukazanie się pierwszych tomów Encyklopedii (wyszły one dopiero w r. 1912), ale za zgodą jej komitetu redakcyjnego, zdecydował się ogłosić Zycie polskie… jako dzieło w pełni samodzielne. W przedmowie do pierwszego wydania książki tłumaczył czytelnikom, że ukazuje się „nie na tym miejscu i nie w takich warunkach, wśród jakich pojawić się miała”. Autor stanął przed koniecznością wyboru: „albo skazać swoją przedwcześnie gotową pracę na pogrzebanie w tece, albo ogłosić ją drukiem, dopóki jeszcze odpowiada współczesnemu zasobowi historyczno-obyczaj owych źródeł”³. Inna sprawa, że także i w następnych edycjach Życia polskiego…, które wyszły jeszcze za życia Łozińskiego (zmarł 20 maja 1913 r.), nie poczynił w pierwotnym tekście żadnych zmian, uzupełnień czy poprawek.

Nie wydaje się także, aby manuskrypt Życia… przechodził przez recenzję wewnętrzną. W każdym razie Łoziński nie wspomina o tym w żadnej z przedmów, w które był zaopatrzył kolejne wydania książki. Jak wiadomo, ostateczny kształt większości dzieł nieraz dość znacznie odbiega od pierwotnie nakreślonych konspektów, zwłaszcza gdy nie zostały one ułożone przez samego autora. Tak było i w przypadku Łozińskiego. Ogłoszony dwa lata przed ukazaniem się Życia polskiego… plan Encyklopedii zakładał, iż w dziale XIV, zatytułowanym Obyczaj, wieki XVI-XVIII zostaną ujęte w następujących pięć rozdziałów: życie dworskie (1,5 ark.), mieszkania, ubiory, sprzęty, życie szlachty w domu i poza domem (4 ark.), świat szkolarski (1 ark.), życie mieszczańskie (1,5 ark.) i wreszcie życie chłopskie (2 ark.)⁴. Tymczasem Łoziński zupełnie inaczej podzielił swą książkę, która notabene liczy circa 18, a nie, jak wynikałoby z konspektu, 10 arkuszy.

W rozdziale pierwszym (Zamki i pałace) opisał siedziby i dwory arystokracji, w drugim (Dwory i dworki) szlacheckie domostwa, w trzecim (Ubiory i splendory) stroje oraz klejnoty magnatem, karmazynów i zamożniejszego ziemiaństwa. Rozdział końcowy (Dom i świat) poświęcił życiu rodzinnemu, przyjęciom i bankietom, sposobowi spędzania wolnego czasu, wreszcie podróżom po kraju i wyjazdom za granicę. Obyczajem mieszczańskim, a tym bardziej chłopskim, w ogóle się nie zajął, środowiskiem „żaków” tylko ubocznie, głównie przez pryzmat strat i korzyści, które przynosiły wyjazdy na obce uniwersytety.

O ile jednak recenzenci wytykali Łozińskiemu pominięcie „plebejskiego” świata, to żaden z nich nie zwrócił uwagi na tak radykalne odstąpienie od „konspektu” zawartego w programie AU. A przecież recenzji tych ukazało się sporo, i to zarówno w pismach codziennych, jak i w naukowo-literackich miesięcznikach czy kwartalnikach, po pojawieniu się pierwszych wydań, a więc w latach 1907-1908, i po ukazaniu się ozdobnej luksusowej edycji w r. 1912⁵. Lwia część była pisana w stylu, w jakim dziś recenzji raczej nie zwykło się pisać. Sprowadzały się bowiem w głównej mierze do mniej lub bardziej gruntownego streszczenia zawartości dzieła, przetykanego komplementami. Niemal wszyscy recenzenci powtarzali z aprobatą końcową refleksję Łozińskiego o tym, iż w rzeczywistości granica między światem staropolskim a obecnym pozostała płynna „i nie byłoby to może niewdzięczne zadanie dla historycznego badacza-psychologa wykazac, jak tej przeszłości jesteśmy już dalecy i jak jeszcze bliscy”⁶. Po uważnej lekturze wszystkich recenzji znalazłem w nich zaledwie kilka poważniejszych zastrzeżeń dość nierównej wagi. Pierwsze z nich dotyczy faktu, że książka Łozińskiego przynosi mniej, aniżeli obiecuje jej tytuł. Autor zajął się bowiem głównie światem szlacheckim, brak natomiast ukazania „ jak wyglądał, żył i myślał polski chłop i rzemieślnik”, co zauważył Michał Janik w r. 1907⁷. Podobną opinię znajdujemy u Aleksandra Brucknera, który choć nazwał książkę Łozińskiego mistrzowskim obrazem, to jednak przyznawał, iż, jest to właściwie «życie pańskie siedemnastowieczne^. Autor innych warstw albo wcale nie tykał, albo mało je uwzględniał”⁸. To samo, po przeszło pół wieku, wytknie Łozińskiemu Irena Turnau, pisząc, że naszkicowany przez niego obraz obyczajów staropolskich „dotyczy jedynie magnatów i zamożniejszej szlachty, nie wspomina się nawet o tym, że istnieli w dawnej Polsce także mieszczanie i chłopi”⁹. Ich pominięcie było tym bardziej dziwne, iż Łoziński należał do wielbicieli, chwilami nawet bezkrytycznych, kultury mieszczańskiej. W Prawem i lewem stale przeciwstawiał ją obyczajom szlacheckim, którym nie szczędził słów nagany. Pod tym względem Kitowicz góruje zdecydowanie nad Łozińskim, skoro „obyczajom chłopskim” zamierzał poświęcić osobny rozdział. (Pracę nad nim przerwała śmierć plebana z Rzeczycy).

Z taką postawą autora wiązał się ściśle wysunięty przez Janika zarzut pominięcia ujemnych cech kultury, którą dziś nazwalibyśmy sarmacką. A mianowicie panoszenia się zabobonów i fanatyzmu przy pozorach niezmiernej bogobojności. Zdaniem krytyka nad umysłowością szlachecką panował „kańczug, wiara w czary i kalendarze z gusłami” oraz „w klamkę pańską”, przez co umysłowośc ta musiała stawać się „cudacką, niedobrą i barbarzyńską”. Notabene Janik, liberał i wolnomyśliciel, stale skłócony z władzami szkolnymi, był także nader aktywnym działaczem politycznym (m.in. jako członek Polskiego Stronnictwa Postępowego¹⁰), co musiało wpływać na ostrość jego sądów i kierunek krytyki.

Trudno wszakże nie przyznać pewnej racji jego wywodom. Nie skłoniły jednak Łozińskiego do poczynienia jakichkolwiek zmian w tekście, już to dlatego, że wymagałyby one dużego wkładu pracy pisarskiej, już to z uwagi na fakt, iż Życie polskie… w swym bardziej sprawiedliwie rozdzielającym światła i cienie kształcie nie zyskałoby tak wielu zwolenników po obu stronach politycznej barykady. A tymczasem, jak słusznie przypomina Kosek, z jednakową aprobatą odczytywali je zarówno postępowi, jak i konserwatywni krytycy. Pierwsi widzieli w książce Łozińskiego „surowy, lecz słuszny sąd nad przeszłością” oraz „posępne memento dla teraźniejszości”, stwierdzając z satysfakcją, że Łoziński „więcej nam grzechów niż cnót szlacheckich odsłania”. Drudzy natomiast ujrzeli w Życiu polskim. apoteozę świetnej przeszłości Polski szlacheckiej, a zarazem rodzaj ekspiacji „za ponury obraz szlacheckiego państwa” zawarty w Prawem i lewem¹¹.

Tak czy inaczej w żadnym z wydań Życia polskiego… nie znalazła się kartka, na której Łoziński wyraził swój wysoce krytyczny osąd o sarmatyzmie. Czytamy na niej m.in., że próżniactwo, ów główny rys życia szlacheckiego, było zasadniczą przyczyną wszystkich naszych wad, a nawet i samego upadku Rzeczypospolitej. Kartka ta miała zostać włączona do trzeciej edycji (1912) Życia., lecz autor ostatecznie zrezygnował z tego zamiaru. Zachowała się w Archiwum Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie odnalazł ją Kosek¹².

Na łamach „Pamiętnika Literackiego” Antoni Prochaska wytykał Łozińskiemu brak ściślejszej korelacji opisywanych zjawisk obyczajowych z konkretnymi datami czy choćby epokami¹³. Po 20 latach podobny zarzut podniesie (i rozwinie) Władysław Konopczyński, który również Janowi Stanisławowi Bystroniowi zarzucił, iż „robi uogólnienia na obszarze kilku wieków, nie zaznaczając wyraźnie, które objawy należą do której epoki, dlatego w jego książce nie widać właściwych Dziejów [obyczajów] zmieniających się w czasie”¹⁴.

Prochaska miał także za złe Łozińskiemu, iż panujące na Rusi stosunki, tak plastycznie opisane w Prawem i lewem, zbyt często przenosi na teren całej Rzeczypospolitej. Pod tym względem zresztą Życie polskie… jest od strony podstawy źródłowej, czerpanej w znacznym stopniu z akt grodzkich i ziemskich czy postanowień sejmikowych Rusi Czerwonej, poniekąd wtórne w stosunku do Prawem i lewem. Autor niewiele się chyba przejął tym zarzutem, podobnie jak i przytoczeniem przez Prochaskę licznych ustaw antyzbytko-wych, wydawanych przez sejm szlachecki, co obalało jego tezę, jakoby w Rzeczypospolitej nie istniały tak pospolite w innych państwach leges sumptuaria¹⁵. Jak jednak wynika i z moich badań, rację miał w tym przypadku raczej Łoziński. Anonimowy autor pisał bowiem w r. 1607 wprost, że ustawa antyzbytkowa, taka jak gdzie indziej istnieje, przydałaby się i w Polsce „ jeno w takiej wolności szlacheckiej z trudnością przyszłoby ustanowić ją”¹⁶.

Recenzenci, zafascynowani barwnością nakreślonej przez Łozińskiego panoramy oraz malowniczością jego stylu, nie zwracali wszakże większej uwagi na takie czy inne potknięcia. Niepotrzebnie więc, uprzedzając wszelkie ewentualne ataki i zoilowe krytyki, pisał w liście do historyka sztuki i profesora UJ Mariana Sokołowskiego (1839-1911): „Ja sam bardzo niekontent jestem z tej książeczki [to jest z Życia polskiego…], jak Czcigodny Pan wiesz, powstała ona wskutek podjęcia się przeze mnie w słabej czy lekkomyślnej chwili zadania, przy którym podyktowano mi z góry temat, termin i objętość, a pojawiła się drukiem w chwili zniecierpliwienia, kiedy po trzykrotnym odraczaniu terminu publikacji straciłem wreszcie wiarę, aby się doczekała ogłoszenia w takiej jeszcze porze, w której stała na wysokości źródeł”¹⁷.

Wbrew tym zastrzeżeniom, nie w pełni chyba szczerym, Leonard Lepszy chwalił Życie polskie… w stylu, jakiego zwykł był w tym dziele używać i sam jego autor. „Niezrównana książka – pisał Lepszy. – Z jakimże animuszem iście szlacheckim napisana! Cóż za rozmaitość tematów, jak wyborne uchwycenie charakterystyki przeszłości.

Jak w kalejdoskopie przesuwają się przed nami dawne zamki i pałace, dwory i dworki, ubiory szlacheckie i splendory, dom i świat nasz szczerze polski, ale już niepowrotnie należący do przeszłości.

Autor to doświadczony, wiedzy wielkiej, zwłaszcza jeśli rzecz idzie o w. XVII. Wiadomości z życia szlacheckiego mnóstwo. […] Z autorem można się czasami nie zgodzie. Można nie podzielać jego zdania, kiedy pisze z lekceważeniem np. o rezultatach badań nad architekturą drewnianą w Polsce. Toć jednak nie przeszkadza, że książkę napisaną z niepospolitym talentem pisarskim nie czyta się, ale chłonie od początku aż do ostatniej stronicy. […]

Pan Łoziński ma swój styl własny rodowity, którym opowiada tak, jak gdybyś miał przed sobą wprost z XVII-go w. wziętego brata szlachcica, który opowiada dobrze zwidziane [?] sąsiedzkie zwyczaje, o których mówi według potrzeby i humoru, swawolnie lub rubasznie, to znów gładko i uczciwie. Autor stara się być szczerym. Mówi nie tylko o zaletach, mówi i o wadach, a tych było dużo, zda się zbyt dużo, skoro tego życia szlacheckiego tak smutny był koniec.

[…] Kobieta, salon polski, tytuły, pojedynki, tańce, wesela i pogrzeby, biesiady i sąsiedzkie figle, zabawy rycerskie i myślistwo, podróże po kraju i za granicą, wszystko to zajmuje niesłychanie, bo daje nam złudzenie prawdy i odnosimy wrażenie, jak gdyby autor żył w tych wiekach i o nich opowiadał”¹⁸.

Dodatkowym walorem książki była znakomita oprawa ilustracyjna, w którą zasłużony księgarz lwowski Alfred Altenberg (1877 – 1924) zaopatrzył był edycję z r. 1912. Jej klisze, zachowane w Drukarni im. W. L. Anczyca, wykorzystano jeszcze w wydaniu Życia polskiego… z r. 1958. Przed I wojną światową kolejne edycje tej książki były tłoczone w drukarni należącej do Łozińskiego. W podobną luksusową oprawę wyposażył Altenberg dzieła Kazimierza Chłędowskiego, Iliadę z ilustracjami Wyspiańskiego czy Króla Ducha w kompletnym wydaniu Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Większość tych prac była także drukowana u Władysława Łozińskiego. Drukarnia była jego własnością od 1 stycznia r. 1877 i zatrudniała (w r. 1890) aż 25 drukarzy i 6 uczniów, przynosząc właścicielowi spore dochody. Łoziński był w ogóle człowiekiem bogatym, dzięki czemu mógł zgromadzić spore zbiory dzieł sztuki, zwłaszcza z zakresu malarstwa, rzeźby, makat i wyrobów złotniczych. Dlatego też Antoni Knot zaliczył je w Bjlskim słowniku biograficznym do „najcenniejszych kolekcji prywatnych w zaborze austriackim”¹⁹. Towarzyszyła temu bogata biblioteka. W r. 1886 Łoziński nabył zaś majątek ziemski w Kuńkowcach nad Sanem w Przemyskiem. Mógł więc doskonale wydać Życie polskie… własnym sumptem, na czym by finansowo na pewno nie stracił.

Tak właśnie postąpił w przypadku Prawem i lewem.

Względy komercyjne sprawiały, że wydaniom luksusowym (a więc z natury rzeczy nietanim) Życia polskiego… towarzyszyły skromniejsze edycje, niektóre pozbawione nawet ilustracji oraz tłoczone na niemalże gazetowym papierze. Wystarczy porównać choćby wspaniałą edycję z r. 1912 z wydaniem, które tenże Altenberg oraz Gubrynowicz i syn ogłosili w r. 1921 (czyli zaraz po zakończeniu działań wojennych na ziemiach polskich) we Lwowie. A także z wydaniem paryskim Życia polskiego… z r. 1940. Jak również z edycją palestyńską (1946), którą zawdzięczamy Sekcji Wydawniczej Jednostek Wojska na Środkowym Wschodzie. Jest ono zaopatrzone w Objaśnienia wyrazów obcych oraz w ilustracje wzięte z niemieckiego przekładu dzieła Łozińskiego.

Ukazał się on w Monachium w r. 1918 pod tytułem Polnisches Leben in vergangenen Zeiten, w ramach „Polnische Bibliothek”, założonej tam przez poetę, wydawcę i mecenasa sztuki, Władysława Augusta Kościelskiego (1886-1933) oraz Aleksandra Guttrego (1877-1955), tłumacza, krytyka i znawcę literatury niemieckiej. Guttremu zawdzięczamy także przekład Życia polskiego… na niemiecki. Obszedł się on zresztą dość bezceremonialnie z oryginałem: w wielu miejscach poskracał radykalnie tekst, usuwając zwłaszcza wszystkie trudne do przekładu cytaty poetyckie. Tłumaczeniu brak jest jakiejkolwiek przedmowy, która by powiadamiała o poczynionych zmianach.

W swym sumiennym zestawieniu Kosek doliczył się do r. 1969 aż 18 wydań Życia polskiego…²⁰, do których należy dodać wspominane już jerozolimskie z r. 1946. Co najmniej pięć z nich wyszło za granicą. Trudno określić nakłady, ponieważ tylko w Polsce Ludowej podawano je na metryczkach książek (trzy powojenne wydania ukazały się w łącznym nakładzie 35 000 egzemplarzy). Pod względem liczby wznowień nie mogą więc konkurować z Łozińskim inne pozycje poświęcone kulturze staropolskiej, takie jak Dzieje obyczajów Bystronia (dotychczas pięć wydań), Dzieje kultury polskiej Brucknera (dotąd pięć edycji), nie mówiąc już o Encyklopedii staropolskiej tegoż autora (zaledwie dwa wydania).

Co zadecydowało o tej wyjątkowej popularności Życia polskiego…? Niewątpliwie w jakimś stopniu barwność stylu, zrozumiała u człowieka, który pisywał także udane powieści historyczne (Oko proroka, Skarb watażki). Beletrystyka i działalność naukowa były to w twórczości Łozińskiego dwie dziedziny „wzajemnie się uzupełniające”²¹. Nie bez znaczenia pozostawał dar syntezy, umiejętność panoramicznego przedstawienia obyczajów szlachty polskiej. Zdaniem Ireny Turnau właśnie „sugestywny obraz barwnego życia magnatów” był przyczyną niezwykłej popularności książki Łozińskiego, którą (podobnie jak Trylogię) pisano „ku pokrzepieniu serc”. Po piołunowej serii ponurych historii zaprezentowanych w Prawem i lewem otrzymywano poniekąd „odtrutkę”, coś w rodzaju kielicha staropolskiego miodu. Po r. 1939 czytelnikom na emigracji musiał odpowiadać malowniczy obraz dawnej Polski oraz dywagacje nad przyczynami jej upadku.

Ponieważ Łoziński, podobnie jak w Prawem i lewem, oparł się na później zaginionych lub dziś niedostępnych źródłach historycznych, więc na wiele jego ustaleń powołują się także współcześni nam badacze. Kosek przypomina, że wyjątki z Zycia polskiego. „wcielano do wypisów dla szkół średnich” od r. 1911 do 1929²². Dodajmy także, że i do wypisów Kultura polska, parokrotnie wydawanych pod redakcją coraz to innych osób. Obszerne fragmenty Życia polskiego… znalazły się także w aneksach do Wyboru poezyj Wacława Potockiego opracowanego przez Stanisława Adamczewskiego²³.

Zarysy dziejów polskiej kultury i obyczajów nie mają jakoś szczęścia do przekładów na języki obce. Jedynie tłumaczone na niemiecki fragmenty książki złożonej do druku przez Brucknera na krótko przed jego śmiercią (1939) doczekały się druku po wielu latach i to tylko w polskich czasopismach²⁴. Obszerny tom Bogdana Suchodolskiego przełożony na kilka, języków trudno uznać za dzieło w pełni udane²⁵. Z twórczości Łozińskiego przetłumaczone zostało tylko Życie polskie.. W przedmowie do Prawem i lewem raczej daremnie zachęcam wschodnich sąsiadów do przekładu tego dzieła²⁶. Łoziński, najniesłuszniej zresztą, zyskał tam bowiem opinię polskiego nacjonalisty. Jurij Andruchowycz określa Prawem i lewem jako dzieło tendencyjne, „bo napisane z typowo polskim skrzywieniem”²⁷. W wydanej w r. 1995 ukraińskiej encyklopedii historycznej Isajewycz pisze, że Łoziński tendencyjnie przekręcał cytaty, zwłaszcza w tłumaczonych przez siebie źródłach historycznych. Głosił pochwałę „misji cywilizacyjnej” pełnionej przez polską szlachtę i patrycjat na ziemiach ukraińskich, czemu nierzadko przeczą zebrane przez niego materiały²⁸. Tak więc szanse na ukraiński przekład Życia polskiego… są raczej nikłe.

Warto w tym miejscu przypomnieć, iż zgoła odmiennego w tej materii zdania była peerelowska cenzura, tak przecież wyczulona na wszystko, co mogłoby obrazić naszych wschodnich sąsiadów. W obawie przed ich reakcją wycinano całe fragmenty Dziejów obyczajów Bystronia, zawierające nieprzychylne sądy o Kozakach czy Moskwie (jako państwie) i Moskalach. Nie oszczędzano nawet tekstów źródłowych, usuwając m.in. z Polskiej satyry mieszczańskiej wiersze dotyczące Kozaków. W pamiętnikach Henryka Kamieńskiego (1813-1866) dokonano aż 26 ingerencji, wycinając w wydaniu z r. 1977 te wszystkie fragmenty, w których autor wyrażał się ujemnie o „Moskalach” i ich państwie²⁹. Tymczasem zarówno w Prawem i lewem (edycja z r.

1957), jak i trzykrotnie w PRL wznawianym Życiu polskim. (1959, 1964, 1969) nie dokonano żadnych ingerencji cenzuralnych. A to chyba o czymś świadczy!

Polscy recenzenci mieli za złe autorowi brak indeksu rzeczowego, którego Życie polskie… nigdy się nie doczekało. Co ciekawe, nikt nie upominał się o indeks osób, dodawany tylko do niektórych wydań (1907, 1958, 1964, 1969). Nie wytykano także braku przypisów; w przedmowie do trzeciego wydania Łoziński przyznawał wprawdzie, że „zaopatrzenie tekstu w noty i cytaty” (?) było programem wspomnianego wydawnictwa (to jest Historii obyczajów), choć chciano je ograniczyć jedynie do najniezbędniejszych. „W obecnym wydaniu tej pracy aparatu not i cytatów nie ma”, m.in. dlatego że „zbyt często już sam tytuł jakiegoś źródła wymagałby był więcej miejsca, niż go zawiera w książce szczegół zeń zaczerpnięty”³⁰. W podobny sposób, mianowicie bez odsyłaczy, były w II Rzeczypospolitej wydawane prace Glogera³¹, Brucknera czy Bystronia traktujące o dziejach kultury i obyczajów. Po dziś dzień zresztą są one wznawiane bez jakichkolwiek odsyłaczy. Współcześni nam badacze dziejów kultury poszli już odmiennym tropem, o czym świadczą choćby prace Marii Boguckiej czy Zbigniewa Kuchowicza, a ostatnio Obyczaje polskie od średniowiecza do czasów nam współczesnych pod redakcją Andrzeja Chwalby (Warszawa 2004).

Jak wielkie trudności dla przyszłych edytorów i odbiorców stwarza praktykowany przez Łozińskiego, Brucknera czy Bystronia system „bezodsyłaczowy”, może się przekonać snadnie każdy, kto weźmie na siebie trud zaopatrzenia dawnych książek w owe „fussnotki”. Przekonałem się o tym i ja, wydając w r. 2004 wspominane już Prawem i lewem. Dodatkową trudność sprawia fakt, iż wielu dawniejszych autorów przytaczało teksty źródłowe z pamięci, przekręcając niemiłosiernie nawet wiersze Kochanowskiego, Krasickiego czy Mickiewicza. Stara to tradycja, sięgająca aż XVI w., kiedy zwłaszcza wersety Pisma Świętego przytaczano z pamięci. Ponadto Łoziński opierał się na XIX-wiecznych wydaniach staropolskich pisarzy, jakże dalekich nieraz od poprawności. Tu zresztą wynika poważny dylemat dla współczesnego wydawcy, a mianowicie jak przeprowadzać emendację błędnie cytowanych tekstów: pozostawiać częściowo błędną wersję autora, a w przypisach umieszczać poprawki, czy też od razu zamieniać tekst na właściwy. Moim skromnym zdaniem pierwszy sposób obowiązuje raczej przy edycji średniowiecznych rękopisów, natomiast wznawiając prace historycznoliterackie, powstałe w XIX, XX stuleciu, powinno się dawać wyłącznie poprawny tekst, zaczerpnięty z tego wydania, które uważamy za wzorowe. Uprzedzając o tym oczywiście czytelników.

Po istnym festiwalu recenzyjnym, jaki miał miejsce w latach 1907-1908 i 1912, Życie polskie… przestało się cieszyć zainteresowaniem recenzentów. Milczeniem kwitowano jego kolejne edycje, i to zarówno w II Rzeczypospolitej, jak i okresie Polski Ludowej³². Była to sui generis czarna niewdzięczność, skoro zarówno Bystroń i Bruckner, jak po r. 1945 Kuchowicz, Bogucka oraz niżej podpisany całymi garściami czerpali z Łozińskiego barwne opowieści, traktując je jako znakomitą inkrustację swoich studiów na temat staropolskiej obyczajowości. Andrzej Zajączkowski zaliczył wręcz Prawem i lewem, jak i Życie polskie. Łozińskiego, do pozycji, które obecnie nie mają żadnej racji bytu. Są to bowiem studia „materiałowo-kompilacyjne”, uporządkowane nie według kryteriów metodologicznych, lecz zupełnie innych, „często zgoła przypadkowych”³³. Recenzent-socjolog nieświadomie nawiązywał do lekceważącej oceny Henryka Barycza, który twierdził, iż Życie polskie… głównie szlacheckie jest „nie zawsze metodycznie poprawne”³⁴. Zajączkowski obłożył zresztą swoistą anatemą wszystkie prace dotyczące obyczajowości staropolskiej. Pod wpływem socjalistycznej rzeczywistości są one spychane do tej samej kategorii, co zainteresowania życiem Eskimosów. „Polski feudalizm stał się dzisiaj egzotyką”, czytamy w recenzji Zajączkowskiego.

Tej przedwczesnej i podszytej politycznym koniunkturalizmem ocenie zadały kłam liczne wznowienia prac nie tylko Łozińskiego, ale i Bystronia, Glogera czy Brucknera, tej właśnie obyczajowości poświęcone. A i sam Zajączkowski zamieścił Życie polskie… na poczesnym miejscu w bibliografii dołączonej do dwóch kolejnych wydań jego pracy o kulturze szlacheckiej³⁵. U schyłku ubiegłego stulecia pojawiło się sporo studiów na temat dorobku pisarskiego Władysława Łozińskiego jako badacza i miłośnika oraz znawcy kultury staropolskiej. Wśród prac tych niewątpliwy prym wiodą wspominane już studia Karola Koski. Bardzo niedawno doczekał się Łoziński gruntownej monografii Magdaleny Rudkowskiej, która zawiera także nader pozytywną ocenę Życia polskiego w dawnych wiekach³⁶.

Przed przeszło pół wiekiem wybitny polski poeta i eseista, Jan Lechoń, prowadził w dalekim New Yorku dzienniki, pełne nostalgicznej tęsknoty za krajem. Nie opuszczała go nawet w skrupulatnie zapisywanych snach. Pod datą 8 kwietnia 1951 r. autor Karmazynowego poematu zanotował: „Śnił mi się numer «Wiadomości» bardzo bogaty, pełen jakichś studiów historycznych ozdobionych starymi rycinami, głównie z XVII w., jacyś husarzy, lisowczycy, wszystko to przypominało Życie polskie w dawnych wiekach Łozińskiego”³⁷. Jak widać, do szerokiego grona czytelników i entuzjastów tej książki należały kolejne generacje wybitnych przedstawicieli polskiej kultury.

Do tego właśnie grona jest też adresowane pierwsze w XXI stuleciu wznowienie Życia polskiego… Oby przyczyniło się ono do odnowienia nagrobków obu braci Łozińskich, Walerego i Władysława, na Cmentarzu Łyczakowskim znajdujących się obecnie w opłakanym stanie³⁸.

Janusz Tazbir.

UWAGI WYDAWNICZE

Przy żadnym z dotychczasowych (blisko 20) wydań Życia polskiego… nie zatroszczono się o skolacjonowanie przytaczanych przez autora cytatów źródłowych z ich oryginałem. Tymczasem Władysław Łoziński, śladem wielu współczesnych sobie, a nawet i późniejszych edytorów, niektóre teksty przytaczał z pamięci. Nie korzystał też z poprawnych edycji, które zaczęły się ukazywać dopiero na przełomie XIX i XX w. bądź też nawet po jego śmierci. Dlatego w trakcie przygotowywania do druku obecnej edycji natrafiliśmy na liczne błędy zapisu, które poprawiliśmy, nie informując o tym za każdym razem czytelnika. Uznaliśmy natomiast za swój obowiązek zaopatrzenie Życia polskiego… w przypisy, których zarówno sam autor, jak i późniejsi edytorzy poskąpili książce. Starania te w znacznym stopniu zostały uwieńczone powodzeniem, nie wszystkie jednak cytaty, mimo nader czasochłonnych kwerend, udało się zlokalizować. Nie wszystkim też pisarzom, wymienianym anonimowo, przywrócić ich nazwiska.

Oprawa edytorska Życia polskiego… przedstawiała się raczej skromnie. Na ogół poprzestawano na powtórzeniu krótkich przedmów Łozińskiego do trzech pierwszych wydań, nie przy wszystkich też wznowieniach dodawano indeksy osób i miejscowości. W związku z ukazaniem się 14 edycji (1969) Irena Turnau wyrażała zgorszenie faktem, że i ta nie została zaopatrzona we wstęp lub posłowie, które by prostowało liczne błędy rzeczowe autora oraz niektóre przestarzałe już informacje na temat całości magnackiej i szlacheckiej kultury XVI-XVIII w. W istocie błędów tych nie było wcale tak wiele, a dotyczyły raczej drugorzędnych kwestii (por. nasze przypisy). Polemika zaś z poglądami Władysława Łozińskiego na temat staropolskiej kultury i obyczajów zajęłaby zbyt wiele miejsca. Potraktujmy więc jego książkę jako głos w dyskusji nad miejscem cywilizacji ziemiańskiej w wielowiekowych dziejach naszej kultury.

PRZEDMOWA DO PIERWSZEGO I DRUGIEGO WYDANIA

Rzecz niniejsza wychodzi na świat nie na tym miejscu i nie w takich warunkach, wśród jakich pojawić się miała. Niedostatki jej mają tedy nie tylko wewnętrzną, ale i zewnętrzną przyczynę.

Pierwsza, jako idąca wyłącznie na karb autora, tj. na karb niedostatku jego sił i wiedzy, usuwa się spod jego uwag; drugą, zewnętrzną, już śmielej podnieść może, bo przyczyni się do jego usprawiedliwienia.

Oto miała ta praca wejść w skład wielkiego zbiorowego wydawnictwa i miała z góry podyktowane nie tylko rozmiary, ale i cały sposób ujęcia i wykładu. Takie podwójne ograniczenie tłumaczy przynajmniej te braki, które przy pozostawieniu autorowi zupełnej swobody wypełnić by się były dały.

Wydawnictwo, jakkolwiek wcale nie zaniechane, doznało zwłoki, a z biegiem czasu, jakiego wymagać będzie jego ostateczna organizacja, zmienić się mogą nie tylko jego potrzeby i warunki, ale i naukowe wymagania samegoż tematu – autor znalazł się tedy wobec wyboru: albo skazać swoją przedwcześnie gotową pracę na pogrzebanie w tece, albo ogłosić ją drukiem, dopóki odpowiada jeszcze współczesnemu zasobowi historyczno-obyczajowych źródeł.

Za wyborem tej drugiej alternatywy przemawiało przypuszczenie (oby tylko nie mylne), że przy braku nowszych prac na tym zaniedbanym u nas polu nawet i tak przelotny rzut oka na obyczajową przeszłość polską oddać może ciekawym tej przeszłości czytelnikom pewne usługi.

Zaopatrzenie tekstu w noty i cytaty było programem wspomnianego wydawnictwa, chociaż niecałkowicie wykluczone, to przecież wyjątkowo tylko i w najkonieczniejszej mierze dozwolone. Stąd poszło, że i w obecnym wydaniu tej pracy aparatu not i cytatów nie ma – krzywdziłby przecież autora oparty na tym wniosek, jakoby nie starał się był poznać i uwzględnić wszystkich źródeł, nie tylko ogłoszonych, ale i rękopiśmiennych, o jakich wiedział i jakie mu były dostępne. Starał się zresztą autor, jak to czytelnik z łatwością zauważy, zaznaczyć liczne źródła już w samym tekście. Zestawienie wszystkich w osobnym spisie, nie wiążąc się bezpośrednio z właściwymi ustępami tekstu, nie byłoby ani kontrolą autora, ani pomocą czytelnikowi, a już i dlatego nie zdało się rzeczą właściwą, że rozmiar takiego dokładnego zestawienia byłby dysproporcją wobec zwięzłości samej pracy, zbyt często bowiem już sam pełny tytuł jakiegoś źródła wymagałby był więcej miejsca, niż go zabiera w książce szczegół zeń zaczerpany.

We Lwowie, 1907 r.

Autor.

PRZEDMOWA DO WYDANIA TRZECIEGO

Założenie tej książki, podyktowane specjalnymi warunkami, wśród których powstała, nie pozwoliło autorowi na znaczniejsze rozszerzenie jej treści, a tym samym i na spłacenie długu wdzięczności, jaki na niego wkładał niespodziewany sukces jego pracy, pojawiającej się obecnie w trzecim już wydaniu.

Nie pozwalały na to ramy kompozycji, w które chyba tylko mechanicznie, a więc ze szkodą organicznego układu rzeczy, zmieścić by się dało takie rozszerzenie treści, aby nie tylko objęło, ale i wyczerpało wszystkie strony życia i obyczaju w dawnej Polsce. Straciłby na tym czytelnik, bo straciłaby książka, której główną i jedyną może zaletą jest właśnie zwięzłe ujęcie najwydatniejszych, najbardziej charakterystycznych rysów fizjonomii przeszłości. Autor poprzestał tedy w tym trzecim wydaniu na ponownym troskliwym przejrzeniu tekstu i na dorzuceniu nowych szczegółów i rysów, które przyczynić się mogą do tym wyrazistszego oddania najważniejszych społecznych i obyczajowych znamion czasu.

Natomiast ważne i niewątpliwie pożądane czytelnikom uzupełnienie znalazła książka w licznych ilustracjach, w które ją wyposażyła ofiarność nakładcy. Zebranie rycin, ile możności współczesnych, oryginalnych i dostatecznie charakterystycznych nie było łatwym zadaniem, jeżeli się zważy, że graficzne źródła tego rodzaju bardzo są u nas rozprószone i często niedostępne, a co najgorsza brak im odpowiedniej inwentaryzacji, nie mówiąc już o dokładnych i systematycznych katalogach. Niech to usprawiedliwi braki, jakie czytelnik dostrzeże w nagromadzonym w książce materiale ilustracyjnym.

Autor spełnia obowiązek, wyrażając wdzięczność swemu wydawcy, szefowi zasłużonej i głośnej już w Polsce firmy, p. Alfredowi Al-tenbergowi, nie tylko za nieszczędzenie kosztów, ale i za chętną a skuteczną pomoc w wyszukiwaniu i wyborze rycin i za staranie o ich artystyczną reprodukcję, której przeważnie dokonały graficzne zakłady krajowe.

We Lwowie, w listopadzie 1911 r.

Autor.

Portiera gobelinowa kanclerza Stefana Korycińskiego, XVII w.

I

Przysłowiową tradycję, że Kazimierz Wielki zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną, odnieść można tylko do obwarowania kilkudziesięciu grodów i do zmurowania kilkudziesięciu zamków królewskich. W rzeczywistości Polska była zawsze drewniana i pozostała nią aż do najpóźniejszych czasów. Przed XVI w. murował tylko grodotwórczy osadnik niemiecki, pierwszy organizator, fortyfikator i rzemieślnik miast głównych na polskiej ziemi. Nie tylko w XV, ale jeszcze i w XVI i XVII w. budują się z drzewa nawet wielkopańskie rezydencje, nawet obronne zamki. Mikołaj Górka wznosi w r. 1426 w Kórniku zamek okazały i bardzo ozdobny – modo pulchri -którego twórcą jest cieśla; zamek w Ostrzu, siedziba możnego rodu Gasztołdów, bardzo obronny, piętrzący się pięciu potężnymi basztami, zbudowany już w r. 1538, cały był z sosnowego i dębowego drzewa; tak samo drewniana była świetna i bogata siedziba Krzysztofa Szydłowieckiego w Łukowie; tak samo pałac Zygmunta III w Ujazdowie i tegoż króla zamek w Nieporęcie, podziwiany przez Laboureura dla wspaniałej ciesielskiej budowy: magnifique charpenterie³⁹. Jaworów, rezydencja króla Jana III, strojna wewnątrz we wszystko, co stanowiło ówczesny komfort mieszkalny, był również dworem drewnianym, a nawet jeszcze w r. 1744 buduje książę Michał Czartoryski w Wołczynie pałac modrzewiowy o 36 pokojach. Kosztowności i ozdobności takich drewnianych pałaców, które najczęściej niedługo po zbudowaniu padały pastwą płomieni, dziwowali się bardzo cudzoziemcy, zwłaszcza Włosi: nuncjusz Malaspina, przywykły do ciosów i marmurów swej ojczyzny, będąc gościną w takiej wspaniałej a drewnianej rezydencji, wyraził się o niej dowcipnie, że nigdy w życiu nie widział tak pięknie ułożonego stosu paliwa⁴⁰. „A dlatego też rzadko się w Polszcze trafi taki dom – powiada Frycz Modrzewski – który by przez 30 lat w całości trwał; mało nie wszytkie miasta i wsi wygorywają, a zaś znowu je budują”⁴¹.

Tę przewagę albo raczej tę wyłączność architektury drewnianej w Polsce oddaje dobrze słownik starych aktów i zapisków, w którym architectus oznacza zawsze tylko cieślę; architekt zaś w dzisiejszym znaczeniu tego słowa nosi nazwę murator albo lapicida, jakby wyraźna wskazówka, że budowniczym polskim par excellence był cieśla. Polska zaczęła się gęściej murować dopiero w XVI w., którego ostatnie dziesięciolecie wraz z pierwszą połową XVII w. jest porą najbardziej ożywionego budowniczego ruchu. Nawet główne miasta ozdabiają się dopiero w tym okresie wspanialszymi dziełami kościelnej i świeckiej architektury, a wszystkie niemal głośne i mniej głośne zamki, dochowane dotąd w całości lub ruinie, siedziby możnowładczych rodów, powstały w XVI lub XVII w. Z tej to pory datują się zamki, jak Brzeżany, Grzymałów i Mikulińce Sieniawskich, Baranów i Gołuchów Leszczyńskich, Brody i Podhorce Koniecpolskich, Buczacz i Paniow-ce Potockich, Chmielów i Szydłowiec Szydłowieckich, Dobromil i Międzybórz Herburtów, Dubno Ostrogskich, Działoszyn Męcińskich, Danków Warszyckich, Jazłowiec Jazłowieckich, Janowiec i Lubartów Firlejów, Kruszyna Denhoffów, Krupe Zborowskich, Krzyżtopór i Ossolin Ossolińskich, Krzepice Wolskich, Krasiczyn i Dubiecko Krasickich, Łaszki Mniszchów, Łańcut i Wiśnicz Lubomirskich, Mir, Biała, Ołyka, Birże i Nieśwież Radziwiłłów, Olesko Daniłowiczów, Pomorzany Sienieńskich, Przecław Ligęzów, Pieskowa Skała Szafrańskich, Pińczów, Książ i Mirów Myszkowskich, Rożnów Tarnowskich, Różanka Paców, Szamotuły Górków, Staresioło i Zasław Zasławskich, Sidorów Kalinowskich, Smoleń i Ogrodzieniec Bonerów, Swierz Cetnerów, Tęczyn Tęczyńskich, Zamość Zamoyskich, Zbaraż Zbaraskich, Załoźce Wiśniowieckich, Żółkiew Żółkiewskich i wiele innych; w tej samej również porze powstały najznaczniejsze pałace miejskie, jak np. w Krakowie pałacowe domy zamieszkiwane przez Lubomirskich, Myszkowskich, Kmitów, Tarnowskich, Zamoyskich, Maciejowskich, Kazanowskich, Radziwiłłów i Ostrogskich; w Warszawie pyszne pałace Adama Kazanowskiego, hetmana Stanisława Koniecpolskiego, kanclerza Jerzego Ossolińskiego, okazałe dwory Sobieskich, Denhoffów, Działyńskich, Sapiehów itd.

Zamek w Wiśniczu

Wszystkie zamki budowane w ciągu XVI i w pierwszej połowie XVII w. były obronne, a podzielić się dadzą na dwa typy, tj. na zamki ściśle zawarte, w których obronność była głównym celem, a pomieszkanie jako takie miało znaczenie drugorzędne, i na zamki, które łączyły równorzędnie oba te cele i były nie tylko silnymi warowniami, ale zarazem stanowiły wielkopańskie rezydencje, pełne komnat i sal reprezentacyjnych. Jako wzór pierwszego typu służyć nam może zamek Herburtów pod Dobromilem, który przeznaczony był prawie wyłącznie na pomieszczenie załogi w czasie niebezpieczeństwa, podczas gdy sam jego właściciel miał osobną rezydencję w znacznej odległości; jako wzór drugiego typu uważać można Krasiczyn Krasickich, Baranów Leszczyńskich lub Laszki Mniszchów. Zamki i zameczki pierwszego typu zazwyczaj ubogie bywały pod względem architektonicznym. Zbudowane ze skromnego materiału, z cegły i dzikiego kamienia, nie miały najczęściej ani zewnątrz, ani wewnątrz nic, co by wymagało talentu architekta i dłoni artysty; zamki drugiego typu były wspaniałymi dziełami nie tylko fortyfikacyjnej, ale i architektonicznej sztuki. Obwarowane według najlepszych wzorów ówczesnych mistrzów fortecznej inżynierii, były zarazem świetnymi pałacami, bogatymi w cios, marmur, alabaster, dekoracyjne rzeźby, a niekiedy w polichromiczne lub sgraffitowe ozdoby malarskie, jakich ślady zachowały się w niektórych aż do naszych czasów, jak np. w Krasiczynie i Krzyżtoporze.

Brzeżany. Rezydencja rodziny Sieniawskich

Takie zamki powstawały prawie wyłącznie według planów architektów włoskich, a cechą ich konieczną były duże dziedzińce, tzw. places darmes lub cour d’honneur, otoczone za włoskim wzorem dokoła arkadami, jak np. w Baranowie, Brodach, Dubnie, Brzeżanach, gdzie Ulryk Werdum (1670) zachwycał się galerią ażurową z misternymi kolumnami z kamienia, obiegającą naokół cały dziedziniec zamkowy⁴², gdzie zaś arkadowań nie było, tam wewnętrzne fasady czworoboku strojne bywały w rzeźbę i bogatą plastykę form architektonicznych. Dziedzińce zamkowe musiały być obszerne, od ich też przestrzeni, ujętej dokoła w mury, zależały rozmiary i kosztowność zamków. W niektórych zamkach zajmował dziedziniec obszar bardzo znaczny; z ruin dotąd zachowanych zamku w Ogrodzieńcu domyślać by się można kilkumorgowej przestrzeni wewnętrznego, głównego dziedzińca. Służył taki dziedziniec za majdan, czyli punkt zborny załogi, a przy uroczystych sposobnościach za widownię obchodów, festynów, tzw. tryumfów, zjazdów i igrzysk rycerskich, którym z osobnej loggii przypatrywały się damy. Taka loggia, bogato ozdobna w rzeźby figuralne i ornamentacyjne, zachowała się dotąd w zamku krasiczyńskim, a wiemy z opowieści Daleiraca⁴³, że także w zamku brodzkim Stanisława Koniecpolskiego ku bardzo obszernemu dziedzińcowi znajdował się wspaniały balkon na kolumnach kamiennych, z którego można się było przypatrywać temu, co się działo na dole – była to więc loggia tego samego co w Krasiczynie rodzaju. Zbytek posuwał się niekiedy tak daleko, że pokrywano baszty zamkowe miedzią w ogniu złoconą; wiemy np. z opisu Francuza (anonima de P) z r 1688, że wszystkie cztery baszty zamku żółkiewskiego miały hełmy złociste⁴⁴, w zamku krasiczyńskim baszta tzw. królewska miała kopułę ze złoconej miedzi, pałac Janusza Radziwiłła w Wilnie ozdobiony był siedmiu złoconymi kopułami i posiadał perystyl z kolumn marmurowych, również złocistych, które w r. 1655, po zdobyciu Wilna, wywiezione zostały jako łup wojenny do Moskwy; zamek biskupa krakowskiego Zadzika wystrzelał czterema wieżami, dach jego ozdabiały złocone banie miedziane z złoconymi również wietrznikami o herbach biskupich i cztery olbrzymie posągi kamienne.

W budowie takich zamków zamiar szedł niemal zawsze ponad siły – zdaje się, jak gdyby każdy z tych możnowładców, co chciał stworzyć dumny monument dostojności swego rodu i swego społecznego stanowiska, szedł za wskazówkami Sebastiana Petrycego, który w swojej Ekonomice pisze⁴⁵, że potężnym tego świata „przystoi zamki stawiać mocne dla swojej obrony i z podziwieniem ludzkim w wielkości, w wysokości, z drogiej materyjej, jako z ciosanego kamienia, z marmuru, alabastru, aby swą wielmożność wszytkim pokazał, która by wzbudzała przeciwko niemu cześć i bojaźń. Dla wielmożności ma z kosztownej materyjej budować, wielkie słupy stawiać, ganki szerokie sklepić”. Wysilano się też istotnie na ogromne przestrzenie objętego murami terenu, na którym mieściły się niekiedy osobne am-fiteatra dla widowisk i areny gonitw do pierścienia, jak np. w zamku laszeckim Mniszchów; przesadzano się w gigantycznych grubością murach – magistralne mury zamku w Mirze miały sześć łokci grubości – w olbrzymiej wielkości sal, których w Nieświeżu było 12, a które w Laszkach miały po 40 kroków szerokości, a po 60 kroków długości; w bezmiernej liczbie pokojów i komnat pomniejszych, których janowiecki liczył 105. O zamku Ossolińskich, Krzyżtoporze, mówią podania, że budował się 30 lat, kosztował pięć milionów, miał jadalną salę z sufitem szklanym, na którym była sadzawka z rybami, a liczył tyle okien, ile dni w roku, tyle pokojów, ile tygodni, tyle sal, ile miesięcy, i tyle baszt, ile kwartałów – szczegóły legendarne, których najnowsze badania zachowanych dotąd ruin wprawdzie nie stwierdziły, ale które uważać trzeba przecież za odległe wiekami echo podziwu, jaki budziła swego czasu wspaniałość tej magnackiej rezydencji. Zamki i pałace polskie, budowane prawie wyłącznie przez Włochów, górowały architekturą nad niemieckimi – Jerzy Ossoliński w diariuszu podróży swojej do Ratyzbony (1636) pogardliwie mówi o pałacach panów rakuskich, „że wszytkie te fabryki bardziej na austerie albo na staroświeckie klasztory poszły aniżeli na pałace”⁴⁶. Toteż do zbudowania każdego takiego zamku polskiego potrzeba było ogromnego kapitału, do jego konserwacji ogromnej fortuny – wzniesiony raz nadmiernym wysiłkiem pożerał stale wielkie sumy, najczęściej też niósł za sobą ruinę i sam ulegał ruinie. Nie tyle jednak upadek fortun i nie tyle burze wojenne poniszczyły wielkopańskie nasze zamki, co niedbalstwo i zaniechanie najtańszych choćby i najskromniejszych środków konserwacji. Ileż to zamków polskich obrócił w ruinę nie Tatar, nie Szwed, nie Kozak, ale deszcz wpadający do środka przez dach dziurawy – patrzył na to już hetman Żółkiewski, który polecając w swoim testamencie „opatrować zamek, żeby się nie psował”, dodaje: „Wszak nie trzeba nic dalej, jeno żeby nie ciekło, a jeśli się gdzie dachówka zepsuje, o inszą nie trudno”⁴⁷. Zamki w Olesku, w Przemyślu już w XVII w. były ruinami.

Klęski publiczne i katastrofy wojenne, które od połowy XVII w. przez długi okres lat nieprzerwanym szeregiem nawiedzały Polskę, robiąc z niej niejako jedno wielkie pobojowisko, wstrzymały ruch budowniczy; nastały czasy, o których pisze ich świadek a sam budowniczy, że tak rzadkie stały się już mury w Polsce, iż „komin z gruntu murowany tak wielkiej jest wagi, jak kolossus w Rzymie albo pyramis egipska” (r. 1659) ⁴⁸. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat XVII w. zaczyna się Polska murować dalej, ale teraz już w nadziei spokojniejszych czasów zamiast warownych zamków powstają pałace i wspaniałe otwarte rezydencje. Prym co do czasu i świetności bierze pałac zbudowany przez króla Jana III w Wilanowie. Niedługo później powstają liczne rezydencje wielkopańskie tego nowego w Polsce typu, gdzie dotąd nie wyobrażano sobie siedziby magnackiej bez baszt, strzelnic, fos i wałów najeżonych działami. Są to pałace na wzór will włoskich i chateaux francuskich, najczęściej dzieła wyższej architektury, wyposażone hojnie we wszystkie kosztowne warunki komfortu, elegancji i zbytku. Ponura groza warownych murów ustępuje miejsca lekkości i wdziękowi architektonicznej linii, powaga mas – kokieterii form dekoracyjnych. W porze od ostatnich lat XVII w. aż do ostatnich XVIII powstają te świetne sielskie rezydencje, które wyglądają na polskiej ziemi, pod jej szarym niebem i wśród mizernego otoczenia dworków szlacheckich krytych słomą i lepianek chłopskich, jak gdyby je magiczna różdżka przeniosła powietrzem już gotowe wprost z ojczyzny duków włoskich i markizów francuskich – powstają rozkoszne wille i pałace, jak Arkadia i Nieborów Radziwiłłów, Białystok i Choroszcz Branickich, Jabłonna i Korsuń Poniatowskich, Klemensów Zamoyskich, Królikarnia Tomatisa, Lachowce Jabłonowskich, Łabuń Stempkowskich, Poryck Czackich, Puławy i Wołczyn Czartoryskich, Rydzyna Sułkowskich, Słonim i Siedlce Ogińskich, Tynna Gozdzkich, Tulczyn i Zofiówka Potockich, Werki Massalskich, Wiśniowiec Wiśniowieckich itd. Równocześnie zaś mnożą się także pałace królewskie i magnackie w stolicach; w Warszawie powstają pałace Krasińskich, Zamoyskich, pałac Saski i Błękitny, Łazienkowski, Brühlowski, Bielińskich, Branickich itd.; w Wilnie Paców, Słuszków, Sapiehów. Nie wszystkie one równe sobie rozmiarami i stopniem wykwintności, ale wszystkie są charakterystycznym wyrazem swego czasu, wymowną cechą współczesnych usposobień, figurą nowych potrzeb, nowych dróg kultury i nowego smaku. Jak wszystkie wspanialsze zamki obronne, tak i te pałace i wille stworzyła dłoń cudzoziemca: Locci, Bellotti, Solari, Chiaveri, Fontana, Louis, Follino, Quarenghi, Merlini, Schlüter, Pöppelmann – oto imiona głównych architektów ostatniej pory – z Polaków zasłynął nieco tylko jeden Gucewicz, autor pałacu w Werkach.

Pałac w Wilanowie

Zamki polskie XVI i XVII w. miały urządzenia wewnętrzne równie bogate i pyszne, jak wyniosłe i dumne były ich fasady, baszty i wieże. Zbytek wszakże, jaki się roztaczał w ich salach i komnatach, był jeszcze niedawny w Polsce, zrodził się dopiero na schyłku XVI w., a wybujał do niezwykłych rozmiarów w w. XVII i XVIII. Bardzo było skromne i poważne przedtem urządzenie domów szlacheckich, senatorskich, a nawet czasowych pozastołecznych siedzib królewskich. Jakżeż od tego przepychu magnackich zamków, o których poniżej będzie mowa, odbija ulubiony przez króla Zygmunta Augusta dworzec knyszyński, w którym według inwentarza z r. 1564 nie masz ani marmuru, ani jedwabiu, wszystkie kominy prostej murarskiej roboty, wszystkie okna z pospolitych błon szklanych, zwykłe drzwi zamiast podwojów, i to na kowalskich wieszach żelaznych, zamykane na takież wrzeciądze, zaczepki i skoble. Cały sprzęt to ławy gołe, obiegające dokoła ściany, i stoły długie a wąskie. Nawet w komnacie, w „której król Jmć pokój dla sypiania miewać raczył”, nie masz nic więcej, a jedyny zbytek, jeżeli nazwy tej użyć tu można, to „chłodniczek ochędożny”, z tarcic zbudowany w ogrodzie. Najokazalsza jest stajnia dla 500 koni królewskich. Łazienki za to mają tylko piecyk polewany, kocieł z blachy i kominy gliniane⁴⁹. Dopiero później bogatsza szlachta idzie z magnatami, magnaci z monarchami w zawody; niektóre zamki widocznie wzorują się na zamku wawelskim, a ich wewnętrzna dekoracja jest naśladownictwem komnat monarszych.

Zamek w Krasiczynie

Fantazja artysty i bogactwo materiału składają się na to architektoniczne i ornamentacyjne ustrojenie sal i pokojów. Marmur, złoto, cyprys, heban, różane drzewo, a znacznie później mahoń, złotogłów, jedwab i szpalerowe tkaniny flamandzkie i włoskie służą za materiał dekoracyjny. Przepyszne są sufity, czyli jak je zwano „podniebienia”, które kasetami, różycami, dekoracją rzeźbiarską i malarską przygniatają najwyższe nawet sale. Na zamku brzeżańskim Sieniawskich jeden sufit ozdobiony był olbrzymim obrazem bitwy pod Zurawnem, drugi obrazem wiktorii wiedeńskiej, trzeci kasetowany i suto złocony, czwarty malowany w różne „osoby”, piąty rzeźbiony dawał niejako wyobrażenie niebieskiego stropu, bo obsiany był złocistymi planetami, a pośrodku zwieszała się zeń na dół piramida „z osobami”, szósty w 10 kasetach ujmował sceny z wojny chocimskiej, siódmy wypełniony był portretami sławnych w historii mężów itd.⁵⁰; w Ossolinie obok sufitów ozdobionych figuralnymi malowaniami jest sufit o 13 belkach z balasami, a pośrodku i po obu końcach każdej belki zwieszają się rzeźbione i złocone bukiety kwiatów, liści i owoców, w kasetach zaś belkowania mieszczą się na przemian złociste sztukaterie i widoki miast i portów morskich; w Głuchowie nad wielką salą był sufit przepysznie rzeźbiony, którego dekoracja składała się z 2500 róż mniejszych lub większych, za których wykonanie zapłacono snycerzowi około 12 000 zł, suma na one czasy (przed r. 1600) równająca się pokaźniejszej szlacheckiej fortunie; w Krasiczynie jeden z sufitów naśladował słynną powałę z głowami wawelskiego zamku, w Podhorcach Niderlandczyk Jan de Baan ozdobił sufity malowidłami swego pędzla; w Kielcach pułapy misternie rzeźbione i złocone służyły za obramienie wielkim malowidłom, jak np. scenom z wojen pruskich, zburzeniu Troi itp.

Zamek Herburtów w Dobromilu w 1698 r.

Kamieniec Podolski

Z takiego bogatego pułapu zwieszał się zazwyczaj potężny pająk, czyli tzw. korona z grubo złoconej miedzi, najczęściej roboty wrocławskiej, lub z barwistego szkła weneckiego; niekiedy zaś miejsce takiej korony zajmowała tzw. meluzyna (zapożyczona od Niemców Leuchterweibchen), wyobrażająca albo popiersie fantastycznej postaci niewieściej, zakończonej olbrzymimi rogami jelenia i trzymającej w obu wyciągniętych dłoniach świeczniki, lub też skomponowana na temat Judyty z głową Holofernesa lub Amora z łukiem, jak np. w zamku dubieckim Krasickich lub we dworze złotkowickim Korniaktów. Pawiment, czyli podłoga, jeżeli nie miały go stale pokrywać kobierce, zrobiony był z dębowych, misternie wiązanych desek, a celowali w ich wyrobie i układaniu stolarze dzikowscy i kieleccy, albo też z płyt marmurowych dwoistego koloru. Olbrzymi komin był niezbędny w każdej sali. Wysilało się nań niekiedy dłuto znakomitego rzeźbiarza, a za materiał służył marmur lub pośledniejszy a obfity w Polsce alabaster. Szczątki takich wspaniałych marmurowych kominów oglądać było można do niedawna w spalonej części zamku krasiczyńskiego, było ich kilka w zamku żółkiewskim, słynął z nich pałac wojewody [płockiego, Jana Dobrogosta] Krasińskiego w Warszawie⁵¹, gdzie kominy otoczone były posągami; miały one wysoką wartość artystyczną w zamku brzeżańskim Sieniawskich, bo wyszły spod dłuta znakomitego Pfistera, twórcy grobowych pomników Sieniawskich i pomnika Ostrogskich w Tarnowie. Bardzo często kominy opatrzone były w dewizy i sentencje, a służyła im za temat symbolika ognia, jak np. w Gołuchowie, gdzie nad jednym kominem czytamy: Ignem gladio ne fodias, a nad drugim: Jocus et focus placent, / Sed non nimis urat uterq ue⁵².

Do bogatej dekoracji sali w marmurze, złocie, malowaniu i rzeźbie dostrajać się oczywiście musiały ściany, a do ścian sprzęty. Ściany obijano najdroższymi materiałami i tzw. szpalerami. Używano do obicia złotogłowia, jak np. w pałacu Adama Kazanowskiego; adamaszku i aksamitu, skóry gdańskiej tłoczonej, złoconej jak w Żółkwi; perskich altembasów na złotym tle wzorzystych jak w Brzeżanach; olbrzymich kobierców wschodnich, tzw. dywańskich, jak w Krasiczynie; a w końcu także szpalerów i stref. Szpalery były to opony z kosztownej jedwabnej materii lub z mniej kosztownego bro-katelu, złożone z podłużnych pionowych brytów odmiennego koloru. Wybierano zazwyczaj kolory czerwony i żółty, czerwony i granatowy, czerwony i niebieski. Materię na takie opony zamawiano umyślnie we Włoszech, gdzie bryty adamaszkowe wyrabiano już z herbami zamawiającego, jak np. dla Krasickich do Krasiczyna, dla Matczyń-skich do Waręża itd. Obijano pokoje także płóciennymi kołtrynami, malowanymi ręcznie w drzewa, kwiaty i zwierzęta, ale wartość ich zależała od wykonania, które nie zawsze miewało zalety artystyczne; używano tedy kołtryn tylko do pośledniejszych pokojów. Ale rzadkością, kosztownością i wysokim artystycznym walorem górowały nad wszystkimi przytoczonymi rodzajami opon tzw. dziś niewłaściwie gobeliny, to jest tkane według kartonów wykonanych dłonią prawdziwego artysty malarza flamandzkie arrasy. Nazywano je u nas najczęściej także szpalerami, bo to była zbiorowa nazwa opon ściennych, a nie brakło ich w żadnej wielkopańskiej rezydencji. Bywały między nimi okazy pierwszorzędnej technicznej i artystycznej doskonałości. Podziw Francuzów, obeznanych przecież dobrze z tymi utworami artystycznego tkactwa, wywoływały gobeliny w pałacu warszawskim Kazanowskiego: były one pełne figur tkanych jedwabiem na tle złotym, a jeden z nich wyobrażał bankiet królewski. W inwentarzach Janusza Radziwiłła spotykamy wielką ilość opon, z których niedokładnego nawet opisu wypływa, że były to przednie arrasy, nic innego bowiem nie może się ukrywać pod pozycjami, jak np. „szpalera jedwabna, na której są wojska wyrobione”, „skrzynia, w której obicia pstrego holenderskiego sztuk wielkich i małych 22”, „obicia holenderskiego sztuk pięć” itd.; ściany zamku nieświeskiego opięte były arrasami wyobrażającymi pamiętne wypadki z historii rodziny Radziwiłłów, była też między nimi „wielka sztuka szpalerowej roboty manufaktury krajowej”, która przedstawiała przegląd wojsk pod Zabłudowem pod wodzą hetmana Mikołaja Radziwiłła⁵³.

Wzięcie do niewoli Krzyczewskiego w bitwie pod Łojowem (1649 r.). Gobelin z serii Dzieje domu

Ściany zamku krasiczyńskiego obok opon we właściwym tego słowa znaczeniu, z których 150 brytów atłasowych i adamaszkowych żółtego i błękitnego koloru zdobiły jedną salę, podczas gdy druga obita była strefami kitajkowymi o barwach czerwonej i zielonej – obwieszone były także gobelinami z herbem gospodarza; w opisie rezydencji Wielopolskich w Tropi spotykamy szpalery ze scenami z historii Herkulesa, w Ogrodzieńcu Firlejów opony z herbowymi lewartami, w Żółkwi szpalery przetykane złotem.

Tak świetnie i bogato udekorowane sale musiały posiadać także sprzęt odpowiedni. Nie było jednak przepełnienia; przeciwnie, lubowano się w wolnych przestrzeniach, poprzestając na ściśle potrzebnej ilości sprzętów. Dokoła dużych sal biegły ławy pokryte zazwyczaj wschodnimi kobiercami, których zresztą, jak to zobaczymy, nie brakło nawet w skromnych dworkach szlacheckich; potężne stoły marmurowe, hebanowe, a niekiedy całe srebrną blachą powleczone, jak np. w zamku żółkiewskim; zamczyste rzeźbione almarie, sepety i skrzynie sadzone, włoskie lub niemieckie, stanowiły umeblowanie stosowne do użytkowego przeznaczenia każdej sali lub komnaty. W magnackich dworach sprzęt był wielce zbytkowny, tym kosztowniejszy, że sprowadzać go musiano z daleka, głównie z Gdańska, który dostarczał wytwornych mebli rzeźbionych i intarsjowanych, przede wszystkim zaś szaf i krzeseł obijanych skórą. Sprowadzano jednak meble, zwłaszcza lżejsze i mniejsze, także i z najdalszych stron cudzoziemskich. Podskarbi koronny [Mikołaj] Daniłowicz w swoim warszawskim domu, który miał cztery piętra, wyniosłą kopułę i cały ginął w kolumnach „jakby w lesie jakim”, według słów współczesnych, miał meble i galanterie włoskie, francuskie, a nawet hiszpańskie. W pałacu Adama Kazanowskiego, urządzonym alla moda e più commodo, jak się wyraża w r. 1643 Jarzębski w swoim opisie Warszawy, i gdzie było „pięknie jako w raju”⁵⁴, Laboureur, świadom dobrze zbytków paryskich, olśniony był bogactwem i bezprzykładną świetnością urządzenia: zdawało mu się, że przeniesiono go we śnie do jakiegoś zaczarowanego przybytku. Szafy w tym pałacu były rzeźbione i w całości wyzłacane, stołki złocistą skórą pokryte; wszędzie złoto, marmur, kosztowne galanterie. W Radziwiłłowskim Nieświeżu, którego skarbiec miał mieścić w sobie owych legendarnych dwunastu apostołów lanych ze szczerego złota, a wysokich na dwie stopy, jedna z sal cały niemal sprzęt miała ze srebra „najpiękniejszej starożytnej roboty”; duży stół, ogromny pająk u pułapu, wysokie gierydony, ramy zwierciadlane, wilki i ekrany kominowe były z lanego lub kutego misternie srebra. W brzeżańskim zamku były krzesła złotem i srebrem przetykane lub też misternie słoniową kością sadzone, inwentarz Ogrodzieńca Firlejów wymienia krzesła aksamitne ze srebrnymi ozdobami i rzezane; meble krasiczyńskie ozdobione były szczodrze złotem i srebrem, krzesła miały tam ćwieki, kaptury i gałki srebrne, łóżka – poręcze srebrne. Podwoje w salach i reprezentacyjnych komnatach robione były z rzadkiego drzewa i zdobne intarsjami; obramienia z rzeźbionego marmuru wieńczyły tzw. nadproża, czyli sopraporty, również rzeźbione, a w niektórych zamkach artystycznie malowane, jak np. w brzeżańskim, gdzie nad każdym kominem i nad każdymi drzwiami umieszczone były obrazy i sopraporty dobrego pędzla, jak np. z portretem monarchy, z opadniętym przez brytany odyńcem, z kogutami itp. Poeta [Hieronim] Morsztyn nie przesadza, kiedy mówi w swojej Światowej rozkoszy:

¹    Por. K. Kosek, Prace historyczne Władysława Łozińskiego, „Studia Historyczne”, r. XXII, 1979, zesz. 1, s. 19-20.

²    Por. R. Majkowska, Związki Władysława Łozińskiego z Akademią Umiejętności w Krakowie, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, t. XX, 1974, s. 138-140.

³    W. Łoziński, Zycie polskie w dawnych wiekach, Kraków 1969, s. 5-8.

⁴    Encyklopedia polska. Program, nakładem Akademii Umiejętności, Kraków 1905, s. 19.

⁵    Zestawia je K. Kosek, op. cit., s. 22-23. Notabene żadne z pism historycznych, z „Kwartalnikiem Historycznym” i „Przeglądem Historycznym” na czele, nie ogłosiło nigdy recenzji z któregoś z kolejnych wydań Zycia…. Doczekała się jej dopiero edycja z r. 1969, omówiona nader krytycznie przez I. Turnau, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, r. XVIII, 1970, nr 3, s. 466-469.

⁶    W. Łoziński, op. cit., s. 260.

⁷    M. Janik, „Lud”, t. XIII, zesz. IV, 1907, s. 305-307.

⁸    A. Brückner, Dzieje kultury polskiej, t. III, Kraków 1930, s. 472.

⁹    Por. przyp. 5.

¹⁰    Por. życiorys M. Janika, pióra F. Bielaka, [w:] Polskim Słowniku Biograficznym, t. X, Wrocław 1962-1964, s. 514-515.

¹¹    M. Rudkowska, Wyszedł z dworu. Przeżycia i doświadczenia historyczne w twórczości Władysława Łozińskiego, Warszawa 2002, s. 112-113 oraz K. Kosek, op. cit., s. 22-23.

¹²    Por. K. Kosek, op. cit., s. 33: Archiwum BJ, rkps. 72/60, kartka wklejona do notesu nr 9 na s. 34a.

¹³    „Pamiętnik Literacki”, r. VII, 1908, s. 223-228.

¹⁴    W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. I, Warszawa 1986, s. 339. Również i I. Turnau zauważa, iż Łoziński skupił się na okresie rozkwitu kultury szlacheckiej (druga połowa XVI w. i pierwsza połowa XVII stulecia), stąd też jego zarys nie uwzględnia przemian zachodzących w obrębie trzech stuleci, którym, jak wynikałoby z karty tytułowej, zostały poświęcone.

¹⁵    „Pamiętnik Literacki”, 1908, s. 225 oraz W. Łoziński, op. cit., s. 120.

¹⁶    J. Tazbir, Świat panów Pasków. Eseje i studia, Łódź 1986, s. 270.

¹⁷    B. Majkowska, op. cit., s. 139-140.

¹⁸    „Przegląd Powszechny”, 1908, t. XCVIII, s. 381-382. Podobnego peanu doczeka się Łoziński dopiero w r. 1974 – por. J. Maciejewski, Sarmaci, dom i świat, „Literatura”, 1974, nr 33, s. 7.

¹⁹    Polski słownik biograficzny, t. XVIII, Wrocław 1973, s. 462.

²⁰    K. Kosek, op. cit., s. 21.

²¹    M. Rudkowska, op. cit., s. 110.

²²    K. Kosek, op. cit., s. 21.

²³    W. Potocki, Wybór poezyj, oprac. S. Adamczewski, część II: ObjaÊnienia i przypisy, Warszawa 1930, s. 117-139.

²⁴    Por. Aleksander Brückner, 1856-1939, oprac. W. Berbelicki, Warszawa 1989, s. 283-285.

²⁵    Dzieje kultury polskiej miały trzy wydania, pomiędzy pierwszym i drugim (1980-1986) a trzecim (1997) zaszły w Polsce tak poważne zmiany, iż Wydawnictwo Muza SA poczuło się zmuszone do powierzenia Jerzemu Adamskiemu nowej wersji rozdziałów traktujących o Polsce po r. 1945.

²⁶    W. Łoziński, Prawem i lewem, op. cit, s. 16.

²⁷    J. Andruchowycz, Samuel z Niemirowa, watażka doskonały, „Literatura na świecie”, 1995, nr 10, s. 45-46.

²⁸    Dowidnik z istorii Ukrainii, t. II (K-P), Kiiw 1995, s. 174.

²⁹    Por. J. Tazbir, W pogoni za Europą, Warszawa 1998, s. 126-128.

³⁰    W. Łoziński, op. cit., s. 6.

³¹    Wprawdzie w pierwszym powojennym wydaniu (1958) Encyklopedii staropolskiej Glogera znajdujemy zobowiązanie wydawnictwa, iż zostanie opublikowany jej dodatkowy tom, zawierający komentarze do tekstu autora, zestaw najnowszej literatury przedmiotu czy wreszcie, a właściwie przede wszystkim – nową wersję niektórych haseł, to jednak mimo upływu blisko pół wieku obietnicy tej nie zrealizowano. Jak się wydaje, nosiła ona charakter asekuracyjny wobec cenzury.

³²    Jedyny wyjątek stanowiła minirecenzja J. Maciejewskiego z r. 1974 – por. przyp. 18.

³³    „Nowe Książki”, 1958, nr 2, s. 68-70.

³⁴    H. Barycz, Rozwój historii oÊwiaty, wychowania i kultury w Polsce, Kraków 1949, s. 59.

³⁵    Por. A. Zajączkowski, Główne elementy kultury szlacheckiej w Polsce, Ideologia a struktury społeczne, Wrocław 1961, s. 116 oraz tegoż, Szlachta polska. Kultura i struktura, Warszawa 1993, s. 111.

³⁶    Por. M. Rudkowska, op. cit., passim. Na s. 136-146 zamieszczono obszerną bibliografię prac Łozińskiego oraz studiów na jego temat, w tym i rejestr części recenzji z Życia polskiego… Ich pełniejszy wykaz znajdujemy w Nowym Korbucie oraz u Koska, op. cit., s. 22 (w przypisie).

³⁷    J. Lechoń, Dziennik, t. II: 1 stycznia 1951 – 31 grudnia 1952, Warszawa 1992, s. 95.

³⁸    Por. fotografię nagrobka [w:] St. S. Nicieja, Łyczaków. Dzielnica za Styksem, Wrocław 1998, s. 470.

³⁹    Wypis z podróży Pani de Guebriant… do Polski za Władysława IV, [w:] Zbiór pamiętników historycznych o dawnejPolszcze… przez J. U. Niemcewicza, t. IV, Warszawa 1822, s. 199. Jest to znacznie skrócony przekład relacji wydanej przez J. Le Laboureura w Paryżu w r. 1647. Renata du Bec, marszałkowa de Guebriant, towarzyszyła Ludwice Marii w tej podróży w charakterze oficjalnej przedstawicielki dworu francuskiego.

⁴⁰    Co nowego…, wyd. A. Brückner, Kraków 1903, s. 52.

⁴¹    A. Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej księgi czwore, oprac. M. Korolko, Piotrków Trybunalski, 2003, s. 129.

⁴²    X. Liske, Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876, s. 162. Liske korzystał ze skróconego przekładu relacji Werduma. Jej pełne niemieckie wydanie ukazało się dopiero u schyłku ubiegłego stulecia: Das Reisejournal des Ulrich von Werdum (1670-1677), hrsg… von S. Cramer, Frankfurt am Main 1990.

⁴³    Cyt. za: R. Aftanazy, Materiały do dziejów rezydencji, t. VIIa, Warszawa 1990, s. 261-262.

⁴⁴    Podróż bezimiennego księdza francuskiego do Polski…, „Biblioteka Warszawska”, 1859, t. IV, s. 6.

⁴⁵    Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce, oprac. W. Tomkiewicz, Wrocław 1955, s. 107.

⁴⁶    J. Ossoliński, Dyarjusz legacyi… posła polskiego na sejm… w Ratysbonie w r. 1636, wyd. A. Hirschberg, Lwów 1877, s. 40.

⁴⁷    Pisma St. Żółkiewskiego kanclerza kor. i hetmana, wyd. A. Bielowski, Lwów 1861, s. 171. Testament spisany 12 stycznia 1606 r.

⁴⁸    Łoziński ma tu na myśli anonimowego autora Krótkiej nauki budowniczej, oprac. A. Miłobędzki, Wrocław 1957, s. 8.

⁴⁹    Por. E. Gołębiowski, Zygmunt August, Żywot ostatniego z Jagiellonów, Warszawa 1962, s. 335-337.

⁵⁰    Por. M. Maciszewski, Zamek w Brzeżanach, Tarnopol 1908, s. 33-34.

⁵¹    Por. A. Przyboś, Krasiński Jan Dobrogost, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XV, Wrocław 1970, s. 181.

⁵²    Por. J.St. Bystroń, Tematy, które mi odradzano, oprac. L. Stomma, Warszawa 1980, s. 117 i 166.

⁵³    E. Kotłubaj, Życie Janusza Radziwiłła…, Wilno i Witebsk 1859, s. 421 i 424.

⁵⁴    A. Jarzębski, Gościniec albo krótkie opisanie Warszawy, oprac. W. Tomkiewicz, Warszawa 1974, s. 104 i 118.

⁵⁵    H. Morsztyn, Światowa rozkosz…, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1995, s. 18.

⁵⁶    Krótka nauka budownicza, op. cit., s. 13.

⁵⁷    Por. W. Łoziński, Prawem i lewem, w oprac. J. Tazbira, Warszawa 2005, s. 120.

⁵⁸    W. Kochowski, Poezje, wyd. K. J. Turowski, Kraków 1859, s. 262 (Pieśń XXVIII: o złocie).

⁵⁹    A. Jarzębski, op. cit., s. 121.

⁶⁰    Por. W. Łoziński, op. cit., s. 116.

⁶¹    K. Nestor Sapieha, Listy… do matki pisam z podróży za granicę, Wilno 1852, s. 91-92.

⁶²    Por. W. Łoziński, op. cit., s. 107.

⁶³    Bardziej optymistycznie oceniają księgozbiory magnackie W. Czapliński i J. Długosz, Życie codzienne magnaterii polskiej w XVII wieku, Warszawa 1976, s. 151 1 nast.

⁶⁴    „Biuletyn Historii Sztuki” 1961, nr 2, s. 88 i A. Jarzębski, op. cit., s. 161.

⁶⁵    W. Tomkiewicz, op. cit., s. 107.

⁶⁶    ES. Jezierski, Rzepicha matka królów, Warszawa 1790, s. 87.

⁶⁷    Zbiór pamiętników., op. cit., t. II, s. 135.

⁶⁸    S. Starowolski, Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego…, oprac. A. Pis-kadło, Kraków 1976, s. 77.

⁶⁹    P Roizjusz, Carmina, wyd. B. Kruczkiewicz, Kraków 1900, s. 111.

⁷⁰    S. Oświęcim, Dyaryusz, 1643-1651, wyd. W. Czermak, Kraków 1907, s. 366. Wbrew temu, co pisze Łoziński, Oświęcim zwiedzał Podhorce dopiero w sierpniu r. 1651.

⁷¹    J.W. Poczobut-Odlanicki, Pamiętnik (1640-1684), Warszawa 1987, oprac. A. Rachuba, s. 317. Podajemy w wersji poprawionej według tego wydania.

⁷²    Podróż bezimiennego księdza, op. cit., s. 6.

⁷³    I. Krasicki, Dzieła wybrane, t. II, oprac. Z. Goliński, Warszawa 1989, s. 39.

⁷⁴    B. Chmielowski, Nowe Ateny, część wtóra, Lwów 1754, s. 301.

⁷⁵    Polska Stanisławowska w oczach cudzoziemców, t. I, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1963, s. 445. Bernoulli pisze o szkicach Rubensa.

⁷⁶    Tamże, s. 658, por. R. Butterwick, Stanisław August a kultura angielska, Warszawa 2000, passim.

⁷⁷    K. Nestor Sapieha, op. cit., s. 50.

⁷⁸    Jest to wiersz anonimowy, por. J. Wegner, Arkadia, Warszawa 1948, s. 43.

⁷⁹    Polska Stanisławowska, op. cit., t. I, s. 768.

⁸⁰    M. Kromer, Polska…, oprac. R. Marchwiński, Olsztyn 1984, s. 88.

⁸¹    A.S. Radziwiłł, Pamiętnik o dziejach w Polsce, 1632-1636, t. I, oprac. A. Przyboś i R. Żelewski, Warszawa 1980, s. 541 i 548.

⁸²    M. Matuszewicz, Diariusz życia mego, t. II: 1758-1764, oprac. B. Królikowski, s. 354.

⁸³    A.S. Radziwiłł, op. cit., t. II, s. 451-452.

⁸⁴    M.Matuszewicz, op. cit., t. I, s. 742.

⁸⁵    K. Zawisza, Pamiętniki…, oprac. J. Bartoszewicz, Warszawa 1862, s. 389 i nast.

⁸⁶    Por. W. Łoziński, op. cit., s. 603.

⁸⁷    Poselstwo hr. dAvaux do Polski, [w:] Skarbiec historii polskiej, wyd. K. Sienkiewicz, t. I, Paryż 1839, s. 110. W liście czytamy, iż „dwa tysiące szat żałobnych rozdał dworzanom”.

⁸⁸    I. Krasicki, op. cit., t. II, s. 46-47.

⁸⁹    Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. J. Kochanowskiego, „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, t. V; 1886, Łoziński powołuje się tu na referat J. Rostafińskiego, O wpływie życia ziemiańskiego na literaturę XVI wieku, s. 58 i nast.

⁹⁰    J. Kochanowski, Pieśń świętojańska o Sobótce. Panna XII, [w:] Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1960, s. 317.

⁹¹    K. Szajnocha, Dzieła, t. IX, Warszawa 1877, s. 39 i nast.

⁹²    Staropolska poezja ziemiańska, oprac. J. S. Gruchała i S. Grzeszczuk, Warszawa 1988, s. 238-239. Z wiersza H. Morsztyna, Ziemianin.

⁹³    Cicero, De legibus, II, 1,3.

⁹⁴    Ł. Górnicki, Rozmowa Polaka z Włochem, [w:] Pisma, t. II, oprac. R. Pollak, Warszawa 1961, s. 360.

⁹⁵    W. Kochowski, Pieśń XXIII, [w:] Utwory poetyckie. Wybór, oprac. M. Eustachewicz, Wrocław 1991, s. 127.

⁹⁶    Por. przyp. 1 do roz. I.

⁹⁷ W. Poczobut-Odlanicki, op. cit., s. 292.

⁹⁸    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, [w:] Pisma, op. cit., t. I, s. 441.

⁹⁹    B. Chmielowski, op. cit., część trzecia albo supplement, Lwów 1754, s. 357.

¹⁰⁰    J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III, oprac. M. Dernałowicz, Warszawa 1985, s. 270.

¹⁰¹    Staropolska poezja ziemiańska, op. cit., s. 129-130.

¹⁰²    J. Pasek, Pamiętniki, oprac. W. Czapliński, Wrocław 1979, s. 517.

¹⁰³    M. Rej, Żywot człowieka poczciwego, oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1956, s. 356-358 oraz tenże, Wizerunek, Wrocław 1971, cz. 1, s, 137.

¹⁰⁴    A. Gostomski, Gospodarstwo, oprac. S. Inglot, Wrocław 1951, s. 94.

¹⁰⁵    T. Zawacki, Memoriale oeconomicum, wyd. J. Rostafiński, Kraków 1891, s. 18-19 i 26.

¹⁰⁶    S. Słupski, Zabawy orackie, wyd. J. Rostafiński, Kraków 1891, s. 75.

¹⁰⁷    Staropolska poezja ziemiańska, op. cit., s. 162.

¹⁰⁸    Krótka nauka budownicza, op. cit., s. 29.

¹⁰⁹    Por. W. Łoziński, op. cit., s. 118.

¹¹⁰    Por. J. Łukaszewicz, Krótki historyczno-statystyczny opis miast i wsi w dzisiejszym powiecie krotoszyńskim, Poznań 1869, s. 310-319.

¹¹¹    W. Kochowski, Budynek, [w:] tegoż: Niepróżnującepróżnowanie…, oprac. W. Walecki, Warszawa 1976, s. 128.

¹¹²    Przysłowie – por. Nowa księga przysłów polskich, t. I, Warszawa 1969, s. 516.

¹¹³    Łoziński przytacza ten fragment z nieznanego nam rękopisu. Nieco odmienną wersję zamieszcza J. Czubek [w:] Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego, 1606-1608, t. II, Proza, Kraków 1918, s. 255-256.

¹¹⁴    M. Rej, Żywot człowieka poczciwego, op. cit., s. 239.

¹¹⁵    Liber generationisplebeanorum („Liber chamorum”), ukazała się w ubiegłym stuleciu dwukrotnie: w r. 1963 i 1995. W czasach Łozińskiego nie znano jeszcze autora tego dzieła; W. Nekanda Trepka nie został też wymieniony w żadnym z wydań Życia polskiego…, ponieważ wszystkie ukazywały się bez przypisów.

¹¹⁶    Łoziński streszcza tu dość nieściśle wywody Nekandy Trepki zawarte we wstępnej części jego dzieła – por. Liber generationis plebeanorum, część I, wstępy wydawców i tekst pod red. W. Dworzaczka, Wrocław 1963, s. 7.

¹¹⁷    Łoziński się myli: autorem przytaczanego tu tekstu nie był żaden „pisarz z ostatnich lat XVI wieku”, ale Szymon Starowolski (1588-1656) – por. tegoż Beformacyja obyczajów polskich (ok. 1650), Kraków 1859, s. 133.

¹¹⁸    Por. Nowa księga przysłów polskich, pod red. J. Krzyżanowskiego, t. II, Warszawa 1970, s. 896, t. III, Warszawa 1972.

¹¹⁹    W. Potocki, Dzieła, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1987, t. III, s. 130.

¹²⁰    M. Rej, Zwierciadło, t. I, wyd. J. Czubek i J. Łoś, Kraków 1914, s. 303.

¹²¹    Por. przyp. 18 do tego rozdziału.

¹²²    J. Dukla – Ochocki, Pamiętniki, t. I, Wilno 1857, s. 50.

¹²³    M. Rej, Żywot człowieka poczciwego, op. cit., s. 203.

¹²⁴    J. Pasek, op. cit., s. 96.

¹²⁵    C. Vecellio (Vecelli), De gli habiti antichi e moderni die diverse parti del mondo, Venise 1590.

¹²⁶    Nieco inną, znacznie obszerniejszą, wersję tego wiersza podaje J. St. Bystroń, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, t. II, Warszawa 1994, s. 422-423.

¹²⁷    J. Pasek, op. cit., s. 97.

¹²⁸    K. Niesiecki, Herbarz polski, t. VI, Lipsk 1841, s. 220.

¹²⁹    Kardynał Erminio Valenti nigdy nie był w Polsce, nuncjuszem apostolskim był tu w latach 1598 – 1607 kardynał Claudio Rangone, któremu przypisuje się autorstwo relacji z r. 1604.

¹³⁰    F. de Motteville, Anna Austriaczka i jej dwór, oprac. Z. Libiszowska, Warszawa 1978, s. 91.

¹³¹    S. Starowolski, op. cit., s. 124.

¹³²    Łoziński ma tu na myśli książkę Ł. Gołębiowskiego, Ubiory w Polszcze…, Warszawa 1830.

¹³³    Co nowego…, op. cit., s. 78 (Odmiany świata tego).

¹³⁴    J. Kochanowski, O kołnierzu, [w:] Dzieła polskie, op. cit., s. 212.

¹³⁵    Ł. Opaliński, Wybór pism, oprac. S. Grzeszczuk, Wrocław 1956, s. 152.

¹³⁶    Zbiór pamiętników, op. cit., t. III, s. 185.

¹³⁷    J. Bielski, Dalszy ciąg Kroniki polskiej, Warszawa 1815, s. 134.

¹³⁸    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 174.

¹³⁹    Zbiór pamiętników, op. cit., t. IV, s. 181.

¹⁴⁰    W. Potocki, Dzieła, op. cit., t. II, s. 425 i 615.

¹⁴¹    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 173.

¹⁴²    Zbiór pamiętników, op. cit., t. II, s. 232.

¹⁴³    M. Bielski, Satyry, wyd. W. Wisłocki, Kraków 1889, s. 45.

¹⁴⁴    P Zbylitowski, Przygana wymyślnym strojom białogłowskim, wyd. K. Badecki, Lwów 1910, s. 29 i 35-38.

¹⁴⁵    C. Vecellio, op. cit., k. 350-351 r. i k. 353.

¹⁴⁶    M. Kromer, op. cit., s. 66.

¹⁴⁷    J. Łącznowolski, Nowe zwierciadło modzie, [w:] Polska satyra mieszczańska. Nowiny sowizdrzalskie, wyd. K. Badecki, Kraków 1950, s. 135.

¹⁴⁸    W. Potocki, Ogród fraszek, wyd. A. Brückner, t. II, Lwów 1907, s. 174-175.

¹⁴⁹    J. Łącznowolski, op. cit., s. 116 i 131. Przedruku utworu wydanego w r. 1678 nie zauważyły autorki antologii poezji doby baroku (J. Sokołowska i K. Żukowska), które zamieściły spory fragment Nowego zwierciadła Łącznowolskiego w dziale „Teksty anonimowe”(!) – por. Poeci polskiego baroku, Warszawa 1965, t. II, s. 725-745.

¹⁵⁰    J. Kitowicz, Opis obyczajów., op. cit., s. 264.

¹⁵¹    Gall Anonim, Kronika polska, oprac. M. Plezia, Wrocław 2002, s. 30.

¹⁵²    A. Frycz Modrzewski, op. cit., s. 176.

¹⁵³    E. Kotłubaj, op. cit., s. 433-434.

¹⁵⁴    Polska Stanisławowska, op. cit., t. I, s. 338.

¹⁵⁵    S. Falimirz, O ziołach i o mocy ich, Kraków 1534, k. 53 verso.

¹⁵⁶    W. Kochowski, O strojnacie, [w:] Utwory poetyckie, op. cit., s. 266.

¹⁵⁷    F. de Motteville, op. cit., s. 91.

¹⁵⁸    Por. W. Łoziński, op. cit., s. 92.

¹⁵⁹    Wbrew temu, co pisze Łoziński, nazwa karabela była używana co najmniej od XVI w.

¹⁶⁰    F. de Motteville, op. cit., s. 92.

¹⁶¹    W istocie „polski uczestnik tego poselstwa” (Krzysztof Opaliński) nic o tym nie wspomina; informacje o srebrnych podkowach (Zbiór pamiętników, op. cit., t. III, s. 319) dopisano później dla ubarwienia relacji – por. A. Sajkowski, Krzysztofa Opalińskiego „droga francuska”, „Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza”, t. II, zesz. 1, 1956, s. 243 i nast.

¹⁶²    J. Pasek, op. cit., s. 494.

¹⁶³    Maria Kazimiera d’Arquien, Listy do Jana Sobieskiego, Warszawa 1966, s. 102. Chorążym bracławskim był wówczas Hieronim Żaboklicki.

¹⁶⁴    Owym rezydentem był niejaki Łychowski – por. T. Mańkowski, Orient w polskiej kulturze artystycznej, Wrocław 1959, s. 205.

¹⁶⁵    A.Ch. Załuski, Epistolae historico-familiares, t. II, Braniewo 1711, s. 237-238.

¹⁶⁶    W. Potocki, Pętlice srebrne, [w:] Dzieła, op. cit., t. II, s. 230-233, 634.

¹⁶⁷    Relacje nuncjuszów, wyd. E. Rykaczewski, Poznań 1864, t. II, s. 367.

¹⁶⁸    Dyjaryjusze sejmowe r. 1587…, wyd. A. Sokołowski, Kraków 1887, s. 59-60.

¹⁶⁹    M. Rej, Zwierciadło…, op. cit., t. II, s. 158.

¹⁷⁰    W. Potocki, Dzieła, op. cit., t. III, fraszki: Siły krewnych, kto się ma dobrze (s. 220) oraz Sam się oskarża, kto bez skargi sprawuje (s. 272).

¹⁷¹    J. Ossoliński, Pamiętnik, oprac. W. Czapliński, Warszawa 1976, s. 94.

¹⁷²    A.S. Radziwiłł, op. cit., t. II, s. 62.

¹⁷³    K. Zawisza, op. cit., s. VIII.

¹⁷⁴    A. Frycz Modrzewski, op. cit., s. 121.

¹⁷⁵    A. Hirschberg, Maryna Mniszchówna, Lwów 1927, s. 181 i 183.

¹⁷⁶    Polski słownik biograficzny, t. XX, 1987, s. 393.

¹⁷⁷    E. Otwinowski, Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II od r. 1696-1728, Kraków 1849, s. 115. Jak wynika z ustaleń J. A. Gierowskiego, autorem Dziejów Polski… na pewno nie był Erazm Otwinowski, lecz przypuszczalnie bliżej nieznany Franciszek Otwinowski – por. jego biogram w Polskim słowniku biograficznym, t. XXIV, Wrocław 1979, s. 645-646.

¹⁷⁸    A.Ch. Załuski, op. cit., t. III, Braniewo 1711, s. 320-321.

¹⁷⁹    Listy Katarzyny z Potockich Kossakowskiej, wyd. K. Waliszewski, Poznań 1883, s. 78.

¹⁸⁰    St. Wodzicki, Wspomnienia zprzeszMci…, Kraków 1873, s. 169.

¹⁸¹    J. Kitowicz, Pamiętniki, czyli historia polska, oprac. P Matuszewska, Warszawa 1971, s. 488.

¹⁸²    J. Pasek, op. cit., s. 380-383.

¹⁸³    Por. R.I. Polkowski, Jak energiczne kobiety sejm zrywały, „Mówią wieki”, 1961, nr 3, s. 14.

¹⁸⁴    Por. A. Przyboś, Potocki Feliks, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXVII, Wrocław 1983, s. 808.

¹⁸⁵    Na opinię tę nie zwrócił uwagi żaden z polskich autorów piszących o Ludwice Marii.

¹⁸⁶    Por. A. S. Radziwiłł, op. cit., t. II, s. 235.

¹⁸⁷    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 53 i nast.

¹⁸⁸    Łoziński czyni tu aluzje do S. Windakiewicza, który wydał Akta Rzeczypospolitej Babińskiej, [w:] „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, t. VIII (1895), zaopatrując je we wręcz entuzjastyczną przedmowę.

¹⁸⁹    Ł. Górnicki, Pisma, op. cit., t. I, s. 219.

¹⁹⁰    Tamże, s. 166.

¹⁹¹    Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy, pod red. Z. Wójcika, Warszawa 1972, s. 168.

¹⁹²    Brückner w związku z tą uwagą Łozińskiego słusznie przypomina, iż Potocki pisał fraszki „nie dla potomności, nie dla druku, lecz dla siebie i najpoufniejszego kółka” (Dzieje kultury polskiej, t. II, op. cit., s. 467).

¹⁹³    M. Rej, Zwierciadło, op. cit., t. I, s. 93; Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 286.

¹⁹⁴    Tamże, s. 199.

¹⁹⁵    E. Kotłubaj, op. cit., s. 58.

¹⁹⁶    Akta Rzeczypospolitej Babińskiej, Kraków 1891, s. 26-27.

¹⁹⁷    I. Krasicki, Marnotrawstwo, [w:] op. cit., t. II, s. 23.

¹⁹⁸    W. Kochowski, Pytanie z odpowiedzią, [w:] Niepróżnującepróżnowanie, op. cit., s. 141.

¹⁹⁹    Zbiór pamiętników, op. cit., t. II, s. 233.

²⁰⁰    Instrukcja Jakuba Sobieskiego… dana Brnu Orchowskiemu ze strony synów, Wilno 1840, s. 13 i 21.

²⁰¹    J. Ossoliński, Dyarjusz legacyi, op. cit., s. 23. Wierbnerym Ossoliński nazywa hrabiego Würbena von Freudenthala.

²⁰²    J. Byliński, Sejm z roku 1611, Wrocław 1970, s. 130.

²⁰³    Por. I. Kaniewska, Starzechowski Wojciech, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XLII, Warszawa 2004, s. 394.

²⁰⁴    Ł. Górnicki, Rozmowa Polaka z Włochem, op. cit., s. 452.

²⁰⁵    S. Orzechowski, Wybór pism, oprac. J. Starnawski, Wrocław 1972, s. 228.

²⁰⁶    J. Pasek, op. cit., s. 313.

²⁰⁷    Była to broszura zatytułowana Raczył…, Kraków 1598.

²⁰⁸    J. Dukla-Ochocki, op. cit., t. II, s. 76.

²⁰⁹    K. Opaliński, Satyry, oprac. L. Eustachiewicz, Wrocław 1953, s. 85.

²¹⁰    Relacje nuncjuszów, op. cit., t. I, s. 127.

²¹¹    Por. Dawna facecjapolska (XVI-XVIIIw.), oprac. J. Krzyżanowski i K. Żukowska-Billip, Warszawa 1960, s. 92.

²¹²    W. Kochowski, Pieśń XXVIII, [w:] Utwory poetyckie, op. cit., s. 135.

²¹³    K. Zawisza, op. cit., s. 111-112. Łoziński popełnia tu błąd często powielany przez historyków literatury: Pasek, którego Zawisza wymienia, nie był autorem Pamiętników, lecz jego synowcem.

²¹⁴    J. Kochanowski, Pieśń świętojańska o sobótce. Panna XII, [w:] Dzieła polskie, op. cit., s. 219.

²¹⁵    K. Miaskowski, Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, s. 343.

²¹⁶    Zbiór pamiętników, op. cit., t. IV, s. 232-233. E Schulz, Podróże Inflantczyka… po Polsce, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1956, s. 46.

²¹⁷    K. Nestor Sapieha, op. cit., s. 35.

²¹⁸    J. Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, Lipsk 1868, s. 19.

²¹⁹    Relacje nuncjuszów, op. cit., t. II, s. 388.

²²⁰    Por. Z. Kiereś, Szlachta i magnateria Rzeczypospolitej wobec Francji w latach 1573-1660, Wrocław 1985, s. 187 oraz M. Nagielski, Sielski Aleksander, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXXVI, Warszawa 1995-1996, s. 594.

²²¹    Z. Jachimecki, Dawne tańce polskie, „Życie polskie”, 1914, luty, s. 124.

²²²    J. Kochanowski, Pieśń XVI, [w:] Dzieła polskie, op. cit., s. 292.

²²³    J. Ossoliński, Pamiętnik, op. cit., s. 41.

²²⁴    M. Sęp Szarzyński, Poezye, wyd. I. Chrzanowski, Kraków 1913, s. 47.

²²⁵    Por. Z. Kuchowicz, Z dziejów obyczajów polskich., Warszawa 1957, s. 32-34.

²²⁶    Łoziński się myli: Maria Potocka, córka wojewody kijowskiego, Franciszka, poślubiła w r. 1760 nie generała Henryka Brühla, ale jego syna, Alojzego Fryderyka (1739-1793).

²²⁷    Listy… Kossakowskiej, op. cit., s. 238.

²²⁸    S. Żółkiewski, op. cit., s. 178-179.

²²⁹    M. Rej, Zwierciadło, op. cit., t. I, s. 175-176.

²³⁰    W. Kochowski, Pieśń V, [w:] Utwory poetyckie, op. cit., s. 20.

²³¹    E. Lassoty i W. Beauplana opisy Ukrainy, op. cit., s. 172-173.

²³²    K. Słomiński, Ks. Stanisław Sokołowski. Studyum do dziejów kaznodziejstwa XVI wieku, „Przegląd Powszechny”, 1892, t. III, s. 222, w przypisie.

²³³    W r. 1999 ukazał się reprint wydania tej książeczki z r. 1682.

²³⁴    M. Rej, Zwierciadło, oprac. J. Czubek i J. Łoś, Kraków 1914, t. I, s. 175-176.

²³⁵    W. Kochowski, Pieśń XXXVIII, [w:] Utwory poetyckie, op. cit., s. 135.

²³⁶    W. Potocki, Co oko obaczy, ręka zapłaci, [w:] Dzieła, op. cit., t. II, s. 95 oraz Na glinian miseczki do stołu, tamże, s. 475.

²³⁷    Również Vautrin skarży się, że w czasie spełniania toastów „trzeba wstawać i siadać, siadać i znowu wstawać, i tak to idzie do końca uczty” – Cudzoziemcy o Polsce, op. cit., t. I, s. 195.

²³⁸    Rekwizyta dobrej myśli, [w:] Poeci polskiego baroku, op. cit., t. II, s. 246.

²³⁹    E. Lassoty i W. Beauplana opisy Ukrainy, op. cit., s. 174.

²⁴⁰    H. Malewska, Listy staropolskie, Warszawa 1977, s. 110.

²⁴¹    J. Kochanowski, Pieśń XVIII, [w:] Dzieła polskie, op. cit., s. 264.

²⁴²    W. Kochowski, Trinkum, [w:] Utwory poetyckie, op. cit., s. 232.

²⁴³    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 86.

²⁴⁴    W. Kochowski, Utwory poetyckie, op. cit., s. 21.

²⁴⁵    M. Matuszewicz, op. cit., t. I: 1714-1757, Warszawa 1986, s. 302.

²⁴⁶    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 94.

²⁴⁷    M. Rej, Żywot człowieka poczciwego, op. cit., s. 374.

²⁴⁸    S. Twardowski, Pamięci… Alexandra Karola Królewica, [w:] Zbiór różnych rytmów, Kraków 1861, s. 40. Wiersz był poświęcony synowi Zygmunta III Wazy, Aleksandrowi Karolowi (1614-1634).

²⁴⁹    Ł. Górnicki, Dworzanin polski, op. cit., s. 291.

²⁵⁰    J. Pasek, op. cit., s. 521.

²⁵¹    A. Zbylitowski, Akteon (1588) – por. Z. Kaczkowski, Kobieta w Polsce, t. II, Petersburg 1895, s. 222.

²⁵²    M. Kromer, op. cit., s. 71.

²⁵³    B. Kalicki, Bogusław Radziwiłł Koniuszy Litewski, Kraków 1878, s. 13a.

²⁵⁴    S. Klonowic, Dzieła, t. II, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1836, s. 90.

²⁵⁵    M. Rej, Żywot człowieka poczciwego, op. cit., s. 205.

²⁵⁶    W. Potocki, Nie dbam o konie, gdzie mogę pieszo dojść, [w:] Dzieła, op. cit., t. III, s. 66-67.

²⁵⁷    M. Rej, Żywot człowieka poczciwego, op. cit., s. 65, 70, 88.

²⁵⁸    Por. J. Freylichówna, Ideał wychowawczy szlachty polskiej w XVI i początku XVII wieku, Warszawa 1938, s. 128.

²⁵⁹    Polska Stanisławowska, op. cit., t. 1, s. 798. We współczesnym przekładzie: „Najistotniejszą przyczyną zaniku ducha patriotycznego w Polsce są podróże”.

²⁶⁰    S. Orzechowski, op. cit., s. 218.

²⁶¹    M. Stryjkowski, O początkach… narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego…, oprac. J. Radziszewska, Warszawa 1978, s. 589.

²⁶²    Por. W. Łoziński, op. cit., s. 179.

²⁶³    M. Rej, Zwierciadło, op. cit., t. II, s. 157-158.

²⁶⁴    Zbiór pamiętników, op. cit., t. III, s. 145.

²⁶⁵    J. Ossoliński, Pamiętnik, op. cit., s. 110.

²⁶⁶    Podróż królewicza Władysława Wazy do krajów Europy Zachodniej w latach 1624-1625, oprac. A. Przyboś, Kraków 1977, s. 224.

²⁶⁷    F de Motteville, op. cit., s. 96. Pisze ona jednak, iż Opaliński pogrążony był całkowicie „w poważnym skupieniu, co mu się raczej chwaliło”.

²⁶⁸    A.Ch. Załuski, op. cit., t. I, Braniewo 1709, s. 513. Łoziński przytacza ten fragment za J. Bartoszewiczem, Dzieła, t. 9 (Studia historyczne i literackie, t. II), Kraków 1881, s. 213.

²⁶⁹    M. Rej, Zwierzyniec, wyd. W. Bruchnalski, Kraków 1895, s. 80.

²⁷⁰    K. Liske, op. cit., s. 253.

²⁷¹    K. Zawisza, op. cit., s. 80-82, 85, 89, 93-95.

²⁷²    St. Wierzbowski, Konnotata wypadków…, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1858, s. 178-179 i 185.

²⁷³    J. Ossoliński, Pamiętnik, op. cit., s. 37-39.

²⁷⁴    E. Kotłubaj, op. cit., s. 233-234.

²⁷⁵    J. Freylichówna, op. cit., s. 94.

²⁷⁶    Cały ten fragment, zaczynający się od słów „Wychodzi to…” aż do końca, miał zostać przez Łozińskiego włączony do trzeciego wydania Życia polskiego…. Zachował się na luźnej kartce wklejonej do notesu zawierającego jego notatki dotyczące w przeważającej mierze historii sztuki – rękopis 10032 I Biblioteki Jagiellońskiej, s. 33a.

²⁷⁷    Łoziński się myli: dwuwiersza tego nie znajdujemy w żadnym z utworów Hieronima Morsztyna. Również kwerenda, przeprowadzona w kartotece Słownika języka polskiego XVII i l… połowy XVIII wieku (Instytut Języka Polskiego PAN, Warszawa) pozostała bez rezultatu.

²⁷⁸    Adam Stanisław Krasiński (171-1800), biskup kamieniecki od r. 1759, był jednym z przywódców konfederacji barskiej; jego życiorys zamieszcza Polski słownik biograficzny. J. Bartoszewicz pisze o Krasińskim, iż określał Polaków jako „zły naród” i bluźnił im okropnie (Encyklopedia Powszechna Orgelbranda, t. 15, Warszawa 1864, s. 977).

²⁷⁹ „Przez dziwną sprzeczność natury, skoro ci sami ludzie tak lubią gnuśność i tak nienawidzą spokoju” (tłum. Władysław Okęcki). Tacyt, Germania, XV. Łoziński się pomylił: powyższą opinię Tacyt odnosi bowiem nie do Sarmatów, lecz do Germanów.