Tytuł oryginału: The Cubans. Ordinary Lives in Extraordinary Times

Przekład: Paulina Wojnakowska
Redakcja: Marta Stęplewska, Anna Taraska
Korekta: Anna Strożek, Maria Zalasa
Projekt okładki: Norbert Młyńczak

Zdjęcie na okładce: © Lucas Vallecillos/Alamy Stock Photos
Mapy: Jeffrey L. Ward

Copyright © 2020 by Anthony DePalma
All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.
This edition published by arrangement with Viking, an imprint of Penguin Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.
Copyright for the Polish edition and translation © JK Wydawnictwo, 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

ISBN 978-83-8225-075-6
Wydanie I, Łódź 2021

JK Wydawnictwo, ul. Krokusowa 3, 92-101 Łódź
tel. 42 676 49 69
www.wydawnictwofeeria.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Dla Miriam

To nie dla chwały się trudzę; bo przecież cała chwała na świecie mieści się w ziarnku kukurydzy¹.

José Martí

Tłum. własne. [wróć]

Mapy

Prolog. Guanabacoa, Hawana, 9 września 2017

Prolog

Guanabacoa, Hawana,
9 września 2017

Tego popołudnia około piątej zgasły światła, a obraz na ekranie telewizora zapadł się nagle, pozostawiając ciemny prostokąt; jedyny wentylator w domu, biały, plastikowy chiński produkt z nadrukowaną nazwą marki „Hopeful”, zwolnił i zamarł. Cary, Pipo, Oscar, a nawet Faru, ich wątły pekińczyk z mocną wadą zgryzu, zrozumieli, że pora się ukryć. Kubańczycy są przyzwyczajeni do huraganów, ale na myśl o tym, który właśnie nadciągał, bledli nawet najbardziej zaprawieni w bojach z tropikalną aurą; istne monstrum kategorii piątej, o nazwie Irma, które niosło ze sobą wiatr o prędkości ponad dwustu sześćdziesięciu kilometrów na godzinę, ulewne deszcze i fale wysokie na niemal pięć metrów, miało – jeśli wierzyć prognozom przedstawianym przez ponurych meteorologów z telewizji – uderzyć w Guanabacoa, ich małe, urocze miasteczko położone po przeciwnej niż Stara Hawana stronie portu, między drugą a trzecią w nocy. Nie było mowy, żeby do tego czasu włączono na nowo prąd, ale poza tym nie mogli być pewni niczego: nie wiedzieli, jak długo będą zmuszeni siedzieć w tych ciemnościach ani co zobaczą, gdy znowu zapali się światło.

Już dawno opracowali do perfekcji plan działania w przypadku takich wielkich nawałnic jak ta; każdy członek rodziny miał precyzyjnie określoną rolę. Oscarowi, jako że miał zaledwie dwadzieścia sześć lat, przypadło w udziale zadanie wspięcia się na dach i przymocowania wszystkiego, co mogło odfrunąć. Jego ojciec, Jesús, znany wszystkim po prostu jako Pipo, krążył po okolicy w poszukiwaniu prowiantu, a mama, Cary, zajmowała się wszystkim innym. Zaklejała taśmą okna, zamykała okiennice i napełniała oczyszczoną wodą stare butelki po napojach, w ilości wystarczającej na przetrwanie kilku dni. Skończywszy, poświęciła chwilę, by zadzwonić do Cuki, swojej przyjaciółki z dzieciństwa, ciągle mieszkającej na wschodnim wybrzeżu Kuby, w żyjącej z uprawy trzciny cukrowej wiosce Tacajó, w której obie dorastały. Chciała się upewnić, że wszyscy są tam przygotowani na nadciągający koszmar.

Cuka odebrała od razu. Tak, wszystko w porządku. Z innymi też. Już zrobiła, co się dało, teraz pozostało tylko skulić się i czekać. Czekanie to umiejętność, której nabywa każdy Kubańczyk, nieważne, gdzie mieszka i czym się zajmuje.

Z początku Cary i Pipo planowali przeczekać burzę tam, gdzie zazwyczaj, czyli w sypialni Oscara. Ich dom – duży i solidny przedrewolucyjny budynek w popularnym wówczas stylu midcentury modern – został podzielony na dwa mieszkania; sąsiedzi z góry nawet zbudowali sobie na dachu nielegalny warsztat kowalski. Wyglądało jednak na to, że nadciągająca burza na długo zamknie ich w domu. Pokój Oscara był najmniejszy w mieszkaniu, a przed deszczem i wiatrem wpadającymi przez okno mogły ich w nim ochronić tylko drewniane żaluzje. W kuchni ani w spiżarce nie zmieściliby się wszyscy, a salon od ulicy był zbyt odsłonięty. Pozostała tylko ich własna sypialnia z jedynym oknem wychodzącym na południe, w kierunku przeciwnym do tego, z którego miała uderzyć Irma.

Przygotowywali właśnie pomieszczenie, kiedy zaskoczył ich dzwonek telefonu. Była to młodsza siostra Pipa, Luz María. Dzwoniła z odległego o blisko sto czterdzieści pięć kilometrów Cárdenas, żeby dać im znać, że dziewczyna jej syna zaczęła rodzić pierwsze dziecko i mimo komunikatów o nadciągającej nawałnicy pojechała do szpitala. Ledwie przekazała tę informację, linia telefoniczna także padła. Jedyne radio w domu, działające na korbkę urządzenie, które Pipo podarował kiedyś Cary na walentynki, było zepsute, co potęgowało odczucie odcięcia od świata zewnętrznego; jakby byli gdzieś w głuszy kubańskich gór Sierra Maestra.

Deszcz zaczął padać wkrótce po tym, jak ulokowali się na noc w sypialni. Nie zanosiło się na zwykłą ulewę; krople były tak grube i ciężkie, że niemal słyszeli, jak spadają jedna po drugiej, z pluskiem rozbryzgując się w kurzu, ale nie przynosząc rozpalonej ziemi żadnej ochłody. Wnętrze pokoju, w którym stłoczyli się we trójkę z dyszącym spazmatycznie na podłodze Faru na dokładkę, wkrótce osiągnęło temperaturę jak w hutniczym piecu. Cary wstała, żeby otworzyć uchylne okno, i do środka wtargnął ciężki zapach deszczu i błota. Leżąc z głowami w nogach łóżka i stopami skierowanymi ku otwartemu oknu, mieli doskonały widok na krwistopomarańczowe niebo. Osobliwe światło i wisząca w powietrzu woń przywoływały u Cary koszmarne wspomnienia innej burzy. Była wówczas małą dziewczynką i mieszkała z matką i siostrą bliźniaczką w pensjonacie w Tacajó, po sąsiedzku z Cuką. Kiedy uderzył huragan Flora, niemal doszczętnie zniszczył ich skromny dobytek.

Gdy leżeli tak ściśnięci całą trójką, Oscar szybko zaczął się wiercić, narzekając na gorąco. Pipowi też było gorąco, ale bardziej niepokoił go metalowy dach magazynu mieszczącego się naprzeciwko ich domu. Już kilkakrotnie mówił, że gdyby ten dach jakimś cudem zwiało, znaleźliby się bezpośrednio w polu rażenia. Cary kazała obu się uspokoić. Ich dom był zbudowany z betonu, prawda? A chociaż nie mieli spiżarni wypełnionej po brzegi, to przecież przygotowali zapas jedzenia.

– Po prostu się uspokójcie. Będzie dobrze.

Przez otwarte okno widziała tylko chmury zasłaniające gwiazdy. To podsunęło jej pewien pomysł. W dzieciństwie, gdy mieszkała w Tacajó, nauczyła się piosenki o gwiazdach; pomagała jej odzyskać równowagę zawsze, kiedy się bała.

– Chcecie, żebym wam zaśpiewała?

Cary – Caridad Luisa Limonta Ewen – zawsze pomagała innym stawić czoło burzom, czy to dosłownym, czy metaforycznym. Jej bliscy żartowali, że urodziła się jako pierwsza po to, żeby wskazać drogę swojej bliźniaczce. Tak jak jej świętej pamięci matka, Zenaida, Cary z odwagą i pewnością siebie zmagała się ze wszelkimi problemami, jakie niosło ze sobą życie na Kubie.

Teraz, przy wtórze zawodzenia wiatru i szczęku szarpanej nim metalowej płachty dachu, zaczęła śpiewać niskim, słodkim, ledwo słyszalnym głosem, melancholijną starą piosenkę, kołysankę wśród szalejącego chaosu.

Pregúntale a las estrellas si por las noches me ven llorar…
…Pytaj gwiazd, czy nocami słyszą mój płacz
Pytaj ich, czy nie próbuję cię kochać, jaka jestem samotna
Pytaj łagodnej rzeki, czy widziała moje łzy
Zapytaj cały świat, jak bardzo cierpię…

Tak jak miała nadzieję, piosenka nieco ukoiła ich niepokój. Irma nadciągała, a Pipo i Oscar zapadli w niespokojny sen. Cary czuwała. Nie mogła przestać myśleć o Cuce i Tacajó, i o strasznym huraganie, który przeżyła tam w dzieciństwie. Nie mogła też wyrzucić z myśli niewinnego dziecka, które miało się urodzić wśród szalejącej burzy. Wiedzieli, że to będzie dziewczynka; badania wykazały to już kilka miesięcy temu, a data cesarskiego cięcia była wyznaczona od dawna. Co za paskudny zbieg okoliczności! Ciekawe, czy dadzą jej na imię Irma? A może postanowią trzymać się tradycji, przejrzą kalendarz, sprawdzą, jaka święta patronuje temu dniu, i obarczą biedne maleństwo imieniem w rodzaju Wilfredy? Ona sama wolałaby już otrzymać imię po nocy pełnej przerażenia.

Mijały godziny; Cary była do cna wyczerpana, ale wpatrywała się ustawicznie w otwarte okno, słuchając, jak wiatr szarpie dach magazynu po przeciwnej stronie ulicy, i szukając gwiazd, które były tam na pewno, choć ich nie widziała.

Tej nocy cała Guanabacoa trwała w napięciu. Parę domów od mieszkania Cary i Pipa niejaka Lili Durand Hernández sprawdzała raz po raz okna i drzwi, zamykając to jedne, to drugie, nie tylko po to, by uniemożliwić burzy wtargnięcie do środka, ale także by zatrzymać w domu swojego leciwego ojca, który poczuł znienacka chęć na spacer. Jakieś pół kilometra stamtąd, w dość zrujnowanym centrum miejscowości, María del Carmen López Álvarez wspominała, co z kolei mawiał jej ojciec, kiedy zbliżały się następne huragany, o ich solidnym małym domku, należącym do rodziny od ponad wieku: jeśli przetrwał te największe, te z 1926 i 1944, to przetrwa wszystko. Pokładała w stabilności starego domku tak wielką ufność, że jedynymi przygotowaniami, jakie poczyniła, było zdjęcie anteny telewizyjnej z dachu i napełnienie wodą stojącego na patio wielkiego glinianego dzbana, zwanego tinajón. W przypływie nagłej ostrożności poprosiła syna, żeby zdjął z cokolików naturalnej wielkości popiersia Juliusza Cezara i Rafaela i położył je na podłodze.

Przecznicę od domu Marii del Carmen, po przeciwnej stronie kościoła Los Escolapios, Arturo Montoto zamartwiał się z powodu nadciągającego huraganu, ale nikt w Guanabacoa nawet nie mógł przypuszczać, co trapiło go najbardziej. Jego największym problemem nie było bowiem atelier ani spory ogród, w którego zaaranżowanie zainwestował tyle czasu i pieniędzy, ale stojąca na podwórzu niemal dwumetrowa statua czarnej piłki bejsbolowej z jaskrawoczerwonymi szwami, wykonana z pianki żywicznej. Była tak wielka i okrągła, że kiedy połączył ze sobą wreszcie jej dwie połowy, nie był w stanie wnieść jej w domu. Jego asystenci z wysiłkiem przeciągnęli statuę pod prowizoryczną osłonę, ale nie było sposobu, żeby ją przymocować do podłoża. Teraz Arturo sprawdził więc tylko, czy piłka na pewno jest zabezpieczona przed deszczem, a potem po raz ostatni obszedł posiadłość, kończąc oględziny w zasadzonym przez siebie własnoręcznie sadzie: bujne mangowce, delikatne drzewko cytrynowe, bananowiec, którego duże, wiotkie liście trzepotały dziko, miotane porywami wzmagającego się wiatru. Bardzo chciał zasadzić także drzewko mamoncillo, które pamiętał z dzieciństwa, ale wiedział, że rosną one i dojrzewają tak wolno, iż nigdy nie skosztowałby jego owoców.

Jorge García oczekiwał uderzenia huraganu o trzysta siedemdziesiąt kilometrów od Guanabacoa, w niskim domu w stylu ranczo, naprzeciwko stoczni w Miami, pilnie śledząc sytuację swojego rodzinnego miasta. Uciekł z Kuby dwadzieścia lat wcześniej, ale mieszkał tam jego wnuk i Jorge martwił się zawsze, kiedy wielki sztorm miał uderzyć w Guanabacoa. Ta wyspa dość już mu odebrała.

Irma była tylko kroplą w morzu zmartwień, jakie dręczyły Kubańczyków w burzliwym czasie między śmiercią Fidela Castro w listopadzie 2016 a stopniowym wycofywaniem się z urzędu jego brata Raúla, sfinalizowanym w 2018 roku. Te dwa wydarzenia wydawały się symbolicznym zamknięciem trwającej tak długo ery braci Castro; kurtyna opadła i wszyscy czekali, aż zacznie się nowy akt w historii Kub, póki co niepewny i o niezbyt jasnym scenariuszu. W miarę jak idea rewolucji załamywała się pod ciężarem sześciu dekad wielkich obietnic – niektóre udało się zrealizować, wiele innych ciągle pozostawało w sferze marzeń – komunistyczny rząd zaczynał powoli odkrywać dla siebie i kraju kapitalizm, bawiąc się nim, tak jak tygrys bawi się zdobyczą: w jednej chwili leciutko trącając ją łapą, a w następnej – dusząc na śmierć. Socjalistyczni aparatczycy zachęcali aspirujących kubańskich kapitalistów do otwierania swoich małych biznesów, po czym wznosili mury skomplikowanych regulacji, które ograniczały dochód i utrudniały osiągnięcie sukcesu. Ich prawdziwym celem nie było wyrwanie milionów obywateli z biedy; nie chcieli, żeby komukolwiek udało się zbić oszałamiającą fortunę.

Na przekór tym ograniczeniom pół miliona Kubańczyków wybrało pracę na własny rachunek, a nie w państwowych zakładach. Ledwie jednak zaczęli przyzwyczajać się do tego, że na czele narodu nie stoi już wódz Castro, na nowo rozgorzał ekonomiczno-polityczny konflikt ze Stanami Zjednoczonymi. Donald Trump anulował sporą część historycznych postanowień podjętych za kadencji Baracka Obamy, przywracając restrykcje i odstraszając amerykańskich turystów, dla których stosunkowo niedaleka Kuba znowu stała się nieosiągalna. Waszyngton potraktował wyspę na równi z Wenezuelą i Nikaraguą, określając te trzy państwa jako „trójkę tyranii” i biorąc je na metaforyczny celownik. Szary obywatel Kuby nie miał innego wyboru, jak tylko uzbroić się w cierpliwość w obliczu kolejnego „stanu wyjątkowego”, który mógł się okazać gorszy niż braki i desperacja, jakie były codziennością Kubańczyków w latach dziewięćdziesiątych XX wieku po upadku Związku Radzieckiego, co pociągnęło za sobą zakręcenie kurka z miliardami, które były Kubie niezbędne do utrzymywania przy życiu ducha rewolucji.

W Guanabacoa, tak jak prawie wszędzie indziej na wyspie, odwilż zainicjowana przez Obamę wzbudziła wielkie nadzieje, zmiażdżone następnie przez działania administracji Trumpa. Pieczołowicie odnowiona Stara Hawana odkryta przez Amerykanów podczas krótkotrwałego turystycznego boomu to bajkowa wersja Kuby. Guanabacoa natomiast to brutalna, trójwymiarowa rzeczywistość odpowiadająca doświadczeniom większości Kubańczyków – dziurawe ulice, zrujnowane budynki, a przed nimi więcej śmieci niż ukwieconych trawników. Upał. Hałas. Surowość. Dumne historyczne centrum miasteczka jest starsze od każdej metropolii Stanów Zjednoczonych i w ciągu niemal pięciuset lat od powstania doświadczyło wielu wzlotów i upadków. Oficjalnie Guanabacoa to część Hawany, znajdująca się na drugim brzegu jej osławionego portu, ale w rzeczywistości mogłaby znajdować się gdziekolwiek na mierzącym ponad tysiąc dwieście kilometrów wybrzeżu głównej wyspy. Każda z tamtejszych miejscowości i wiosek szczyci się unikalną kulturą i tożsamością. Żaden z dwunastu tysięcy mieszkańców Guanabacoa nie powie, że mieszka w Hawanie, podobnie jak rezydenci Brooklynu nie nazwą siebie nowojorczykami.

Después del triunfo – „po zwycięstwie” – tak Kubańczycy określają zbiorczo wszystko, co nastąpiło po dniu, gdy Fidel i Raúl Castro przejęli władzę w 1959 roku. Każdy wie, że Fidel całkowicie zrewolucjonizował Kubę – jej strukturę polityczną, gospodarczą i społeczną, czyniąc państwo zwierzchnikiem wszystkiego i wszystkich – poza sobą. Podczas sześciu dekad rządów rewolucji szarzy obywatele żyli w głębokim cieniu jego potężnego wizerunku.

U progu transformacji, pozostawiając za sobą erę Castro i ruszając ku nieznanemu, Kuba się zmienia – nawet jeśli stare samochody i równie stare budynki sprawiają na postronnym widzu wrażenie, że w tym miejscu zatrzymał się czas. Niektórzy z liderów politycznych reprezentują diametralnie różne od Fidela poglądy na temat działalności gospodarczej i własności prywatnej, ale nie jest jasne, czy to faktyczny początek nowej epoki, czy tylko desperacka próba podtrzymania chwiejącego się w posadach gmachu rewolucji. Przez dziesiątki lat analitycy i korespondenci rutynowo mówili o „Kubie Fidela Castro”, jakby kraj, którym dyktator rządził od 1959 roku, był faktycznie jego prywatną własnością. Kiedy zmarł w 2016 roku, państwowe media na Kubie głosiły: „Fidel es Patria” – „Ojczyzna to Fidel”, a dzieci w szkołach zachęcano do skandowania: „Jestem Fidel”.

Jednak ani te dzieci, ani ich rodzice nie są Fidelem – nie bardziej, niż zmarły Fidel był Kubą. To zwykli ludzie, tacy jak Cary, Arturo, Lili, Jorge i María del Carmen. Prawdziwi Kubańczycy, mieszkający w realnych miejscowościach, takich jak Guanabacoa, gdzie stare samochody to nie cenne antyki, ale po prostu stare rzęchy, paskudne kawałki pokiereszowanej blachy, trzymające się w kupie dzięki kilometrom szpagatu i sile woli ich właścicieli. Gdzie rum jest tani i sprzedaje się go w małych kartonikach. Gdzie nie ma telefonicznego spamu, cudownych diet odchudzających, gazetek z supermarketu i billboardów reklamowych. Gdzie codzienna egzystencja nie zależy od dolarów zostawianych przez turystów, ale od odwagi, pewności siebie i pomysłowości Kubańczyków, których krępują piętrzące się zakazy, ale nie własne ograniczenia. Gdzie ludzie są mistrzami maskowania melancholii dynamiczną muzyką i szaleńczym tańcem oraz ukrywania frustracji za fasadą momentami grubiańskich żartów, gdzie kpi się z niemal wszystkiego i niemal niczego nie traktuje na tyle poważnie, żeby zasługiwało na protesty.

Przez całe życie Cary i inni musieli mimo woli statystować w niekończącym się spektaklu, a rewolucja pozostawiła im do wyboru tylko trzy role: szarego obywatela wypełniającego rozkazy Castro, niezależnie od tego, czy podziela się jego idee, czy nie; bohatera stawiającego czynny opór, świadomego, że jego postawa to samobójstwo; albo uciekiniera.

Jeśli czasami wydaje się, że wszyscy Kubańczycy są, jak to sami mówią, un poco loco, nieco szaleni, to wyłącznie dlatego, że żyją w niemożliwym do zrozumienia kraju. Od trzech pokoleń są praktycznie na wojennej ścieżce. Rząd ustawicznie przypomina im o czyhających od północy zagrożeniach imperializmu, a jednocześnie domaga się, żeby imperium zniosło embargo i pozwoliło Kubie robić interesy z Ameryką i jej sojusznikami. Reżim od sześćdziesięciu lat używa straszaka w postaci amerykańskiej interwencji, aby zatuszować wszystkie swoje potknięcia, nieudane programy, niedobory żywności czy przerwy w dostawie elektryczności, a zarazem wie, że przetrwanie Kuby uzależnione jest od miliardów amerykańskich dolarów przesyłanych na wyspę przez emigrantów. Państwowe media przedstawiają Stany Zjednoczone jako piekło narkomanii, masowych mordów i rozpasanej konsumpcji, Kubę zaś jako egalitarny raj rządzony przez nieomylnych ludzi. A jednak kiedy Kubańczycy porównują swoją codzienność z tym, co słyszą od krewnych osiadłych w Miami, albo tym, co widzą w internecie, wiedzą, że to wszystko kłamstwa.

Tyle wystarczyłoby, żeby każdego doprowadzić do szaleństwa, ale to tylko część niepewnej rzeczywistości Kubańczyków. Ich przekleństwem, a zarazem największą siłą, jest nieskończona zdolność adaptacji i niewyczerpana pomysłowość. Dlatego właśnie embargo nałożone przez USA nie zadziałało i nigdy nie zadziała. Plan zakładający, że uda się stworzyć na wyspie tak kiepskie warunki do życia, że zmęczony nimi lud powstanie i obali reżim Castro, nie uwzględnił jednego – wrodzonej zdolności przetrwania właściwej Kubańczykom. Ludzie, którzy potrafią zamienić plastikową butelkę po napoju w zbiornik paliwa do motocykla albo użyć rozgrzanego w kuchennym piecu starego tłoka, żeby naprawić pękniętą oponę, patrzą na świat inaczej niż członkowie bardziej konwencjonalnych społeczności. Jeśli całe życie składa się z przeciwności, przetrwanie to proces stałej adaptacji. Może w rozwinięciu tego aspektu ich narodowego charakteru pomógł Kubańczykom fakt, że wyspę tak często nawiedzają huragany. Nic przecież nie powstrzyma wichru ani nie zapobiegnie zniszczeniom. Jedyną opcją jest zbieranie wciąż na nowo elementów połamanego świata i obmyślanie, jak jeszcze zrobić z nich sensowny użytek.

Fidel wypowiedział w swoim życiu miliony słów, których słuchano, które nagrywano i odtwarzano do znudzenia; głosów zwykłych Kubańczyków nie słyszy nikt. Niewiele mają okazji, żeby mówić o sobie nawet w swoim kraju, a co dopiero poza nim. Kiedy już to robią, zazwyczaj dzieje się to w małych, zamkniętych pokojach, gdzie mogą liczyć na to, że szum obracającego się niezmordowanie wentylatora albo metaliczny dźwięk starego telewizora nie pozwolą ich słowom dotrzeć do niepowołanych uszu. Większość nigdy nie uczestniczy w publicznych protestach, bojąc się odwetu ze strony państwowego aparatu bezpieczeństwa, który, jak sądzą, pilnie monitoruje ich każdy krok. Tylko najodważniejsi i najbardziej zdesperowani ryzykują wszystkim, aby dołączyć do niewielkiej grupy jawnych dysydentów, których rząd śledzi, prześladuje, a czasami więzi. Niewątpliwie jednak to właśnie nabrzmiała treścią cisza codzienności – osobiste historie życia wśród niekończącej się rewolucji, zmieniających się priorytetów i sojuszy, triumfów i tragedii, przeplatających się w upalne dni pod wiecznym żarem niegasnącego słońca – jest tym, co najpełniej oddaje prawdę o niezwykłej rzeczywistości Kuby.

Część pierwsza. Otrzeźwienie

Część pierwsza

Otrzeźwienie

Rozdział 1. Tacajó, prowincja Oriente, 1940

Rozdział 1

Tacajó, prowincja Oriente,
1940

Każdy, kto mieszkał w latach czterdziestych ubiegłego wieku w kubańskiej dżungli, wiedział, że wilgoć i piekielny gorąc wnikające pod wszystko i we wszystko oznaczają, choćby człowiek stanął na głowie, mrówki w chlebie. Jeśli na przykład włożyłeś bochenek do torby, zawiązałeś i powiesiłeś na ścianie, niedługo po tynku maszerował żwawy pochód owadów, jakby wybierały się na proszony obiad. Zenaida Ewen, biedna, czarnoskóra nastolatka z żyjącego z uprawy trzciny cukrowej miasteczka Tacajó, położonego na dzikim wschodzie Kuby, ukończyła zaledwie sześć klas miejscowej szkoły, gdzie językiem wykładowym był angielski i trochę uczyło się też po hiszpańsku, by ułatwić naukę dzieciom pracujących w cukrowni Jamajczyków. Nieraz obserwowała, jak matka kładzie chleb na piecu, i dzięki temu wiedziała, że umieszczenie go w pobliżu płomieni – choć nie bezpośrednio w ogniu – odstraszy mrówki, zanim rodzina usiądzie do kolacji.

Jamajczycy osiedlali się w Tacajó, od kiedy tylko w 1917 roku zaczęto przerabiać tu trzcinę cukrową. Przybyli w okresie boomu gospodarczego po wojnie amerykańsko-hiszpańskiej, kiedy na wyspę szerokim strumieniem płynęły z zagranicy pieniądze – głównie amerykańskie dolary. Kuba nie zyskała po wojnie statusu niepodległego państwa, o który wielu walczyło, ale dla tych, którzy robili interesy z Ameryką Północną, czasy i tak były dobre; szczególnie widać to było w prowincji Oriente. Życiodajne połączenie słońca, świetnej gleby i opadów deszczu sprawiało, że miejsce to idealnie nadawało się pod uprawy, w tym na gęste pola trzciny cukrowej, które na jakiś czas zagwarantowały Kubie pozycję światowego lidera w produkcji cukru i na dobre zapewniły słodkiemu surowcowi status jednego z filarów gospodarki kraju; w końcu zaczęto mawiać: „Sin azúcar no hay país” – „Bez cukru nie ma państwa”.

Aby ocean zielonych łodyg zamienił się w białe kryształki używane na całym świecie do słodzenia kawy i pieczenia ciast, potrzebny jest ogrom pracy; dzieje się tak, od kiedy setki lat temu zebrano pierwsze plony z pól trzciny cukrowej. Na początku XIX wieku na polach harowali przywożeni tu afrykańscy niewolnicy, ale Hiszpania, której kolonią była przez pięć wieków Kuba, nigdy nie zezwalała, aby osiedlało ich się tutaj tak wielu, jak na innych wyspach Karaibów. Handel niewolnikami zdelegalizowano na Kubie w 1820 roku, ale naprawdę zakończył się dopiero w roku 1879. Brytyjski historyk Hugh Thomas zauważył, że kubańska klasa wyższa na pewno znacznie gorliwiej walczyłaby z Hiszpanią o odzyskanie niepodległości, gdyby nie „niepokój o los niewolników i majaczące w pamięci widmo Haiti”. Po tym, jak w porcie Hawany zatonął w 1898 roku amerykański krążownik USS Maine i Stany Zjednoczone wsparły Kubę w długotrwałej już wojnie o niepodległość, Hiszpania była zmuszona zrezygnować ze swojej cennej kolonii. Kuba stała się republiką, choć z niezbyt stabilnym systemem demokracji, pod niekompetentnym przywództwem i obarczoną dziedzictwem uprzedzeń rasowych, którego nigdy nie udało się w pełni wyplenić.

Wraz z napływem zagranicznych inwestycji, który zaczął się we wczesnych latach XX wieku, spółka cukrownicza Tacajó Sugar Corporation z siedzibą w Nowym Jorku rozrosła się błyskawicznie i zaczęła przynosić prawdziwe zyski. Równie agresywnie rozwijała się działająca po sąsiedzku korporacja handlująca owocami tropikalnymi, United Fruit Company; skupowała plony od lokalnych farmerów, takich jak Ángel Castro, hiszpański żołnierz, który osiedlił się po wojnie na Kubie i zbijał fortunę na Manacas, położonej niedaleko od Tacajó plantacji o powierzchni dwudziestu tysięcy akrów. Brakowało rąk do pracy; do tego stopnia, że kubański rząd udzielił w 1922 roku pozwolenia na sprowadzenie przez Tacajó Sugar i United Fruit tysięcy kontraktowych robotników do pomocy przy zbiorach. Spodziewano się, że po sezonie wrócą w rodzinne strony. Większość stanowili Haitańczycy i Jamajczycy. Wielu z nich nigdy nie opuściło Kuby.

Matka Zenaidy, Sarah Ann Ewen, w 1922 roku miała dwadzieścia dziewięć lat; dostała jamajski paszport i udała się w podróż z Kingston na Kubę. Kusiła ją wizja wyspy oferującej bajeczne możliwości. Wylądowawszy w Santiago, udała się na drugą stronę wyspy, do Tacajó, gdzie, jak słyszała, można było znaleźć dobre życie, którego z powodzeniem poszukiwali na Kubie Jamajczycy. Żyzna dolina wokół cukrowego miasteczka przypominała jej dom, ale to nie był raj, zwłaszcza dla samotnej matki, bez wykształcenia i zawodu. Większość dróg była nieutwardzona, warunki sanitarne wołały o pomstę do nieba, a cykl pracy w cukrowni składał się z okresów harówki i miesięcy przestojów. O ile oczywiście człowiek w ogóle zdobył pracę. A Sarah musiała ją zdobyć, i to szybko. W tamtych czasach kobiety nie pracowały przy maszynach, ale gotowały i sprzątały, a to potrafiła robić. Zaczęła prać dla samotnych mężczyzn zamieszkujących obskurne hotele robotnicze. Później dostała się na służbę u zakładowego lekarza, Kubańczyka, który przyjął ją, by pomagała jego żonie; Sarah wspierała ją w prowadzeniu dużego domu znajdującego się nieopodal głównej bramy cukrowni. Był to dla niej niewątpliwy awans, okazja, żeby zapewnić dzieciom lepsze życie – i zamierzała ją wykorzystać jak najlepiej. Jednak w 1941 roku, kiedy miała zaledwie czterdzieści siedem lat, zmarła na zawał serca. Zenaida i jej brat Cleveland zostali sierotami. Pod swój dach przyjęli ich sąsiedzi z Tacajó.

Kubański lekarz pozwolił Zenaidzie przejąć posadę po matce, czy to kierując się litością, czy potrzebą, choć miała zaledwie trzynaście lat, mówiła łamanym hiszpańskim i nigdy nie pracowała jako służąca. Pewnego dnia dziewczyna czyściła kryształową czarkę, w której przechowywano cukierki. Zauważyła, że w środku panoszą się mrówki. Wiedziała, że żona doktora ukarze ją, jeśli zobaczy owady, ale przypomniała sobie, jak matka uczyła ją układać chleb przy piecu. Uznała, że metoda, która podziałała w tamtym przypadku, sprawdzi się również w tym. Płomienie faktycznie sprawiły, że mrówki uciekły, ale kryształowa czarka nie wytrzymała gorąca i popękała. Gdy żona lekarza zorientowała się, co się stało, zwymyślała Zenaidę, nazywając ją bezdennie głupią dziewuchą.

Dziewczyna poprzysięgła sobie, że już nigdy nie pozwoli się tak upokorzyć.

Kiedy lekarz odszedł z pracy w cukrowni, trafiła na służbę do jego następcy. I tak się toczyło jej życie, od rodziny do rodziny, z pielęgnowanym w sekrecie marzeniem, że kiedyś sama zajmie się medycyną. Kiedy w 1947 roku rodzina, dla której aktualnie pracowała, postanowiła przenieść się do Hawany, Zenaida pojechała z nimi. Miała dziewiętnaście lat i wierzyła, że w stolicy czeka ją lepsze życie. Wkrótce jednak zorientowała się, że młoda czarnoskóra kobieta bez wykształcenia nie ma co marzyć o zostaniu lekarką, nieważne, gdzie zamieszka. Po kilku latach miała serdecznie dość Hawany, ale zamiast wrócić do Tacajó, spróbowała szczęścia w Guantanamo. Słyszała, że mieszcząca się tam baza marynarki Stanów Zjednoczonych zatrudnia Kubańczyków i dobrze ich traktuje, szczególnie jeśli mówią po angielsku.

Zenaida znalazła zajęcie w żłobku na terenie bazy. Codziennie przepływała promem na amerykańską stronę zatoki, pilnując, aby zawsze siadać na miejscach przeznaczonych dla czarnoskórych. Dobrze zarabiała, część pieniędzy zainwestowała więc w złotą biżuterię, którą traktowała jako swoistą polisę ubezpieczeniową na wypadek, gdyby sprawy potoczyły się źle. Wtedy też wpadła w oko młodemu stolarzowi z Haiti, który także pracował dla Amerykanów. Aristede Limonta był przystojny, smagły, pociągający w ten szorstki sposób, który wiele lat później porównywała do czaru, jakim emanował amerykański piosenkarz Barry White. Zakochali się w sobie i wprowadzili do małego drewnianego domku na rogu Céspedes i Ósmej Ulicy, po południowej stronie Guantanamo. Kiedy Zenaida zaszła w ciążę, złożyła ślub patronce Kuby, Matce Boskiej Miłosiernej z El Cobre – Virgen de la Caridad del Cobre, której sanktuarium znajduje się na wzgórzu nad Santiago: obiecała, że jeśli urodzi się dziewczynka, nada jej imię Caridad.

Przez jakiś czas wierzyła, że udało jej się zostawić za sobą czas upokorzeń, jakich doznawała, pracując w domu lekarza, ale na horyzoncie zbierały się ciemne chmury. Jej mąż zaczął robić słodkie oczy do innych młodych i ładnych kobiet. Zenaida próbowała to ignorować.

Kiedy odeszły jej wody, Aristede wynajął wóz konny i popędzili do szpitala w Guantanamo. Osiemnastego grudnia 1956 roku na świat przyszło dziecko – dziewczynka. Położna powiedziała jednak, że to nie koniec.

– Nie mogę urodzić drugiego dziecka – zakomunikowała jej Zenaida. – Nie teraz. Mam kłopoty z mężem.

Kłopoty czy nie, okazało się, że w drodze są bliźnięta. Dziesięć minut po córeczce urodziła się druga. Aristede nie zdziwił się, w jego rodzinie nie było to niczym niezwykłym. Jego prababka María urodziła ponoć aż pięć par bliźniąt.

Siedemnaście dni przed narodzinami dziewczynek Fidel Castro i osiemdziesięciu jeden bojowników wylądowali w gęstym namorzynowym lesie na bagnach u południowego wybrzeża Kuby. Był to bardzo nieudany początek ich walki zbrojnej w celu obalenia Fulgencia Batisty, dyktatora Kuby, rządzącego przez ostatnie dekady przy solidnym wsparciu Waszyngtonu. Kiedy Aristede obiecywał Zenaidzie, że będzie pomagał jej w opiece nad niemowlętami, Batista chełpił się publicznie, że wichrzycielscy bracia Castro zginęli podczas desantu, a z nimi większość towarzyszącego im oddziału.

Zarówno Aristede, jak i Batista kłamali.

Zenaida za to dotrzymała ślubu złożonego Najświętszej Panience i nadała pierwszej bliźniaczce imiona Caridad Luisa, zaś drugiej – Esperanza Caridad. Miłosierdzie i Nadzieja. Nadzieja i Miłosierdzie. Wiedziała już dobrze, jakim kobieciarzem jest Aristede, i czuła się zdradzona. Bliźniaczki dodały jej jednak sił, żeby nadstawić drugi policzek i dać mężowi szansę. Żyli w czwórkę przez około trzy miesiące. Wreszcie pewnego wieczoru, wypiwszy za dużo, Aristede podniósł na nią rękę.

Zraniona, zła i upokorzona niemal tak jak kiedyś, Zenaida włożyła dzieci do koszyka i obeszła mały domek, zbierając co tylko mogła z ich niewielkiego dobytku. Niestety złota biżuteria, na którą ciułała i która miała być jej ubezpieczeniem na wypadek właśnie czegoś takiego, spoczywała w szafce po drugiej stronie łóżka, na którym chrapał pijany Aristede. Nie mogła ryzykować, że go obudzi i znowu oberwie, a tym bardziej – że zaczną się szarpać o dzieci.

Zenaida wymknęła się z domu bez biżuterii, a za to z dziewczynkami, i znalazła schronienie u jednej z jamajskich przyjaciółek matki. Kiedy dzieci skończyły kilka miesięcy, próbowała wrócić do pracy, ale pierwszego dnia wpadła na promie na Aristede. Zaczął wrzeszczeć tak, żeby wszyscy słyszeli, oskarżając ją, że uciekła i zabrała dzieci, że uniemożliwia mu kontakt z nimi.

– Dajcie mi wysiąść – krzyknęła i kapitan promu zwolnił. Wróciwszy na ląd, wysłała telegram do swojego brata Clevelanda, prosząc, żeby spotkał się z nią na stacji kolejowej w Manguito, tuż za Tacajó. Wracam do domu, napisała. Nigdy nie odzyskała biżuterii i nigdy nie wyszła za mąż, ale zawsze utrzymywała, że Aristede był pierwszą i jedyną prawdziwą miłością jej życia. Przez następne dziesiątki lat, kiedy tylko w radiu zaczynał śpiewać Barry White, wychodziła z pokoju.

Została samotną matką; dwudziestosiedmioletnia, bez pracy, bez wykształcenia i bez domu, miała tylko dziewczynki i własną determinację. Postanowiła, że jej dzieci nigdy nie będą poniżane i krzywdzone tak jak ona. Z wahaniem udała się do domu Carmen Caro, kobiety, która przyjęła ją pod swój dach po śmierci matki. Zapukała do drzwi. Ze wstydem przyznała, że poniosła porażkę we wszystkich swoich przedsięwzięciach i że teraz nie ma się do kogo zwrócić. Carmen miała własną wielką rodzinę, mieszkające pod jednym dachem liczne dzieci i wnuki – w tym małą dziewczynkę imieniem Cuka – ale miała też dobre serce i wygospodarowała w dużym starym domu miejsce dla nowo przybyłych.

Tymczasem w górach nieopodal Tacajó pojawił się Fidel, zadając wobec całego świata kłam twierdzeniom Batisty. Choć lądowanie było twarde, a podczas przedzierania się przez las namorzynowy ostrzeliwano go razem z jego towarzyszami, po umocnieniu swojej pozycji na plaży udało im się przedostać do gęstych lasów Sierra Maestra, gdzie się przegrupowali. Na początku roku 1957 Castro zwołał dziesiątki swoich zwolenników, aby sfinalizować plan zbrojnego powstania w celu obalenia Batisty; na temat tego, co miałoby nastąpić po mało prawdopodobnym, biorąc pod uwagę różnicę sił, przejęciu władzy, wyrażał się dość niekonkretnie. Zanim jednak doszło do spotkania, Fidel udzielił wywiadu amerykańskiemu korespondentowi „New York Timesa”, przeszmuglowanemu przez jego ludzi w góry. Tenże reporter, Herbert L. Matthews, napisał kilka dni później, po powrocie do Nowego Jorku, serię sensacyjnych artykułów, ujawniając światu, że Castro nie tylko żyje, ale i wygrywa wojnę z Batistą – co w 1957 roku było zdecydowaną przesadą. Matthews przedstawił Fidela w jasnych barwach, opisując go jako kubańskiego Robin Hooda, imponującego swoim heroizmem młodego prawnika o potarganej brodzie, który obiecywał przywrócić konstytucyjny rząd i zorganizować wybory.

Walki toczyły się czasem w górach wokół Tacajó, ale Zenaida była zbyt zapracowana, żeby interesować się przesłaniem Castro; musiała przecież prać dla dziesiątków robotników i opiekować się dziewczynkami. Fidel i jego idee przyciągali wielu zwolenników i w połowie 1958 roku, kiedy Stany Zjednoczone wreszcie zdecydowały się przestać sprzedawać broń rządowi Batisty, stało się jasne, że dni dyktatora są policzone. W noworoczny poranek 1959 roku Batista załadował do kilku samolotów pieniądze – rzekomo kwotę nawet 400 milionów dolarów, które, jak twierdził Castro, skradł z państwowego skarbca – i wraz z rodziną i kilkorgiem doradców umknął na bezpieczną Dominikanę.

Zenaida kibicowała Fidelowi jak większość Kubańczyków; kiedy przejął władzę nad całym krajem, miał zaledwie trzydzieści dwa lata. Wierzyła, gdy obiecywał, że poprawi warunki życia wszystkich mieszkańców wyspy, niezależnie od rasy i płci. Kiedy zaczął organizować swój ogólnokrajowy system „oczu i uszu”, nazywając go Komitetem Obrony Rewolucji (Comités de Defensa de la Revolución, CDR), stała się aktywnym członkiem siatki. Przyłączyła się również do Kubańskiej Federacji Kobiet, założonej przez rewolucjonistkę, żonę Raúla, Vilmę Espín. Gdy rząd przekształcił dom byłego dyrektora cukrowni w mały szpital, Zenaida dostała tam pracę salowej. Zmywała podłogi i zmieniała pościel. Zajęcie dalekie od wymarzonej pracy lekarki, ale mimo wszystko dla niej i jej małej rodziny niebagatelny krok w górę na drabinie społecznej.

Amerykanie rządzący Tacajó pospiesznie uciekli, kiedy w 1960 roku cukrownię znacjonalizowano. Kubańczycy, którzy ją przejęli, zadbali o to, żeby nad okolicą nadal dominował cykl życia fabryki i jej plujące dymem kominy. Zachowali sieć telefoniczną, łączącą domy wszystkich robotników z centrum administracyjnym, a gwizdek rozlegał się dwa razy dziennie, punktualnie na początku i końcu każdej zmiany – głęboki pomruk, wydobywający się jakby z dziury w gigantycznym tłumiku. Szarym świtem wtórował pianiu kogutów i rechotaniu żab, budząc Zenaidę i dziewczynki, by stawiły czoło wyzwaniom kolejnego dnia.

Mieszkały w tak zwanej cuarteríi; był to długi rząd miniaturowych mieszkań, składających się z nie więcej niż jednego pomieszczenia. Latryna znajdowała się w lesie nieopodal. To był ich dom, kiedy w 1963 roku uderzył huragan Flora, jeden z najbardziej tragicznych w skutkach. Zanim Zenaida usłyszała ostrzeżenia przez swoje małe tranzystorowe radio, wiatr i deszcz niemal już do nich dotarły. Była potrzebna w klinice, więc zabrała niespełna siedmioletnie córki z cuarteríi i zaprowadziła do przyjaciółki, zamieszkującej solidny murowany dom niedaleko szpitala. Córki, stojąc w otwartych drzwiach frontowych, patrzyły, jak z wysiłkiem toruje sobie wśród wichury drogę do kliniki, przytrzymuje się bugenwillowego żywopłotu, żeby wiatr jej nie zdmuchnął. Przestraszone, że już nigdy nie zobaczą matki, próbowały pocieszać się wzajemnie przez całą długą noc. Kiedy niebo zasłoniły gęste, szare chmury i zniknęły gwiazdy, Cary zaśpiewała piosenkę, której uczył dzieci pan Pedrozo, jej nauczyciel z czwartej klasy: Pytaj gwiazd, czy nocami słyszą mój płacz…

Kiedy Flora wreszcie się wycofała w stronę Atlantyku i Zenaida mogła opuścić klinikę, zabrała dziewczynki do domu. Huragan sprasował całkowicie jeden koniec cuarteríi. Ściany w ich części nadal stały, ale dach został zerwany, a ulewny deszcz doszczętnie przemoczył masywną szafę, w której przechowywały cały swój dobytek. Zebrały więc to, co udało się ocalić, i po raz kolejny wprowadziły się do znajomych.

W miarę odbudowy Tacajó Zenaida umacniała też swoją pozycję w klinice. W 1968 roku zapisała się na kurs asystentek pielęgniarskich, organizowany w szpitalu miejskim w Holguín. Po dziewięciu miesiącach wróciła do Tacajó z nowym tytułem i planami na przyszłość. W szpitalu, gdzie do tej pory pracowała jako salowa, dostała posadę asystentki pielęgniarskiej. Zyskała niechlubną sławę dzięki niewzruszonemu spokojowi, z jakim robiła zastrzyki, bez zawahania i współczucia kłując każdego, od największego twardziela po zupełnych słabeuszy. Jednocześnie mieszkańcy Tacajó pokochali ją za wyjątkowo wielkie serce.

Od najmłodszych lat matka próbowała ubierać Cary i Esperanzę identycznie, Cary jednak postanowiła zaznaczać swoją indywidualność. Pewnego razu, gdy zostały zaproszone na przyjęcie urodzinowe do Cuki, Zenaida chciała, żeby założyły takie same niebieskie sukienki i pasujące do nich kokardy. Cary miała inny plan. Wciągnęła do szafy wnękowej taboret, wyjęła czerwoną sukienkę i zaczęła błagać matkę, żeby pozwoliła jej założyć ją zamiast niebieskiej. Choć była ogromnie uparta, przegrała ten spór. Kiedy kończyła piętnaście lat – co zazwyczaj jest wielkim wydarzeniem w życiu kubańskiej dziewczyny – jej siła przebicia była już znacznie większa. Nie obyło się bez kłótni, ale przygotowując dla dziewczynek wspólne obchody quinceañery, Zenaida uszyła dla Esperanzy różową sukienkę z długimi rękawami, a dla Cary – niebieską z krótkimi.

Były bliźniaczkami dwujajowymi, obie nieco powyżej stu sześćdziesięciu centymetrów wzrostu, o tej samej promiennej cerze w odcieniu mahoniu, wysokich kościach policzkowych i szerokich uśmiechach. Twarz Esperanzy była jednak nieco pełniejsza, dzięki czemu bardziej przypominała matkę. Cary odziedziczyła po Zenaidzie przerwę między górnymi jedynkami, którą chętnie pokazywała w uśmiechu, i rezolutność. Zawsze była bardziej zorganizowana od siostry, pełna pasji i o skłonności do dramatyzowania.

– Spójrzcie tylko, jaka z niej aktoreczka – mawiała Zenaida na widok płaczącej Cary. – Łzy lecą jej tylko z jednego oka.

Stany Zjednoczone były jednym z pierwszych państw, które uznały nowy, postbatistowski rząd zorganizowany przez Fidela, ale stosunki między nimi a Kubą prędko się popsuły. Po tym jak Castro znacjonalizował sporą część gospodarki, w tym amerykańskie rafinerie i cukrownie, jak ta w Tacajó, ani myśląc o rekompensacie dla dotychczasowych właścicieli, prezydent Dwight Eisenhower ostro zredukował kwoty na cukier i wstrzymał eksport. W 1962 roku prezydent John F. Kennedy zaostrzył sankcje, wprowadzając całkowite embargo na handel, które obowiązywało od tamtej pory nieprzerwanie.

Kubańczycy zaczęli mieć problemy z pozyskiwaniem części zamiennych, dzięki którym cukrownia w Tacajó mogłaby funkcjonować. Mimo wszystko udawało się mielić trzcinę i eksportować rafinowany cukier, głównie do Związku Radzieckiego, który dobrze za niego płacił. Rząd Fidela dbał o to, żeby wspierać Tacajó i jego ludność. Wielkie domy przy Alei Drugiego Kwietnia, wcześniej należące do amerykańskich dyrektorów, zostały podzielone na mieszkania. Cary i Esperanza mogły odwiedzać klub towarzyski w miasteczku, wcześniej zarezerwowany dla amerykańskich właścicieli cukrowni i białych kubańskich menedżerów, a także zapisać się na lekcje muzyki w domu kultury, kiedyś niedostępnym dla czarnoskórych nastolatek. Te znaczące przemiany dały Zenaidzie nadzieję, że rewolucja faktycznie może poradzić sobie z ciągle obecną dyskryminacją rasową, której ofiarą padała przez całe życie. Zenaida, jak wielu innych Kubańczyków, otrzymywała teraz wyraźny komunikat, na który czekali: młodzi ludzie, tacy jak jej bliźniaczki, nie będą już dyskryminowani z powodu koloru skóry. Podobnie dziewczęta w latynoskiej kulturze macho nie będą już musiały rezygnować z marzeń, pod warunkiem że będą pracowite i zdobędą wykształcenie.

W 1970 roku Zenaida z córkami dołączyła do niezliczonych Kubańczyków ścinających trzcinę cukrową w szaleńczej pogoni za wyznaczonym przez Fidela celem osiągnięcia dziesięciotonowych zbiorów. Plan się nie powiódł, a nad Kubą zawisła atmosfera niepewności pod względem zarówno politycznym, jak i gospodarczym. Niezależnie od tego, jak potężna wydawała się rewolucja Fidela, wyszło na jaw, że jej potęga ma granice. Zenaida zdała sobie sprawę, że miasteczko w cieniu cukrowni to ślepy zaułek. Dziewczynki były w państwowej szkole z internatem, ona sama pracowała na polach w ciągu dnia, a nocami się uczyła. Zdecydowała się wracać do Hawany i sprowadzić do siebie Caridad i Esperanzę, gdy tylko znajdzie stałą pracę i mieszkanie.

Nie było to tak łatwe, jak zakładała, ale ze swoim dyplomem asystentki pielęgniarskiej dostała wreszcie pracę w szpitalu w Hawanie. Mogła sprowadzić swoją małą rodzinę i zapisała córki do szkół w mieście. Dobrze sobie radziły i mogły dostać się na wybrane uniwersytety, ale nie były pewne, czy studia to właściwa droga. Ich matka pracowała przecież w szpitalu po dwanaście godzin i wracała śmiertelnie zmęczona, harując dla swoich dzieci. Opracowały więc odważny plan: Esperanza zostanie fryzjerką, a Cary będzie robić manicure. Nie mogły założyć firmy, nawet bardzo małej. Ogólnokrajowa akcja, nazwana przez Fidela Rewolucyjną Ofensywą, którą przeprowadzono w 1968 roku, doprowadziła do przejęcia przez państwo wszystkich biznesów prywatnych, nawet tych najmniejszych, i zdelegalizowała prywatną działalność gospodarczą, w tym salony kosmetyczne. Dziewczyny wiedziały jednak, że Kubanki zawsze będą skłonne zainwestować w urodę. Zamierzały strzyc włosy i pielęgnować paznokcie klientek w domu, a w razie czego utrzymywać, że pomagają przyjaciółkom.

Z dumą przedstawiły Zenaidzie swoje plany, ale nie spotkały się z oczekiwaną reakcją.

– Nie ma mowy – powiedziała matka nieznoszącym sprzeciwu tonem. Przypomniała im o upokorzeniach, jakie spotykały ją w domu lekarza w Tacajó. – Tak się działo, bo byłam biedną, czarną dziewczyną bez wykształcenia – mówiła. Nie chciała, żeby historia się powtórzyła. Życie na Kubie rządzi się twardymi prawami, wyjaśniała. – Jesteście na gorszej pozycji, bo jesteście młodymi kobietami, do tego czarnoskórymi. Zawsze będziecie musiały pracować ciężej i dawać z siebie sto pięćdziesiąt procent, zanim ktoś uzna, że robicie to dobrze.

Miały pójść na studia, koniec dyskusji.

Esperanza wybrała architekturę na jednym z hawańskich uniwersytetów, rozsądny wybór dla młodej kubańskiej komunistki. Cary jednak od chwili, gdy zetknęła się z muzyką, literaturą i sztuką Hawany, nie mogła się nimi nasycić. Zakochała się w książkach, szczególnie dziełach Honoré de Balzaca i hiszpańskiego poety Gustava Adolfa Bécquera. Napełniały ją odwagą w obliczu trudności, które przed jej rodziną piętrzyły się nieustannie, i to w nich szukała pociechy. Pewnego razu, gdy obserwowała, jak jej matka broni się przed sądem koleżeńskim przed zarzutami o złe traktowanie niepełnosprawnej dziewczynki, którą się opiekowała, przypomniała sobie ponure wersy Bécquera i kłopoty własnej rodziny od razu wydały się mniej przygnębiające:

Życie moje – pustynia, pod ręką więdnie każdy kwiat.
Na mej śmiertelnej drodze ktoś posiał samo zło i jad¹.

Cary miała gorsze stopnie niż Esperanza. Ortografia i gramatyka wiecznie sprawiały jej problemy. Na tyle dobrze sobie jednak radziła z innymi przedmiotami, że zakwalifikowała się do nowego programu, który pozwalał młodym Kubańczykom, jako obywatelom państwa bloku socjalistycznego, studiować na zagranicznych uniwersytetach. Marzyła o historii sztuki we Wschodnich Niemczech, ale kiedy opublikowano listę stypendystów, okazało się, że zostanie wysłana na Ukrainę, gdzie studia tego rodzaju nie były dostępne. Doradca akademicki zasugerował zamiast tego inżynierię ekonomiczną.

– Co to jest? – musiała zapytać. Inżynieria ekonomiczna była popularnym kierunkiem w Europie Wschodniej; studenci uczyli się stosować zasady gospodarki i ekonomii w sposób praktyczny. Niewiele osób na Kubie miało jednak pojęcie o tej dziedzinie, łącznie z Zenaidą. Propozycja nie brzmiała dla niej jak coś, czym powinna się parać porządna młoda Kubanka, a do tego jej zdaniem ten kierunek był mało perspektywiczny.

– To na pewno coś, co tam się sprawdza, a u nas na nic się nie przyda – lamentowała. Esperanza wybrała bardziej realistyczną drogę rozwoju, dzięki której mogła też zostać na Kubie. Dlaczego Cary nie mogła wziąć przykładu z siostry?

Zenaida odmówiła podpisania wymaganej rodzicielskiej zgody, więc dziewczyna musiała zwrócić się do krewnych z prośbą o poparcie. Chciała, żeby przekonali matkę, że studia w Związku Radzieckim to powód do dumy. I że nie każdy statek, który wypływa na Atlantyk, podzieli los Titanica. W końcu, z wielkimi oporami, Zenaida zgodziła się i podpisała papiery. Cary mogła zacząć roczny kurs językowy na Kubie, a rząd – prześwietlić w tym czasie jej pochodzenie. Zasięgano języka w miejscowym CDR, aby dowiedzieć się, na ile angażowała się w swoim młodym życiu w „nową Kubę” i czy nie ma w Stanach Zjednoczonych kontaktów z wrogiem, który mógłby przeciągnąć ją na swoją stronę. Jej nieobecny ojciec, Aristede, uciekł do USA w 1970 roku. Cary nie widziała go, odkąd skończyła pięć lat, i nie kontaktowała się z nim od bardzo dawna. Zdecydowała jednak, że najlepiej będzie wyznać prawdę. Tym bardziej gratulowała sobie decyzji, gdy jeden ze studentów stracił szansę na zagraniczny wyjazd z powodu zatajenia informacji o ojcu mieszkającym na Florydzie.

Podczas wymaganych badań lekarskich okazało się, że Cary ma anemię; ta dolegliwość mogła wykluczyć ją z programu. Zenaida jednak zaakceptowała już decyzję córki o studiach na drugim końcu świata i była gotowa użyć swoich pielęgniarskich umiejętności, aby jej pomóc. Zmodyfikowała dietę Cary i podawała jej witaminy, żeby poprawić jej stan zdrowia. Co do Titanica – niechętnie przyznała, że nie może ochronić Cary przed każdym niebezpieczeństwem i że pozostają jej modlitwy.

W połowie lipca 1976 roku, kiedy Stany Zjednoczone obchodziły dwusetlecie powstania, Cary pomachała matce i siostrze z trapu Kazachstanu, wielkiego radzieckiego statku pasażerskiego zacumowanego w hawańskim porcie, który miał zabrać ją i dwa tysiące innych kubańskich studentów za ocean.

– Na statku było pełno młodych ludzi, Chińczyków, białych, mulatów, czarnych, a wszyscy byliśmy równi, mieliśmy praktycznie takie same ubrania, takie same walizki – wspominała z rozrzewnieniem. Studentów łączyły także wesoła, koleżeńska postawa i entuzjazm, że wyruszają do kolebki komunizmu, gdzie, jak czytała i słyszała Cary, rozkwitał on najpełniej. Ponad sześćdziesiąt lat po własnej rewolucji ZSRR reprezentował ideał, do jakiego dążyła młoda orędowniczka nowej Kuby, której rodzina już zyskała na wprowadzonych przez Castro zmianach. Spełnione marzenie, namacalny efekt prawdziwego społecznego przewrotu, nie miękkiej rewolucji, o jakiej śpiewali Beatlesi, ale takiej, która zmieniała najbardziej podstawowe reguły społeczne, umożliwiając młodej, czarnej dziewczynie zdobycie dyplomu na zagranicznej uczelni.

Kiedy kubańskie holowniki powoli wyprowadzały Kazachstan z doku, wyobrażała sobie, o ile wspanialszy od opuszczanej właśnie wyspy będzie idealny świat, do którego zmierzała.

Bécquer Gustavo Adolfo, Mi vida es un erial…, 1868 (tłum. własne). [wróć]

Rozdział 2. Pinar del Río, 1958

Rozdział 2

Pinar del Río,
1958

Drzewa mamoncillo rosnące za domem, gdzie mieszkali Arturo Montoto i jego pięciu braci oraz trzy siostry, były wystarczająco dojrzałe, żeby pomóc im w nauce samowystarczalności. Dzieci krążyły już po placach budowy, sprzedając smażonego przez ich matkę dorsza w cieście i lemoniadę, ale zyski były mizerne, biorąc pod uwagę, że ryby i cytryny trzeba było najpierw kupić. Kiedy owoce mamoncillo dojrzały, Arturo i jego rodzeństwo zbierali ich całe torby bez płacenia choćby centavo i wsiadali do autobusu jadącego do miasta. Jego mieszkańcy lubili rozgryzać twardą skórkę tych tropikalnych owoców rozmiaru sporej czereśni, pod którą znajdował się cytrusowy miąższ.

Jadąc autobusem, dzieci mijały duży katolicki cmentarz, wyznaczający granicę między ich dzielnicą Fenix a centrum Pinar del Río, i jechały dalej wysadzaną drzewami ulicą Alameda aż do początku Real. Tu wysiadały i szły w dół wzgórza, mijając hotel India, zakłady fotograficzne i siedzibę Banku Kanadyjskiego, aż wreszcie docierały do El Fuego, najelegantszego w mieście domu mody. Jak inne przedsiębiorstwa, także El Fuego miał nazwę dumnie wypisaną kolorowymi płytkami w lastrykowej posadzce. Arturo siadał na jednym z trzech schodków wiodących do głównego wejścia, trzymając na kolanach torbę z owocami mamoncillo. Czekał na chłodny powiew klimatyzowanego powietrza, świadczący o tym, że drzwi się otworzyły, i nasłuchiwał stukotu kobiecych obcasów.

– Mamoncillos! Mamoncillos! – wołał wtedy, uśmiechając się szeroko i pokazując otwartą torbę ze świeżo zebranymi owocami, które nic go nie kosztowały.

Na początku 1959 roku, kiedy Fidel ze swoją armią buntowników wjechał do Hawany, Arturo skończył pięć lat. Przez kilka następnych niewiele się w Fenix zmieniło. Rodzina chłopca zamieszkiwała skromny drewniany domek z okiennicami na oknach pozbawionych szyb, za którym rosły drzewa mamoncillo. Jesús, ojciec Artura, naprawiał obuwie, a dorabiał, produkując espadryle z płótna i gumy. Matka, Elena, pracowała jako pomoc domowa – o ile nie była akurat w ciąży. Arturo urodził się jako przedostatnie z dziewięciorga dzieci; dorastając na pograniczu miasta i wsi, stał się wrażliwy na przyrodę, szanował pracę fizyczną i narzędzia używane przez rzemieślników.

Jego ciekawość i pęd do nauki nieraz narażały go na ryzyko. W 1966 roku, kiedy miał trzynaście lat, znalazł w szufladzie szkolnej ławki książkę w obcym języku. Z początku nie wiedział, co to jest. Pokazał znalezisko jednemu z nauczycieli, który od razu je poznał. Przed rewolucją pokolenia małych Kubańczyków poznawały podstawy angielskiego właśnie dzięki Libro Primero de Inglés Leonarda Sorzana Jorrína. Ale po inwazji na Zatokę Świń w 1961 roku i kryzysie związanym z rozmieszczeniem w następnym roku na Kubie radzieckich rakiet, naukę angielskiego wyrugowano ze szkół na rzecz rosyjskiego.

Arturo trzymał książkę w rękach, gładząc okładkę.

– Chcę się tego nauczyć – powiedział nauczycielowi. – Chcę się nauczyć angielskiego.

Nauczyciel odparł, że uczył się z tego samego podręcznika w dzieciństwie, ale teraz to zakazana książka. Mimo to, widząc zainteresowanie Artura, zgodził się dawać mu lekcje. Zaczęli w sekrecie od podstaw: Tom is a boy. Mary is a girl. Lekcje języka wroga mogły kosztować nauczyciela pracę albo i więcej, Arturo także mógłby spodziewać się konsekwencji. Zanim jednak którykolwiek z nich wpadł w kłopoty, ojciec chłopca dostał pracę w szpitalu w górach Pinar del Río i zarządził przeprowadzkę całej rodziny. Arturo stracił kontakt z nauczycielem, ale natknął się na innego, tym razem z wyraźnym amerykańskim akcentem.

Do północnego wybrzeża Pinar del Río sygnał radiowy z Florydy docierał tak głośno i wyraźnie, że nawet na starym odbiorniku RCA Victor, który miał w domu, Arturo mógł słuchać audycji z Key West. Zamiast kubańskich stacji przepojonych marksistowską ideologią słuchał amerykańskiego rock’n’rolla, nie zważając, że to zajęcie ryzykowne dla młodego Kubańczyka. Dzięki liście przebojów z Key West uczył się angielskiego i poznawał amerykańską popkulturę. Zapuścił włosy, mając nadzieję, że uda mu się upodobnić do Johna Lennona, którego zdjęcia widywał na okładkach szmuglowanych na wyspę płyt. Długie włosy albo wąskie dżinsy sprawiały, że młody mężczyzna stawał się podejrzany – mógł sprzyjać jankesom albo być homoseksualistą, a za jedno i drugie pod rządami Castro groziło więzienie.

Stale przypominano mu, że powinien walczyć z wrogiem i być czujny, bo atak mógł przyjść „z wewnątrz”. Kubańczycy, którzy się z tym nie zgadzali, najbardziej na świecie bali się lokalnych komórek CDR. Do prezesów organizacji w danym rejonie zgłaszali się wszyscy kapusie. Prezesi pilnie notowali, kto nie pojawił się na pierwszomajowym pochodzie, kto słuchał transmisji meczu bejsbolowego, gdy nadawano przemówienie Fidela, kto ukrywał antenę satelitarną pod beczką na dachu, i skrzętnie przekazywali te informacje budzącemu postrach Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, którego personel szkolił się pod kierunkiem Stasi i KGB. Prezesi CDR dysponowali mocą zwaną niekiedy fusilamiento del dedo, dosłownie „dokonywania egzekucji palcem”. Innymi słowy, wskazywali osoby podejrzane o działalność kontrrewolucyjną, cokolwiek to znaczyło według reżimu w danym czasie. Taka błahostka jak udostępnienie komuś telefonu, aby mógł zadzwonić do krewnych w Miami, mogła oznaczać donos i zruinowane życie. Sieć szpiegowska była tak wszechobecna, że Kubańczycy zaczęli bać się głośno wyrażać jakiekolwiek niezadowolenie. Nawet we własnych czterech ścianach nie wymieniali imienia Fidela na wypadek, gdyby ktoś słuchał. Krytykując El comandante, wykonywali porozumiewawczy gest, jakby gładzili krzaczastą brodę.

Arturo znowu stracił grunt pod nogami, kiedy rewolucyjny rząd zmienił system edukacji, by zmusić uczniów szkół średnich do zamieszkiwania w internatach; mieli się tam uczyć i pracować w polu. Była to część idei zakładającej stworzenie „nowego człowieka”, niezależnego, samowystarczalnego, na wzór Ernesta Che Guevary, takiego, który byłby gotów dać z siebie wszystko dla dobra społeczeństwa. Uczniowie w szkole Artura otrzymali zadanie sadzenia drzew na wzgórzach ogołoconych przez węglarzy. Po dniu spędzonym na zewnątrz koledzy skarżyli się na odciski na rękach i zasypiali na stojąco, nie dbając o zadania domowe. Ale nie Arturo. On wyjmował papier i ołówki i zaczynał rysować. Nie uczył się nigdy rysunku, ale uważnie studiował komiksy w niedzielnych gazetach, zaintrygowany ich wizualną stroną. Zachwycał się rysunkami mówiących postaci z profilu. W kolejnym kadrze zwracały się twarzą do czytelnika. W jeszcze innym nawet nie było ich widać na stronie.

Wiele lat później złożył podanie o przyjęcie do szkoły plastycznej w swojej prowincji. Miał świetne oceny, nauczyciele wystawili mu doskonałe rekomendacje. Podczas rozmowy wstępnej poproszono go, aby wymienił kilku podziwianych przez siebie artystów.

Zastanawiał się przez chwilę. Wreszcie, biedny dzieciak z biednej dzielnicy, który nigdy nawet nie widział muzeum, przyznał, że nikt nie przychodzi mu do głowy.

– Zupełnie nikt?

Arturo poczuł, że szansa wymyka mu się z rąk. W desperacji wymienił prędko nazwiska autorów uwielbianych przez niego komiksów.

– Toż to nie artyści – sapnął oburzony profesor. – To ilustratorzy. Pytam o osoby znaczące dla historii sztuki.

Jedynym wykształceniem, jakie odebrał w tej dziedzinie Arturo, był korespondencyjny kurs reklamowany w kubańskim magazynie „Bohemia”. Skąd miał wiedzieć cokolwiek o słynnych artystach? Siedział w milczeniu, starając się znaleźć w pamięci jakieś nazwisko. Nagle go olśniło.

– Jasne, profe. Znam sławnego artystę – powiedział. – Gigant z Florencji.

Tak brzmiał tytuł komiksu poświęconego życiu Leonarda da Vinci, który przeczytał dawno temu.

Arturo został przyjęty do szkoły plastycznej i w 1973 roku zdobył stypendium, które umożliwiło mu podjęcie nauki w nowo powstałej na Kubie Narodowej Akademii Sztuk Pięknych w Hawanie. Dekadę wcześniej Fidel i Che Guevara grali w golfa w hawańskim country clubie i, jak to bywało w tamtych burzliwych dniach rewolucji, kiedy mieli do dyspozycji całe bogate państwo, z którym mogli robić, co chcieli, podjęli spontaniczną decyzję, że Kuba potrzebuje uczelni plastycznej.

Elegancki country club odebrany przez rewolucyjny rząd prywatnym właścicielom był idealnym miejscem na ten cel. Kubański architekt Ricardo Porro we współpracy z dwoma Włochami stworzył fantastyczny – wręcz nieprzyzwoicie zmysłowy – projekt połączonych siedzib akademii muzycznej, baletowej i sztuk wizualnych. Poszczególne szkoły miały się mieścić w kompleksie budynków zwieńczonych katalońskimi sklepieniami, przywodzącymi na myśl kobiece piersi. Fontanna na wewnętrznym dziedzińcu otrzymała kształt papai, owocu, który na Kubie ma erotyczne konotacje, zaś chodniki łączące poszczególne części kompleksu miały symbolizować jajowody. Projekt zyskał międzynarodowe uznanie, ale po konflikcie w Zatoce Świń, kiedy priorytetem stały się inwestycje w obronność, musiał ustąpić przed funkcjonalnym sowieckim stylem, który zaczęła preferować Kuba. Reżim zwrócił się przeciwko architektom; jeden z Włochów został aresztowany pod zarzutem szpiegostwa. Porro uciekł do Anglii i kampus akademii sztuk pięknych nigdy nie został ukończony. Kiedy Arturo zaczął studia na uczelni, ceglane budynki zaprojektowane przez architekta i łączące je korytarze były już w kiepskim stanie.

Młodemu artyście to nie przeszkadzało. Malował codziennie, ciesząc się niewyobrażalnym wcześniej luksusem. Country club w Hawanie był jednym z najbardziej ekskluzywnych miejsc na Kubie, niegdyś tak snobistycznym, że nawet dyktator Batista nie od razu otrzymał pełne członkostwo, ponieważ był mulatem z biednej rodziny z Oriente. Studenci mieszkali tu w opustoszałych posiadłościach, których właściciele – zamożni biznesmeni, funkcjonariusze rządowi i tym podobni członkowie klas uprzywilejowanych – uciekli z Kuby, zostawiając cały swój dobytek.

Na terenie dawnego klubu znajdowały się rozległe ogrody, które przypominały Arturowi krajobraz Pinar del Río. Większość czasu spędzał jednak na przestronnym strychu, eksperymentując z różnymi stylami i odkrywając kolory, światło i perspektywę. U zarania rewolucji Fidel jasno dał do zrozumienia, że artystom przysługuje na Kubie całkowita wolność twórcza, o ile nie sprzeciwiają się w swoich dziełach zasadom ideologii, którą narzucił. Dentro de la revolución, todo. Contra la revolución, nada – „W ramach rewolucji wszystko – wbrew rewolucji nic” – tak brzmiała jego mantra. Na Kubie artyści cieszyli się większą wolnością niż w innych krajach socjalistycznych, gdzie ich zadania ograniczały się do wychwalania klasy robotniczej i systemu, który pozwalał im działać. Arturo wykorzystał tę oficjalną tolerancję, unikając całkowicie polityki. Na kampusie można było dostać egzemplarze pism „Artforum” i „Art in America”; na ich stronach zobaczył po raz pierwszy prace Andy’ego Warhola, Roberta Rauschenberga i Jacksona Pollocka, którzy go zainspirowali.

Dla Artura jako artysty na odciętej zasadniczo od reszty świata Kubie najlepszą szansą na stabilną pracę po studiach była kariera nauczyciela plastyki. Został na uczelni, żeby zdobyć dyplom magisterski, i zaprezentował swoje portfolio przed Antonim Vidalem, słynnym kubańskim artystą, który zarekomendował go do stypendium na prestiżowej uczelni, Moskiewskim Państwowym Akademickim Instytucie Artystycznym im. W. I. Surikowa. Zanim jednak Arturo zdążył wyjechać w 1978 roku do Związku Radzieckiego, został wplątany w spór, który pozbawił go złudzeń na temat postrewolucyjnej Kuby.

W wieku zaledwie trzynastu lat zapisał się do Ligi Młodzieży Komunistycznej, motywowany nie sympatiami politycznymi, ale wrodzonym pragmatyzmem chłopaka ze wsi. Przynależność do tej grupy gwarantowała przywileje i otwierała wiele drzwi. Pewnego dnia szef komórki Ligi na terenie uczelni, chłopak imieniem Lorenzo, wezwał go do siebie, żeby powiedzieć, iż słyszał o studentach, którzy angażują się w działalność kontrrewolucyjną.

– Co takiego robią? – zapytał Arturo.

Parali się nieautoryzowanymi mistycznymi praktykami, odciągającymi ich umysły od rewolucyjnej ideologii socjalistycznej.

Ćwiczyli jogę.

Lorenzo chciał, żeby Arturo dowiedział się, kim są, co umożliwiloby użycie fusilamiento del dedo, publiczne oskarżenie studentów i wydalenie ich ze szkoły.

Arturo znalazł się w kropce. Gdyby zrobił to, o co prosił Lorenzo, zyskałby uznanie Ligi, ale jednocześnie postąpiłby wbrew własnym zasadom uczciwości. Gdyby odmówił, mógłby stracić stypendium w Moskwie. Dodatkową komplikację stanowił fakt, że był pewien, iż zna kilku winowajców. Nie tak dawno wpadł na swojego dobrego przyjaciela Alejandra. Chłopak próbował ukryć za plecami jakąś książkę, więc Arturo zapytał, o co chodzi.

– Szczerze? – odparł Alejandro. – Mam tu książkę, której nie wolno ci przeczytać. Ani nawet zobaczyć. Jeśli mnie z nią złapią, oberwę, ale dla ciebie byłoby to jeszcze gorsze, jesteś przecież w Lidze, a ja nie.

Arturo uznał, że książka musiała być podręcznikiem jogi, a Alejandro próbował go chronić, ukrywając ją. Nie było mowy, żeby wsypał przyjaciela. Wrócił do Lorenza, próbując z nim polemizować, ale nic nie wskórał. Lorenzo oskarżył go o sprzyjanie winowajcom i przysiągł, że doprowadzi do wyrzucenia Artura z Ligi – co kosztowałoby go moskiewskie stypendium.

Arturo nie wiedział zbyt dużo o jodze, ale w przyspieszonym tempie poznawał sposoby, na jakie system komunistyczny potrafił niszczyć ludzi zachowujących się niezgodnie z wytyczonym przez ideologię sztywnym wzorcem albo po prostu nieco odmiennych. Wpadł więc do biura Lorenza i zażądał, żeby się odczepił. Czymkolwiek mu zagroził, podziałało. Niedługo później wezwano go na regionalne spotkanie Ligi Młodzieży Komunistycznej; spodziewał się, że zostanie wyrzucony i będzie musiał pożegnać się z Moskwą. Ale obrady zakończyły się brakiem decyzji. Nikt nie powiedział mu, jak wyglądała dyskusja, ale Artura to nie obchodziło. Wiedział już na tyle dużo o komunizmie w kubańskim stylu, że był zdecydowany trzymać się w miarę możliwości z dala od niego, choć nie był przeciwny korzystaniu z możliwości, jakie oferował.

Rozdział 3. Ukraina, ZSRR, 1976

Rozdział 3

Ukraina, ZSRR,
1976

Kijów był bardzo daleko od Tacajó i cokolwiek Cary wmawiała sobie w kwestii własnej siły i ambicji, nowe, dziwne widoki, dźwięki i zapachy obcego kraju onieśmielały ją i stresowały. Była samotna i zadawała sobie pytanie, czy na pewno podjęła dobrą decyzję. Zenaida w listach ostrzegała córkę, że jeśli zostanie za długo za granicą, zapomni, co to znaczy być Kubanką. Zdawała jej sprawozdania z tego, jak idzie nauka Esperanzie i z jakimi młodymi mężczyznami się spotyka. Przypominała, że na Cary czeka w domu Miguel, jej chłopak.

Optymizm dziewczyny przygasał. Czasami tylko słowa piosenki Pregúntale a las estrellas utrzymywały ją przy zdrowych zmysłach. Wreszcie, jakieś trzy miesiące po przyjeździe Cary do Kijowa, jej przyjaciółka Alina przyniosła ekscytujące wieści: wpadła przypadkiem na chłopaka, którego Cary poszukiwała od początku pobytu w ZSRR.

Pierwszy dzień w kraju Lenina był niewypałem. Po dwudziestu dwóch wypełnionych mdłościami dniach na morzu Cary stanęła na pokładzie Kazachstanu, spoglądając na panoramę Odessy, skąd miała polecieć małym samolotem do Kijowa. Dzień był ponury i mokry. Jak okiem sięgnąć, nabrzeże wypełniały paskudne rzędy kontenerów, magazyny, fabryki i dźwigi. Była ogromnie rozczarowana. Może popełniła błąd, opuszczając Kubę?

Nagle od strony doków doleciał ją dziwny, ale znajomy dźwięk: kilka głosów śpiewających chórem Guantanamerę. Cary wytężyła wzrok, nieco rozleniwiony po wielu dniach oglądania wyłącznie morza, i zobaczyła, skąd dobiega śpiew. Na nabrzeżu stała grupa kubańskich studentów. Mimo panującej tu szarości wyglądali na szczęśliwych. Kto wie, pomyślała, może i oni z początku byli rozczarowani. Jeśli przywykli do zimna i szarości, może i jej mogło się to udać. Najpierw jednak musiała coś załatwić. Podczas trzytygodniowej przeprawy przez ocean prawie codziennie pisała list do Miguela i teraz potrzebowała kopert, żeby wysłać listy do Hawany. Zatrzymała wzrok na chudym młodzieńcu o jasnej cerze, który wydawał się przewodzić grupie.

– Potrzebuję pomocy – powiedziała.

– Nic się nie martw – odparł i zanim zdążyła zaprotestować, już pobiegł kupić koperty za własne pieniądze. Zakleiła pieczołowicie pakiecik miłosnych wyznań i wysłała go na Kubę, ale – jak przyznała Alinie – ten pomocny chudzielec był całkiem przystojny.

Musiała wyrzucić go z myśli i skupić się na dotarciu do Kijowa i na uczelnię. Wraz z trójką innych kubańskich studentów złapali tekturowe walizki, identyczne we wszystkim poza kolorem. Cary, podobnie jak Marisela, miała niebieską, José i Alberto – beżowe. Ta identyczność była kojąca, bo ucieleśniała to, co obiecywał Fidel, kiedy mówił: „Rewolucja to równość i absolutna wolność”. Wszyscy wsiedli na pokład małego samolotu do Kijowa.

Kilka miesięcy później Alina powiedziała Cary, że widziała chudego chłopaka na studenckiej imprezie. Dowiedziała się, że pochodzi z Cárdenas i studiuje budowę maszyn właśnie tutaj, w Kijowie. Cary zdecydowała, że wybierze się na następną imprezę, i kiedy zapukała do drzwi właściwego pokoju w akademiku, otworzył jej chudzielec we własnej osobie.

– Nazywam się Jesús Fidel Matienzo – przedstawił się z dumą. – Fidel – tak samo jak El comandante!

Jesús Fidel zaczął studia w Kijowie na rok przed przybyciem Cary; przepłynął ocean na leciwym radzieckim statku wycieczkowym klasy „Rosja”. Kiedy statek dziewczyny zacumował w Odessie, był tam właśnie na letnich wakacjach i pomógł zorganizować prowizoryczną ceremonię powitalną. Ich krótkie spotkanie poruszyło i w nim jakąś strunę, ale podobnie jak Cary, nie sądził, że ich ścieżki znowu się przetną.

Jesús Fidel zawrócił Cary w głowie; kiedy poznali się lepiej, wyznał, że skłamał co do swojego imienia. Na drugie dostał Fidel nie na cześć wodza rebeliantów, ale dlatego, że urodził się dwudziestego czwartego kwietnia, na świętego Fidelisa. Tak czy inaczej, w Cárdenas nikt nie zwracał się do niego ani per Jesús, ani Fidel. Był znany jako Pipo – to popularny na Kubie przydomek. Mimo że podkoloryzował związki, jakie łączyły go z wodzem, całym sercem wierzył w rewolucję, która zmieniła jego życie. Przed 1959 rokiem jego ojciec handlował warzywami i owocami na placu Malakoff w centrum Cárdenas, a matka zajmowała się domem i powiększającą się rodziną. Po 1959 roku zapisała się na uniwersytet i została nauczycielką w szkole podstawowej, ojciec zaś dostał pracę dróżnika, a kiedy go awansowano, zyskał prawo do zajęcia dużego mieszkania przy dworcu w Cárdenas. Tam dorastali Pipo i czwórka jego rodzeństwa; skończywszy czternaście lat, chłopak zapisał się do Ligi Młodzieży Komunistycznej.

Cary była rozczarowana, że nie poprosił jej do tańca na tamtej imprezie, ale z zachwytem przekonała się, że ma niezwykły wprost talent do liczb. Ona słabo sobie radziła nie tylko z rosyjską pisownią i gramatyką, ale także zaawansowaną matematyką na zajęciach z ekonomii. Zaczęli więc uczyć się razem, a kiedy wreszcie zakończyła związek na odległość z Miguelem, jej relacja z Pipem rozkwitła.

Studiowała inżynierię ekonomiczną ze specjalizacją przemysł lekki, szczególnie tekstylia i produkcja odzieży. Z początku zamieszkała w kompleksie mieszkalnym wraz z innymi Kubańczykami, ale wkrótce zdała sobie sprawę, że jeśli tam zostanie, nigdy nie nauczy się władać językiem Lenina. Zmieniła więc pokój, dołączając do dziewcząt, dla których rosyjski był językiem ojczystym. Zaraz na początku pobytu w Kijowie jedną z rosyjskich współlokatorek Cary odwiedziła Tania, koleżanka z Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Kiedy Cary się przedstawiła, Tania zasypała ją pytaniami, ciekawa, jak wygląda życie na egzotycznej Kubie. Dziewczyna opisała wyspę, którą opuściła, i planowany socjalistyczny porządek, w którego budowaniu miała po powrocie brać czynny udział.

Wszystko pięknie, ale Tania chciała przede wszystkim wiedzieć, czy w niebieskiej tekturowej walizce przywiezionej z Kuby Cary miała „amerykańskie wycieruchy”.

– Co takiego?

– Masz chyba ze sobą amerykańskie dżinsy, nie?

Na ten okres przypadł szczyt nietolerancji, jaką Fidel okazywał burżuazyjnej kulturze Zachodu i wszystkiemu, co choćby wydawało się gloryfikować amerykańskie wartości. Cary była zaskoczona, że jej nowa znajoma zazdrościła innym amerykańskich dżinsów, a jeszcze bardziej – że spodziewała się po kubańskiej komunistce posiadania symbolu kapitalistycznej kultury. Spotkawszy się później z kubańskimi znajomymi, opowiedziała im, o co pytała Tania, i odkryła, że każdy ma w zanadrzu jakiś przykład „dziwacznej ideologii” Rosjan.

– Nie myślą tak jak my – podsumowała.

Kolejną niespodzianką był Pierwszy Maja w Kijowie. Wraz z kilkorgiem kubańskich znajomych Cary wybrała się na rynek, żeby wziąć udział w pochodzie z okazji Święta Pracy. Obchody pierwszomajowe upamiętniające wywalczenie przez klasę robotniczą podstawowych praw były na Kubie ogromnym wydarzeniem. Dziewczyna jechała zawsze autobusem na placu Rewolucji w Hawanie i stała tam aż do wschodu słońca, oczekując przemówienia Fidela. Wódz wygłaszał trzy- lub czterogodzinną mowę, a kiedy kończył, ona i jej znajomi kontynuowali świętowanie, pijąc rum i tańcząc. W Kijowie jej rosyjskie współlokatorki wykpiwały Kubańczyków, którzy ich zdaniem marnowali czas na pochodzie. Kiedy Cary wróciła z rynku, włączyła telewizor, żeby obejrzeć przemówienie sowieckiego przywódcy Leonida Breżniewa. Jedna z Rosjanek wstała i wyłączyła odbiornik.

– Dlaczego to zrobiłaś? – zapytała zdezorientowana Cary.

– Po co słuchać tego starucha? – odparła po rosyjsku tamta.

Breżniew był sekretarzem generalnym Partii Komunistycznej, a do tego Ukraińcem. Cary widziała w nim radzieckiego Fidela i czuła, że mają obowiązek obejrzeć jego występ.

– Nie mów nam, co mamy robić we własnym kraju, przybłędo – rzuciła pogardliwie Rosjanka.

Cary napisała później do matki, żaląc się, że nie wie, co za komunistki są z jej współlokatorek, ale na pewno nie takie jak na Kubie.

Wiosną 1979, na rok przed uzyskaniem dyplomu z inżynierii elektromaszynowej, Pipo zorganizował studencki wyjazd do Moskwy. Inni studenci oglądali Plac Czerwony, a on z Cary udali się do kubańskiej ambasady, gdzie wzięli formalny ślub cywilny. Zenaida domagała się, żeby się pobrali, jak należy – staroświeckie podejście jak na rewolucyjną Kubę, ale z doświadczenia z Aristede wiedziała, że związek „na kocią łapę” może zakończyć się nazbyt łatwo, wystarczy jedna porcja rumu za dużo albo czyjś zachęcający uśmiech. I choć dzieliło ją od matki tysiące kilometrów, Cary nie ośmieliła się sprzeciwić. Poza tym już zdecydowała, że Pipo to mężczyzna dla niej. Był mądry i dobry, pełen energii i humoru. Wiedziała też, że jego rodzice są razem od kilkudziesięciu lat, a była zdecydowana nie powtórzyć losu własnej matki i babki, które musiały samotnie wychowywać potomstwo.

Przyjaciele udostępnili im osobną kabinę sypialną w pociągu powrotnym do Kijowa, a kiedy już znaleźli się z powrotem na miejscu, młodzi małżonkowie urządzili ogromne wesele. Wynajęli nawet fotografa, żeby zrobił im zdjęcia; gdy umieścił jedno w oknie wystawowym swojego zakładu, miejscowi, którzy rzadko widywali czarnoskórych, nie mogli się napatrzeć.

Współlokatorki Cary wyprowadziły się, żeby mogła zamieszkać z Pipem w pokoju w akademiku. Skończyła studia rok po nim i wróciła na Kubę jako mężatka z dyplomem z ekonomii i obietnicą pracy. Pięć lat spędzonych w ojczyźnie Lenina otworzyło jej oczy na świat o wiele większy, niż sobie wyobrażała. Ten czas pomógł jej również uświadomić sobie, że istnieją różne odcienie komunizmu. Nauczyła się, co to znaczy stopień politycznego zaangażowania oraz jaka moc i przywileje wiążą się z lojalnością wobec partii. Pipo zamierzał robić karierę w jej szeregach i naciskał na żonę, żeby postarała się o własną legitymację partyjną. Jak by to wyglądało, mawiał często, gdyby żona lojalnego członka partii nie należała do organizacji?

Podczas pobytu w Kijowie Cary dowiedziała się jeszcze czegoś ważnego. W 1978 roku zaszła w ciążę, ale w trzecim miesiącu trafiła do szpitala – poroniła. Kiedy pielęgniarka zajrzała do niej, Cary zapytała, czy dziecko było chłopcem, czy dziewczynką. Za wcześnie, żeby można było stwierdzić, odparła kobieta i dodała coś po rosyjsku, czego Cary nie zrozumiała.

Bliznetsy.

Dopiero później odkryła, co miała na myśli pielęgniarka.

Bliznetsy.

Bliźnięta.

Rozdział 4. Moskwa, ZSRR, 1978

Rozdział 4

Moskwa, ZSRR,
1978

Arturo Montoto spędził w Moskwie sześć lat, malując, ucząc się rosyjskiego i uczestnicząc w niezliczonych wykładach z teorii marksizmu. Zrozumiał, że Kuba w jakiś sposób wynalazła własną odmianę komunizmu, różną od sowieckiego systemu zarówno w treści, jak i w celach. Nie chodziło tylko o to, że Kubę uważano za jedno z państw niezaangażowanych albo że Fidel wręcz objął przywództwo w tej grupie. Oba kraje działały na diametralnie różnych zasadach. Choć Kubańska Partia Komunistyczna posiadała najwyższą władzę, w rzeczywistości Kubą zarządzano zgodnie z osobistą ideologią reprezentowaną przez Fidela i jego rodzinę. Niektórzy nazywali ją „kastryzmem”, inni po prostu przywykli do mówienia „to”. Ideologia była zbitkiem socjalistycznych koncepcji przepuszczonych przez pryzmat uporu Castro. Hawana chętnie przyjmowała pieniądze od Moskwy, i to w dużych ilościach, ale do przyjmowania rozkazów z Kremla Fidel był znacznie mniej skłonny.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki