Tytuł oryginału: Emotional Sensitivity and Intensity. How to manage emotions as a sensitive person

Przekład: Aleksandra Haduła
Redaktorka inicjująca: Maria Zalasa
Opieka redakcyjna: Dominika Kowalska
Redakcja: Marta Stęplewska-Przybyłowicz
Korekta: Maria Zalasa

Projekt okładki i stron tytułowych: Joanna Celusta

Copyright © Imi Lo 2018
The right of Imi Lo to be identified as the Author of the Work has been asserted by her in accordance with the Copyright, Designs and Patents Act 1988.
Copyright for the Polish edition and translation © JK Wydawnictwo, 2025

Niniejsza publikacja jest chroniona prawem autorskim. Publikacja może być zwielokrotniana i wykorzystywana wyłącznie w zakresie dozwolonym przez prawo lub umowę zawartą z Wydawcą. Zwielokrotnianie i wykorzystywanie treści publikacji w jakiejkolwiek formie do eksploracji tekstów i danych (text and data mining) lub do trenowania modeli sztucznej inteligencji bez uprzedniej, wyraźnej zgody Wydawcy jest zabronione.

ISBN 978-83-68516-02-9
Wydanie I, Łódź 2025

JK Wydawnictwo
ul. Krokusowa 3, 92-101 Łódź
tel. 42 676 49 69
www.wydawnictwofeeria.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Wstęp

Niektórzy ludzie czują więcej niż inni.

Jeśli należysz do tej grupy, doświadczasz emocji głębiej i intensywniej. Wzlatujesz ku niebu na skrzydłach radości, by następnie, niemal natychmiast, runąć w otchłań smutku. Dobrze znasz smak rozpaczy, ale także piękna i zachwytu. Jako wnikliwy i drobiazgowy obserwator wiele widzisz, czujesz, zauważasz i zapamiętujesz. Twój umysł przetwarza informacje, analizując je tak szybko i szczegółowo, że czasami słowa, które wypowiadasz, nie mogą za nim nadążyć. Masz wrodzoną zdolność odczuwania energii innych. W związkach wykazujesz się intuicją i okazujesz drugiej osobie dużo czułości; masz idealistyczną i romantyczną naturę. Wciąż poszukujesz głębszego sensu w życiu i nieustannie czujesz potrzebę dążenia naprzód. Być może mówiono ci, że „zbyt wiele oczekujesz”, jesteś „zbyt entuzjastyczna”, „zbyt wrażliwy”, „zbyt emocjonalna”; że „dramatyzujesz” albo zachowujesz się „zbyt skromnie”, „niepewnie”, „nieśmiało”.

Chociaż w ostatnich latach zainteresowanie wrażliwością i pobudliwością emocjonalną znacznie wzrosło, psychologowie jak dotąd nie uzgodnili jednoznacznych definicji tych zjawisk. Niektórzy badacze uważają, że należysz do liczącej 15–20 procent populacji grupy, której członkowie funkcjonują inaczej niż większość – jako osoby wysoko wrażliwe (WWO lub HSP, ang. highly sensitive person). Inni uznają ludzi takich jak ty za empatów, osoby obdarzone zdolnościami parapsychicznymi lub po prostu mające „cienką skórę”. W najtrudniejszych przypadkach stawiana jest błędna diagnoza psychiatryczna, na przykład zaburzeń osobowości typu borderline, zaburzeń dwubiegunowych, ADHD bądź depresji.

W tej książce posługuję się zamiennie pojęciami „wrażliwość emocjonalna”, „intensywność emocjonalna” i „uzdolnienia emocjonalne”. Szczególna wrażliwość jako cecha nie jest zaburzeniem, lecz mocną stroną, która w naszej kulturze często bywa niezrozumiana. Wiele osób wrażliwych i intensywnych emocjonalnie posiada niezwykłą zdolność rozumienia intencji, motywacji i pragnień innych ludzi, a także umiejętność poddawania refleksji własnych uczuć, lęków i motywów. Ich (nad)wrażliwość często idzie w parze z innymi nadzwyczajnymi uzdolnieniami w takich dziedzinach jak: muzyka, sztuki wizualne, logiczne rozumowanie, świadomość ciała i sport. Czytając kolejne rozdziały, przekonasz się, że wrażliwość emocjonalna jest nie tylko ściśle związana z różnymi zdolnościami, lecz sama także stanowi talent.

Niemniej jednak osoby intensywne emocjonalnie napotykają szczególne wyzwania w relacjach z innymi. Ponieważ zdolność głębokiego, intensywnego odczuwania często pojawia się w bardzo młodym wieku, gdy nie posiadamy jeszcze umiejętności regulacji emocji, mogłeś doświadczyć trudności psychologicznych z powodu odrzucenia, wstydu i samotności. Jako zdolne dziecko byłeś poddawany albo nadmiernej, albo niedostatecznej stymulacji lub blokowały cię zasady społecznej i kulturowej „adekwatności”. Być może czułeś się niedopasowany, towarzyszyło ci poczucie winy, brałeś odpowiedzialność za sprawy będące poza twoją kontrolą albo oskarżano cię o „przesadzanie”, „nadwrażliwość” i „dramatyzowanie”.

W dorosłym życiu możesz się zmagać z brakiem wiary w siebie oraz uporczywym poczuciem egzystencjalnej samotności. Z jednej strony musisz sobie radzić z wrogością i osądami otoczenia, z drugiej – stawiać precyzyjnie wytyczone granice, by chronić się przed tymi, którzy chcieliby czerpać korzyści z twoich zdolności percepcyjnych i intuicji.

Osoby, które urodziły się jako szczególnie wrażliwe, intensywne i uzdolnione emocjonalnie, są jak właściciele szybkich sportowych samochodów. Samochody te są wyposażone w silniki o ogromnej mocy, wymagające specjalnego paliwa i określonego rodzaju pielęgnacji. Utrzymywane w dobrej kondycji i odpowiednio zadbane mogą się stać najszybszymi pojazdami na świecie i wygrać niejeden wyścig. Problem w tym, że nikt nie nauczył właścicieli tych wspaniałych maszyn, jak nimi kierować.

Napisałam tę książkę, aby pomóc ci zarządzać doświadczeniem intensywnego przeżywania emocji i odpowiedzieć na następujące pytania, które prawdopodobnie sobie zadajesz:

Czy coś jest ze mną nie tak?

Jak bycie szczególnie wrażliwym wpłynęło na moje dotychczasowe doświadczenia życiowe?

Co mogę zrobić już teraz, aby uleczyć niektóre emocjonalne rany, poprawić jakość swojego życia i realizować swój potencjał?

Jak przestać funkcjonować w „trybie przetrwania” i zacząć naprawdę się rozwijać jako osoba wrażliwa i intensywna emocjonalnie?

Kiedy odkryjesz źródło swojej odmienności, rozpoczniesz podróż, dzięki której odzyskasz swój dawno zaginiony dar. Historia twojego życia natychmiast nabierze sensu. Na twojej drodze do samospełnienia najistotniejsze okażą się takie kwestie jak autentyczność, sens życia i jego cel. Kiedy poznasz prawdę o sobie, zaczniesz ufać swojemu nietypowemu sposobowi nawiązywania relacji ze światem i odkryjesz, co masz mu do zaoferowania. Mam nadzieję, że wreszcie dostrzeżesz w sobie wyjątkową, świadomą jednostkę, której zdolności są nie tylko niezwykłe, lecz także szczególnie cenne.

Intensywność emocjonalna a rozwój osobisty

Prawdopodobnie nikt ci nie powiedział, że jako osoba uzdolniona emocjonalnie masz naturalną skłonność do cyklicznego doświadczania intensywnych konfliktów wewnętrznych, które czasami mogą przypominać kryzysy emocjonalne. Te powtarzające się przeżycia nie są ani przypadkowe, ani bezcelowe, nie świadczą też o emocjonalnej słabości. Stanowią one część bardzo ważnego procesu znanego jako dezintegracja pozytywna. Koncepcję tego zjawiska stworzył polski psycholog Kazimierz Dąbrowski, który poświęcił życie badaniu konstrukcji psychologicznej osób uzdolnionych intelektualnie i artystycznie. Jego praca potwierdza, że intensywność emocjonalna jest niezbędnym elementem wyższego rozwoju takich jednostek. Poczucie wewnętrznego rozdarcia wynika z konfliktu między twoim ja idealnym a obecnym etapem rozwoju; jest ono tak silne, ponieważ rozwój wymaga zniszczenia istniejących struktur, na których opiera się twój sposób myślenia, odczuwania i bycia wśród ludzi.

Rozwój oznacza dostrzeganie tego, czego dotąd nie widziałeś, odczuwanie tego, czego nie czułeś, i robienie rzeczy, których wcześniej nie robiłeś. Pragnienie wzrastania wymaga odrzucenia własnego wyobrażenia o sobie, zakwestionowania konwencjonalnego biegu życia i rzucenia się w wir niepewności. Możesz więc doświadczać także okresów samotności – niedopasowania do otaczających cię ludzi, których normy są niekompatybilne z twoją nowo odkrytą prawdą o sobie i nowymi wyższymi wartościami.

Dla osób uzdolnionych emocjonalnie konflikty wewnętrzne są rozwojowe, a nie niszczące – stanowią cierpienie, które pomaga im wzrastać. Według Dąbrowskiego po okresie „nieprzystosowania pozytywnego” będziesz mógł żyć zgodnie ze swoimi wyższymi wartościami, takimi jak przebaczenie, autentyczność i kreatywność¹. Innymi słowy, intensywność emocjonalna nie jest produktem ubocznym rozwoju, lecz stanowi jego podstawowy składnik. Ze względu na swoją wrażliwą naturę i pragnienie bycia najlepszą wersją siebie, nieustannie podążasz stromą ścieżką uczenia się, odrzucając stare przekonania i nawyki, by zrobić miejsce nowym. Nawet jeśli czasami opierasz się wyzwaniom, twoja potrzeba autentyczności i spełnienia wciąż pcha cię naprzód.

Każda osoba intensywna emocjonalnie to przede wszystkim ktoś niezwykle wszechstronny i pełen pasji, kto ma wiele do zaoferowania światu. Twoja intensywność nie zniknie – ale chyba i tak byś tego nie chciał? Możesz się nauczyć ją doceniać, odrzucając konwencjonalny, zmedykalizowany – a w konsekwencji błędny – sposób postrzegania twojego doświadczenia. Zamiast niego przyjmiesz taki punkt widzenia, który pomoże ci realizować własny potencjał.

Co wyróżnia tę książkę?

W ostatnich latach zainteresowanie wrażliwością, emocjonalnością, empatią, introwertyzmem i innymi podobnymi tematami wśród psychologów i w mainstreamowych mediach znacznie wzrosło. Wciąż jednak nie znamy odpowiedzi na wszystkie pytania. Celem tej książki jest zapełnienie pewnej luki i przedstawienie alternatywnego spojrzenia na postrzeganie wrażliwości w nowoczesnym społeczeństwie.

Nie chodzi tylko o unikanie jasnego oświetlenia i głośnych dźwięków – unikanie to nie rozwiązanie

Przeglądając istniejące materiały dla osób wrażliwych, najczęściej natrafiamy na takie pojęcia, jak „przetrwanie”, „ochrona” i „unikanie”. Niestety wyłania się z nich obraz słabych jednostek, które są w jakimś sensie „zbyt kruche i delikatne, by funkcjonować w świecie”. Porady dla wrażliwych koncentrują się na radzeniu sobie z przytłoczeniem i dotyczą na przykład „trzymania się z dala” od stymulacji, ustanawiania granic i ograniczania kontaktów, unikania wampirów emocjonalnych i tak dalej. Chociaż takie komunikaty mają pewną wartość, istnieje ryzyko, że będą utrwalać powszechne przekonanie, iż osoby wrażliwe są w jakiś sposób nieudolne lub pozbawione zdolności radzenia sobie w życiu.

Ludzie wrażliwi emocjonalnie widzą więcej, czują głębiej i są bardzo uważni na to, co się dzieje wokół nich – jest to jednak tylko jeden aspekt ich natury. Są nie tylko wrażliwi, lecz także bardzo zaangażowani i czuli. Wielu z nich to ekstrawertycy czerpiący siłę z przebywania wśród innych. Kluczem do ich spełnienia w życiu nie mogą więc być całkowita samotność i izolowanie się ani styl funkcjonowania pozbawiony kontaktu z ludźmi i stymulacji.

Wiele osób wrażliwych i intensywnych emocjonalnie to ludzie utalentowani, którzy potrzebują pewnego natężenia oddziaływania bodźców zewnętrznych, aby utrzymać optymalny poziom funkcjonowania. Niezbędne są im energia i poczucie przynależności, jakie mogą czerpać z relacji z osobami dorównującymi im intelektualnie, psychologicznie i emocjonalnie. Dla nich niedostateczny poziom stymulacji – zarówno w życiu, jak i w związkach z innymi – jest równie problematyczny jak jej nadmiar.

Jeśli postrzegamy samych siebie jako osoby w pewien sposób wadliwe i niewystarczające, wymagające opieki i ochrony, jesteśmy zmuszeni kierować swoim życiem tak, by koncentrowało się na unikaniu, a nie na rozwoju i osiągnięciach. W rezultacie nasz świat się kurczy, a my tracimy z oczu nasz niewyczerpany potencjał.

Tymczasem bardziej pomocne byłoby skoncentrowanie się na wzmacnianiu naszej odporności psychicznej, aby zachować otwartość i akceptować naturalny bieg naszego życia. W tej książce proponuję podejście, które początkowo może się wydawać nieintuicyjne: zamiast poszukiwać sposobów na obronę przed nieuchronnymi wyzwaniami rzucanymi przez życie, przyjmijmy otwartą postawę. Zamiast się kulić, stańmy wyprostowani. Rozwój osoby wrażliwej polega na otwieraniu się na świat, a nie na zamykaniu się w sobie.

Naszym ostatecznym kolektywnym celem powinno być rozwijanie indywidualnych uzdolnień każdego z nas, abyśmy wszyscy byli dostrzegani i mogli zostawić po sobie ślad. Nie można tego osiągnąć, zamykając się w ograniczonym, podszytym strachem sposobie życia. Dlatego chciałabym cię zaprosić do całkowitej zmiany myślenia o twojej szczególnej emocjonalności: nie jesteś bezradną ofiarą swoich cech, a świat nie jest polem bitwy, na którym panuje zasada „ja kontra oni”. Zamiast wzmacniać potrzebę ucieczki i ukrywania się, wspólnie znajdziemy sposób na pokazanie się innym w pełni – jako osoby z pasją, czułe i pragnące dawać innym coś od siebie.

Potrzeba czegoś więcej niż zdrowa dieta i medytacja – docieranie do emocjonalnych źródeł problemów

Obecnie mnóstwo poradników skierowanych do osób wrażliwych zaleca zmianę stylu życia, przedstawiając na przykład sposoby na poprawę jakości snu i zmniejszenia stresu przez medytację, dietę i zażywanie suplementów. Ta książka również ma wartość praktyczną, ale jej celem jest wyjście poza „zdroworozsądkowe” wskazówki na rzecz głębszej analizy rozwojowych i psychologicznych aspektów bycia wrażliwym, intensywnym i uzdolnionym emocjonalnie.

Wrażliwość nie jest chorobą, wiąże się jednak z określonymi wyzwaniami. W tej książce poruszam takie zagadnienia, jak cierpienie z powodu bycia niezrozumianym czy trudności spowodowane poczuciem własnej odmienności i niedopasowania, a także wskazuję sposoby radzenia sobie ze spektrum nieprzyjemnych emocji – od strachu po wstyd. Chociaż pojawią się tu pewne praktyczne porady, nie jest to „instrukcja” rozwiązywania problemów. Najgłębsze i najtrwalsze zmiany wynikają z transformacji naszego umysłu i fundamentalnych przekonań o nas samych i świecie. Aby zdusić emocjonalne trudności w zarodku, skonfrontujemy się więc z ważnymi wspomnieniami, które generują obecne problemy. Masz przed sobą coś więcej niż proces intelektualny: rozwój wymaga zmian na poziomie emocji. Nasza praca z wykorzystaniem tradycyjnych teorii psychologicznych i mądrości duchowej pomoże ci wydobyć z pamięci zapomniane źródła emocjonalnego bólu oraz zmobilizować własne zasoby wewnętrzne.

Będziemy mówić o uzdolnieniach

Wysoka wrażliwość i nadpobudliwość emocjonalna to cechy często występujące u osób utalentowanych. Czytając kolejne rozdziały, przekonasz się, że większość uzdolnionych ludzi reaguje z ponadprzeciętną intensywnością na bodźce umysłowe, zmysłowe, fizyczne i emocjonalne – w psychologii tę właściwość nazywa się „pobudliwością”. (Badania wykazują, że pobudliwość jest cechą zwiększonego potencjału rozwojowego, który często towarzyszy szczególnym zdolnościom i talentom). Mimo to bardzo niewielu naukowców badało związek między intensywnością emocjonalną, wrażliwością i uzdolnieniami – być może dlatego, że temat tych ostatnich bywa w naszym społeczeństwie obciążony licznymi stereotypami.

Definicja osób „zdolnych” często niesłusznie zawęża się do ich ilorazu inteligencji. Tymczasem uzdolnienia mogą przybierać przeróżne formy i rozmiary – nie ograniczają się tylko do możliwości intelektualnych. Oprócz wybitnych zdolności w dziedzinie muzyki, sztuki czy sportu, istnieją znacznie rzadziej omawiane: inteligencja interpersonalna, intrapersonalna i duchowa.

Słowo „uzdolniony” określa ludzi, których cechują odmienne funkcjonowanie układu nerwowego i atypowe potrzeby. Podobnie jak kolor oczu czy wzrost, jest to ich neutralna wrodzona cecha. Bycie uzdolnionym nie czyni cię lepszym, ale może oznaczać, że funkcjonujesz inaczej niż inni. Niesie to ze sobą szczególne wyzwania, dlatego rozpaczliwie potrzebujemy bezpiecznej przestrzeni wolnej od oceny i krytyki, w której możemy mówić o licznych radościach i smutkach wynikających z naszych zdolności.

Zaczynamy

Odzyskiwanie tożsamości osoby uzdolnionej emocjonalnie i szczególnie empatycznej wymaga poszanowania swoich wyjątkowych potrzeb oraz – co najważniejsze – niezawstydzania samego siebie z powodu własnej odmienności. To twoje szczególna emocjonalność i intensywność są podstawą twojej wspaniałości. Dlatego dla dobra własnego i ludzi, którzy cię otaczają, zaakceptuj swoją prawdziwą tożsamość, by móc traktować własne niezwykłe cechy jako zalety, a nie zbędne obciążenie.

W tej książce zajmiemy się serią tematów do refleksji. Mam nadzieję, że ćwiczenia, które zaproponuję, pomogą ci odkryć nowe sposoby myślenia o przeszłości, sprawnie funkcjonować w obecnej sytuacji życiowej, a także tworzyć nowe możliwości. Wyjątkowe okoliczności wynikające z osobistych doświadczeń, wartości i przekonań pokażą ci twoją własną drogę. Niektóre idee i koncepcje wydadzą ci się bliższe niż pozostałe – proszę, nie wahaj się korzystać tylko z tych, których potrzebujesz; o reszcie możesz zapomnieć.

Imi Lo
www.eggshelltherapy.com

WSKAZÓWKI DO REFLEKSJI

Zanim zaczniesz lekturę, spróbuj zastanowić się nad odpowiedziami na poniższe pytania:

W jakim punkcie podróży od zdrowienia do rozwoju aktualnie się znajdujesz?

Które aspekty twojego życia domagają się obecnie największej uwagi?

Co najbardziej chcesz osiągnąć, czytając tę książkę?

Jakiego rodzaju wsparcia możesz potrzebować w tym procesie?

Jaki pierwszy krok chcesz wykonać, dążąc do rozwoju psychicznego i duchowego?

Część 1. Osoby intensywne emocjonalnie

Część 1

Osoby intensywne emocjonalnie

W pierwszej części książki zajmiemy się zagadnieniem wrażliwości i intensywności emocjonalnej. Możliwe, że jako osoba emocjonalna byłeś lekceważony ze względu na swoje „przewrażliwienie” lub „nadwrażliwość”. Być może czasami czułeś nawet, że coś z tobą jest nie tak; że twoja wrażliwość jest objawem jakiejś choroby. W rozdziale 1. przyjrzymy się kilku definicjom, aby ustalić, co dokładnie mamy na myśli, mówiąc o wrażliwości czy intensywności emocjonalnej. Poznamy też pewne cechy osób uznawanych za emocjonalnie wrażliwe. Dokładniej przeanalizujemy te kwestie w rozdziale 2., w którym omówimy takie pojęcia jak „osoba wysoko wrażliwa”, „uzdolnienia emocjonalne”, „empatia”, „cienkie granice” i „introwertyzm”. W rozdziale 3. skoncentrujemy się na uzdolnieniach emocjonalnych i ich różnych formach, a także na cechach charakteryzujących osoby uzdolnione. Omówię w nim także szczegółowo pojęcie intensywności. Rozdział 4. stanowi podsumowanie części 1. w kontekście związku wrażliwości emocjonalnej ze zdrowiem psychicznym.

1. Wrażliwość i intensywność emocjonalna a uzdolnienia

1

Wrażliwość i intensywność emocjonalna a uzdolnienia

Definicje

W tej książce posługuję się zamiennie określeniami „wrażliwość (emocjonalna)”, „intensywność (emocjonalna)” i „uzdolnienia emocjonalne”. Na cechę osobowości, do której się one odnoszą, składa się pięć podstawowych elementów:

głębia, intensywność i złożoność doświadczanych uczuć,

zdolność głębokiej empatii i szczególna wrażliwość,

przenikliwość i wyczulenie na szczegóły,

bogaty świat wewnętrzny wynikający z pobudliwości zmysłowej i intelektualnej oraz bujnej wyobraźni,

potencjał twórczy i niepokój egzystencjalny.

Głębia, intensywność i złożoność doświadczanych uczuć

Jako osoba wysoko wrażliwa masz zdolność doświadczania emocji w głęboki, złożony i intensywny sposób. Sprawia to, że szczególnie mocno czujesz, że żyjesz, czasami aż do bólu. Nieustannie przeżywasz przyjemne i nieprzyjemne emocje – równocześnie lub po kolei, w krótkich odstępach czasowych.

Są one silne i zmienne: zachwyt, który cię uskrzydla, może w jednej chwili przeistoczyć się w czarną rozpacz. Kiedy obcujesz z poruszającym dziełem sztuki lub utworem muzycznym, zalewają cię fale radości lub przeżywasz stan estetycznej ekstazy. Czasami emocje są tak silne i pochłaniające, że wydaje ci się, iż tracisz nad sobą kontrolę.

Jesteś osobą pełną pasji, nawet jeśli nie pokazujesz tego na zewnątrz. Ponieważ odczuwasz bardzo mocno również miłość i przywiązanie, zwykle tworzysz silne emocjonalne więzi z ludźmi, miejscami i rzeczami, co nierzadko powoduje, że rozstania i zakończenia są dla ciebie trudne.

Możliwe, że twoje doświadczenie świata jest przesycone ponadprzeciętnymi czułością, melancholią i nostalgią. Twoja emocjonalna ekspansywność często jednak bywa błędnie interpretowana jako zaburzenie lub niedojrzałość emocjonalna, a nie dowód zdolności głębokiego przeżywania.

Zdolność głębokiej empatii i szczególna wrażliwość

Od najmłodszych lat troszczysz się o samopoczucie ludzi w swoim otoczeniu. Kiedy innym dzieje się krzywda lub gdy są źle traktowani, odczuwasz to tak, jakby przytrafiało się tobie. Twoja zdolność do empatii nie dotyczy jednak tylko ludzi. Być może masz też poczucie bezpośredniej więzi ze zwierzętami, przyrodą i elementami świata duchowego.

Posiadasz wrodzoną zdolność wyczuwania energii innych osób i utożsamiasz się z cechami empaty. W sytuacjach społecznych intuicyjnie wiesz, w jakim stanie fizycznym i emocjonalnym są pozostali, a czasami czujesz, że „przejmujesz” ich dolegliwości fizyczne i psychiczne.

Ze względu na swoją wrażliwość i wgląd w cierpienie innych masz skłonność do tworzenia emocjonalnie bliskich i znaczących więzi. W związkach jesteś lojalnym i romantycznym idealistą. Niestety jednocześnie twoja naturalna otwartość i wrażliwość powodują, że w relacjach jesteś bezbronny i podatny na zranienia. Możliwe, że powściągasz swoją delikatną, pełną czułości naturę z powodu wczesnych traum i doświadczeń odrzucenia.

Szczególnie pobudliwy układ zmysłów sprawia, że jesteś również wyjątkowo wrażliwy na swoje otoczenie. W zwiększonym stopniu doświadczasz przyjemności zmysłowych, takich jak muzyka, język i sztuka. Twoje reakcje na widoki, dźwięki, dotyk, smak i zapach także są intensywniejsze. Nadmiar bodźców zmysłowych może u ciebie powodować uczucie przytłoczenia lub dyskomfortu. Być może jesteś wrażliwy na głośne dźwięki, silne zapachy lub wrażenia dotykowe spowodowane na przykład drapiącymi metkami przy ubraniach albo kontaktem z nierównymi powierzchniami. Możesz też cierpieć z powodu objawów fizycznych takich jak mizofonia (niska tolerancja na pewne specyficzne dźwięki), nadwrażliwość słuchowa (na określone częstotliwości lub natężenie dźwięku), liczne alergie i zwiększona wrażliwość na ból.

Przenikliwość i wyczulenie na szczegóły

Twoja niezwykła przenikliwość oznacza, że potrafisz wyczuwać i zauważać rzeczy, które inni pomijają. Dzięki pogłębionej świadomości dostrzegasz to, co kryje się pod powierzchnią, a twój umysł często jest zajęty wyszukiwaniem schematów i łączeniem faktów.

Uważność, intuicja i zdolność dostrzegania wielu warstw rzeczywistości umożliwiają ci szybką ocenę ludzi i sytuacji. Możliwe, że zadziwiająco dobrze orientujesz się w sytuacjach społecznych i trafnie odczytujesz ich dynamikę. Miewasz przeczucia dotyczące nadchodzących zdarzeń lub intuicyjną wiedzę na temat światów wewnętrznych innych ludzi. Potrafisz wyczuć, że coś się nie zgadza, a także odgadnąć intencje, myśli i uczucia ukryte za fasadą ludzkich zachowań.

Twoje zdolności jednak niekoniecznie ułatwiają ci życie. Mimo że czasami przytłaczają cię spostrzeżenia i intuicja, nie możesz „odzobaczyć” tego, co zauważyłeś. Denerwują cię hipokryzja i niesprawiedliwość, a nieautentyczne osoby i sytuacje powodują twój dyskomfort. Nie potrafisz się powstrzymać od bycia dzieckiem, które ogłosi, że „król jest nagi”.

Wnikliwość wiąże się z wyzwaniami. Być może inni ludzie nie przyjmują twoich trafnych uwag lub czują się onieśmieleni tym, że „przejrzałeś ich na wylot”. Przez skłonność do głębokiej autorefleksji oraz świadomość cierpienia, hipokryzji i złożoności życia możesz czuć się starszy niż otaczające cię osoby – jakbyś miał duszę starca, która w niewyjaśniony sposób znalazła się w młodym ciele.

W rodzinie możesz się stać kozłem ofiarnym, nosicielem bolesnej prawdy, o której się nie mówi, by zachować pozory normalności. Być może obsadzono cię w roli „problemowego” dziecka albo czarnej owcy. To częsta nieświadoma strategia stosowana przez bliskich w celu uniknięcia własnego emocjonalnego bólu i cierpienia.

Odczuwasz wewnętrzny przymus przesuwania granic konformizmu oraz kwestionowania lub podawania w wątpliwość tradycji, szczególnie tych, które wydają się bezsensowne bądź niesprawiedliwe. Ponieważ masz silne poczucie sprawiedliwości, frustrują cię korupcja i nierówności istniejące na świecie. Myślami wybiegasz w przyszłość, dlatego jako pierwszy wskazujesz prawdy i postępowe idee, które u większości ludzi wzbudzają niepokój. Chociaż taka droga życiowa może być dla ciebie trudna, masz potencjał, by rozwijać się jako wizjoner i przywódca.

Bogaty świat wewnętrzny wynikający z pobudliwości zmysłowej i intelektualnej oraz bujnej wyobraźni

Masz bogaty świat wewnętrzny napędzany wyobraźnią i wewnętrznym dialogiem, nasycony słowami, metaforami, wizualizacjami, wyrazistymi fantazjami i snami. Możliwe, że jako dziecko w chwilach emocjonalnego przeciążenia uciekałeś do swojego wyobrażonego azylu.

Twój umysł cechują dociekliwość i skłonność do refleksji. Masz silną potrzebę rozumienia świata, poszerzania swoich horyzontów, zdobywania wiedzy i analizowania myśli. Dzięki zdolności do szybkiego i głębokiego przetwarzania informacji, przyswajasz je błyskawicznie. Być może jesteś zapalonym czytelnikiem i uważnym obserwatorem. Czasami sprawiasz wrażenie krytycznego i niecierpliwego wobec ludzi, którzy nie potrafią dotrzymać ci kroku. Potrafisz także integrować koncepcje intelektualne ze swoimi głębokimi uczuciami, aby tworzyć oryginalne idee. Możliwe, że masz głowę pełną pomysłów – czasami jest ich tak wiele, że przestajesz za nimi nadążać.

Masz skłonność do doświadczania żarliwego entuzjazmu w odniesieniu do pewnych tematów i dążeń. Kiedy jesteś czymś podekscytowany, zauważasz, że twoje myśli płyną z taką prędkością, że trudno je wyrazić słowami, albo że mówisz bardzo szybko, czasami nawet przerywając wypowiedzi innych. Kiedy pochłania cię zachwyt nad dziełem sztuki, literatury, teatru lub muzyki, zewnętrzny świat przestaje istnieć.

Masz rozwiniętą zdolność do myślenia kontemplacyjnego i autorefleksji. Może to jednak powodować, że pogrążasz się w obsesyjnych myślach i drobiazgowej autoanalizie. Być może cierpisz z powodu perfekcjonizmu lub nadmiernej autokrytyki.

Twoja otwartość na doświadczenie oznacza, że masz większą szansę na głębokie przeżycia metafizyczne. Jesteś wrażliwy na świat duchowy – możliwe, że już w młodym wieku pociągała cię ścieżka rozwoju duchowego. Ten aspekt wrażliwości może, lecz nie musi, przejawiać się w formie zdolności parapsychicznych.

Potencjał twórczy i niepokój egzystencjalny

Zawsze zastanawiałeś się nad odpowiedziami na filozoficzne pytania. Być może już w dzieciństwie doświadczałeś egzystencjalnego smutku, martwiłeś się bezsensem życia, myślałeś o śmierci i samotności. Możliwe, że trudno ci się przystosować do otaczających cię ludzi lub odczuwasz frustrację, gdy nie są oni gotowi rozmawiać na te ważne tematy.

Twój niepokój egzystencjalny przejawia się w formie nienazwanego pędu do działania, nieustannej potrzeby dążenia naprzód. Masz nieodparte wrażenie, że kończy ci się czas albo że powinieneś robić coś ważnego, nawet jeśli jeszcze nie do końca wiesz co. Być może czujesz na swoich barkach ciężar odpowiedzialności – nawet za rzeczy, które nie należą do twoich obowiązków. Taka presja może powodować, że stajesz się bardzo samokrytyczny, doświadczasz lęku i poczucia winy albo wydaje ci się, że wciąż ponosisz porażki.

Twój niepokój motywuje cię do nauki, rozwoju i podążania wybraną życiową ścieżką, ale może cię także paraliżować. Możliwe, że masz skłonność do doświadczania blokady twórczej – gdy chcesz coś stworzyć lub napisać, prokrastynujesz, masz opory przed pokazaniem swoich umiejętności albo cierpisz na syndrom oszusta (ang. imposter syndrome; wrażenie własnej niekompetencji). Być może kiedy masz wspaniałą wizję lub innowacyjny pomysł, czujesz się rozdarty między potrzebą przynależności a pragnieniem autentycznej ekspresji – chcesz wyrazić w pełni swoje prawdziwe ja, ale martwisz się, że jeśli to zrobisz, zostaniesz odrzucony lub zostawisz innych w tyle.

Możliwe, że jesteś człowiekiem renesansu lub multipotencjalistą – osobą o wszechstronnych zainteresowaniach i twórczych aspiracjach, która nie ma jednego powołania. Pragniesz przysłużyć się światu, ale trudno ci się skoncentrować na określonym obszarze działania. Niemniej jednak od zawsze jesteś głęboko przekonany, że nie satysfakcjonuje cię życie pozbawione przesłania, polegające tylko na wykonywaniu zadań.

Zastrzeżenie

W tej książce opowiadam się za koncepcją neuroróżnorodności, mówiącą, że określone grupy ludzi z natury odbiegają od normy i różnią się od większości populacji szczególnym rodzajem wrażliwości, intensywnością doznań i uzdolnieniami emocjonalnymi. Moją intencją nie jest jednak tworzenie uproszczonej konstrukcji teoretycznej, która sprowadzałaby rzeczywistość osób wrażliwych do jednego ściśle zdefiniowanego modelu. Nie zamierzam też sugerować, że zawsze będziesz postrzegać świat, myśleć lub czuć w jakikolwiek konkretny sposób.

Konceptualizacja zjawiska intensywności emocjonalnej nieuchronnie prowadzi do pewnych uogólnień i redukcji ludzkiej złożoności. Niestety. Ma to związek z ograniczeniami naszego języka. Mapa zawsze jest uproszczonym obrazem terenu, który przedstawia. Podobnie, aby nadawać znaczenie zjawiskom i skutecznie się porozumiewać, musimy tworzyć schematyczne wersje nienamacalnej rzeczywistości.

Chociaż typologia musi stanowić uproszczenie w porównaniu z prawdziwą, niepowtarzalną istotą ludzką, chciałabym uniknąć zniekształcania rzeczywistości za pomocą języka. Nie należy zapominać, że „tu i teraz” żywego człowieka, który nieustannie się zmienia i rozwija, jest zawsze prawdziwsze niż teoria. Mam nadzieję, że wszystkim nam uda się zachować mądrość, jaka cechuje zawsze otwarty i zaciekawiony „umysł nowicjusza” – by móc patrzeć na rzeczy znane tak, jakbyśmy widzieli je po raz pierwszy.

Nic nie jest oczywiste.

2. Co wiemy o wrażliwości i intensywności emocjonalnej?

2

Co wiemy o wrażliwości i intensywności emocjonalnej?

W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie psychologów, a także ogółu społeczeństwa, zagadnieniami wrażliwości, empatii, inteligencji emocjonalnej i introwertyzmu oraz związkiem między tymi cechami a dobrostanem i kreatywnością posiadających je osób. Być może postrzegasz siebie jako osobę wysoko wrażliwą, empatę lub introwertyka. Może nie raz zastanawiałeś się, czy cechy te są oznaką choroby psychicznej albo wynikają z wczesnodziecięcej traumy. Aby zacząć nadawać sens twojemu doświadczeniu bycia osobą wrażliwą i szczególnie emocjonalną, przyjrzyjmy się kilku pojęciom i spróbujmy ocenić, czy odnoszą się do ciebie, czy też nie, a jeśli tak, to w jaki sposób.

Osoby wysoko wrażliwe

Pojęcie wysokiej wrażliwości nabrało znaczenia dzięki książce Elaine Aron Wysoko wrażliwi². Według autorki 15–20 procent populacji przychodzi na świat ze szczególną „wrażliwością przetwarzania zmysłowego” – cechą występującą zbyt często, by uznać ją za zaburzenie, a jednocześnie zbyt rzadko, by nazwać ją powszechną.

Badania Aron wykazały, że osoby wysoko wrażliwe cechuje większa aktywność prawej półkuli mózgu oraz zwiększona reaktywność układów odpornościowego i nerwowego. Ludzie szczególnie wrażliwi i emocjonalni często doświadczają także nadwrażliwości na bodźce fizyczne. To, co większość uznaje za nieco irytujące – na przykład przebywanie w tłumie lub tykanie zegara – może się okazać nie do zniesienia dla osób wysoko wrażliwych, które reagują ze zwiększoną siłą na intensywną stymulację, nagłe zmiany i emocjonalne rozchwianie innych. Osoba wysoko wrażliwa może poczuć się przytłoczona głośnymi dźwiękami, jaskrawym oświetleniem, szumem telewizora, a nawet dotykiem drażniącej skórę metki od ubrania.

Tego typu wrażliwość jest zauważalna od najmłodszych lat. W większości przypadków wysoko wrażliwe dzieci uznaje się za dziwne, nadwrażliwe lub nieśmiałe. Ich temperamenty bardzo się różnią w zależności od sposobu wychowywania: dziecko wykazujące wysoką wrażliwość może być określane jako trudne, aktywne, niezdyscyplinowane lub wymagające, albo przeciwnie – jako niemal „zbyt łatwe w obsłudze” (czyli na przykład niewymagające bądź zachowujące się jak dorośli).

Wysoko wrażliwe dzieci – wśród których jest tyle samo dziewczynek i chłopców – często są postrzegane jako perfekcjoniści, ponieważ wszystko, co nie jest „takie, jak powinno”, może powodować u nich psychiczny lub fizyczny dyskomfort. Takie dążenie do perfekcji może przejawiać się w formie skłonności obsesyjno-kompulsyjnych. Aż 70 procent osób wysoko wrażliwych to introwertycy, którzy potrzebują czasu w samotności, aby się zregenerować i przygotować na ponowny kontakt ze zgiełkiem i pędem współczesnego świata.

Jako prekursorka badań nad wrażliwością Aron odegrała olbrzymią rolę w szerzeniu świadomości tego zjawiska w mainstreamowych mediach. W ciągu 20 lat, które upłynęły od publikacji Wysoko wrażliwych, powstało wiele książek i artykułów poświęconych takim osobom i specyficznym problemom, z jakimi muszą się one mierzyć, na przykład podczas tworzenia romantycznych relacji czy poszukiwania spokoju i spełnienia w życiu zawodowym. Wszystkie te źródła mogą przynieść ulgę osobom wrażliwym, które wreszcie uczą się nazywać swoje przeżycia. Wciąż jednak brakuje odpowiedzi na wiele pytań. Jak bowiem złagodzić cierpienie spowodowane głębokimi psychologicznymi zranieniami wynikającymi z doświadczenia inności w okresie dorastania? Jaki związek ma wrażliwość z takimi elementami osobowości jak empatia i inteligencja?

Więcej niż WWO

Być może myślisz „Definicja osoby wysoko wrażliwej to dokładny opis mnie. Czym różni się ta książka od innych pozycji poświęconych WWO?”.

Otóż rozszerzam w niej definicję wrażliwości emocjonalnej o wymiary intensywności i uzdolnień. Podczas własnych badań i pracy klinicznej odkryłam, że istnieje grupa ludzi – prawdopodobnie podgrupa WWO – którzy są nie tylko wrażliwi, ale też intensywni emocjonalnie, pełni pasji, przenikliwi i kreatywni. Jeśli jesteś jednym z nich, pojęcie „wrażliwość” nie jest adekwatne do pełnego opisu twoich doświadczeń.

Według definicji słownikowej osoba wrażliwa „jest zdolna do postrzegania szczegółów za pomocą zmysłu lub zmysłów, żywo reaguje na zewnętrzne warunki lub bodźce, dostrzega drobne różnice lub zmiany w otoczeniu”. Ludzie wrażliwi „szybko się irytują, mają skłonność do ekscytacji”, „łatwo ich zranić, zasmucić lub obrazić”³. Ta tradycyjna definicja wrażliwości dotyczy twojej zdolności do bycia szczególnie świadomym otoczenia, przedstawia jednak tylko reaktywny i bierny aspekt twojej osobowości.

A oto słownikowa definicja intensywności (ang. intensity): „pełnia energii, siły, koncentracji, pasji itd. w odniesieniu do czynności, myśli lub uczucia”, „wysoki poziom emocjonalnej ekscytacji, głębia odczuwania”⁴. Intensywność emocjonalna nie ogranicza się więc do samej wrażliwości, oznacza także ogromną pasję, siłę odczuwania i zapał.

Prawdopodobnie masz bogate i złożone życie wewnętrzne, lubisz subtelne i delikatne smaki, zapachy, dźwięki i dzieła sztuki. Z tego powodu masz także szczególną świadomość szczegółów w swoim otoczeniu. Osoby wysoko wrażliwe zwykle są bardzo empatyczne i potrafią wyczuć, co należy zrobić w danej sytuacji, aby inni poczuli się komfortowo. Twoja zdolność nasiąkania informacjami jak gąbka sprawia, że jesteś wrażliwy na nastroje innych ludzi. Jesteś jednak nie tylko wrażliwy, lecz także pełen pasji – możesz na przykład być idealistą lub romantykiem. Intensywnie czujesz, że żyjesz – i jest to twój naturalny stan. Potrafisz doświadczać rozkoszy na co dzień.

Kolejnym zagadnieniem, które warto poruszyć, oprócz aktualnych porad dla WWO, jest zarządzanie energią i stymulacją przez osoby wrażliwe i intensywne emocjonalnie. Według oryginalnej definicji osoby wysoko wrażliwe łatwo jest przestraszyć lub wytrącić z równowagi, dlatego zaleca się, by przeorganizowały swoje życie tak, by unikać denerwujących bądź przytłaczających sytuacji. Uważa się, że zmiany mogą być dla WWO wstrząsające, a rywalizacja lub nadzór – powodować nerwowość i niepokój (nie dotyczy to małej podgrupy „poszukujących stymulacji”, rozwijających się dzięki nowym doznaniom i podejmowaniu ryzyka). W rezultacie tematem większości książek samopomocowych dla osób wysoko wrażliwych jest radzenie sobie z przebodźcowaniem, a wielu terapeutów i coachów pracujących z WWO koncentruje się na doradzaniu, jak zmniejszyć natężenie zewnętrznej stymulacji i liczbę czynników powodujących stres⁵.

Tymczasem osoby intensywne i uzdolnione emocjonalnie niekoniecznie powinny unikać stymulacji. Przeciwnie – potrzebują one oddziaływania pewnych bodźców zewnętrznych, aby zachować optymalny poziom funkcjonowania. Aby czuć się dobrze fizycznie i psychicznie, muszą być produktywne i twórcze, a także odkryć swój punkt równowagi, co umożliwi im stałe osiąganie stanu twórczego „przepływu” (zob. rozdział 10). Oczywiście takie osoby powinny być świadome poziomu stymulacji, na jaki pozwalają sobie w życiu. Muszą także unikać stanu niedostatecznego pobudzenia. Zbyt niski poziom stymulacji jest równie problematyczny jak przebodźcowanie, i może negatywnie wpływać na wszystkie aspekty życia, w tym pracę, związki romantyczne i codzienne czynności. W tej książce zajmiemy się problemami, które pojawiają się na obu krańcach spektrum stymulacji. Na przykład zastanowimy się, jakie wyzwania stawiają przed osobami uzdolnionymi emocjonalnie ich partnerzy życiowi, którzy nie dostarczają im odpowiednio dużo bodźców. Kluczem do zdrowia i dobrego samopoczucia osoby intensywnej emocjonalnie jest znalezienie właściwych bodźców intelektualnych, emocjonalnych i fizycznych, a nie dążenie do ich uniknięcia.

Uzdolnienia

Bardzo niewielu autorów istniejących prac na temat osób wrażliwych traktuje ich emocjonalną siłę jako dar. Nawet Aron niechętnie łączy koncepcję wysokiej wrażliwości z uzdolnieniami; uznaje ona wrażliwość za cechę neutralną, a uzdolnienia – za „bardzo pozytywną”⁶. Nie mogę się zgodzić z badaczką co do przekonania, że uzdolnienia świadczą o wyższości danej osoby i stanowią bezsprzecznie pozytywną cechę. Podobnie jak wrażliwość posiadanie uzdolnień odnosi się jedynie do cechy, jaka odróżnia część populacji od reszty stanowiącej normę. Definicja „uzdolnień” jako talentu przejawianego w sposób, który świat uznaje za wybitny, jest wąska i ograniczająca. Uzdolnienia niekoniecznie są tożsame ze kompetencjami czy jakimikolwiek osiągnięciami widocznymi na zewnątrz. To cecha, która wiąże się zarówno z mocnymi stronami, jak i z zagrożeniami – tak samo jak wrażliwość. Aron zauważa, że nie wszystkie osoby wysoko wrażliwe są uzdolnione i że nie wszystkie osoby uzdolnione są wysoko wrażliwe. To prawda, chociaż coraz więcej dowodów naukowych i anegdotycznych potwierdza, że te dwie grupy ludzi często się pokrywają.

Wiele osób wrażliwych i intensywnych emocjonalnie wykazuje cechy, które naukowcy dostrzegają u ludzi szczególnie uzdolnionych. Ludzie utalentowani mają zdolność do przyswajania sobie i przetwarzania informacji zmysłowych i emocjonalnych z dużą szybkością. Co za tym idzie, poziom ich przenikliwości i trafność intuicyjnego wnioskowania są ponadprzeciętne. Zdolność wnikliwej obserwacji i spostrzegawczość to cechy osób uzdolnionych często zauważane również u ludzi wrażliwych i intensywnych emocjonalnie.

Kolejną cechą występującą u osób utalentowanych jest wrażliwość moralna. U wrażliwych moralnie jednostek wiele silnych emocji powodują problemy, których zasięg i złożoność wykraczają poza ich najbliższe otoczenie. Na przykład określona sytuacja w pracy, którą większość ludzi uzna za zwykłe nieporozumienie, u osoby wrażliwej moralnie może wywołać poczucie niesprawiedliwości (być zinterpretowana jako przejaw dyskryminacji, seksizmu i tak dalej) lub wrażenie przepaści między rzeczywistością a oczekiwaniami. Młodzi ludzie mogą przejawiać wrażliwość moralną w formie buntu przeciwko pozornie nieistotnym sprawom albo zaangażowania w ideały humanitarne i rewolucyjne, które są niezrozumiałe dla otaczających ich dorosłych.

Wewnętrzna emocjonalna walka, którą toczą osoby utalentowane, nazywa się dezintegracją pozytywną⁷. Nie „cierpią” one z powodu swojej wrażliwości, lecz używają jej w celu przyspieszenia własnego rozwoju – nawet jeśli nie są świadome tego, czego doświadczają. Kiedy człowiek utalentowany doświadcza osobistego rozwoju, przechodzi trudny emocjonalnie okres, ponieważ jego wcześniejsza, dysfunkcyjna wizja świata oraz samoograniczające przekonania o sobie ulegają rozpadowi. W rezultacie taka osoba zyskuje większą spójność wewnętrzną oraz zdolność niezależnego myślenia i życia.

Zamiast uczyć cię radzenia sobie z nadmiarem emocji i zbytnim pobudzeniem, chciałabym zaproponować ci fundamentalną zmianę w sposobie postrzegania siebie. Mam nadzieję, że zrozumiesz, iż większość intensywnych procesów emocjonalnych, których doświadczasz, nie świadczy o patologii, lecz ma swój cel i służy twojemu rozwojowi.

Kolejne rozdziały uświadomią ci, że niechęć do badania związków między wrażliwością, intensywnością emocjonalną i uzdolnieniami ma negatywny wpływ nie tylko na osoby emocjonalne i wrażliwe, lecz także na rozwój naszej świadomości zbiorowej.

Empaci i empatia

W poradnikach i literaturze ezoterycznej terminu „empata” używa się do opisu ludzi, którzy są wrażliwi na emocje i energię innych osób, zwierząt i całego otoczenia. Choć nie ma jednej ujednoliconej definicji empaty, zazwyczaj mówi się, że jest to osoba obdarzona zdolnością fizycznego odczuwania pola energetycznego innych ludzi oraz miejsc, w których się znajduje. Takie empatyczne zdolności czasami wydają się „paranormalne” lub mistyczne.

Chociaż pojęcie „empata” nie pojawia się w pracach naukowych zbyt często, psychologowie dogłębnie zbadali koncepcję empatii. Na ogół definiują ją oni jako zdolność do podzielania lub rozumienia uczuć drugiej osoby, co determinuje nasz sposób zachowania wobec ludzi⁸. Próbując ustalić, co oznacza wysoki poziom empatii, psychologowie odkryli, co następuje:

Różnice indywidualne w poziomie empatii wpływają na to, jak ludzie rozpoznają wyrazy twarzy⁹ oraz reagują na sygnały społeczne¹⁰.

Osoby wykazujące się wysokim poziomem empatii lepiej rozpoznają emocje innych. Jednocześnie mają skłonność do „uprzedzeń” wobec przejawów przykrych emocji, co oznacza, że są bardziej wrażliwe i wyczulone na cierpienie innych. Być może dlatego osoby cechujące się wysokim poziomem empatii częściej doświadczają dystresu empatycznego¹¹.

Co ciekawe, kobiety wykazujące się wysokim poziomem empatii są lepsze w dostrzeganiu i rozpoznawaniu smutku niż mężczyźni posiadający tę cechę.

Nadmierna empatia – intensywne poddawanie się cudzym przykrym emocjom – ma związek z zaburzeniami emocjonalnymi u pracowników ochrony zdrowia i opieki społecznej. Ich dystres empatyczny często określa się jako wtórny zespół stresu pourazowego lub wypalenie zawodowe¹².

Jako empata masz naturalną zdolność natychmiastowego wczuwania się w emocje innych – dzieje się to automatycznie i nieświadomie. Jeśli nie zdołasz tego zauważyć i odróżnić emocji swoich od cudzych, możesz poczuć się przeciążony nadmiarowym stresem i cierpieniem otaczających cię osób. Może to powodować objawy psychiczne, w tym wahania nastroju, oraz fizyczne – nieprzewidywalność poziomu energii, bóle głowy i zmęczenie. Dlatego tak ważne jest, aby ludzie z natury empatyczni uczyli się doskonalić umiejętność regulacji emocji i przyjmowania cudzej perspektywy¹³. Bez takich kompetencji wielu empatów „wchłania” emocje innych aż do poziomu wypalenia (zob. rozdział 12).

Cienkie granice

W latach 80. ubiegłego wieku Ernest Hartmann¹⁴ opracował koncepcję granic umysłu, która wyjaśnia indywidualne różnice w poziomie wrażliwości. W myśl jego teorii istnieje spektrum typów osobowości, które różnią się grubością granic.

Hartmann rozpoczął swoje badania od odkrycia, że osoby, które często mają koszmary senne, posiadają pewne wspólne cechy osobowości. Według niego ludzie ze skłonnościami do śnienia koszmarów są bardziej „bezbronni”, mają zdolności artystyczne i bujną wyobraźnię oraz są otwarci na nowe doświadczenia. Bariera między ich własnym ja a światem zewnętrznym jest stosunkowo przepuszczalna, dlatego Hartmann scharakteryzował tę grupę jako osoby o cienkich granicach. Na drugim końcu spektrum znalazły się osoby o grubych granicach opisane jako bardziej stabilne, opanowane i wytrwałe.

Od czasu odkrycia Hartmanna w latach 80. XX wieku przynajmniej 5 tysięcy osób wypełniło jego kwestionariusz granic (ang. boundary questionaire, BQ), a ponad 100 opublikowało prace odnoszące się do jego teorii. Z badań wyłania się obraz problemów i objawów związanych z grubością granic naszego umysłu.

Osoby z cienkimi granicami są wysoko wrażliwe i od najmłodszych lat mogą przejawiać następujące zachowania i reakcje:

silniejsze reagowanie na bodźce zmysłowe, pobudzenie w wyniku oddziaływania jasnych świateł, głośnych dźwięków, a także określonych zapachów, smaków lub faktur,

silniejsze reagowanie na cierpienie fizyczne lub emocjonalne, zarówno własne, jak i innych osób,

odczuwanie napięcia lub zmęczenia w wyniku przeciążenia stymulacją zmysłową lub emocjonalną,

większa skłonność do alergii lub wysokiej reaktywności układu odpornościowego,

doświadczanie głębszych reakcji na wydarzenia w dzieciństwie.

Z kolei osoby, których granice są grube, często opisywane jako opanowane lub gruboskórne, mogą wykazywać następujące skłonności i zachowania:

odrzucanie nieprzyjemnych emocji, aby rozwiązać aktualne problemy lub uporządkować sprawy praktyczne,

doświadczanie łagodnych, mniej widocznych zmian nastroju,

wolniejsze rozpoznawanie własnego samopoczucia i odczuwanych emocji,

mniejsza wrażliwość na drobne zmiany w otoczeniu,

doświadczanie ciągłego poczucia odrębności lub (czasami) wewnętrznej pustki.

Koncepcję Hartmanna wyróżnia jej związek ze zdrowiem fizycznym. Naukowcy odkryli, że ludzie o cienkich granicach mają większą skłonność do nadciśnienia tętniczego, zespołu przewlekłego zmęczenia i wrzodów, a osoby, których granice są grube, częściej zapadają na migreny, zespół jelita drażliwego i alergie. Okazuje się, że istnieje także związek między cienkimi granicami a zespołem wielorakiej wrażliwości chemicznej¹⁵.

Kolejna ciekawa korelacja dotyczy związku grubości granic z wyborem ścieżki kariery. Studenci sztuk pięknych i muzyki, modelki i modele, a także pracownicy kreatywni obojga płci mają znacznie cieńsze granice w porównaniu z resztą populacji¹⁶. Z badań Hartmanna wynika, że osoby o cienkich granicach częściej decydują się na psychoterapię i odnoszą z niej korzyści¹⁷. W pracy Your emotional type Michael Jawer i Marc Micozzi¹⁸ przedstawili nawet schemat, który umożliwia czytelnikom wybór potencjalnie najskuteczniejszych terapii na podstawie miejsca na spektrum grubości granic umysłu, w jakim się znajdują.

Pomimo swoich ograniczeń – czyli braku danych ilościowych i nieuniknionych uogólnień – koncepcja granic umysłu oferuje użyteczne podstawy, które mogą pomóc w identyfikowaniu i wyjaśnianiu osobowościowych różnic indywidualnych. Trudności, jakich doświadcza osoba o cienkich granicach, są podobne do tych, z jakimi mierzą się ludzie szczególnie emocjonalni, wrażliwi lub hiperempatyczni. Nietrudno sobie wyobrazić, że bez samoświadomości i znajomości badań naukowych osoby wrażliwe, których umysł jest oddzielony od reszty świata cienkimi granicami, mogą latami czuć się zagubione i niezrozumiane.

Wrażliwość środowiskowa spowodowana traumą

W swojej doniosłej pracy Leczenie traumy rozwojowej Laurence Heller i Aline LaPierre¹⁹ omawiają koncepcję „granic energetycznych”, których przekraczanie może skutkować powstaniem wrażliwości środowiskowej.

Nasze granice energetyczne to trójwymiarowa przestrzeń znajdująca się ponad nami, pod nami i wokół nas. Oddziela nas ona od świata i reguluje nasze interakcje z innymi ludźmi i otoczeniem. Wszyscy jesteśmy w pewnym stopniu świadomi konsekwencji przekraczania swoich granic fizycznych – wystarczy wyobrazić sobie, że ktoś stoi zbyt blisko nas w autobusie lub tramwaju. Granice energetyczne, w przeciwieństwie do tych fizycznych, są jednak niewidoczne. Dlatego doświadczenie ich przekroczenia może powodować dystres i poczucie zagubienia. Na przykład możemy nie być w stanie wyraźnie określić, kiedy i jak nasze granice energetyczne są naruszane.

Ludzie z silnym poczuciem granic czują się bezpiecznie we własnym towarzystwie i mają zdolność asertywnego chronienia się przed innymi i światem. Jeśli jednak w dzieciństwie doświadczyłeś przewlekłego poczucia zagrożenia, mogło ci być trudniej rozwinąć w pełni poczucie własnych granic energetycznych. W rezultacie stałeś się ponadprzeciętnie wrażliwy na sygnały z otoczenia. Czasami możesz mieć wrażenie, że masz paranormalne zdolności i potrafisz się dostroić energetycznie do ludzi i miejsc. Innym razem czujesz się wchłaniany lub atakowany przez energię i emocje innych. Nadwyrężone granice mogą też powodować uczucie „wylewania się” do otoczenia, nieznajomości różnic między sobą a resztą świata albo między doświadczeniami wewnętrznymi a zewnętrznymi.

Wrażliwość środowiskowa to znak rozpoznawczy dziurawych, przepuszczalnych granic energetycznych. Ponieważ filtrowanie bodźców z otoczenia wymaga, by granice te pozostawały nienaruszone, bez nich możesz czuć się szczególnie obnażony, nagi – jakby „oskórowany”. Nieustannie zalewają cię bodźce środowiskowe, w tym „kontakt z ludźmi, dźwięki, światło, dotyk, toksyny, alergeny, zapachy, a nawet aktywność elektromagnetyczna”²⁰. Heller i LaPierre wymieniają także schorzenia fizyczne będące oznaką przepuszczalnych granic energetycznych, takie jak liczne alergie, migreny, zespół przewlekłego zmęczenia, zespół jelita drażliwego lub fibromialgia.

Niezdolność do filtrowania zewnętrznych bodźców powoduje, że świat jawi ci się jako nieustanne zagrożenie, co prowadzi do życia w stanie ciągłego napięcia i nadmiernej czujności. W rezultacie możesz odczuwać potrzebę izolowania się. Ponieważ nie masz wykształconego wewnętrznego poczucia bezpieczeństwa ani solidnych granic energetycznych, być może wybierasz izolację lub ograniczanie kontaktu z innymi, aby czuć się bezpiecznie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

K. Dąbrowski, The theory of positive disintegration, „International Journal of Psychiatry” 1996, t. 2, z. 2. [wróć]

1 E. Aron, Wysoko wrażliwi, przeł. J. Biecki, D. Rossowski, Feeria, Łódź 2017 [wróć]

Hasło: sensitive, The American Heritage® Dictionary of the English Language, HarperCollins Publishers, 2022 [dostęp 17 kwietnia 2025]. [wróć]

Hasło: intensity, Dictionary.com, 2025 [dostęp 17 kwietnia 2025]. [wróć]

E. Aron, op. cit. [wróć]

E. Aron, Is sensitivity the same as being gifted?, Newsletter Comfort Zone, www.hsperson.com, 2004 [dostęp 17 kwietnia 2025]. [wróć]

K. Dąbrowski, op. cit. [wróć]

M.H. Davis, Measuring individual differences in empathy: evidence for a multidimensional approach, „Journal of Personality and Social Psychology” 1983, t. 44, z. 1. [wróć]

L.D. Besel, J.C. Yuille, Individual differences in empathy: The role of facial expression recognition, „Personality and Individual Differences” 2010, t. 49, z. 2. [wróć]

N. Eisenberg, P.A. Miller, The relation of empathy to prosocial and related behaviors, „Psychological Bulletin” 1987, t. 101, z. 1. [wróć]

G. Chikovani, L. Babuadze, N. Iashvili i in., Empathy costs: negative emotional bias in high empathizers, „Psychiatry Research” 2015, t. 229, z. 1. [wróć]

C.D. Batson, Prosocial motivation: is it ever truly altruistic?, „Advances in Experimental Social Psychology” 1987, z. 20; N. Eisenberg, R.A Fabes, P.A. Miller i in., Relation of sympathy and personal distress to prosocial behavior: a multimethod study, „Journal of Personality and Social Psychology” 1989, t. 57, z. 1; E. Gleichgerrcht, J. Decety, Empathy in clinical practice: how individual dispositions, gender, and experience moderate empathic concern, burnout, and emotional distress in physicians, „PLoS One” 2013, t. 8, z. 4. [wróć]

K. McLaren, The Art of Empathy, Sounds True, Louisville 2013. [wróć]

Zob. E. Hartmann, Boundaries of dreams, boundaries of dreamers: thin and thick boundaries as a new personality measure, „Psychiatric Journal of the University of Ottawa” 1989; Ibidem, Boundaries in the Mind: A New Psychology of Personality, Basic Books, New York 1991. [wróć]

M.A. Jawer, Environmental sensitivity: inquiry into a possible link with apparitional experience, „Journal of the Society for Psychical Research” 2006, z. 70 (882). [wróć]

E. Hartmann, Boundaries…, op. cit.; S. Krippner, I. Wickramasekera, J. Wickramasekera, C.W. Winstead, The Ramtha Phenomenon: Psychological, Phenomenological, and Geomagnetic Data, „Journal of the American Society for Psychical Research” 1998, t. 92, z. 1. [wróć]

E. Hartmann, The concept of boundaries in counselling and psychotherapy, „British Journal of Guidance and Counselling” 1997, t. 25, z. 2. [wróć]

M.A. Jawer, M.S. Micozzi, Your Emotional Type: Key to the Therapies That Will Work for You, Inner Traditions/Bear and Co., Rochester 2011. [wróć]

L. Heller, A. LaPierre, Leczenie traumy rozwojowej. Wpływ wczesnej traumy na samoregulację, obraz samego siebie i zdolność tworzenia związków, przeł. M. Ułaszewska-Żuk, M. Żuk, Wydawnictwo Instytutu Terapii Psychosomatycznej, Wrocław 2018. [wróć]

Ibidem. [wróć]