Tytuł oryginalny: Serial Killers

Przekład: Wojtek Cajgner
Redakcja: Jarosław Lipski
Korekta: Dominika Kowalska

Ilustracja na okładce: © Inna Sinano/Shutterstock

Projekt okładki i stron tytułowych: Joanna Wasilewska/KATAKANASTA

Copyright © 2004, 2020 by Peter Vronsky
All rights reserved including the right of reproduction in whole or in part in any form.
This edition published by arrangement with Berkley, an imprint of Penguin Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.
Copyright for the Polish edition and translation © JK Wydawnictwo, 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

ISBN 978-83-67604-68-0
Wydanie I, Łódź 2023

JK Wydawnictwo
ul. Krokusowa 3, 92-101 Łódź
tel. 42 676 49 69
www.wydawnictwofeeria.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Mojej żonie Annie
oraz
moim córkom
Quantel i Alisie

Nota od tłumacza

Niniejszy przekład oparty jest na drugim wydaniu książki z 2020 roku, w którym autor nie zaktualizował informacji zawartych w starych rozdziałach z wydania z 2004 roku, a dopisał jedynie nowe.

W 2004 roku wiele spraw kryminalnych wciąż pozostawało na etapie śledztwa, ale wyjaśniło się później. Niekiedy też pojawiły się w związku z nimi nowe wątki, bez których objaśnienia biografie pewnych sprawców stają się niekompletne.

Ze względu na powyższe pozwoliłem sobie zaktualizować w tekście liczby ofiar podane przez autora, zamieszczając takie, które są zgodne ze stanem wiedzy na koniec 2022 roku, uznawszy to za rozwiązanie dużo bardziej klarowne od dodawania kolejnych przypisów. Liczne przypadki występowania słów w rodzaju „niedawno” czy „ostatnio” pochodzących z pierwszego wydania zastąpiłem dla klarowności formułkami typu „przed 2004 rokiem”, „na przełomie wieków” i podobnymi, wierząc całym sercem, że najważniejsze są komfort czytelnika oraz tak kluczowa dla pozycji true crime spójność.

Dla wygody czytelnika postanowiłem przełożyć przydomki wszystkich seryjnych zabójców je posiadających; zawsze jednak podaję także ich oryginalne brzmienie.

W wypadku zmienionych w oryginale imion ofiar czy świadków informuję w przypisach o prawdziwych danych tych osób, ponieważ nie są one obecnie żadną tajemnicą, a ich znajomość jedynie ułatwi poszerzanie wiedzy ciekawemu czytelnikowi.

O ile nie zaznaczyłem inaczej, przekłady cytatów są mojego autorstwa.

Chciałbym zadedykować niniejszy przekład pamięci wszystkich ofiar seryjnych zabójców, które do dziś pozostają bezimienne, oraz tych, które nie zostały wymienione z nazwiska w niniejszej książce.

Wstęp

WSTĘP

Moi dwaj seryjni zabójcy

Seryjni zabójcy wiedzą, że są niezwyciężeni.

– ROBERT D. KEPPEL, śledczy

Mam problem z kobietami.

– RICHARD COTTINGHAM, zwany Rozpruwaczem Korpusów z Times Square

Żaden ze mnie ekspert w kwestii seryjnych zabójców; nie jestem kimś, kto odebrał w tej materii wszechstronne wykształcenie. Nigdy nie pracowałem dla Federalnego Biura Śledczego jako profiler, nie byłem policjantem, kryminologiem czy psychologiem sądowym. Nie napisałem rozprawy akademickiej na temat tego typu przestępców i nigdy też nie przeprowadzałem wywiadów z przebywającymi w więzieniu seryjnymi zabójcami, nie wymieniałem się nawet z nimi korespondencją. Nie zdarzyło mi się kupić dzieł sztuki ich autorstwa ani zbierać pamiątek, które po sobie pozostawili. Innymi słowy, przypominam zapewne was – jestem ciekawskim amatorem. Nie licząc tego, że czytałem na ich temat i zetknąłem się z nimi w telewizji, jedynym moim przeżyciem związanym z tym zagadnieniem jest osobisty – ale krótkotrwały – kontakt z dwoma z nich, i to w czasach, zanim zostali zidentyfikowani i ujęci. Możecie sobie pomyśleć: „No, to czyni go innym od nas”… ale na waszym miejscu nie spieszyłbym się z takimi wnioskami.

Podróżując, przypadkowo natknąłem się na dwóch niesławnych mężczyzn, którzy w anglojęzycznej kulturze dorobili się przydomka Ripper – Rozpruwacz. Byli to Richard Cottingham, znany jako Times Square Torso Ripper (Rozpruwacz Korpusów z Times Square), powiązany później z pięcioma przypadkami zabójstw, w których ofiary zostały poćwiartowane, mającymi miejsce w stanach Nowy Jork i New Jersey, oraz Andriej Czikatiło, nazywany Red Ripperem (Czerwonym Rozpruwaczem)¹, którego spotkałem w Rosji dosłownie na kilka dni przed tym, gdy popełnił ostatnie trzy ze swoich ponad pięćdziesięciu kanibalistycznych mordów na kobietach, młodzieży i dzieciach. W obu przypadkach dopiero dużo później dowiedziałem się, z kim miałem do czynienia. Moje zetknięcie się z Cottinghamem było w równym stopniu dramatyczne, jak spotkanie Czikatiły okazało się banalne i łatwe do zapomnienia.

Miałem styczność z Richardem Cottinghamem przez jakieś dziesięć sekund pewnego wczesnego niedzielnego poranka w grudniu 1979 roku w Nowym Jorku. Pracowałem jako asystent produkcji przy filmie, który kręciliśmy w Toronto. Moim zadaniem było co parę dni wylatywać do Stanów Zjednoczonych i osobiście dostarczać szpule z wywołanym filmem do laboratorium fotograficznego w pobliżu Times Square, gdzie poddawano je specjalnej obróbce. To była świetna praca: rankiem wylatywałem do Nowego Jorku, szybko podrzucałem film gdzie trzeba, a potem miałem czas dla siebie aż do następnego dnia, gdy musiałem się stawić po gotowe szpule.

Zazwyczaj dostawałem do ręki bilet lotniczy oraz kopertę z gotówką; oczekiwano, że sam zajmę się kwestią noclegu oraz posiłków. Ekipy filmowe miały w zwyczaju zatrzymywać się w dobrych hotelach klasy biznesowej – Sheratonach, Hiltonach i tak dalej – a mnie dawano dostatecznie dużo szmalu, bym mógł nocować i stołować się właśnie w tego rodzaju przybytkach. Będąc jednak młodym i zbuntowanym człowiekiem (któremu zdarzyło się już polecieć do Nowego Jorku i nocować na podłodze w legendarnej kolebce kontrkultury, klubie CBGB na Bowery, żywiąc się przy tym serem i winem na wernisażach w galeriach sztuki), miałem głęboko w nosie jakieś tam wysmakowane noclegi. Podczas przewożenia filmów poprzestawałem na zaklepaniu miejscówki w tanich, turystycznych hotelikach. Zaoszczędzone pieniądze wydawałem na imprezach w klubach, kupowałem albumy muzyczne, książki i elektronikę. Ale podczas jednej z tych wycieczek poszedłem o krok za daleko.

Nieoczekiwane opóźnienie wynikłe z problemów technicznych w studiu fotograficznym zmusiło mnie do pozostania w Nowym Jorku przez cały weekend. Musiałem tak gospodarować budżetem, by mieć dach nad głową przez te nieprzewidziane noce, postanowiłem więc w ostatni dzień zameldować się w wyjątkowo obskurnym punkcie noclegowym. Wczesnego niedzielnego poranka podszedłem do niczym niewyróżniającego się średniej wielkości hotelu na Czterdziestej Drugiej Zachodniej Ulicy, jakieś dwie przecznice od rzeki Hudson, w pobliżu szczątków zawalonej sześć lat wcześniej West Side Highway². Hotel oferował noclegi za wybitnie korzystne stawki, ale za cenę tego, że położony był w bezpośrednim sąsiedztwie z niczym – w pobliżu bowiem nie było żadnej wygodnej stacji metra, żadnych atrakcji turystycznych czy biurowców. Budynek tkwił w zrujnowanej dzielnicy w pobliżu Dziesiątej Alei, która zasłużyła sobie na swoje historyczne miano, Hell’s Kitchen, faktycznie przypominając kuchnię piekła. Hotel był niezbyt atrakcyjnym miejscem nawet dla osób uzależnionych i parających się prostytucją, których królestwo przypominające świat rodem z Taksówkarza z Robertem De Niro mieściło się o kilka przecznic na zachód; była tam tak zwana „Czterdziestka dwójka”, oślizgły i parszywy fragment Czterdziestej Drugiej Zachodniej wypełniony sklepami z pornografią, pokazami erotycznymi i sklepami z nożami, ciągnący się od Broadwayu obok terminalu autobusowego w pobliżu Ósmej i Dziewiątej Alei. Hotel był wyjątkowo tani, ale jak na tę cenę zdawał się w znośnym stopniu czysty i bezpieczny, a od laboratorium, w którym miałem się stawić wczesnym rankiem, dzielił mnie krótki spacerek.

Pojawiłem się w hotelu bez rezerwacji i powiedziano mi, że pokój będzie dla mnie gotowy już wkrótce; miałem poczekać około pół godziny, bo poprzedni lokatorzy właśnie się wymeldowywali. Postanowiłem, że w międzyczasie udam się na górę i ocenię, jak złe może być to miejsce. Czekając na windę, lekko się zirytowałem; zauważyłem, że kabina zatrzymała się na niemal wieczność na najwyższym piętrze. W końcu jednak ruszyła i gdy drzwi stanęły otworem, wysiadł z windy najprawdopodobniej właśnie ów dupek odpowiedzialny za przestój. Niemalże mnie stratował, wlokąc się jak jakiś zombie o zeszklonych oczach; patrzył przeze mnie na wylot i zepchnął mnie na bok, jakby mnie tam właściwie nie było. Gdy mnie mijał, kierując się ku lobby, trącił lekko moją nogę torbą, walizką czy co tam dźwigał. Nie przyjrzałem się temu bagażowi ani też nie byłbym dziś w stanie opisać odczucia, jakiego doznałem, gdy jego bagaż dotknął mojej nogi. W pamięć wryło mi się jedynie to, że gość zdawał się niemal lśnić od pokrywającej go warstewki potu oraz że miał wybitnie niekorzystną fryzurę na mopa. Sprawiał wrażenie kolesia około trzydziestki piątki, miał piaskowej barwy włosy i przypominał niskiego rangą, pobladłego pracownika biurowego – i jak się okazało, właśnie kimś takim był (choć inni świadkowie mówili raczej, że miał „oliwkową” cerę). W chwili, gdy drzwi windy zasunęły się za mną, zdążyłem już o nim zupełnie zapomnieć.

Pojechałem windą na losowo wybrane piętro. Natychmiast wyczułem delikatny, ale dość jednoznaczny swąd spalenizny; nie widziałem jednak żadnego dymu i uznałem, że jest to po prostu naturalna woń tego hotelu. Spacerując po korytarzach, nie wykryłem niczego, co jawiłoby mi się jako szczególnie paskudne, ale nie uszło mojej uwadze, że ten przykry zapach przybiera na sile; teraz do bukietu woni dołączyły trudne do pomylenia z czymkolwiek innym nuty spalonego kurzego pierza albo zwierzęcej sierści. Wtedy tego jeszcze nie wiedziałem, ale była to woń pieczonego ludzkiego mięsa.

W korytarzu moje spojrzenie przyciągnęło kilka czarnych i tłustawych smużek jakiejś smolistej substancji, tak małych, że nieomal nieuchwytnych. Fruwały w powietrzu i wirowały niby czarne płatki śniegu. Gdy złapałem jedną z nich, zabarwiła moje palce na czarno. Przeszedłem korytarzem dalej; teraz zrobiło się już jakby mgliście, a zapach niewątpliwie miał związek z pożarem w budynku – taka mieszanka płonącego drewna i farby. Usłyszałem dochodzące z kilku różnych miejsc odgłosy nagłego poruszenia, a także krzyki na klatce schodowej; rozdzwoniły się alarmy pożarowe. Szybko skierowałem się z powrotem na dół, ku lobby, i opuściłem budynek dokładnie w tej samej chwili, w której wyhamowywał przed nim wóz strażacki. Całe to doświadczenie sprawiło, że owo miejsce zaczęło mieć (mówiąc delikatnie) niezbyt sympatyczny klimat, dlatego też opuściłem je niemal natychmiast, by poszukać nowego hotelu. Nie odwracałem się za siebie.

Następnego ranka przeczytałem w gazetach, że interweniujący podczas pożaru hotelu strażacy znaleźli w jednym z pokoi ciała dwóch zamordowanych kobiet, które ułożono na łóżkach i podpalono. Strażak wywlókł jedną z nich z zadymionego doszczętnie pokoju i zamierzał udzielić jej pierwszej pomocy metodą usta-usta, ale dopiero wtedy zorientował się, że nie miała głowy i dłoni. Z początku myślał, że to manekin. Weteran z nowojorskiej straży pożarnej z piętnastoletnim doświadczeniem powiedział, że po tym incydencie poszedł na na terapię mającą pomóc mu zaleczyć traumę. „Nigdy nie natrafiłem na cokolwiek podobnego. I mam nadzieję, że nigdy nie będę musiał”k1 – powiedział.

Ubrania ofiar odnaleziono starannie poskładane i ułożone na dwóch schludnych stosikach w wannie; na górze tych stert spoczęły ich buty na koturnach. Nie licząc materaców, w pokoju próżno było szukać plam krwi; nie znaleziono też odbitek palców³ ani innych dowodów. Sprawca zabrał ze sobą narzędzie, którego użył do rozczłonkowania ofiar, czymkolwiek ono było. Poza okaleczeniami na ciałach odnaleziono ślady straszliwych tortur: oparzenia od papierosa, stłuczenia od bicia, a także ślady zębów na piersiach.

W tamtym czasie nie łączyłem tego mordu z mężczyzną, z którym się zderzyłem przy windzie. Nie zapamiętałem go nawet. Tak jakoś wyszło, że wędrowanie po hotelu wśród latających czarnych płatków, nagłe uruchomienie alarmu pożarowego i wozy straży stojące pod budynkiem zupełnie stłamsiły to drobne wspomnienie o dziwnym facecie. Wróciło dopiero wtedy, gdy Richard Cottingham został aresztowany i postawiony przed sądem za okaleczanie i zabijanie młodych kobiet, głównie prostytutek, w Nowym Jorku i New Jersey, wliczając w to dwie ofiary z hotelu. Gdy zobaczyłem zdjęcie w gazecie, natychmiast go rozpoznałem: ta kiepska fryzura i blade oblicze.

Od tego czasu zawsze zakładałem, że gdy wyszedł z windy i minął mnie tego niedzielnego poranka, musiał mieć przy sobie ucięte głowy i dłonie ofiar. Naprawdę nie sądzę, że podjął ryzyko i zostawił na chwilę bez nadzoru w pokoju hotelowym dwa okaleczone ciała, by pozbyć się głów i dłoni i dopiero potem wrócić, by podpalić pomieszczenie. A choć nie wiem, w czym przenosił głowy, musiał to być ów bagaż, który otarł mi się o nogę w chwili, gdy mężczyzna opuszczał windę (inna sprawa, że nie było wiadomo, czy zabił najpierw jedną kobietę i zostawił jej zwłoki w pokoju, po czym wyprawił się, by odnaleźć drugą, czy też obie były żywe i przyszło im wspólnie zginąć z jego ręki; Cottingham nigdy tego nie wyjawił)⁴.

Richard Francis Cottingham, lat trzydzieści cztery, jak odkryłem, był żyjącym w separacji z żoną ojcem trójki dzieci, mieszkającym gdzieś na przedmieściach New Jersey. Sąsiedzi opisywali go zazwyczaj jako mężczyznę lekko nadętego i skrytego, ale uważali za oddanego ojca, który zawsze zabierał swoje dzieciaki na halloweenowe polowanie na cukierki. Był synem wysokiej rangi przedsiębiorcy ubezpieczeniowego i licealnym sportowcem, ale przy tym samotnikiem. Przez ostatnie szesnaście lat na wolności miał stabilne zatrudnienie – zajmował się obsługą komputerów w firmie ubezpieczeniowej Empire State Blue Cross-Blue Shield z siedzibą na Trzeciej Alei na środkowym Manhattanie. Był cenionym pracownikiem i można było na nim polegać. Wybrał dla siebie zmianę od piętnastej do dwudziestej trzeciej, a zbrodni dokonywał o poranku, w nocy po pracy lub w weekendy.

Głowy i ręce ofiar z hotelu w pobliżu Times Square nie zostały odnalezione, choć policja zorganizowała kompleksową akcję poszukiwawczą, także w pobliskim odcinku rzeki. Jedną z ofiar udało się zidentyfikować dzięki porównaniu szpitalnych zdjęć rentgenowskich jako urodzoną w Kuwejcie Deedeh Goodarzi, dwudziestotrzyletnią pracownicę seksualną z New Jersey oraz matkę czteromiesięcznego dziecka. Drugiej z ofiar – wedle szacunków nastolatki – nigdy nie udało się zidentyfikować.

Sześć miesięcy później Cottingham zabił i okaleczył kolejną pracownicę seksualną z Nowego Jorku, dwudziestopięcioletnią Jean Mary Ann Reyner. Odnaleziono ją w zabytkowym, ale będącym cieniem dawnej świetności hotelu Seville na Dwudziestej Dziewiątej w pobliżu Madison Avenue. Tym razem sprawca odciął piersi ofiary i ułożył je na wezgłowiu łóżka, po czym podpalił pokój.

Cottingham tak naprawdę preferował dokonywanie zbrodni bliżej swojego domu w New Jersey. Najczęściej zabierał ofiary z ulic Manhattanu lub z barów, gdzie je spotykał. Tak czy inaczej, kupował im drinki lub obiady; napoje zawsze po kryjomu zaprawiał pigułką gwałtu. Następnie wyprowadzał lub zwabiał półprzytomne ofiary do swojego samochodu i przewoził je przez rzekę do New Jersey, do tanich motelów ciągnących się wzdłuż licznych autostrad przecinających stan. Wnosił je do motelu przez tylne drzwi, a potem molestował i torturował przez dłuższy czas. Te, które miały szczęście, budziły się później ze stuporu wywołanego przez narkotyk, by odkryć, że zostały zgwałcone, także analnie, i że ich ciała pokryte były straszliwymi ranami; ofiary te były porzucone bez ubrania gdzieś na poboczu lub podłodze motelowego pokoiku, z mglistymi wspomnieniami tego, co im się przytrafiło. Pozostały przy życiu, bo Cottingham był specyficznego rodzaju seryjnym zabójcą – kategoryzowanym jako gniewno-ekscytacyjny lub motywowany żądzą sadysta. Cottingham czerpał przyjemność nie z aktu zabijania, a z torturowania swoich ofiar. Gdy skończył już się pastwić nad daną kobietą, nie obchodziło go, czy ona przeżyje, czy też nie; co więcej, jeśli dana osoba zmarła podczas ataku, zanim Cottingham osiągnął oczekiwany poziom satysfakcji, pastwił się nad zwłokami do momentu spełnienia. Gdy było już po wszystkim, miał w zwyczaju porzucać swoje ofiary niczym „odpadki”, a to, czy dana kobieta żyła, czy też nie, było mu obojętne. Niektóre miały szczęście i przeżyły, innym się nie udało.

Ciało dziewiętnastoletniej Valerie Ann Street zostało odnalezione przez personel Hasbrouck Heights Quality Inn w New Jersey. Sprzątająca pokój motelowy kobieta usiłowała odkurzyć pod łóżkiem, ale coś blokowało jej dostęp. Gdy uniosła materac, odkryła wepchnięte tam straszliwie okaleczone zwłoki. Ręce ofiary były ciasno skute za plecami; całe ciało pokrywały ślady ugryzień; była bita po goleniach. Valerie Street umarła z powodu niedotlenienia; na jej ustach znaleziono ślady taśmy samoprzylepnej. Cottingham dołożył starań, by ostrożnie ją oderwać i zabrać ze sobą po zabiciu dziewczyny. Musiał jednak zgubić kluczyk od kajdanek, skoro pozostawił je zapięte na nadgarstkach ofiary – i był to błąd, który okazał się dla niego zgubny, bo policja odnalazła odbitki jego palców na wewnętrznej części ich zatrzasku.

Jedna z jego ofiar na pewno nie była pracownicą seksualną. Dwudziestosześcioletnia radiolożka Mary Ann Carr została odnaleziona porzucona pod płotem z siatki okalającym ten sam hotel w New Jersey dwa lata wcześniej. Jej klatka piersiowa i nogi były poranione ostrym narzędziem; została pobita jakimś ciężkim, tępym przedmiotem, a do tego jej ciało pokrywały siniaki i ugryzienia. Na jej nadgarstkach widniały ślady po kajdankach, a na ustach znaleziono resztki kleju z taśmy. Była duszona, ale to właśnie taśma ostatecznie pozbawiła ją życia.

Cottinghama aresztowano dwudziestego drugiego maja 1980 roku, około sześć miesięcy po tym, gdy na niego wpadłem. Zabrał z ulicy osiemnastoletnią Leslie Ann O’Dell, która oferowała usługi seksualne na rogu Lexington Avenue i Dwudziestej Piątej. Przybyła do Nowego Jorku ze stanu Waszyngton autobusem, a alfonsi czatujący na dworcu autobusowym szybko nakłonili ją do uprawiania prostytucji. Cottingham kupił jej drinki i opowiadał jej o swojej pracy oraz domu na przedmieściach aż do trzeciej nad ranem. Następnie zaproponował jej podwózkę do terminalu autobusowego w New Jersey, by mogła stamtąd uciec przed nowojorskimi stręczycielami. Leslie z wdzięcznością przyjęła tę pomoc. Po przekroczeniu Mostu Waszyngtona i wjechaniu na teren New Jersey kupił jej steka w całodobowym bistro. Był czarujący, szczodry, pełen współczucia i skłonny pomóc. W pewnym momencie dziewczyna zgodziła się uprawiać z nim seks w zamian za sto dolarów. Około świtu zameldowali się w tym samym nieszczęsnym Hasbrouck Heights Quality Inn, w którym osiemnaście dni wcześniej zostawił pod łóżkiem okaleczone ciało swojej ostatniej ofiary. Nikt z obsługi nie rozpoznał Cottinghama.

Po wynajęciu pokoju Cottingham podjechał do niego od tyłu i oboje z Leslie weszli tam tylnym wejściem. Zostawił ją samą w pomieszczeniu, mówiąc, że wraca do auta, bo chce zaparkować je od frontu. Wrócił z papierową torbą, w której miał flaszkę whisky, a także walizkę-dyplomatkę. Dochodziła piąta nad ranem.

Cottingham zaproponował zmęczonej dziewczynie masaż, a ona z radością położyła się na brzuchu. Usiadłszy jej na plecach, wydobył z walizki nóż i przystawił go jej do gardła, równocześnie zatrzaskując kajdanki na jej nadgarstkach. Podczas gdy Leslie usiłowała go przekonać, że wszystko to nie jest konieczne, Cottingham rozpoczął tortury, niemalże odgryzając jeden z jej sutków. Zeznała później, że powiedział: „Musisz to znieść. Inne dziewczyny to znosiły, a więc ty także musisz. Jesteś zdzirą i musisz zostać ukarana”.

Zarzuty postawione Cottinghamowi w czasie procesu w New Jersey mogą nam w pewien sposób ukazać, jak dla O’Dell przebiegły kolejne cztery godziny:

Porwanie, usiłowanie zabójstwa, napaść, napaść z użyciem niebezpiecznej broni, napaść na tle seksualnym z użyciem broni (gwałt), napaść na tle seksualnym z użyciem broni (sodomia), napaść na tle seksualnym z użyciem broni (fellatio), posiadanie broni; posiadanie niebezpiecznych substancji: sekobarbitalu oraz amobarbitalu, a także posiadanie niebezpiecznej substancji, diazepamu lub valium.

Między kolejnymi gwałtami waginalnymi, analnymi i oralnymi, gryzieniem, biciem, nacinaniem nożem i biczowaniem z użyciem skórzanego pasa Cottingham przerywał, aby delikatnie obetrzeć twarz ofiary za pomocą chłodnego, wilgotnego ręcznika. A potem powracał do maltretowania. Stłumione krzyki bólu O’Dell stały się tak głośne, że obsługa motelowa, dostatecznie wystraszona morderstwem dokonanym osiemnaście dni wcześniej, wezwała policję, po czym pobiegła do pokoju i zażądała, by Cottingham otworzył drzwi. Ten zebrał swój przybornik i wybiegł z pokoju, ale jeszcze na korytarzu został pochwycony przez właśnie przybywających na miejsce policjantów.

I tak nastąpił kres Cottinghama. Za zabójstwa dokonane w New Jersey otrzymał kilka wyroków, od sześćdziesięciu do dziewięćdziesięciu pięciu lat więzienia, osobny wyrok dożywocia z możliwością ubiegania się o przedterminowe zwolnienie po dwudziestu pięciu latach, oraz drugi, równoległy – w tym wypadku mógł domagać się zwolnienia po trzech dekadach. A potem został przekazany władzom sądowniczym z Nowego Jorku, by stanąć przed sądem za „korpusowe” zbrodnie. Nie zobaczymy już Richarda na wolności.

Cottingham zaprzeczał popełnieniu którejkolwiek ze zbrodni nawet pomimo faktu, że w jego domu znaleziono kilka przedmiotów należących do ofiar⁵. Jedyna jego deklaracja brzmiała: „Mam problem z kobietami”.

Moje krótkie spotkanie z Cottinghamem to źródło naprawdę mocnej opowieści, którą dzieliłem się z ludźmi przez wiele lat, jeszcze długo po tym, gdy natknąłem się – choć nie byłem tego świadom! – na kolejnego seryjnego zabójcę, i to takiego z ksiąg rekordów: ukraińskiego kanibala Andrieja Czikatiłę, który zabił i okaleczył niesamowitą liczbę pięćdziesięciu trzech ofiar⁶ w Związku Radzieckim.

W 1990 roku pracowałem przy produkcji filmów dokumentalnych dla telewizji i w październiku tamtego roku znalazłem się w Moskwie, by nakręcić film o zmianach zachodzących w tym mieście za rządów Gorbaczowa. Pewnego dnia nasza ekipa napotkała niesamowite widowisko. Na trawniku przed hotelem znajdującym się bezpośrednio za placem Czerwonym, niemal pod kopułami cerkwi Wasyla Błogosławionego, spontanicznie powstało miasteczko namiotowe liczące około pięciuset mieszkańców. Ludzie ci zdawali się pochodzić ze wszystkich części kraju; w większości byli emerytami, którzy pragnęli zaprotestować przeciwko nadużyciom z czasów Stalina. Do swoich namiotów i szałasów przymocowali kuriozalne miniaturowe transparenty. Niektórzy przykleili sobie do czół skrawki papieru, na których łamanym i archaicznym angielskim wypisane były osobliwe slogany, na przykład „Lenin is bonehead” (Lenin jest zakuta pała). Jeszcze inni trzymali w górze osobliwe afisze, na których starannie umieszczono dawne dokumenty, listy oraz fotografie stanowiące dowody na poparcie rozmaitych skarg. Wszedłem w ten tłum wraz ze swoją ekipą i zacząłem rozmawiać z niektórymi spośród zgromadzonych, poszukując odpowiednich kandydatów do przeprowadzenia i nagrania wywiadów. Miało się wrażenie, że niemal wszyscy byli ofiarami traum i cierpieli na rozmaite choroby i zaburzenia psychiczne; zważywszy na to, przez co przeszli za Stalina, łatwo było domyślić się źródła tych problemów.

W pewnym momencie zauważyłem niewielki stragan ozdobiony trzema kolorami dawnej carskiej Rosji – bielą, niebieskim i czerwienią. W 1990 roku możliwość ujrzenia tych kolorów w ZSRR wciąż była rzadkością. Stragan należał do wychudłego mężczyzny z siwiejącymi włosami i pokaźnych rozmiarów okularami. Innych cech jego wyglądu nie potrafię sobie przypomnieć, nie licząc jeszcze tego, że był gładko ogolony i ubrany w miarę dobrze (jak na Związek Radziecki) – miał półdługą marynarkę, czystą koszulę oraz starannie zawiązany krawat. Wyglądał na człowieka tuż przed pięćdziesiątką albo tuż po niej; w schludnym stroju i w trochę młodszym wieku niż pozostali wyróżniał się z wypełniającego miasteczko tłumu rosyjskich emerytów noszących niechlujne, gęste brody. Nieznajomy miał w sobie coś wyrafinowanego – można wręcz rzec, że delikatnego i pedantycznego. Obok niego stała typowa wyświechtana skórzana aktówka z rodzaju tych, które nosili niemal wszyscy radzieccy biurokraci i pracownicy umysłowi.

Przedstawił mi się, ale później zapomniałem, jakie podał imię i skąd przyjechał. Z początku mówił cicho, spokojnie i w sposób świadczący niezbicie o odbytej edukacji. Te kilka zdań, które spróbował wygłosić po angielsku, było wymówione poprawnie i bez błędów gramatycznych. Mężczyzna kojarzył mi się z bibliotekarzem. Wyjaśnił mi, że posiada kilka stopni naukowych i „jest inny” niż reszta otaczającego go „motłochu”. Gdy w końcu zaczęła się z niego wylewać opowieść, stopniowo dawał się ponieść emocjom; oczy napełniły mu się łzami do tego stopnia, że zaparowały mu okulary. Ale jego narracja była tak absurdalna, że w życiu bym jej nie zapomniał: przybył tu, do Moskwy – wyjaśnił – by spotkać się z Gorbaczowem i poskarżyć się, że ktoś nielegalnie wznosi garaż oraz latrynę pod oknami mieszkania jego syna. „To był spisek!” – zawołał płaczliwie.

Byłem świeżo po wywiadzie ze staruszką czatującą kilka rzędów namiotów dalej; opowiedziała mi, że umiera na raka, a pięćdziesiąt lat wcześniej została aresztowana i zamknięta w gułagu, podczas gdy jej dzieci wysłano do państwowego zakładu. Nie widziała ich od tego czasu i desperacko pragnęła ujrzeć je przed śmiercią, lecz władze jej w tym nie pomagały. W porównaniu z jej tragedią to nabzdyczone marudzenie wymuskanego jegomościa dotyczące jakiegoś tam garażu jawiło mi się jako małostkowe i głupie… i, co gorsza, przypominało nudną scenkę z telewizji. Poszukując kogoś innego, z kim mógłbym przeprowadzić wywiad, odsunąłem się od tego elegancika przy wtórze komunałów, najuprzejmiej jak tylko byłem w stanie; nie słuchałem już ostatnich fragmentów jego utyskiwania i wkrótce zupełnie o nim zapomniałem. I w ten sposób przegapiłem okazję na nagranie wywiadu z Andriejem Romanowiczem Czikatiłą – Rzeźnikiem z Rostowa lub Obywatelem X – na trzy tygodnie przed jego zatrzymaniem. Był to jeden z najbardziej „pracowitych” seryjnych zabójców we współczesnej historii.

Cottinghama całkiem dobrze zapamiętałem, ale w przypadku Czikatiły z głowy wyleciało mi wszystko, nie licząc jego schludnego odzienia oraz tego, jak banalna kwestia skłoniła go do przybycia do Moskwy w celu przedstawienia swoich skarg. Nie pamiętam jego oczu poza tym, że zgromadziły się w nich łzy, oraz że osłaniające je okulary zaszły mgiełką; nie zapisała mi się w głowie żadna cecha jego twarzy, jedynie to, że był gładko ogolony. Pozostaje w moich wspomnieniach postacią o łagodnym głosie, kryjącą się w półcieniu zapomnienia – ale w koszmarach wciąż przychodzi do mnie jako monstrualny byt w typie kujona chlustający na mnie łzami z pustych oczodołów.

W ciągu kilku dni od naszej przelotnej rozmowy w Moskwie wrócił do Rostowa w Ukrainie, by zabić swoją pięćdziesiątą pierwszą znaną ofiarę. Podczas przejazdu lokalnym pociągiem przekonał szesnastoletniego, niepełnosprawnego intelektualnie chłopca do wspólnego wypadu do jego „daczy”, sugerując, że będą tam czekać na nich dziewczęta. Obaj wysiedli z pociągu i Czikatiło zaprowadził chłopaka do gęstego lasu, gdzie nagle powalił go na ziemię i zdarł z niego spodnie. Związał ofiarę liną, którą nosił ze sobą w aktówce (czyżby tej samej, którą widziałem w Moskwie?) na wypadek takiej właśnie okazji, po czym obrócił go na plecy i rozebrał do końca. Molestował go, a następnie odgryzł chłopcu czubek języka i dźgał go nożem w głowę oraz brzuch. Potem odciął genitalia ofiary i cisnął nimi w pobliskie krzaki. Po zawleczeniu ciała w gęste zarośla odzyskał swoją linę i otarł starannie z krwi siebie samego oraz swój nóż, używając do tego ubrań chłopca. Poprawił swoje ubranie (czyżby składające się z tej samej koszuli i krawatu, w których go widziałem?), po czym spokojnie wrócił na pobliską stację kolejową i złapał pociąg do domu.

Dziesięć dni później, na innej stacji, Czikatiło zabił kolejnego szesnastolatka, okaleczając go w podobny sposób – była to jego pięćdziesiąta druga ofiara. Po kolejnym tygodniu, za stacją, gdzie wysiadł z pociągu z niepełnosprawnym intelektualnie chłopcem, zabił swoją pięćdziesiątą trzecią i ostatnią ofiarę, dwudziestodwulatkę. Odciął jej czubek języka oraz oba sutki po tym, jak okaleczył jej genitalia. Po wyjściu z zarośli był cały umazany krwią, więc zaczął się obmywać przy stacyjnym kranie z wodą. Milicjant zajmujący się tropieniem zabójcy podszedł do niego i przepytał go, zapisując przy okazji jego dane. Funkcjonariusz pozwolił Czikatile udać się w dalszą drogę – stwierdził później, że nie miał możliwości zweryfikować, czy substancja pokrywająca twarz mężczyzny była krwią. Nowe regulacje wprowadzone przez Gorbaczowa mocno kontrolowały sposób postępowania milicji wobec obywateli; od teraz wszystko miało się odbywać zgodnie z regulaminem. Tak więc milicjant pozwolił zabójcy odejść, ale przez następne kilka dni Czikatiło znajdował się pod obserwacją. Gdy tuż obok stacji, na której był przepytywany przez funkcjonariusza, znaleziono ciało kobiety, Czikatiłę natychmiast wytypowano jako podejrzanego i zatrzymano.

W ciągu następnego roku oglądałem w rosyjskiej telewizji transmisje z procesu Czikatiły, widziałem też jego fotografie. Zabijał kobiety i dziewczynki, chłopców oraz młodzieńców – nie robiło mu to różnicy. Niemal zawsze wabił swoje ofiary albo do szopy znajdującej się w obskurnej części miasta, albo do jakiegoś odizolowanego miejsca gdzieś na polach lub w lesie. Wykorzystywał swoją wiedzę i erudycję, by ofiary mu zaufały. Często wybierał osoby ubogie, niepełnosprawne intelektualnie, zagubione i młode, oferując im jedzenie, seks, schronienie lub po prostu obiecując pokazać im drogę. Skłaniał w ten sposób ofiary, by poszły za nim, wprost ku swej śmierci. Gdy już znalazł się z nimi na uboczu, brutalnie atakował, korzystając ze swojego „zabójczego przybornika” – licznych noży i innych ostrych narzędzi, które nosił ze sobą w aktówce.

Przed rozpoczęciem procesu Czikatiło został już ostrzyżony na łyso, sprawiał też wrażenie osoby zaburzonej, wył ku zgromadzonym na sali sądowej widzom z wnętrza specjalnie zbudowanej dla niego klatki. Ale nawet gdy oglądałem jego wcześniejsze fotografie w gazecie, nigdy nie rozpoznałem w nim mężczyzny, którego spotkałem tamtego dnia w miasteczku namiotowym w Moskwie. Na tamtym etapie wciąż od czasu do czasu opowiadałem swoją historyjkę o Richardzie Cottinghamie, nie zdając sobie zupełnie sprawy z jej nowej, powstałej w międzyczasie puenty. Dopiero wiele lat później natrafiłem na zapis milicyjnego raportu z przesłuchania Czikatiły, w którym zabójca skarżył się na spisek mający na celu wzniesienie garażu i wychodka za mieszkaniem jego syna, a także deklarował, że wybrał się do Moskwy, by porozmawiać o sprawie z Gorbaczowem. Z przerażenia aż skamieniałem – czy to naprawdę mógł być ten sam facet? Musiał nim być – przecież ta historyjka była zbyt ekscentryczna, a do tego nawet raport milicji wspominał o tym, jak zmieniał się stan emocjonalny Czikatiły, ilekroć wspominał on o tym nieszczęsnym garażu. I faktycznie, badając dokumenty, natknąłem się na zapis wzmiankujący o wizycie Rzeźnika z Rostowa w Moskwie w październiku 1990 roku, tuż przed popełnieniem przez niego ostatnich trzech mordówk2.

Na tym etapie zdałem sobie sprawę, że w swoim życiu spotkałem nie jednego, ale aż dwóch seryjnych zabójców – podówczas nadal niezidentyfikowanych i zabijających – i przez bardzo długi czas nawet sobie z tego nie zdawałem sprawy. Ilu więcej mogło ich się czaić na mojej ścieżce? I skąd się oni, do diabła, brali?

Sporo namieszało mi w głowie to, jak banalne życie wiedli dwaj zabójcy – obaj byli rodzinnymi facetami posiadającymi zatrudnienie zapewniające przyzwoite dochody: Cottingham, komputerowiec z Nowego Jorku, miał dom na przedmieściach i trójkę dzieci; Czikatiło, wyedukowany na uniwersytecie nauczyciel akademicki, był ojcem dwójki dzieci, autorem politycznych esejów publikowanych za czasów Związku Radzieckiego oraz później specjalistą od nabywania materiałów dla fabryk. Ci dwaj nie byli wcale rozczochranymi ani zaniedbanymi włóczęgami o zamglonym spojrzeniu czy odludkami targanymi nerwowymi tikami – czyli stereotypowymi wzorami kojarzonymi przez nas jako „seryjniacy”. To byli zwykli goście.

Najbardziej fascynowała mnie ich niewidzialność – to, jak łatwo było ich zapomnieć. Tropili swoje ofiary i zasadzali się na nie niczym złowrogie i zupełnie przeźroczyste zjawy. Przecież wpadłem na Cottinghama – prawdopodobnie taszczącego ze sobą dwie ucięte dłonie zaraz po podpaleniu hotelu, w którym właśnie się meldowałem – a zapomniałem o nim w ciągu kilku sekund. Cottingham tak łatwo wymykał się ludziom z pamięci, że był w stanie spokojnie wynająć pokoik w tym samym motelu, w którym osiemnaście dni wcześniej zostawił pod łóżkiem okaleczone zwłoki. I nikt go nie rozpoznał.

Czikatiło natomiast zupełnie nie zapisał się w moich wspomnieniach – została ze mną tylko ta jego niedorzeczna historyjka oraz kilka fragmentarycznych detali charakteryzujących tego potwora: okulary, węzeł krawata, gładko ogolony policzek, aktówka na trawie u jego stóp… ale jeśli chodzi o niego samego – nic. Owa niewidzialność pozwoliła mu uśmiercić pięćdziesiąt trzy osoby i bez problemu ujść z miejsca zbrodni, pomimo krwi na twarzy podczas rozmowy oko w oko z milicjantem. Jakimiż to odrażającymi, parszywymi kreaturami musieli być ci dwaj?

To sprawiło, że zacząłem się zastanawiać, jak narodzili się Cottingham i Czikatiło⁷ – skąd się wzięli i jakimi ścieżkami musieli chadzać, że ja – tak przypadkowo – wpadłem na te dwa skłonne mordować bliźnich potwory spacerujące sobie po świecie.

Próbując dogrzebać się do owej przedwiecznej substancji, z której wypłynęli ci dwaj zbrodniarze, dorobiłem się tej oto książki, przy okazji również mapując substancję tworzącą mnie samego – czy było we mnie coś, co wymusiło przecięcie się ścieżki mojego życia z ich ścieżkami? Odkryłem, że wiele ofiar seryjnych zabójców poniekąd „ułatwiło” sobie znalezienie się na drodze ku własnej śmierci, wybierając określony styl życia lub zachowując się w konkretny sposób: podróżowały autostopem, uciekały z domu czy parały się pracą seksualną. Choć sam nie byłem ofiarą, być może także „ułatwiłem” sobie znalezienie się na ścieżce, która powiodła mnie ku Cottinghamowi, wybierając hotel w pobliżu wybiegu dla prostytutek. Zapuściłem się na tereny łowieckie seryjnego zabójcy i zostałem dosłownie trącony przez potwora.

Choć moje spotkanie z Cottinghamem było jednym z tych doświadczeń, które bez problemu można określić mianem zbiegu okoliczności, to natknięcie się na drugiego seryjnego zabójcę sprawiło, że zacząłem się poważniej nad tym wszystkim zastanawiać. Za pomocą matematyki usiłowałem udowodnić sobie, jak niskie jest prawdopodobieństwo spotkania dwóch tego typu zabójców. Jednego jeszcze da się zrozumieć, ale dwóch? Ta kwestia kazała mi zadać sobie ważkie pytanie: ilu jeszcze zabójców mogłem spotkać, nawet o tym nie wiedząc? Dumałem nad tym, jakie są szanse, że minę seryjnego zabójcę i nigdy się o tym nie dowiem – na ulicy, w kolejce po burgera, podczas przegrzebywania księgarnianego regału z gatunkiem true crime albo siadając obok kogoś w pociągu lub autobusie. Aż się wzdrygnąłem, słysząc stwierdzenie, że seryjni zabójcy mogą być kimś obcym – ale oni są obcymi jedynie dla ciebie. Bo gdy obiorą cię jako cel, zaznajamiają się z tobą bardzo dobrze. I nagle przestajesz być dla nich osobą nieznajomą.

Przyszło mi na myśl, że miliony ludzi żyją sobie swoim codziennym życiem i nigdy nie spotykają przy okazji seryjnego zabójcy – albo przynajmniej nie odkrywają, że kogoś takiego spotkali. I może właśnie to czyni mnie postacią odmienną od was – odkryłem owe przezroczyste potwory, które minęły mnie na drodze życia… moich osobistych seryjnych zabójców – podczas gdy wy najprawdopodobniej nie zidentyfikowaliście waszych. I modlę się, by tak pozostało.

Część pierwsza

CZĘŚĆ PIERWSZA

HISTORIA
POTWORÓW

Rozdział pierwszy. Postnowoczesna epoka seryjnego zabójstwa, 1970–2000

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Postnowoczesna epoka seryjnego zabójstwa, 1970–2000

Milczenie „tych mniej martwych”

Wszystkie stworzenia zabijają – zda się, że nie ma od tego odstępstwa.
Ale z całej tej listy jedynie człowiek zabija dla zabawy…

– MARK TWAIN

Każde społeczeństwo otrzymuje taki rodzaj kryminalisty, na jaki zasługuje.

– ROBERT F. KENNEDYk3

Postnowoczesny seryjny zabójca

Był przystojnym, atletycznym i elokwentnym młodym człowiekiem. Sprawiał wrażenie osoby troskliwej i kurtuazyjnej, a jego grzeczne zachowanie zjednywało mu sympatię. Był wykształcony, taktowny, wręcz szarmancki, ukończył psychologię na uniwersytecie. Miał licznych przyjaciół w rozmaitym wieku i nawiązywał romantyczne więzi z kobietami. Wiele dam uważało go za godnego zaufania kompana, kogoś, komu można było się zwierzyć. Starsza pani, z którą nawiązał serdeczną relację, nazywała go „niedającym się nie kochać łobuzem”. Inna – dawna policjantka (a później jedna z najpopularniejszych autorek książek true crime w Ameryce), która przez czysty zbieg okoliczności znała tego mężczyznę – opisywała go jako kogoś o „staroświeckiej rycerskości”. Pracował jako konsultant telefoniczny w infolinii dla osób z myślami samobójczymi, a także znalazł się na liście studentów szkoły prawniczej w Seattle. Rząd stanowy zatrudnił go jako konsultanta w sprawach kontroli przestępczości. On sam zaś napisał podręcznik uczący kobiety, jak unikać gwałtu. Ochotniczo – i bardzo ciężko – pracował dla Partii Republikańskiej, bywał często zapraszany na obiady oraz randki, a ludzie starsi od niego uważali go za kogoś, kogo warto byłoby trochę urobić, by w przyszłości stał się odpowiednim kandydatem na fotel gubernatora stanu… a może i prezydenta. Był również nekrofilem, który na przestrzeni szesnastu miesięcy porwał, zamordował, zgwałcił i okaleczył – w tej właśnie kolejności – dwadzieścia młodych studentek. W pewnym momencie trzymał w swoim mieszkaniu głowy aż czterech z nich. Głowę innej zagrzebał w palenisku w domu swojej dziewczynyk4. Nazywał się Theodore „Ted” Bundy.

Mawia się z goryczą, że Bundy stał się naszym pierwszym „postnowoczesnym” seryjnym zabójcą. Pojawił się na scenie akurat w samą porę, by zasłużyć na to miano – po raz pierwszy usłyszeliśmy o jego wyczynach pod koniec lat siedemdziesiątych. W tamtych czasach my, opinia publiczna, nie używaliśmy jeszcze terminu „seryjny zabójca”, a w naszych umysłach nie istniało nawet takie zjawisko, i to pomimo faktu, że zaczynało się już ono szerzyć, budząc zdumienie ekspertów i policji.

Owszem, wiedzieliśmy, że zabijanych jest coraz więcej ludzi. Odczuwaliśmy to od tamtego piątkowego popołudnia w listopadzie 1963 roku, gdy w Dallas zamordowano Johna Fitzgeralda Kennedy’ego. Ci z nas, którzy byli wtedy dziećmi, dobrze pamiętają, jak zdjęto z anteny wszystkie kreskówki; nie wracały aż do następnego tygodnia. W tamtych dniach jedyne, co można było zobaczyć w telewizji, to ludzkie masy, wstrząśnięte i przerażone. Trzeciego dnia w końcu pokazali, jak przed kamerami zostaje zastrzelony człowiek. A potem nadawali to w kółko, ciągle i ciągle. Jeśli żółw Bert (nakazujący nam, dzieciom, „kucać i się kryć” w razie spadającej bomby) nie zdołał dotąd zaszczepić w naszej podświadomości lęku, to teraz, po zabójstwie Kennedy’ego, świat z całą pewnością już po wsze czasy stał się dla nas strasznym miejscem. Śmierć JFK była dla nas, Amerykanów, w czasach pomiędzy atakiem na Pearl Harbor a zamachami z jedenastego września, punktem definiującym naszą tożsamość – to były te trzy momenty, gdy złe rzeczy przestały się rozgrywać „tam, gdzieś”, a zaczęły mieć miejsce „tu, u nas”.

Statystyki może i dowodziły czegoś innego, ale to właśnie wtedy zaczęliśmy czuć się źle: w listopadzie 1963 roku. I to dokładnie w tamtym czasie, bo ledwie dwa dni po zamachu, Dusiciel z Bostonu ogłosił nastanie nowej ery, gwałcąc i zabijając swoją dwunastą ofiarę, dwudziestotrzyletnią nauczycielkę szkółki niedzielnej. Dwunastka to sporo nawet jak na dzisiejsze standardy – akademicy zajmujący się zagadnieniem seryjnych zabójstw określają każdy przypadek, gdy ofiar jest więcej niż osiem, jako „ekstremalny” (Skąd wzięła im się ta ósemka? Dlaczego nie siódemka lub dziewiątka?).

A sprawy miały się tylko pogorszyć, i to szybko. Czasy, które podówczas nastały, były nad wyraz brutalne. Ludzie byli zabijani właściwie wszędzie: w domach, w kościele, w pracy, na ulicach, w prowadzonych za granicą wojnach, na tarasach ryżowych i na uniwersyteckich kampusach, na mokradłach dawnego bawełnianego pasa Stanów Zjednoczonych, w centrach handlowych i podczas zamieszek. To wszystko nas konfundowało. Napierało ze wszystkich stron równocześnie, a spomiędzy tych licznych okropieństw od czasu do czasu wyskakiwały epizody szczególnie potworne: w 1966 roku usłyszeliśmy, że w Chicago uzależniony od alkoholu włóczęga zamordował osiem studentek pielęgniarstwa, wpadając w trwający ledwie jedną noc napędzany amfetaminą ciąg wiązania, duszenia i dźgania. Trzy tygodnie później zaburzony chłopiec z college’u w Teksasie wdrapał się na wieżę zegarową z wysokokalibrowym karabinem i zaczął strzelać do ludzi; trafił czterdzieści osiem osób, z których szesnaście zmarło. A potem, na przestrzeni kilku miesięcy, zastrzelono Martina Luthera Kinga i Roberta Kennedy’ego; pomiędzy tym mieliśmy jeszcze jedną falę zamieszek ulicznych. A gdy nasze chłopaki wróciły z My Lai z odium morderców dzieci, a Sharon Tate została zarąbana na śmierć przez obłąkanych hippisów, myśl, że może być jeszcze gorzej, nie mieściła nam się w głowach. Ale dopiero nadchodziły lata siedemdziesiąte.

Pierwsza w tamtej dekadzie wielka sprawa przyciągająca uwagę opinii publicznej rozegrała się w maju 1971 roku. Raz jeszcze – nawet jak na współczesne standardy – liczba ofiar była ogromna; w kalifornijskim sadzie brzoskwiniowym policjanci wykopali dwadzieścia sześć ciał wędrownych robotników rolnych. O popełnienie tych zabójstw oskarżony został Juan Corona, pracownik sezonowy i ojciec czwórki dzieci. Nie potrafiliśmy tego pojąć: jak ktoś może zamordować tak wiele osób, by nikt tego nie zauważył? To, że ci ludzie ginęli w ciągu wielu lat, zwyczajnie nie miało dla nas sensu. Podobnie jak sposób, w jaki potraktowała tę sprawę prasa: wyglądało na to, że Corona był zwyczajnie „szalony”, a do tego – zdaniem pismaków – kimś w rodzaju ukrytego homoseksualisty dewianta. No a wszystkie jego ofiary to sezonowi robotnicy rolni, Meksykanie ledwie warci naszych łez.

Podobnie było dwa lata później, gdy pojawiły się wzmianki o dokonanych przez Deana Corlla morderstwach dwudziestu siedmiu młodych mężczyzn prowadzących włóczęgowski tryb życia. Także i one „ulotniły się” szybko, skoro sprawca był, jak mówiono, „białym homośmieciem”, a do tego już nie żył, podobnie jak jego niesforne ofiary, uciekinierzy z domów. Nie doczekaliśmy się procesu, nie dało się więc z tego zrobić ciekawej historii i nikogo to nie obeszło. Wielka fala miała dopiero nadejść. Niedawne studium dotyczące seryjnych zabójstw w Stanach Zjednoczonych dokonywanych na przestrzeni lat 1800–1995 dowiodło, że 45% znanych zbrodni tego typu miało miejsce u schyłku badanego okresu – w dwudziestoleciu między 1975 a 1995 rokiemk5.

W latach 1976–1977 David Berkowitz systematycznie strzelał do kobiet w Queensie w Nowym Jorku i wysyłał do prasy i policji kpiarskie listy w stylu Kuby Rozpruwacza, podpisując się jako Syn Sama. Tym razem wszyscy zauważyli sprawę – teraz ginęły dziewczęta z college’ów wracające do domu z zajęć lub randek. Nowy Jork ogarnęła panika. Gdy Berkowitz został schwytany, wszystkich nas zaskoczyło, że był dobrze ułożonym, łagodnym i kluchowatym mężczyzną. Raz jeszcze ujrzeliśmy jednak człowieka sprawiającego wrażenie kompletnie obłąkanego, skoro twierdził, że rozkazy otrzymywał od czarnego psa. Tak, tyle nam wystarczyło.

Cała ta „seryjno-sekwencyjna” struktura wspomnianych mordów z jakiegoś powodu nam umknęła. Te zbrodnie uważano za niewytłumaczalne, traktowano jako nagłe wybuchy niepoczytalnych potworów – była to percepcja ugruntowana już w latach osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku po wyczynach Kuby Rozpruwacza. W czasach pomiędzy Rozpruwaczem a bostońskim Dusicielem pojawiło się wiele rozmaitych spraw noszących podobne znamiona, ale rzadko kiedy towarzyszyły im próby zrozumienia, o co tak właściwie w tym wszystkim chodzi. Te zabójstwa odbierano jako odizolowane akty zwierzęcej deprawacji, czasem nazywano je „mordami z żądzy” – syndrom nowoczesnego, zindustrializowanego świata, jak sądziliśmy.

Ale to Ted Bundy stanie się dla nas „modelem wzorcowym” nowego, postnowoczesnego seryjnego zabójcy. Jego historia najpierw powoli zaczęła docierać do ludzi w Kolorado w 1977 roku, gdy powiązano go z zabójstwami siedemnastu młodych kobiet, a przemieniła się w prawdziwy sztorm po tym, gdy dwukrotnie zbiegł i popełnił trzy kolejne morderstwa. Wiele jego ofiar było, według powszechnej opinii, szanowanymi studentkami college’ów – no i on sam również cieszył się poważaniem. Gdy odbywający się na Florydzie proces Bundy’ego transmitowano na żywo, a ludzie zaczęli wreszcie pojmować, jak szeroki zakres miało jego sekretne życie, koncepcja szczególnego typu wielokrotnego zabójcy, który popełnia zbrodnie w serii, w końcu zaczęła krystalizować się w kulturze. Klasyczna dziś opowieść o Bundym autorstwa Ann Rule, The Stranger Beside Me⁸, była pozycją pionierską dla odrodzenia literatury true crime. Ukazała szerokiej publiczności koncepcję „seryjnego morderstwa”, choć termin ten ani razu nie pojawił się w tym wydaniu z 1980 roku.

Kubę Rozpruwacza zawsze wyobrażano sobie jako arystokratę w cylindrze – chlubę naszego społeczeństwa, która przeobraziła się w jego zakałę. Seryjni zabójcy, którzy pojawili się po nim, ukazywani byli jako zdeprawowane bestie, wybryki natury, wyrzutki i włóczędzy, których deprawację winniśmy od razu rozpoznać już po wyglądzie, wyraźnie świadczącym o przestępczych intencjach. Ale nie Bundy – on przypominał tak wielu z nas: cieszący oko student szkoły wyższej posiadający typowe dla swojego pokolenia ambicje i jeżdżący uroczym garbusem. Stał się odświeżoną, egalitarną wersją Kuby Rozpruwacza: zabójcą o doskonałych zdolnościach społecznych, które przypisywało się wszystkim pochodzącym z klasy średniej młodym, dążącym do podniesienia swojego statusu zawodowcom, którzy wiedli prym w Ameryce. Innymi słowy, w przeciwieństwie do seryjnych zabójców z przeszłości, Bundy nie był jednym z „nich”. Nie, on był jednym z „nas”.

Po Bundym nagle uzyskaliśmy nową perspektywę na zbrodnie Corony, Corlla czy Syna Sama; gdy cofnięto się w czasie, by je przeanalizować, odkryto, że miało miejsce więcej seryjnych mordów, niż dotąd zdawaliśmy sobie sprawę. W okolicy, gdzie Bundy zaczął po raz pierwszy zbierać swoje krwawe żniwo, fetyszysta butów Jerry Brudos zabił w latach 1968–1969 cztery kobiety, a potem odciął im stopy; w Michigan John Norman Collins uśmiercił między 1967 a 1969 rokiem siedem młodych kobiet. Co więcej, pojawili się liczni inni zbrodniarze, którzy przyznali się do podobnych zabójstw, a do tego było wielu, którzy nigdy nie zostali nawet poddani procesowi z powodu uznania za osoby niepoczytalne – o nich nie usłyszeliśmy niemal nic. W Santa Cruz w Kalifornii John Frazier zabił w 1970 roku pięć osób, podczas gdy Edmund Kemper z tego samego miasta zabił osiem kobiet między 1972 a 1973 rokiem; mniej więcej w tym samym czasie, również tam, Herbert Mullin pozbawił życia trzynaście osób. A więc już to jedno relatywnie niewielkie kalifornijskie miasto mogło poszczycić się sporą liczbą osób, które przedwcześnie odeszły z tego świata z winy seryjnych zabójców.

Do końca lat siedemdziesiątych Kenneth Bianchi i Angelo Buono zdążyli porzucić ciała swoich dziesięciu ofiar na wzgórzach wznoszących się nad Hollywood, Wayne Williams wrzucił już do rzeki w Atlancie ostatnią piątkę z dwudziestu dwóch zabitych przez siebie osób, podczas gdy Richard Cottingham poucinał swoim ofiarom głowy oraz dłonie, a potem podpalił ich korpusy w zapchlonych hotelach Nowego Jorku. Na tym etapie wszyscy już wiedzieli, z czym mamy do czynienia. Wtedy już Federalne Biuro Śledcze (Federal Bureau of Investigation, FBI) zakasało rękawy, próbując rozgryźć sprawy i poznać motywację sprawców – jego agenci zapytali zabójców, co oni sami sądzą o dokonanych przez siebie czynach. Z tych wywiadów narodził się nowy system profilowania kryminalnego. W międzyczasie jednak nadchodziły coraz to nowe raporty, a ich częstotliwość rosła.

W Chicago pewien mężczyzna w średnim wieku żył sobie jako odnoszący sukcesy najemny spec od budowlanki oraz ceniony członek lokalnej społeczności. Prowadził coroczną paradę trzeciomajową amerykańskiej Polonii, a w wolnych chwilach dobrowolnie spędzał czas z dziećmi w lokalnych szpitalach, zapewniając im uśmiech i rozrywkę jako Klaun Pogo. Był przewodniczącym lokalnego oddziału Partii Demokratycznej, a gdy żona ówczesnego prezydenta, Rosalynn Carter, przybyła do Chicago z wizytą, należał do grupy jej opiekunów. W jego domu policja odnalazła szczątki dwudziestu ośmiu chłopców i młodych mężczyzn, związane i upchnięte w przestrzeni pod podłogą piwnicy. Johna Wayne’a Gacy’ego skazano za zabicie trzydziestu trzech ofiar, i to pomimo tego, że stwierdził w pewnym momencie, iż „klaunom mord ujdzie na sucho”.

W wiejskim obszarze Missouri mężczyzna pracujący dla przyjaznego siedemdziesięciopięcioletniego farmera i jego przemiłej sześćdziesięciodziewięcioletniej siwowłosej żony odkrył czaszkę, orząc pługiem pole należące do małżonków. Zgłosił więc to odkrycie policji, a późniejsze przeszukanie posesji ujawniło obecność ciał pięciu mężczyzn, wszystkich zastrzelonych z karabinu kalibru .22. W domu tymczasem odnaleziono skoroszyt zawierający listę doraźnych pracowników zatrudnionych niegdyś na farmie; niektóre nazwiska opatrzono złowieszczą literką X. Na piętrze, w małżeńskiej sypialni, policja odkryła kocyk wykonany ze skrawków tkanin; zrobiła go żona, wykorzystując fragmenty ubrań zakopanych na polu ofiar. Małżeństwo, Ray oraz Faye Copelandowie, dorobiło się rangi najstarszych skazańców w celi śmierci w historii Ameryki⁹.

Salowy ze szpitala w Cincinnati, Donald Harvey, przyznał się do zabicia trzydzieściorga czworga pacjentów w podeszłym wieku; niektórych z nich udusił poduszką lub plastikowym workiem, innych – odcinając im dopływ tlenu z respiratora. Kolejne osoby zabił za pomocą arszeniku, trutki na szczury, cyjanku, środka czyszczącego sprzęt stomijny lub płynu do usuwania naklejek. Wyjaśnił: „Uważałem, że to, co robię, było słuszne. Skracałem ludziom ich cierpienia… wyświadczałem im przysługę”. Po skazaniu w Ohio Harvey został poddany ekstradycji do Kentucky, gdzie przyznał się do popełnienia kolejnych dziewięciu zabójstw. Następnie wrócił do Ohio, by stanąć przed sądem za zamordowanie sąsiada. Ostatecznie przyznał się do pięćdziesięciu ośmiu morderstw. Do czasu zawarcia przez Gary’ego Ridgwaya umowy z sądem w listopadzie 2003 roku podczas procesu dotyczącego czterdziestu ośmiu zabójstw pracownic seksualnych w okolicy Green River w stanie Waszyngton Harvey był rekordzistą, jeśli chodzi o liczbę ofiar, za które amerykański seryjny zabójca otrzymał wyrok – było ich trzydzieści siedem¹⁰.

KIM SĄ SERYJNI ZABÓJCY?

Gdy patrzy się na sprawę z punktu widzenia statystyki, rozpoznani seryjni zabójcy okazują się białymi mężczyznami¹¹ o ponadprzeciętnej inteligencji, którzy rozpoczynają zabijanie po dwudziestce lub trzydziestce, choć niektórym zdarzało się odebrać komuś życie już w wieku dziesięciu lat. Carroll Edward Cole ze Stanów Zjednoczonych miał osiem lat¹², gdy celowo utopił chłopca; w dorosłym życiu popełnił co najmniej piętnaście kolejnych morderstw – ale wtedy zabijał już dorosłe kobiety. W Anglii Mary Bell zabiła i okaleczyła dwóch chłopców, mając ledwie jedenaście lat, co czyni ją najprawdopodobniej najmłodszą znaną w historii seryjną morderczynią, jeśli za definicję przyjąć więcej niż jeden mord przy osobnych okazjach. Jürgen Bartsch miał piętnaście lat, gdy pozbawił życia pierwszego z pięciu chłopców zabitych między 1962 a 1966 rokiem; w tym samym wieku był również Edmund Kemper, gdy w 1963 roku zastrzelił swoich dziadków. Będąc już dorosłym, Kemper zabił sześć młodych kobiet, własną matkę oraz jej najlepszą przyjaciółkę. Niektórzy seryjni zabójcy mogą uśmiercać w wieku nawet siedemdziesięciu pięciu lat (jak wspomniany wcześniej farmer Ray Copeland skazany wraz z żoną na śmierć w Missouri za pięć zabójstw).

Czasami seryjni zabójcy działali w parach; niekiedy były to pary „mąż i żona” lub „chłopak i dziewczyna”. Istnieje również kilka przypadków grup powyżej dwóch osób dokonujących seryjnych morderstw.

W Stanach Zjednoczonych seryjni zabójcy to najczęściej działający w pojedynkę biali mężczyźni, choć zdarzali się także Afroamerykanie, Latynosi, rdzenni Amerykanie, a nawet Inuici. Przypadki występowania seryjnych zabójstw, których sprawcami są Afroamerykanie, wzrosły dramatycznie – od 10%, jeśli chodzi o sumę wszystkich zabójstw sprzed 1975 roku, do 21% obecniek6. Często, choć nie zawsze, do seryjnych zabójstw dochodzi między przedstawicielami tej samej rasy – biali zabójcy uśmiercają białe ofiary, czarnoskórzy – czarne.

W badaniach z początku pierwszej dekady dwudziestego pierwszego wieku zidentyfikowano trzystu dziewięćdziesięciu dziewięciu seryjnych zabójców ze Stanów Zjednoczonych działających między 1800 a 1995 rokiem i odpowiedzialnych za liczbę ofiar wahającą się między dwoma tysiącami pięciuset dwudziestoma sześcioma a trzema tysiącami ośmiuset sześćdziesięciomak7. Sześćdziesiąt dwie kobiety reprezentowały 16% seryjnych zabójców z tamtego przedziału czasowego; zamordowały one mniej więcej od czterystu do sześciuset osób. 75% znanych seryjnych zabójczyń pojawiło się po 1950 roku. Jedna trzecia wszystkich zabójczyń popełniała zbrodnie z pomocą drugiej osoby; często był nią mężczyznak8.

Choć ofiary seryjnych zabójstw często zostają okradzione, zwykle motywem powodującym sprawcami jest seksualna kontrola i dominacja. Wiele ofiar jest gwałconych przed odebraniem im życia lub po zabiciu, a wiązanie, tortury, rozczłonkowywanie oraz kanibalizm nie są wcale rzadkimi elementami seryjnego zabójstwa. Inne motywy takiej zbrodni to zysk finansowy, rozmaitego rodzaju imperatyw (w tym rytualny, polityczny, społeczny lub moralny w wypadku zabójców w typie misjonarza), potrzeba uwagi (najczęściej w wypadku dzieciobójstwa) lub uzyskania współczucia (częsta w wypadku zabójstw medycznych).

WPROWADZENIE DO KWESTII NATURY SERYJNYCH ZABÓJCÓW I ICH OFIAR

W wielu przypadkach sprawca i ofiara nie znali się lub ledwie się poznali. Większość ofiar nie została pozbawiona życia podczas rabunku, kłótni lub sporu ze swoim zabójcą – nie miała żadnych osobistych ani biznesowych relacji z tym, kto pozbawił je życia. Ofiary były obcymi, którzy zostali uśmierceni dlatego, że ktoś chciał je uśmiercić. Perwersyjna przyjemność płynąca z tego aktu stanowiła główny motyw, który doprowadził do ich przedwczesnej śmierci. Badanie dotyczące trzystu dwudziestu sześciu seryjnych morderców pochodzących ze Stanów Zjednoczonych i prowadzących swoją „działalność” między 1800 a 1995 rokiem dowiodło, że 87% miało na liście swoich ofiar przynajmniej jednego nieznajomego, a 70% brało na cel jedynie nieznajomychk9. W każdym z tych przypadków sprawca ostrożnie zacierał ślady po dokonaniu zbrodni, utrzymując konkretną, sprawiającą wrażenie normalności fasadę: był farmerem, lekarzem, biznesmenem, nieszkodliwym włóczęgą, nauczycielem, studentem szkoły prawniczej, zastępcą szeryfa, menedżerem biura… Po pierwszym zabójstwie sprawca odpoczywał przez kilka dni, tygodni lub miesięcy, po czym wyszukiwał nową ofiarę i uderzał ponownie… i ponownie, i ponownie.

Seryjni zabójcy, choć często opisywani jako „potwory”, rzadko sprawiali wrażenie kreatur, którym z kłów cieknie posoka, czy też rozszalałych psychopatów, którzy mamroczą pod nosem formułki rodem z popkulturowych satanistycznych rytuałów. Choć kilku faktycznie wpisywało się w ten obraz, większość na pierwszy rzut oka sprawiała wrażenie zdrowych, zwyczajnych, a nawet atrakcyjnych ludzi. I w tym właśnie tkwi sedno problemu – gdy ofiara styka się z seryjnym zabójcą, rzadko kiedy ma szansę na drugie spojrzenie, które ukaże jej prawdę. Niektórzy z tych morderców najzwyczajniej w świecie w żaden sposób nie motywują ludzi do tego, by ich zapamiętywali czy choćby zauważali – przez to stają się niewidzialni do czasu, gdy ktoś przyłapie ich podczas aktu uśmiercania bliźnich.

Policjanci powiedzieliby wam, że większość zabójców w trakcie odbierania innym życia nie wiedziała nawet, że zaraz zabije. Zadawali śmierć rozgorączkowani kłótnią, ogarnięci zazdrosnym szałem lub robili to niechcący, podczas popełniania innych przestępstw. Gliniarze dodadzą też, że gdybyście mieli zostać zamordowani, statystyki pokazują, że sprawcą będzie ktoś, kogo już znacie. I to całkiem dobrze. Mąż lub żona, rodzic lub dziecko, przyjaciel lub kochanek, krewny lub ktoś, z kim pracujecie – oto kto jest waszym dużo bardziej prawdopodobnym potencjalnym zabójcą. Uśmiercanie jest zdarzeniem o charakterze dość intymnym, na ogół rozgrywającym się między osobami, które na co dzień są wobec siebie serdeczne. Często też poczucie winy lub przerażenia opanowuje tych, którzy przed chwilą dokonali zabójstwa. Tacy ludzie po cichu poddają się policji i szybko wyznają prawdę; większość nie zabije już ponownie, niezależnie od tego, czy trafi za kratki, czy też nie. Choć nawet dziś większość morderstw ma miejsce między ludźmi, którzy znają się wzajemnie, proporcje te zaczynają się zmieniać – prawdopodobieństwo, że zostaniemy zamordowani przez obcego, wzrosło w stopniu wręcz dramatycznym w ciągu kilku ostatnich dekad dwudziestego wieku.

Seryjni zabójcy celowo i bezlitośnie polują na swoje ofiary, a przyświeca im jedna intencja: chcą z zimną krwią kogoś zamordować. Motywacja kierująca seryjnym zabójcą nie wynika z jego relacji z konkretną ofiarą – zazwyczaj nie ma między nimi związku. Sprawca na ogół poluje na nieznajomych z powodu złożonych, znanych jedynie jemu przyczyn. Dodatkowo preferowanie obcych wynika z faktu, że trudniej jest go powiązać z ofiarą. To faktycznie czyni go trudniejszym do schwytania, a ponadto anonimowy cel jest łatwiejszy do dręczenia i zabicia. Były czasy, gdy w Stanach Zjednoczonych zwykło się nazywać seryjne zabójstwa mianem zabójstw „nieznajomy nieznajomego”, ale z racji licznych wyjątków od tej reguły (sprawcy, gdy zachodziła taka potrzeba, zwracali się przeciwko swoim bliskim), wprowadzono nowe terminy: „zabójstwa bezmotywowe”, „uśmiercenia rekreacyjne”, „morderstwa dla dreszczyku emocji” czy wreszcie – „seryjne mordy”.

Seryjni zabójcy robią wszystko, co w ich mocy, by nie zostać schwytani przez policję; pragną być wolni, by móc dalej zabijać. Choć można się spierać – przecież profesjonalni zabójcy, na przykład cyngle mafii, także unikają aresztowania przez policję i pozbawiają życia wiele ofiar, a ich specyficzną motywacją pozostają pieniądze, cele zostają jednak wybrane za nich przez zleceniodawców, nie robi tego sprawca we własnej osobie. Tymczasem ludzie, których dotyczy niniejsze opracowanie, zabijają dlatego, że czerpią z tego osobistą przyjemność, a poza tym starannie selekcjonują swoje ofiary na bazie własnych pobudek. Ich mordy często mają podłoże seksualne, rzadko przynosząc im przy tym zysk natury finansowej.

Na pewnym etapie seryjnych zabójców nazywano też „masowymi mordercami”, ale dziś ten termin pozostaje zarezerwowany dla osobników, którzy raptownie wpadają w morderczy szał i zabijają dużą liczbę ludzi podczas pojedynczego epizodu, który ma zwykle charakter samobójczy. Masowi mordercy to osoby zupełnie niedające się opanować i kompletnie niepoczytalne; szybko zostają pochwycone lub zastrzelone przez policję; czasem popełniają też samobójstwo w momencie, gdy zaczyna im się kończyć amunicja. Seryjni zabójcy natomiast powracają między zbrodniczymi aktami do swojej codzienności. Mają nad sobą kontrolę, są świadomi własnych czynów, a do tego starannie unikają aresztu. Wielu skrupulatnie zaczytuje się w poradnikach dotyczących policyjnych metod śledczych i zaznajamia się z policyjnymi procedurami. To, a także fakt, że tacy mordercy tak często obierają sobie za ofiary nieznajomych, sprawia, że stają się wyjątkowo trudni do zidentyfikowania i schwytania. Mało tego, mniej więcej co trzeci seryjny zabójca wykazuje się wysoką mobilnością i jest w stanie przebyć w ciągu roku tysiące kilometrów, przekraczając granice kolejnych policyjnych jurysdykcji w trakcie zabijania ofiar, co jeszcze bardziej utrudnia śledztwo.

Eksperci spierają się o to, jak wiele ofiar definiuje seryjnego zabójcę. Niektórzy, na przykład FBI, obstają przy liczbie minimum trzech. Większość zgadza się, że seryjne zabójstwo ma miejsce wtedy, gdy poszczególne osoby zabijane są przy osobnych okazjach, między którymi następuje okres „wyciszenia”. Inni – i ja należę do tej szkoły – uważają, że już dwa takie zabójstwa wystarczą, by móc stwierdzić, iż ma się do czynienia z seryjnym zabójcą (w moim skromnym odczuciu już jedno morderstwo jest dostatecznie przerażające; każda kolejna ofiara czyni sprawę w tragiczny sposób niemożliwą do objęcia rozumem).

Jak i dlaczego seryjni mordercy przystępują do kolejnych i kolejnych zabójstw? Popełnianie seryjnych morderstw staje się uzależnieniem – tak twierdzą niektórzy eksperci. Mówiąc prosto, gdy dany osobnik zacznie zabijać (a czasem zdarza się, że pierwszego takiego aktu dokonuje przypadkiem), nagle staje się uzależniony od odbierania innym życia. Wytwarza się intensywny cykl; jego inicjacją są mordercze fantazje o podtekście seksualnym, które stają się zarzewiem dla desperackiego poszukiwania ofiar. Te prowadzą do brutalnego zabójstwa, po którym następuje okres wyciszenia i powrót do szarej codzienności. Okres ten – przepełniony w sposób nieunikniony nieznośnym stresem, rozczarowaniami i poczuciem krzywdy – w konsekwencji prowadzi do odrodzenia się potrzeby fantazjowania na temat zabijania. Gdy już morderczy cykl zostanie uruchomiony, rzadko się zdarza, by dało się go przerwać. Najgorszym aspektem tego fenomenu jest to, że owe ciągoty częstokroć są jedynym źródłem komfortu i pocieszenia dla rodzącego się seryjnego zabójcy. A gdy już przekroczy on granicę bez powrotu i zrealizuje swoją fantazję, odkrywa, że prawdziwy akt odebrania komuś życia nie jest równie satysfakcjonujący, jak sobie to roił w wyobraźni, co wpędza go w jeszcze głębszą depresję i doprowadza do większej rozpaczy, konsekwencją której są intensywniejsze jeszcze pragnienia, które popychają go ku kolejnym zabójstwom w daremnej próbie zrealizowania tego, co w głowie jawiło mu się jako ogromnie satysfakcjonujące. Uwięzieni w tym uzależniającym cyklu sprawcy z czasem wpadają w coraz większy szał, a częstotliwość morderstw oraz towarzyszące im okrucieństwo przybierają na sile w stopniu wręcz wykładniczym, co ostatecznie prowadzi do schwytania tychże sprawców. Czasem ma też miejsce „wypalenie” – na tym etapie sprawcy docierają do punktu, w którym zabijanie w ogóle nie dostarcza im satysfakcji, przerywają więc z własnego wyboru, nawet jeśli nic innego nie zakłóca im „kariery” (stąd wynika istnienie wielu tych nierozwiązanych spraw – ciąg zabójstw raptownie ustał, choć nie udało się zidentyfikować sprawcy, bo nie został ujęty w trakcie cyklu zabijania). Niektórzy popełniają samobójstwo, przerzucają się na innego rodzaju przestępczą działalność albo też oddają się w ręce policji.

„Typowy seryjniak”: Gary Leon Ridgway – Zabójca znad Green River

Gdy w listopadzie 2003 roku pięćdziesięcioczteroletni Gary Ridgway przyznał się do zarzucanych mu czynów – zabójstwa czterdziestu ośmiu pracownic seksualnych na terenie stanu Waszyngton w latach osiemdziesiątych – i w ramach ugody darowano mu kary śmierci, media lamentowały, że z historii tego mężczyzny nie można się dowiedzieć niczego nowego o seryjnych zabójcachk10. Mimo tego, że w 2004 roku pozostawał on rekordzistą Stanów Zjednoczonych, jeśli chodzi o liczbę potwierdzonych ofiar – a także, być może, jeśli chodzi o czas, przez jaki był w stanie unikać odpowiedzialności¹³ – Ridgway sprawia wrażenie kogoś, kto wymknął się tym wszystkim rozgorączkowanym opisom w prasie, które są tak typowe dla zabójstw o charakterze seryjnym. Ridgway był tak zwyczajny, jego ofiary zaś tak mało szanowane w społeczeństwie, że nawet niezwykła liczba uśmierceń nie skłoniła prasy poza stanem Waszyngton do napisania czegokolwiek ponad rutynowe wzmianki.

W rzeczy samej Ridgway reprezentuje wszystkie cechy typowe dla seryjnego zabójcy. Urodzony w 1949 roku, jest środkowym z trzech synów, którzy wychowali się w robotniczym sąsiedztwie na południe od Seattle. Jego matka podobno była kobietą bardzo dominującą; pod obcasem trzymała nie tylko synów, ale i męża. Zdarzyło jej się, jak wyznała jedna z byłych żon zabójcy, rozbić talerz obiadowy na głowie małżonkak11.

Jako dziecko Ridgway uczył się powoli, dwukrotnie nie przeszedł do następnej klasy. Dokonywał podpaleń, udusił kota i zapłacił dziewczynce, by pozwoliła mu się molestować, a jako nastolatek bez przyczyny nieomal zadźgał na śmierć sześcioletniego chłopca.

Był trzykrotnie żonaty. Pierwsza żona twierdzi, że ich małżeństwo się rozpadło, bo Ridgway został zdominowany przez swoją matkę. Jednocześnie jednak opisuje byłego męża jako osobę normatywną, zarówno jeśli chodzi o zachowania społeczne, jak i seksualne.

W dniu zatrzymania Ridgway miał stabilne zatrudnienie; malował ciężarówki za dwadzieścia jeden dolarów na godzinę, w tej samej firmie, w której zdobył pracę trzydzieści dwa lata wcześniej, zaraz po ukończeniu liceum. Koledzy z pracy zapamiętali go jako towarzyskiego i przyjemnego w obyciu osobnika, z którym chętnie spędzali czas po pracy. Niektóre z nadzorowanych przez niego kobiet wspominały, że był cierpliwym instruktorem, który nigdy nie podniósł na nie głosu.

Ridgway był właścicielem wartego dwieście tysięcy dolarów domu, miał syna, wyprowadzał psa na spacer, zachowywał się przyjaźnie wobec sąsiadów, chodził do kościoła, organizował wyprzedaże garażowe, sprzedawał produkty firmy Amway, miał przyjaciół i gorliwie czytywał Biblię; przez jakiś czas nawracał nawet ludzi, chodząc od drzwi do drzwi i namawiając sąsiadów, by zbliżyli się do Boga. A ponadto udusił co najmniej czterdzieści dziewięć pracownic seksualnych, porzucał ich ciała w zalesionych obszarach, które sam nazywał „klastrami”, a także często uprawiał seks z ich rozkładającymi się zwłokami.

Jego druga żona zapamiętała go jako samotnika, który miał obsesję na punkcie seksu analnego i oralnego. Ona, a także trzecia małżonka przyznają, że lubił uprawiać seks w plenerze. Dopiero gdy został zatrzymany, zrozumiały, że wybierane przez niego lokalizacje były dokładnie tymi, w których porzucił niektóre ciała, albo też znajdowały się bardzo blisko tych miejsc.

Większość swoich ofiar Ridgway zabił w przeciągu dwóch lat, między 1982 a 1984 rokiem. W celu zmylenia policji starannie rozmieszczał w pobliżu miejsc zbrodni oraz porzuconych ciał papierosowe pety oraz przeżute gumy należące do innych osób (sam nie palił i nie miał w zwyczaju żuć gumy). Dokładnie przycinał paznokcie ofiar, na wypadek gdyby znalazły się pod nimi próbki jego tkanek. Rozrzucił ulotki reklamowe przy ciele jednej z kobiet, także licząc na to, że wyprowadzi śledczych w pole; szkielety dwóch innych ofiar wywiózł w bagażniku poza granice stanu podczas wycieczki z synem. Przyznał się też do umieszczenia pęta kiełbasy, porcji pstrąga oraz butelki wina na innych zwłokach, by stworzyć scenkę „Ostatniej Wieczerzy” i naprowadzić policjantów na błędny trop. W policyjnej terminologii takie nadawanie fałszywego znaczenia miejscu zbrodni nazywa się inscenizowaniem.

Ridgway stał się podejrzanym w 1984 roku, gdy mundurowi przyłapali go na nagabywaniu pracownic seksualnych; nawet jego koledzy z pracy często żartowali sobie z niego za jego plecami, nazywając go Garym znad Green River – ich wesołość wzbudzał fakt, że jego inicjały pasowały do nazwy miejsca morderstw. Gdy tylko Ridgway znalazł się pod lupą policji, niemal przestał zabijać. Zamordował jeszcze w 1986 roku, raz w 1988, a potem – dziesięć lat później. Policja podejrzewa jednak, że w tym czasie mógł dokonać kolejnych dwudziestu zabójstw na terenach pod inną jurysdykcją. Jedynie dzięki postępom w analizie DNA doprowadzono do aresztowania Ridgwaya w 2001 roku, niemal dwie dekady po największej fali jego zbrodni.

Mężczyzna wyjaśnił policji, że obrał sobie za cel pracownice seksualne, ponieważ nikt by za nimi nie tęsknił: „Prostytutki były najłatwiejszym celem. Po prostu przeszedłem od uprawiania z nimi seksu do zabijania ich… Te młodsze wyróżniały się, bo zaczynały gadać podczas umierania”.

W zeznaniu złożonym po podpisaniu ugody z sądem stwierdził: „Wybierałem na ofiary prostytutki, bo większości prostytutek nienawidzę, no i nie chciałem im płacić za seks. Poza tym wybierałem je dlatego, że łatwo jest je zabrać ze sobą bez zwracania na siebie większej uwagi. Wiedziałem, że nikt nie zgłosi ich zaginięcia tak od razu, a może i w ogóle. Wybierałem prostytutki, bo myślałem, że będę mógł ich zabić tak wiele, jak tylko tego zapragnę, i nigdy nie zostanę złapany”.

Dziś Ridgway jest niemal nie do odróżnienia od innych seryjnych zabójców „specjalizujących się” w uśmiercaniu pracownic seksualnych. Podobnie jak Richard Cottingham, miał stabilną pracę oraz żonę, dom oraz potomstwo (tak samo było też z pięćdziesięcioletnim Robertem Yatesem, który posiadał piątkę dzieci, żonę, dom i hipotekę. Yates, jak Ridgway, cytował Biblię, mordując trzynaście kobiet w rejonie Spokane). Choć wielu seryjnych zabójców miało nieudane związki, ich porażki na tym polu na ogół nie były niczym bardziej spektakularnym od typowego rozwodu. Cottingham na przykład żył w separacji z żoną, ale aż do dnia zatrzymania był w nieformalnym związku. Jego partnerka opisała go jako osobę „normalną”, choć kilkakrotnie zabrał ją do Quality Inn – tego samego motelu w New Jersey, w którym zamordował dwie swoje ofiary i został aresztowany podczas pastwienia się nad ostatnią. William Lester Suff (zabójca trzynastu pracownic seksualnych) oraz Arthur Shawcross (z jedenastoma ofiarami) w czasie popełniania swoich zbrodni pozostawali w długotrwałych związkach.

Ridgway reprezentuje sobą wszystko, co wiemy dziś o seryjnych zabójcach – wszystko, a zarazem nic – ponieważ wciąż umyka nam odpowiedź na najważniejsze pytanie: „dlaczego?”.

Epidemia seryjnych zabójstw: statystyki morderstwa

Do jak wielu seryjnych zabójstw dochodzi? W trakcie pisania tej książki niemal każdego miesiąca gdzieś na świecie policja meldowała o pojawieniu się nowej sprawy dotyczącej takiego właśnie typu morderstw; poza Antarktydą nie upiekło się żadnemu kontynentowi. Od Alaski po Nową Zelandię, od Republiki Południowej Afryki aż do Chin częstotliwość przypadków zdawała się przybierać na sile – wolniej w tak zwanym Trzecim Świecie, ale alarmująco szybko w krajach zindustrializowanych. Każdy mógł i może stać się potencjalną ofiarą seryjnego zabójcy: mężczyzna, kobieta, dziecko, osoba w podeszłym wieku, ktoś bogaty, ktoś biedny, żyjący na uboczu społeczeństwa czy też w sławie – nic nie zabezpiecza przed atakiem, czego dowiodło zabójstwo Gianniego Versace. I gdyby ktoś zechciał podsunąć oczywistą myśl – tak, istnieje nawet przypadek seryjnego zabójcy zabitego przez innego seryjnego zabójcę (w sierpniu 1970 roku Dean Corrl, sprawca co najmniej dwudziestu siedmiu mordów na młodych mężczyznach, został zabity przez Elmera Wayne’a Henleya, jednego ze swoich partnerów w zbrodni)¹⁴.

Jak zostało już wspomniane, choć nie wszystkie seryjne zabójstwa dokonywane są na nieznajomych, wiele z nich ma właśnie taki charakter. Statystyki tego rodzaju przestępstw często zagrzebane zostają gdzieś pod rosnącą liczbą zabójstw pozbawionych motywu i takich, przy których nie dowiedziono relacji między sprawcą a ofiarą – zjawiskami, których częstotliwość występowania wzrosła od lat siedemdziesiątych w dramatycznym, wręcz zapierającym dech w piersiach stopniu. W raportach FBI widnieją dane mówiące o tym, że spośród wszystkich zabójstw dokonanych w 1976 roku 8,5% to zbrodnie bez motywu; w 1981 roku było to już 17,8%, a w 1986 roku – 22,5%k12. Seryjne zabójstwa były w tym wypadku uznawane za pozbawione motywu, więc doliczono je do tej kategorii (dziś jednak, ze względu na seksualny podtekst, często klasyfikowane są w Stanach Zjednoczonych jako powiązane z innym przestępstwem).

Do 1995 roku, gdy zsumowana liczba wszystkich zabójstw w Stanach Zjednoczonych osiągnęła swój szczyt, znaczącą część ofiar, bo aż 55% z nich, została pozbawiona życia przez nieznajomych oraz nieznanych sprawców – łącznie aż jedenaście tysięcy osiemset osób!k13 Zanim jednak pójdziemy z tymi danymi dalej, jedna rzecz musi zostać doprecyzowana: termin „nieznajomi” oznacza, że śledztwo dowiodło definitywnie, iż ofiara nie znała swojego oprawcy. Wliczyć w to należy nie tylko losowo obrane przez seryjnych zabójców ofiary, ale i na przykład kasjerów zastrzelonych przez obcego im człowieka z bronią podczas napadu rabunkowego. „Nieznani sprawcy” natomiast oznaczają dokładnie to, co przychodzi na myśl po usłyszeniu tego terminu: śledczy nie byli w stanie w ogóle ustalić, czy ofiara znała sprawcę; niekoniecznie musiało być tak, że zabójca był dla niej osobą nieznajomą – oznacza to jedynie, że związek między tymi dwiema postaciami dramatu nie został ustalony lub nie trafił do raportu uzupełniającego (na podstawie którego oparto te statystyki). W przeszłości, zwłaszcza w wypadku mediów, pojawiała się tendencja do traktowania słów „nieznajomy” oraz „nieznany” jako synonimów, przez co tworzono panikarskie zgoła raporty mówiące, że seryjne zabójstwa w wykonaniu nieznajomych zbliżają się do 50% wszystkich przypadków morderstw – nie zwracano przy tym w żaden sposób uwagi odbiorców na to, że dwie wspomniane powyżej kategorie różnią się od siebie. Co więcej, FBI z powodów politycznych niespecjalnie przykładało wagę do zniechęcania dziennikarzy do stosowania tej praktyki, o czym przeczytamy późniejk14. Niemniej jednak faktem pozostaje to, że suma ofiar seryjnych zabójców zalicza się właśnie do tych dwóch kategorii – „nieznajomy” oraz „nieznany” – i zjawisko to proporcjonalnie wzrasta.

W latach dziewięćdziesiątych współczynnik zabójstw w Stanach Zjednoczonych (w przeciwieństwie do zsumowanej liczby morderstw) znacznie spadał – od 9,8 osoby na 100 000 mieszkańców w 1991 roku do rekordowo niskiej liczby 4,1 osoby w 2000 rokuk15. Ale od 2001 roku współczynnik ten znów zaczął pełznąć w górę i to bez wliczenia ofiar zamachów terrorystycznych z 11 września. Co więcej, współczynnik zabójstw dokonywanych przez nieznajomych i osoby nieznane rósł nieustannie, by w 2001 roku osiągnąć poziom 57,7%k16. Z tej liczby 13,1% stanowią zabójstwa dokonane przez nieznajomych, a w wypadku pozostałych 44,6% związku między sprawcą a ofiarą po prostu nie udało się ustalić. Nie istnieją dokładne dane pozwalające określić, jak wiele z tych zbrodni zostało popełnionych przez seryjnych zabójców. Nie wróży to dobrze, gdy zestawić tę informację z faktem, że w 2001 roku jedynie 62,4% spraw związanych z zabójstwem zostało rozwiązanych – ta statystyka „psuła się” nieustannie od 1961 roku, kiedy 94% z ośmiu tysięcy pięciuset dziewięćdziesięciu dziewięciu spraw dotyczących zabójstw dokonanych na terenie USA udało się wyjaśnićk17. Na przełomie wieków szanse sprawcy na dokonanie „perfekcyjnego morderstwa”, które ujdzie mu na sucho, były już niemal pół na pół.

Jak wielu niezidentyfikowanych seryjnych zabójców wciąż krąży po świecie? Tacy mordercy przestają zabijać, ponieważ przenoszą się na inny obszar, zostają aresztowani za inne przestępstwo, umierają lub zostają zabici, popełniają samobójstwo albo po prostu osiągają jakiś wiek, dojrzewają, stają się znudzeni albo czują wypalenie – zgodnie z wcześniej opisanym procesem – jeśli o ich mordercze fantazje chodzi. Wielu niezidentyfikowanych seryjnych zabójców zdaje się porzucać swoje krwawe dzieło z niejasnego powodu, jak choćby niesławny Zodiak, który zabił od sześciu do trzydziestu siedmiu ofiar w San Francisco między 1968 a 1969 rokiem, działający w Los Angeles sprawca¹⁵ śmierci dwunastu czarnoskórych kobiet nazywany Southside Slayerem (Skrytobójcą z Southside), który dokonywał zbrodni od 1984 roku, oraz zabójca czternastu gejów grasujący w połowie lat siedemdziesiątych w San Francisco, na którego mówiono Black Doodler¹⁶. A zabójstwa znad Green River nie tylko w tajemniczy sposób ustały w 1984 roku, ale i pozostały niewyjaśnioną zagadką aż do roku 2001.

Seryjni zabójcy czasem odczuwają wypalenie i zależnie od osobowości albo dają się złapać, albo też popełniają samobójstwo lub po prostu przestają zabijać i powoli wracają do dawnego życia sprzed mordów. Niektórzy zostają zatrzymani z zupełnie innych powodów długo po zakończeniu swoich krwawych rządów, ale nagle zaczynają się przyznawać do uśmiercania ludzi, jak na przykład Albert DeSalvo (Boston Strangler – Dusiciel z Bostonu) czy Danny Rolling (Gainesville Ripper – Rozpruwacz z Gainesville). Oczywiście nie istnieje ustalona liczba ofiar, po której seryjny zabójca porzuca swoje „rzemiosło”: Edmund Kemper zabił dziesięć kobiet, a na koniec uśmiercił własną matkę; następnie spokojnie oddał się w ręce policji. Henry Lee Lucas natomiast zaczął od zabicia matki, po czym zabijał przez lata, by na koniec zamordować jedyną osobę, którą, jak twierdził, naprawdę kochał: swoją nieletnią nieformalną żonę¹⁷, która, zdaniem Lucasa, była jego trzysta sześćdziesiątą ofiarą (co jest kontrowersyjną liczbą)¹⁸.

Nic jednak poza zatrzymaniem przez władze nie powstrzyma seryjnego zabójcy, który znajduje się właśnie w środku swojego cyklu. Arthur Shawcross najpierw zabił dwoje dzieci na północy stanu Nowy Jork, został szybko aresztowany i spędził czternaście lat w więzieniu, by zostać wypuszczonym w 1987 roku. Nie czekał długo z powrotem do zabijania i uśmiercił w przeciągu dwudziestu jeden miesięcy jedenaście kobiet w Rochester w stanie Nowy Jork, zanim został zatrzymany ponownie.

W New Jersey w 1958 roku Richard Biegenwald został aresztowany po popełnieniu pierwszego zabójstwa i spędził za kratkami siedemnaście lat, by wyjść na wolność w 1975 roku. Gdy aresztowano go raz jeszcze w 1983 roku, zdążył zabić co najmniej siedem kolejnych ofiar.

W Toronto siedemnastoletni Peter Woodcock zabił dwóch chłopców i dziewczynkę pomiędzy wrześniem 1956 roku a styczniem 1957 roku. Został uznany za niewinnego ze względu na niepoczytalność i zamknięty w stosownym zakładzie. Leczono go przez trzydzieści pięć lat, aż wreszcie zaczęto go przystosowywać do stopniowego powrotu do społeczeństwa. 13 lipca 1991 roku pięćdziesięciodwuletni Woodcock otrzymał swoją pierwszą trzygodzinną przepustkę; pozwolono mu wyjść poza mury placówki, przejść się po pobliskim mieście i kupić pizzę, którą miał przynieść do szpitala. Zanim Woodcock zdążył opuścić jego teren, w porośniętym zaroślami zakątku w przyszpitalnych ogrodach pobił, pociął i zadźgał innego osadzonego, a potem zgwałcił zwłoki. Korzystając z przepustki, wyszedł, przemierzył trzy kilometry, by na posterunku policji przyznać się do nowej zbrodni.

Bycie seryjnym zabójcą zdaje się nieuleczalne: upływ czasu, czy to za kratami, czy nie, nie pozbawia morderców apetytu na uśmiercanie – ten zaspokaja jedynie faktyczne odbieranie innym życia.

Nie da się precyzyjnie określić przybliżonej liczby seryjnych zabójców ani ich ofiar. W 1987 roku Departament Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych oszacował, że tego typu sprawcy zabili tego roku od tysiąca do dwóch i pół tysiąca osóbk18. Inne źródła podawały liczby sięgające nawet sześciu tysięcy osób roczniek19. W samym tylko rejonie Green River w stanie Waszyngton Gary Ridgway zamordował czterdzieści dziewięć osób w przeciągu dwudziestu miesięcy w latach 1982–1984.

Co godne wzmianki, ze względu na liczne nieścisłości i rozbieżności między źródłami nie wiadomo dokładnie, do ilu zabójstw dochodzi rocznie w Stanach Zjednoczonych. Panuje przekonanie, że do czasu spadku liczby zabójstw, mającego miejsce na przełomie wieków, każdego roku w USA dochodziło do od dwudziestu tysięcy do dwudziestu dwóch tysięcy zabójstw, ale niektóre źródła szacują, że ze względu na różnice w procedurach raportowania przestępstw liczba ta mogła wynosić nawet czterdzieści tysięcyk20 (do 2000 roku liczba morderstw spadła do piętnastu tysięcy pięciuset osiemdziesięciu sześciu, ale w 2001 roku wzrosła do piętnastu tysięcy dziewięciuset osiemdziesięciu, nie wliczając w to ofiar zamachów z 11 września – był to więc wzrost rzędu 2,5%. Szacunkowe statystyki sporządzone na 2002 rok sugerowały dalszy wzrost o 0,8%. Ten współczynnik jest dziwacznie rozłożony między regionami Stanów Zjednoczonych: na północnym wschodzie nastąpił spadek o 4,8%, ale na zachodzie liczba ta wzrosła o 5,2%. Miasta o populacji liczniejszej niż milion mieszkańców cieszą się spadkiem o 4%, podczas gdy miejscowości mające między pięćdziesięcioma tysiącami a stoma tysiącami mieszkańców dorobiły się w 2002 roku alarmującego wzrostu liczby zabójstw o 6,7%. Hrabstwa podmiejskie zgłosiły niesamowity wzrost liczby zabójstw, bo aż o 12,4%)k21.

W tych statystykach nie uwzględniono jeszcze ludzi, którzy zniknęli w tajemniczych okolicznościach. W często cytowanym raporcie Departamentu Zdrowia z 1984 roku oszacowano, że każdego roku z domów znika milion osiemset tysięcy dzieci. Z tej liczby 95% zostaje sklasyfikowanych jako „uciekinierzy”; 90% z nich wraca do domu w przeciągu dwóch tygodni. To zaś oznacza, że sto siedemdziesiąt jeden tysięcy uciekinierów gdzieś po prostu przepada! Pozostałe 5% z tej zaginionej grupy to ofiary porwań; siedemdziesiąt dwa tysiące z nich porwali rodzice spierający się o prawa do opieki. Pozostałe osiemnaście tysięcy dzieci i nastolatków według statystyki po prostu zniknęło bez wyjaśnieniak22.

Los zaginionych dorosłych jest jeszcze trudniejszy do ustalenia – o ile w ogóle ktoś zorientuje się, że przepadli. W 1971 roku, gdy Juan Corona zainicjował erę seryjnych zabójstw z dużą liczbą ofiar, żadnej z jego dwudziestu sześciu pracujących dorywczo ofiar nie zgłoszono jako zaginionych do momentu odkrycia ich grobów. Pięć pozostaje bezimiennych aż do dziś. Pewne ofiary, za których uśmiercenie skazano Henry’ego Lee Lucasa, także pozostają niezidentyfikowane. W czasie procesu otrzymywały kryptonimy – nazywano je od elementów ubrań, które miały na sobie. Najsłynniejsza z nich, młoda autostopowiczka uprowadzona przez niego w Oklahoma City, została znaleziona martwa w przepuście pod drogą. Miała na sobie jedynie skarpety. Pozostała znana policji, sądom i publice jedynie jako Pomarańczowe Skarpetki¹⁹. Pozbawiona głowy nastoletnia ofiara Richarda Cottinghama odnaleziona w hotelu w pobliżu Times Square także nie została zidentyfikowana. Niektóre ciała wykopane spod domu Johna Wayne’a Gacy’ego pozostają anonimowe.

Choć seryjne zabójstwo nie jest zjawiskiem nowym, dramatyczny wzrost liczby takich morderstw od lat siedemdziesiątych stanowi precedens. Na podstawie danych z 1995 roku można stwierdzić, że 80% wszystkich znanych seryjnych zabójców płci męskiej w Stanach Zjednoczonych pojawiło się w latach 1950–1995. Seryjni zabójcy między 1975 a 1995 rokiem stanowili 45% ogólnej sumy amerykańskich przestępców tego typu dowolnej płci w latach 1800–1995k23. Między 1960 a 1990 rokiem liczba potwierdzonych seryjnych zabójstw wzrosła o 940%k24. Na początku 1980 roku szybki wzrost liczby tego typu aktów wywołał panikę, która ogarnęła cały naród. Najbardziej przerażały statystyki zaczynające docierać z godnych zaufania źródeł, które twierdziły, że seryjni zabójcy dokonują porwań dużej liczby dzieci. Kongres zainteresował się tą sprawą i zadeklarował, że naród stoi przed „epidemią zabójstwa seryjnego”. Nawet Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom (Center for Disease Control and Prevention) z siedzibą w Atlancie stało się częścią tej kontrowersji po tym, gdy oceniło, że seryjne zabójstwa są coraz częstszą przyczyną śmierci w Ameryce.

W latach dziewięćdziesiątych w kulturze zaczęły pojawiać się rozmaite opowieści związane z zagadnieniem seryjnego zabójstwa. Najpierw był to film Milczenie owiec, który wprowadził do zbiorowej świadomości postać profilera FBI oraz kultową postać Hannibala Lectera, seryjnego zabójcy. Kontrowersje wynikające z publikacji książki Breta Eastona Ellisa pod tytułem American Psycho, marketing kolekcjonerskich kart z seryjnymi zabójcami, AOL zamykający założoną przez Sondrę London²⁰ stronę internetową o zabójcach, nagły popyt na dzieła sztuki wytworzone przez morderców oraz aukcje online, gdzie sprzedawane były rozmaite związane z nimi artefakty – wszystko to przyczyniło się do wytworzenia osobliwej subkultury skupionej wokół seryjnych zabójców.

Lata dziewięćdziesiąte to też czas, kiedy kolejne seryjne zabójstwa stały się tematem nieustannie obecnym w mediach. Wozy satelitarne stacji telewizyjnych pędziły do Gainesville na Florydzie, by właściwie na żywo przekazywać wiadomości o budzących przerażenie okaleczeniach i zabójstwach uczennic, do których doszło w sierpniu 1990 roku. W lipcu 1991 roku dziennikarze w liczbie szacowanej na czterysta pięćdziesiąt osób relacjonowali proces Jeffreya Dahmera, którego oskarżono o zamordowanie i dokonanie aktów kanibalizmu na siedemnastu ofiarach w Wisconsin i Ohio. Aresztowanie w połowie lat dziewięćdziesiątych seryjnego pirotechnika-terrorysty Teda Kaczynskiego – znanego szerzej jako Unabomber – po dwudziestu latach wysyłania przez niego bomb zdominowało prasowe nagłówki, a koncerny medialne płaciły sześć i pół tysiąca dolarów za przywilej dostępu do jego procesu. Zabójstwo włoskiego giganta branży modowej Gianniego Versace w Miami w 1997 roku sprawiło, że w gazetach zaczęto rozprawiać o fenomenie zabójstwa w ciągu²¹. W 2001 roku nastąpiło aresztowanie Gary’ego Ridgwaya, podejrzanego w sprawie zabójstw znad Green River, sprawy nierozwiązanej przez dwie dekady.

I zjawisko to nie ustawało. Jesienią 2002 roku morderstwa dokonane przez tak zwanego Snajpera z Obwodnicy omawiano w telewizji na żywo, podczas gdy padały kolejne strzały – oto następny przypadek zabójstwa w ciągu. W maju 2003 roku policja zatrzymała mężczyznę podejrzewanego o serię siedmiu gwałtów i zabójstw w rejonie Baton Rouge w Luizjanie, a później w tym samym roku policjanci w stanie Waszyngton ogłosili, że Gary Ridgway – w ramach ugody ocalającej go od kary śmierci – przyznał się do oszałamiającej liczby czterdziestu ośmiu zabójstw. W lutym 2004 roku stróże prawa z Arkansas i Missisipi połączyli siły z tymi z Teksasu, Oklahomy i Tennessee, by poszukiwać zabójcy, który – jak uznały władze – był kierowcą ciężarówki przewożącej ładunki na dalekich dystansach, polującym na kobiety przebywające w pobliżu punktów postojowych²². Ciała dziesięciu ofiar, z których wiele było pracownicami seksualnymi, odnajdywano potem porzucone w pobliżu rzek, strumieni lub mostów na terenie czterech stanów między 1999 a 2004 rokiemk25.

Gdy ta książka szła do druku wiosną 2004 roku, Kansas raptownie stało się amerykańskim centrum seryjnego zabójstwa. W Wichicie, po dwudziestopięcioletnim okresie milczenia, niezidentyfikowany seryjny zabójca znany jako BTK (Bind, Torture, Kill – dosł. „Skrępować, Torturować, Zabić”) nagle skontaktował się z władzami, wysyłając im dane pozwalające zidentyfikować jedną ze swoich ofiar i fotografie jej zwłok. Zabójca pozbawił życia co najmniej osiem osób między 1974 a 1986 rokiem, wliczając w to czteroosobową rodzinę, jednocześnie podjudzając policję listami i telefonami. Często dostawał się do domów swoich ofiar – czasem w trakcie dnia – po czym przecinał linie telefoniczne i zaczynał torturować i dusić mieszkańców. W jednym z listów napisał nieskładnie:

Nie moge przestac wiec potwor zyje dalej, krzywdzonc mnie i spoleczenstwo. Spoleczenstwo moze byc wdzięczne ze istnieja sposoby dla ludzi jak ja na ulzenie sobie dzieki snom na jawie o niektorych ofiarach jak sa drenczone i staja sie moje. To duza skomplikowana gra moj przyjacielu polega na zabawie potwora spisac numer ofiary, isc za nimi, przygladac im się czekajac w ciemnosci, czekajac, czekajac […], napiecie jest wielkie i on czasem rozgrywa gre tak jak lubi. Moze dacie rade go powstrzymac. Ja nie moge. Juz teras wybral nastepna ofiare czy ofiary. Ja nie wiem kim one sa. Dzien pozniej jak bede czytac gazete, dowiem sie, ale juz za pozno. Powodzenia w lowach. PS. skoro przestepcy seksualni nie zmieniają swojego MO²³ albo i z racji swej natury nie potrafia nie zmienie tez swojego. Moim kryptonimem będzie […]. Zwiaz ich, toturuj ich, zabij ich. B.T.K., znow go zobaczycie jak robi swoje. Znajda sie na nastepnej ofierze.

I nagle w 1979 roku BTK zerwał kontakt i, nie licząc zabójstwa Vicki Wegerle z 1986 roku, którego z początku w ogóle z nim nie powiązano, można było odnieść wrażenie, że przestał zabijać. Do 1987 roku rozwiązano nawet specjalną jednostkę zadaniową mającą go wytropić i zidentyfikować.

W styczniu 2004 roku gazety z Kansas wspomniały o trzydziestej rocznicy pierwszego, zbiorowego zabójstwa BTK – uduszenia rodziny Otero. Sześć tygodni później policja ogłosiła, że do gazety w Wichicie wysłane zostały zdjęcia ciała Vicki Wegerle zrobione przez zabójcę. Policja od razu zaczęła przeczesywać kartoteki więzienne z nadzieją, że być może BTK został umieszczony w więzieniu z powodu innych zarzutów w przeciągu uprzednich dwóch dekad i może zostać zidentyfikowany²⁴.

Tymczasem w kwietniu w Kansas City policja ogłosiła, że postawiła w stan oskarżenia podejrzanego w sprawie serii dwunastu połączonych z gwałtem morderstw kobiet – dziewięciu białych i czterech czarnoskórych, w wieku od piętnastu do trzydziestu sześciu lat – dokonanych przez uduszenie, do których doszło tam pomiędzy 1977 a 1993 rokiem. Oskarżonym był czterdziestotrzyletni żonaty nadzorca z firmy zajmującej się zbieraniem odpadów; powiązano go z ofiarami dzięki śladom DNA. Jedenaście z nich było pracownicami seksualnymi, a dwunasta cierpiała na chorobę psychiczną; miała w zwyczaju włóczyć się po ulicach i wsiadać z nieznajomymi do ich samochodów²⁵.

W Kanadzie policja wydała dwadzieścia pięć milionów dolarów (dane z 2004 roku) na badanie farmera Roberta Picktona, którego podejrzewano o związek z zaginięciem około sześćdziesięciu kobiet z Vancouver, w większości pechowych pracownic seksualnych zmagających się z uzależnieniem od narkotyków. Śledczy przeczesali ziemię na terenie jego świńskiej farmy i do 2004 roku odnaleźli pozostałości dwudziestu dwóch ciał; za pomocą badań DNA połączono je z niektórymi z zaginionych. Wcześniej Picktona oskarżono o piętnaście zabójstw pierwszego stopnia, ale w styczniu 2004 roku policja ogłosiła, że znaleziono na farmie ciała kolejnych dziewięciu kobiet. Sześć z nich zostało zidentyfikowanych dzięki badaniom DNA; prokuratura zapowiedziała aktualizację aktu oskarżenia o dodatkowe zabójstwa²⁶, a proces Picktona miał zacząć się w 2005 rokuk26.

W Chinach w kwietniu 2004 roku policja wykopała kolejne ciała na posesji należącej do Huanga Yonga, dwudziestodziewięcioletniego syna hodowcy świń. Już na tym etapie mężczyzna przyznał się do zabicia siedemnastu chłopców w wieku licealnym, których wywabił z kafejek internetowych i salonów gier. Przywiązywał swoje ofiary do stołu, torturował je i ćwiartował, ponieważ – jak sam wyjaśnił – lubił „doświadczać uczuć towarzyszących zabijaniu”. Yong został poddany egzekucji w grudniu 2003 roku, ale nawet po jego śmierci nie zaprzestano czynności związanych z przeszukiwaniem jego farmy²⁷.

W Chinach miała zresztą miejsce w tamtym okresie plaga seryjnych zabójstw. Xu Ming, dwudziestosześciolatek z prowincji Hebei, zgwałcił co najmniej trzydzieści siedem kobiet w wieku od siedemdziesięciu jeden do dziewięćdziesięciu trzech lat. Starsze kobiety było mu, jak przyznał policji, „łatwiej kontrolować”. Yang Xinhai, najgorszy seryjny zabójca Chin, zamordował sześćdziesiąt siedem osób i zgwałcił dwadzieścia trzy kobiety. W położonym na południu kraju mieście Shenzhen pewna para zabiła siedemnaście młodych osób poszukujących pracy. W Pekinie taksówkarz wraz z żoną uśmiercili siedem osób, wliczając w to cztery pracownice seksualne, których ciała porąbali na kawałki i częściowo zjedli. W Nanjing właściciel sklepu z przekąskami tak martwił się konkurencją, że dodał trutki na szczury do produktów rywala, co doprowadziło do śmierci trzydziestu ośmiu ludzi.

Tymczasem na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, niedaleko miejsca, gdzie Gary Ridgway uśmiercił swoje czterdzieści dziewięć ofiar, małżonkowie David i Michelle Knotekowie stanęli przed sądem oskarżeni o torturowanie i zabicie co najmniej czworga ludzi na terenie swojego otoczonego białym płotkiem i ozdobionego uśmiechniętymi buziami domku na farmie. W chwili pisania tej książki czekali na proces²⁸. Tymczasem na południu, w Kalifornii, Scott Peterson stanął przed sądem za zabójstwo swojej ciężarnej żony, Laci, ale jego obrona sugerowała, że został wrobiony przez seryjnego zabójcę, który był prawdziwym winnym zbrodni²⁹.

Jak już napisałem, w połowie pierwszej dekady dwudziestego pierwszego wieku nie dało się włączyć telewizora, by nie natrafić na program publicystyczny większych stacji telewizyjnych, na przykład Dateline albo 20/20, w którym nie odtwarzano by właśnie wcześniejszych materiałów, w starej lub odświeżonej formie, dotyczących jakiegoś seryjnego zabójcy. Kanał Discovery oferował programy dotyczące, jak deklarowano, „nauki towarzyszącej zatrzymywaniu seryjnych zabójców”. PBS prezentowało The Mind of a Serial Killer [Umysł seryjnego zabójcy], podczas gdy Biography Channel, kanał zajmujący się, jak sama nazwa wskazuje, życiorysami… cóż, chyba sami zgadniecie. Jedynie skupiony na tematyce artykułów spożywczych Food Network oparł się pokusie publikowania kanibalistycznych przepisów wprost z notatników seryjnych zabójców.

Nic dziwnego, że tamtą epokę zwykło się określać „epoką seryjnej rzeźni”; miało się poczucie, że świat doprawdy dotknęła prawdziwa i nieustająca epidemia zabójstw dokonywanych przez skrajnie niepoczytalnych sprawców.

Za kulisami „epidemii seryjnych zabójstw”

Jeśli do tego momentu wykonywałem swoją pisarską pracę jak należy, czytelnik w okolicy 2004 roku powinien być już na etapie zaniepokojenia graniczącego z bezdechem, bo uświadomił sobie, że miał do czynienia z niespodziewanym i narastającym od trzech dekad szturmem obłąkanych zabójców, którzy zagrażali ludziom we wszystkich zakamarkach świata. To odczuwane przez niego poczucie zagrożenia napędzało i nadal po części napędza sprzedaż książek, magazynów oraz czasu reklamowego w telewizji. Historyk we mnie pragnie jednak wiedzieć, co tak w istocie się wydarzyło – nawet jeśli prawda jest znacznie bardziej prozaiczna od mitu. Owo tsunami seryjnych zabójców nie było tak prostą opowiastką, jak zdają się sugerować liczne pozycje z gatunku true crime, władze czy media.

Po pierwsze, owszem, miało się poczucie, że epidemia seryjnych zabójstw zaczęła się w latach siedemdziesiątych właśnie w taki sposób, w jaki to opisałem, ale najpierw musimy zwrócić uwagę choćby na to, że populacja znacząco wzrosła w ciągu połowy stulecia po drugiej wojnie światowej. Więcej ludzi oznacza więcej ofiar, ale i większą liczbę seryjnych zabójców.

Po drugie, we wcześniejszej części minionego wieku telewizja przecież nie istniała, gazety zaś nie były połączone z usługami zdalnymi i nie gromadzono ani nie udostępniano informacji w takim stopniu jak dziś. Sprawozdania medialne dotyczące seryjnych zabójstw często nie przekraczały granic konkretnych regionów, których sprawa dotyczyła, przez co historycy mogą mieć trudność z identyfikacją poszczególnych przypadków z przeszłości i dokonywaniem porównań z nowszymi. W latach sześćdziesiątych przekazywanie newsów stało się głęboko scentralizowane z racji istnienia usług telegraficznych, innych nowocześniejszych środków komunikacji oraz z uwagi na fuzje korporacyjne, dzięki czemu historie seryjnych zabójstw – nawet tych, do których dochodziło w odległych regionach – miały dużo większą szansę na dotarcie do szerokiej rzeszy czytelników w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych; to mogło wytworzyć w nas poczucie nagłej i niemającej precedensu epidemii seryjnych mordów. Wieści o niemal każdym takim wydarzeniu stawały się ważnym newsem, który szybko rozprzestrzeniał się po całym kraju.

Wreszcie, nasza „epidemia zabójstw seryjnych” może zostać przypisana faktowi, że liczne przerażające statystyki dotyczące zbrodni ukazywane szerokiej publiczności we wczesnych latach osiemdziesiątych pochodziły od Departamentu Sprawiedliwości Stanów Zjednoczonych, rozmaitych wrogich przestępczości grup nacisku oraz organizacji wstawiających się za ofiarami zbrodni. To właśnie wtedy FBI zabrało się za lobbowanie w rządzie, by zdobyć fundusze na nowe programy. Federalne Biuro Śledcze zdało sobie sprawę, że niektóre z popełnianych zabójstw nie były rozpoznawane jako dzieła jednej i tej samej osoby z powodu rozbieżności jurysdykcyjnej (owo ponure zjawisko nazywano „linkage blindness”, czyli dosłownie „ślepotą na powiązania”), i wzywało do utworzenia systemu, którego kluczowym elementem będzie ogromna baza danych; taki system byłby w stanie usunąć wspomniany problem.

Będąca częścią FBI Jednostka Nauk Behawioralnych (Behavioral Sciences Unit, BSU) w Quantico w stanie Wirginia (sławna dzięki Milczeniu owiec), która powstała w pierwszej kolejności jako grupa do przeprowadzania studiów psychologicznych przestępców biorących zakładników, zaczęła badać psychikę oraz techniki stosowane przez seryjnych zabójców, starając się stworzyć modele wzorców ich zachowań. Między 1979 a 1983 rokiem agenci BSU przeprowadzili w więzieniach intymne i szczegółowe wywiady z trzydziestoma sześcioma skazanymi zabójcami motywowanymi seksualnie, z których dwudziestu dziewięciu było seryjnymi mordercamik27. Pytano ich właściwie o wszystko, od najwcześniejszych wspomnień z dzieciństwa aż po najbardziej przerażające detale związane z ich zbrodniami oraz motywy. Rodziny, przyjaciele i znajomi zabójców także zostali kompleksowo przepytani; tak samo ofiary, które przeżyły. BSU dokonało również szczegółowego studium stu osiemnastu ofiar zabitych przez badanych przez nich przestępców: sprawdzono, jakie uprawiali zawody i jaki styl życia wiedli, poddano analizie kluczowe statystyki, a także to, gdzie konkretnie zabici natknęli się na swoich zabójców. Agenci zbadali też raporty z autopsji oraz stan, w jakim odnaleziono ciała ofiar. Wszystkie te dane posłużyły jako podstawa dla systemu profilowania tworzonego przez FBI.

Aby ów system mógł być wykorzystywany w prawidłowy i użyteczny sposób podczas śledztw w sprawach seryjnych zbrodni, do których dochodziło w różnych częściach Stanów Zjednoczonych, należało stworzyć jakąś formalną, scentralizowaną organizację oraz system zbierania złożonych danych o przestępczości, przechowywania tychże, a także udostępniania ich do analizy. Aby powstała taka struktura, potrzebne były ogromne sumy pieniędzy.

Dokładnie w tym samym czasie (a więc w latach 1981–1983) trzy duże komitety działające na Kapitolu zajmowały się badaniem kwestii narastającej przemocy, ślepoty na powiązania, porwań dzieci, tworzenia materiałów pornograficznych z wykorzystaniem dzieci oraz kwestii seryjnych zabójców – były to Attorney General’s Task Force on Violent Crime (Grupa Zadaniowa Prokuratora Generalnego ds. Brutalnej Przestępczości), House Committee on Civil and Constitutional Rights (Komitet Izby Reprezentantów Senatu ds. Praw Obywatelskich i Konstytucyjnych) oraz Senator Specter’s Juvenile Justice Subcommittee of the Judiciary Committee of the U.S. Senate (Podkomisja Senatora Spectera ds. Sprawiedliwości dla Nieletnich przy Senackiej Komisji Sprawiedliwości).

W tle posiedzeń w 1981 roku miało miejsce kilka nader dramatycznych przypadków zabójstw na dzieciach. Wayne Williams został aresztowany w Atlancie za serię zabójstw dokonanych na młodszych i starszych chłopcach; Etan Patz zaginął w Nowym Jorku w drodze do szkoły³⁰; sześcioletni Adam Walsh zniknął z pasażu handlowego na Florydzie, gdy jego matka zostawiła go na moment samego. Pozbawione głowy szczątki chłopca odnaleziono w pobliskim kanale. Ze zbrodnią powiązano samochód pochodzący spoza stanu, lecz sprawcy nigdy nie zidentyfikowano. Później doszło do kontrowersji, gdy o zabójstwo zaczęto podejrzewać Otisa Elwooda Toole’a, partnera Henry’ego Lee Lucasa (obaj twierdzili, że zabili łącznie trzysta sześćdziesiąt osób podczas swoich wędrówek po autostradach)³¹. Adam był synem Johna Walsha, który z czasem stał się ważnym głosem w sprawie uśmierconych i zaginionych dzieci, a także prowadzącym program America’s Most Wanted³².

Rok po tym, jak jego syn został zamordowany, John Walsh – postać tragiczna – zeznawał przed senacką komisją, opisując mające miejsce niewiele wcześniej przypadki seryjnych zabójstw i sugerując, że zaginione dzieci często padają ofiarą morderców seryjnych. Problemem, zdaniem Walsha, była ślepota na powiązania oraz liczne niepowodzenia stróżów prawa w zakresie koordynacji przepływu informacji i danych między różnymi jurysdykcjami. Z powodu tejże słabości, sugerował, bez śladu znikali młodzi ludzie; odnajdowano ich później w masowych grobach. Korzystając z kontrowersyjnych danych podsuwanych przez Departament Zdrowia – mówiących o milionie ośmiuset tysiącach znikających rocznie dzieci – Walsh zeznał, że każdej godziny przepada dwieście pięcioro nieletnich, z których wiele, jak dodał, zostanie później odnalezionych jako ofiary mordów. Nie wspomniał przy tym, że 95% z tych zaginionych dzieci to zweryfikowani uciekinierzy z domów i 95% z nich wróci w ciągu czternastu dnik28. W rezultacie nagłówki krzyczały później: „205 DZIECI ZNIKA CO GODZINĘ!”.

„Pięćdziesiąt tysięcy dzieci znika rocznie, porwanych z powodu czyichś przestępczych działań, co jest niesamowitą i trudną do objęcia rozumem liczbą”, twierdził Walsh, zeznająck29. „Ten kraj jest wypełniony okaleczonymi, pozbawionymi głowy, zgwałconymi i uduszonymi dziećmi!”, ostrzegałk30.

3 lutego 1984 roku w swoim rozpowszechnionym w krajowej prasie felietonie Ann Landers opublikowała list napisany przez dyrektora wykonawczego Adam Walsh Center. Zaczynał się on od słów: „Droga Ann, rozważ te mrożące krew w żyłach statystyki: co godzinę zgłaszane jest zaginięcie dwustu pięciorga amerykańskich dzieci. To oznacza cztery tysiące dziewięćset dwadzieścioro dzieci dziennie i milion osiemset tysięcy rocznie”k31.

Takie informacje brzmiały przerażająco i spowodowały, że matki w całym kraju zamknęły drzwi na cztery spusty i nie wypuszczały na dwór swoich pociech. Ale skąd właściwie wzięła się owa liczba pięćdziesięciu tysięcy, o której mówił Walsh? Według badań wykonanych wiele lat później przez Johna Gilla to senator Cliaborne Pell, demokrata z Rhode Island, w 1981 roku był pierwszą publiczną figurą, która formalnie ogłosiła, że według Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej każdego roku znika pięćdziesiąt tysięcy dzieci. Oficjele z owego departamentu zaprzeczyli, jakoby kiedykolwiek stworzyli tę estymację; sztab Pella nie pamiętał, od kogo konkretnie ją uzyskanok32.

Wraz z upływem czasu na posiedzeniach zaczęły pojawiać się – i być rejestrowane – rozmaite twierdzenia pełne spekulacji. Trafiały one później na konferencje prasowe. Trendem, który stał się najpowszechniejszy, było łączenie stworzonych przez FBI zuniformizowanych raportów o przestępczości z kategorii „nieznany” oraz „nieznajomy” i tworzenie z ich sumy pojedynczej wartości pompującej odsetek zabójstw, które sprawiały wrażenie morderstw pozbawionych motywu dokonanych przez tajemniczych sprawców, a więc najpewniej snujących się po kraju seryjnych zabójców. Dzięki tego rodzaju „rozmytej matematyce” można było stwierdzić, że niemal co czwarte zabójstwo – czyli od czterech do pięciu tysięcy uśmierceń rocznie – mogło być przypisane seryjnemu zabójcy. W takiej sytuacji ocalić Amerykanów mógł jedynie zastrzyk gotówki z Kongresu.

Prasa i autorzy książek true crime z radością podchwycili temat. Nawet w poważnych akademickich badaniach nad kwestią seryjnych zabójstw dano się nabrać na tę zawyżoną liczbę. Na przykład w często cytowanej pracy Holmesa i De Burgera z 1988 roku można przeczytać:

[po]między 3500 a 5000 osób zostaje zgładzonych każdego roku w tym kraju przez seryjnych zabójców. Podkreślamy, że jest to estymacja, lecz wierzymy, że ze względu na dostępne dane i statystyki zapewnione przez rozmaitych ekspertów zaangażowanych w wysiłki mające na celu poradzenie sobie z tym problemem, reprezentuje ona godne zaufania przybliżeniek33 (kursywa zgodnie z oryginałem).

Tą liczbą rzucało się w nas także i w 2004 roku. Tył okładki opublikowanej w tamtym okresie książki Michaela Newtona Encyclopedia of Serial Killers (Encyklopedia seryjnych morderców) zawiera wyraźnie zaznaczoną ramkę, w której znajduje się tekst promujący tę pozycję: „Punktem wyjścia dla każdego poważnego badania nad zagadnieniem zabójców seryjnych lub uzależnionych od uśmiercania, którzy każdego roku zbierają krwawe żniwo szacowane na 3500 osób, a potem unikają wykrycia…”k34.

Ale te liczby nigdy nie były realistyczne i na tym etapie wszyscy powinni mieć już tego świadomość. Zsumowana maksymalna liczba wszystkich znanych ofiar seryjnych zabójców w Stanach Zjednoczonych w okresie od 1800 do 1995 roku szacowana jest na trzy tysiące osiemset sześćdziesiątk35. Z tej sumy maksimum tysiąc trzysta dziewięćdziesiąt osiem ofiar poniosło śmierć w ostatniej dekadzie wzmiankowanego okresu, co oznacza średnio siedemdziesiąt ofiar rocznie. Nawet gdy doliczymy nieznane ofiary, nijak nie zbliżamy się do tak często powtarzanej sumy trzech i pół tysiąca osób rocznie. Ale trzy i pół tysiąca sprzedaje się lepiej od siedemdziesięciu. Jak to ujął w swojej analizie statystyk porwań dzieci z lat osiemdziesiątych autor Joel Best: „Trzy reguły zdają się jasne: wielkie liczby są lepsze od liczb małych; oficjalne liczby są lepsze od liczb nieoficjalnych; wielkie oficjalne liczby są w ogóle najlepsze”k36.

Dla jasności, badanie tysiąca czterystu dziewięćdziesięciu ośmiu zabójstw dzieci w Kalifornii między 1981 a 1990 rokiem wykazało, że to nie nieznajomi seryjni zabójcy – jak sugerował John Walsh – ale krewni, zwykle rodzice, są najczęstszymi zabójcami dzieci do lat dziewięciu. Nieznajomi byli zamieszani w ledwie 14,6% zabójstw dzieci w wieku od pięciu do dziewięciu lat oraz w 28,7% w wypadku dzieci między dziesiątym a czternastym rokiem życia. Związek między ofiarą a sprawcą nie był znany w, odpowiednio, 10,4% i 20,1% przypadków. Znajomi zabili 30,2% i 39,2% ofiar z tych grup, a kobiety stanowiły 36,4% i 18,7% sprawców; krewni, w tym rodzice, zabili, odpowiednio, 44,8% i 11,9% ofiark37. W wypadku dzieci w wieku między dziesiątym a czternastym rokiem życia motywem w 60,9% przypadków był spór, w 64,2% przypadków użyto broni palnej, a publiczna lokalizacja stanowiła miejsce zbrodni w 51,5% przypadków. Podsumowując, młodsze dzieci są zabijane w domu, przez krewnych, podczas gdy bardziej ruchliwe i niezależne dzieci starsze częściej stają się ofiarami znajomych, a potem nieznajomych, a do odebrania życia dochodzi w miejscach publicznych.

Tak często cytowane niesamowite liczby porwań dzieci – od trzydziestu do czterdziestu pięciu tysięcy – zaczęto podawać w wątpliwość już w schyłkowych latach osiemdziesiątych. Zaczęto się zastanawiać: gdzie dochodzi do tych porwań? Dlaczego nie są udokumentowane? Skąd pochodzą te niepotwierdzone zeznania? Kim byli seryjni zabójcy, którzy dopuszczali się tych porwań? W końcu Kongres zaczął sponsorować program, którego celem było ustalenie dokładnych danych statystycznych dotyczących takich dzieci – nazwano go Narodowymi Studiami nad Występowaniem Zaginięć, Porwań, Ucieczek i Wyrzuceń Dzieci (National Incidence Studies of Missing, Abducted, Runaway, and Thrownaway Children, NISMART).

Studium to dowiodło, że istniały dwie definicje „uprowadzenia”: ta prawna oraz ta stereotypowa, powtarzana przez opinię publiczną. W społecznym odczuciu do uprowadzenia dziecka dochodzi wtedy, gdy ofiara zostaje porwana przez nieznajomego i zabrana gdzieś daleko, jest przetrzymywana dla okupu przez noc lub dłużej albo też jest uśmiercana. Przestępstwa takie jak porwanie i zabójstwo Polly Klaas w 1993 roku³³ lub mające miejsce w 2002 roku porwanie Elizabeth Smart³⁴ pasowały do publicznej percepcji zagrożenia, jakie mieli stanowić nieznajomi dla dzieci. Ale prawo posiada definicje szersze od powszechnych opinii i wniosków. Kalifornijskie sądy na przykład definiują uprowadzenie jako sytuację, w której ofiara zostaje zwabiona lub przemocą przemieszczona dalej niż na odległość dwudziestu stóp – sześciu metrów – lub jest przetrzymywana dłużej niż pół godziny, jeśli do przemieszczenia nie doszłok38. Dlatego też, gdy w latach osiemdziesiątych FBI ogłosiło, że średnia roczna liczba gwałtów wynosi dziewięćdziesiąt tysięcy przypadków – a ofiarami co trzeciej takiej zbrodni były nastoletnie dziewczynki, a więc wciąż dzieci – okoliczności wielu z takich przestępstw wpasowywały się bez większego trudu w prawną definicję „uprowadzenia dziecka”. Stąd też łatwo o wniosek, że liczba „uprowadzonych dzieci” wahająca się od trzydziestu do czterdziestu pięciu tysięcy wynikła właśnie z faktu istnienia podobnych definicji. Ale nie o czymś takim myślała opinia publiczna, gdy drżała ze strachu z powodu „uprowadzeń dzieci”.

W badaniu przeprowadzonym przez NISMART ponownie przeliczono statystyki uprowadzeń nieletnich na bazie stereotypowej percepcji „uprowadzenia” i dowiedziono, że w dwunastoletnim okresie między 1976 a 1988 rokiem ofiarami tego rodzaju przestępstwa padło co najmniej czterdzieścioro troje, a maksymalnie – sto czterdzieścioro siedmioro dzieci. A to przybliża statystyki do wyjątkowo rzadkich prasowych doniesień o nieznajomych porywaczach dzieci, o których słyszy się zazwyczaj. Rzeczywistość bowiem jest taka, że uprowadzenie i zabójstwo dzieci przez nieznajomych jest przestępstwem niezwykle rzadkim. Stopień wytworzonego we wczesnych latach osiemdziesiątych strachu i niepokoju będących rezultatem „statystyk” pełnych przesady, w których wykorzystano źle odczytane dane, zdecydowanie przerósł realne zagrożenie. Ale strach ów utrzymywał się dalej na początku dwudziestego pierwszego wieku, choć prawdopodobieństwo podobnych niebezpieczeństw pozostawało ekstremalnie niskie. Oczywiście ów fakt był marną pociechą dla rodziców tych czterdzieściorga trojga do stu czterdzieściorga siedmiorga dzieci porywanych każdego roku przez obcych ludzi.

W latach 1981–1983, w czasie, gdy trwały prace komitetu w Waszyngtonie, prasa rzuciła się jak ławica wygłodniałych ryb na posiedzenia senackie oraz rozmaite konferencje prasowe. Artykuły w magazynach o szerokim obiegu takich jak „Time”, „Newsweek”, „Life”, „Omni”, „Psychology Today”, „Playboy” czy „Penthouse” malowały obraz Stanów Zjednoczonych jako kraju, w którym rozpleniła się „epidemia” bezmyślnych i bezsensownych, dokonywanych losowo zabójstw, które popełniały włóczące się po kraju anonimowe bestie, często krzywdzące „nasze dzieci”.

Wszystkie te pełne lęku i chyba przesadne okrzyki w końcu wydały owoce. W 1982 roku Kongres przegłosował Ustawę o zaginionych dzieciach (Missing Children’s Act), a w 1984 – Ustawę o pomocy zaginionym dzieciom (Missing Children’s Assistance Act). Prezydent Ronald Reagan osobiście ogłosił powołanie Narodowego Centrum Analizy Brutalnych Przestępstw (National Center for the Analysis of Violent Crime, NCAVC), którego siedzibę ustanowiono w bazie GSU w Quantico w stanie Wirginia. Dane zebrane dzięki badaniu dotyczącemu zabójców seksualnych przeprowadzonemu przez BSU zaczęto wykorzystywać później w programie nazywanym Programem zatrzymywania brutalnych przestępców (Violent Criminal Apprehension Program, VICAP). Gdy policja podejrzewa, że na terenie jej jurysdykcji pojawił się recydywista, może wypełnić standardowy kwestionariusz VICAP zawierający sto osiemdziesiąt osiem pytań dotyczących jej konkretnej sprawy związanej z zabójstwem, a potem przekazać go Jednostce Wsparcia Śledczego, prosząc o profil nieznanego sprawcy (profilowaniu i stojącym przed nim problemom przyjrzymy się dokładniej w rozdziale dziewiątym). Pytania otwarte w formularzu dotyczą rozmaitych elementów, od opisu miejsca, w którym odnaleziono ciało ofiary, aż do szczegółów związanych z rodzajem napaści i typem okaleczeń, stanu samochodu podejrzanego czy jego metody zbliżania się do ofiary, jeśli ta jest znana.

Raport przestępczy VICAP przynosi efekty na dwóch etapach. Najpierw przeprowadzana jest komputerowa analiza odpowiedzi udzielonych przez śledczych, która może pomóc w rozpoznaniu wzorców – te zaś czasem doprowadzają do sprawców innych przestępstw popełnionych gdziekolwiek w Ameryce Północnej. Każdy seryjny zabójca znany jest ze swojego osobistego „podpisu”, z którego sam często nie zdaje sobie sprawy, a dzięki prawidłowo wypełnionemu kwestionariuszowi VICAP można ów podpis rozpoznać; komputer jest w stanie dopasować go do innych zdarzeń.

Drugą częścią procesu jest wykorzystanie danych dostarczonych dzięki raportowi VICAP przez analityków, którzy mogą stworzyć profil zabójcy – jest to działalność, którą FBI zdołało rozwinąć i przekształcić w całkiem skuteczną, choć nie do końca idealną technikę. Dzięki analizie danych zawartych w raporcie często można zidentyfikować (z wysokim stopniem prawdopodobieństwa) takie cechy zabójcy jak rasa, wiek, status społeczny, stan i miejsce zatrudnienia, inteligencja oraz preferencje seksualne; można ustalić, jak się on ubiera, a nawet jakim samochodem jeździ. Zakończone sukcesem profilowanie potrafi w znaczącym stopniu zawęzić zakres podejrzanych.

To zaś oznacza, że istnieje dająca się zidentyfikować metoda obłędu, którego sprawcami są seryjni zabójcy. Na podstawie badania BSU dowiedziano się wiele na temat tego, jak i dlaczego seryjni zabójcy w ogóle się pojawili i dają upust swojemu uzależnieniu od uśmiercania bliźnich.

Poprzednie „epidemie” seryjnych zabójstw

Wróćmy raz jeszcze do kwestii narastającej fali seryjnych zabójstw w ciągu ostatnich trzech dekad dwudziestego wieku. Czy jest to zjawisko realne, a może przejaw przesadnego medialnego szumu, za którym stoją polityczne przesłanki lub większa sprzedaż gazet? Philip Jenkins, profesor Uniwersytetu Stanowego Pensylwanii, pozostaje prawdopodobnie najsłynniejszym demaskatorem fałszywych statystyk dotyczących seryjnych zabójstw. Cytuje on na przykład stworzone przez Departament Sprawiedliwości listy robocze wszystkich znanych seryjnych zabójców, które wykorzystuje potem BSU. Zauważa przy tym, że w 1992 roku sporządzona przez FBI lista seryjnych zabójców w Stanach Zjednoczonych z lat 1900–1970 zawierała czterysta czterdzieści siedem nazwisk, a także dodatkowe trzysta sześćdziesiąt pięć nazwisk w latach 1970–1992; ci ludzie powiązani byli ze znanymi dwoma tysiącami sześciuset trzydziestoma sześcioma ofiarami i podejrzewano ich o związek z kolejnym tysiącem ośmiuset trzydziestoma dziewięcioma. Ale w przeczesywanych listach Jenkins spostrzegł ogromną liczbę duplikatów – na przykład wszystkim skazanym zabójcom z Rodziny Mansona przypisano tę samą listę uśmierconych osób, przez co zsumowana liczba ofiar morderczego ciągu z 1969 roku była za duża – i to trzykrotniek39. Jenkins odkrywał kolejne sprawy, w których dochodziło do podobnego zwielokrotnienia ofiar ze względu na użycie przy nich kategorii „podejrzewana o bycie ofiarą”, a także zeznania, które zostały zdyskredytowane, jak na przykład deklaracja Henry’ego Lee Lucasa twierdzącego, że ma na koncie kilkaset ofiar. Stąd dobre wieści – istniało mniej seryjnych zabójców oraz ich ofiar, niż FBI oficjalnie twierdziło.

Złe wieści, zdaniem Jenkinsa, były jednak takie, że widoczny wzrost liczby seryjnych zabójstw we wspomnianym trzydziestoleciu, choć nie tak wielki, jak wcześniej uważano, był jednak faktem – i, co gorsza, nie jest to pierwszy taki wzrost w historii. Jest on ledwie kolejną z występujących w dwudziestym wieku epidemii tego typu zbrodni. Każda kolejna taka fala była większa od poprzedniej. Jenkins zidentyfikował dwa poprzednie okresy, w których pojawiła się zwiększona liczba zabójstw seryjnych: lata 1911–1915 oraz 1935–1941. Odkrył, że na liście FBI, choć duplikowano niektóre nowsze przypadki, zupełnie przeoczono istnienie poprzednichk40.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

W Polsce Czikatiło znany jest raczej jako Rzeźnik z Rostowa (przyp. tłum.). [wróć]

15 grudnia 1973 roku estakada WSH zawaliła się pod ciężarem wywrotki wiozącej materiały do remontu. Nikt nie zginął (przyp. tłum.). [wróć]

Powszechnym błędem jest nazywanie śladów linii papilarnych (śladów daktyloskopijnych) na gładkich powierzchniach mianem „odcisków palców”. W kryminalistyce „płaski” ślad na takiej powierzchni nazywany jest odbitką – odcisk palca natomiast jest „trójwymiarowy” i pozostaje na plastycznych powierzchniach takich jak na przykład zasychająca farba (przyp. tłum.). [wróć]

W rozdziale dziesiątym pojawia się trochę więcej szczegółów uzyskanych od Cottinghama po latach (przyp. tłum.). [wróć]

W 2010 roku Cottingham w końcu przyznał się do zabójstwa z 1967 roku (o czym autor wspomni w dopisanym później rozdziale dziesiątym); w 2021 roku przyznał się do kolejnych pięciu zabójstw, a w 2022 roku, gdy trwał przekład niniejszej książki, do kolejnych pięciu (przyp. tłum.). [wróć]

Sam Czikatiło twierdził, że było ich ponad pięćdziesiąt osiem. Skazano go za pięćdziesiąt dwa zabójstwa (przyp. tłum.). [wróć]

Źródłem targającej Andriejem Czikatiłą żądzy mordu najprawdopodobniej były traumatyczne przeżycia z dzieciństwa, przede wszystkim wysłuchiwane nieustannie opowieści o ofiarach kanibalizmu z czasów kolektywizacji – w tym o swoim starszym bracie, który rzekomo zmarł z głodu i został zjedzony przez sąsiadów – i bycie świadkiem zbrodni popełnianych przez Wehrmacht podczas drugiej wojny światowej, a także przemoc w domu. Czikatiło został rozstrzelany 14 lutego 1994 roku po głośnym procesie (przyp. tłum.). [wróć]

Wydana w Polsce w 2022 roku nakładem wydawnictwa SQN jako Ted Bundy. Bestia obok mnie (przyp. tłum.). [wróć]

Ray Copeland umarł w więzieniu z przyczyn naturalnych w 1993 roku, natomiast Faye, po udarze, została ułaskawiona z przyczyn medycznych i zmarła w domu opieki w 2002 roku (przyp. tłum.) [wróć]

Ostatecznie Ridgway został skazany za czterdzieści dziewięć zabójstw (przyp. tłum.). [wróć]

Z tego powodu używam za autorem formy męskiej, pisząc ogólnikowo – o kobietach morderczyniach konkretnie piszę „seryjna zabójczyni” (przyp. tłum.). [wróć]

Na 2022 rok niechlubnym rekordzistą w tym względzie jest Amarjeet Sada z Indii, który w latach 2006–2007 zabił trzy osoby, będąc o kilka miesięcy młodszy od Cole’a (przyp. tłum.). [wróć]

Lonnie David Franklin junior, nazywany przez lata Ponurym Śpiochem, unikał odpowiedzialności dłużej od Ridgwaya – pierwszą ofiarę zabił w 1985 roku, a za kratki trafił w 2010 roku. Nie należy również zapominać o legendarnych, nigdy niepojmanych zabójcach, jak na przykład o Zodiaku czy Kubie Rozpruwaczu (przyp. tłum.). [wróć]

Precyzyjniej rzecz ujmując, Elmer Wayne Henley był jego nieletnim pomagierem, wraz z o rok starszym Davidem Owenem Brooksem. Obaj zostali skazani na dożywocie. Brooks zmarł za kratkami na COVID-19 w maju 2020 roku, a Henley oczekuje na szansę na zwolnienie przedterminowe w 2025 roku (przyp. tłum.). [wróć]

Po wydaniu pierwszej wersji książki ustalono, że nie był to pojedynczy sprawca, a sześciu morderców działających w tym samym rejonie; łącznie uśmiercili oni być może nawet sto głównie czarnoskórych pracownic seksualnych (przyp. tłum.). [wróć]

Dosł. „Czarny Rysownik”; zabójca dorobił się tego przydomku ze względu na kolor skóry oraz fakt, że nawiązywał więź z ofiarami, tworząc ich szybkie szkice portretowe; liczba jego ofiar pozostaje nieustalona, ale najczęściej szacuje się, że zabił od sześciu do szesnastu mężczyzn; trzy jego ofiary przeżyły (przyp. tłum.). [wróć]

Frieda „Becky” Powell miała piętnaście lat, gdy zniknęła bez śladu. „Nieformalne małżeństwo” opierało się na „byciu po słowie”, co w niektórych okolicznościach w USA uznawane było za więżące, nawet w wypadku związku ze starszymi nieletnimi (przyp. tłum.). [wróć]

W różnych momentach Henry Lee Lucas podawał różne liczby ofiar; ogólnie jednak ta zmyślona liczba rosła, by w pewnym momencie przekroczyć sześćset (przyp. tłum.). [wróć]

Pomarańczowe Skarpetki została oficjalnie zidentyfikowana w 2019 roku. Nazywała się Debra Jackson (przyp. tłum.). [wróć]

Sondra London (ur. 1947) – kontrowersyjna amerykańska pisarka true crime. Zafascynowana tematyką zabijania, napisała wiele tekstów wspólnie z Gerardem Johnem Schaeferem juniorem, skazanym za dwa morderstwa i podejrzewanym o bycie seryjnym zabójcą nekrofilem, oraz Dannym Rollingiem (Rozpruwaczem z Gainesville), z którym się zaręczyła. Opinia publiczna oskarżała ją o usprawiedliwianie zabójców; ona sama twierdziła, że dokonuje jedynie wglądu w ich psychikę (przyp. tłum.). [wróć]

Zjawisko nazywane po angielsku spree killing to osobna kategoria zabójstwa, rzadko rozpoznawana w polskiej kryminalistyce, często określana mianem „zabójstwa w szale” czy „szalonego morderstwa” (dla przejrzystości jednak używam określenia „w ciągu”, gdyż pojęcie „szał” skupia się na stanie psychicznym sprawcy, nie na zabójstwach). O zjawisku tym autor pisze szerzej w rozdziale czwartym (przyp. tłum.). [wróć]

Sprawca, nazywany I-40 Truck Stop Killerem (Zabójcą z Przystanków na I-40; nazwę autostrady międzystanowej dodano dla odróżnienia go od „oryginalnego” Truck Stop Killera, Roberta Bena Rhoadesa, podejrzewanego o ponad pięćdziesiąt zabójstw), w 2022 roku pozostawał niezidentyfikowany (przyp. tłum.). [wróć]

MO, łac. modus operandi – dosł. „sposób działania”; w kryminologii zbiór charakterystycznych i powtarzalnych cech sprawcy ułatwiających jego identyfikację przy kolejnych przestępstwach. Autor poświęca tej kwestii fragment rozdziału dziewiątego (przyp. tłum.). [wróć]

W lutym 2005 roku BTK został istotnie zidentyfikowany, a stało się to za sprawą jego pychy, naiwności i braku wiedzy technologicznej. Historię tę autor wyjaśnia w dopisanym w 2020 roku rozdziale dziesiątym (przyp. tłum.). [wróć]

Sprawcą zabójstw faktycznie okazał się ów mężczyzna, Lorenzo Jerome Gilyard junior. Przed pojmaniem zabójcę nazywano Kansas City Stranglerem (dosł. „Dusicielem z Kansas City”). Podejrzewano go o popełnienie większej liczby zabójstw. Gilyard został skazany na dożywocie i w 2022 roku nadal znajdował się w więzieniu (przyp. tłum.). [wróć]

O Picktonie autor wspomina jeszcze w rozdziale dziesiątym (przyp. tłum.). [wróć]

W 2022 roku nadal obwiniano go oficjalnie o siedemnaście zabójstw (przyp. tłum.). [wróć]

Oboje zostali skazani za trzy zabójstwa jeszcze w 2004 roku; Davida skazano na szesnaście lat, z których odsiedział trzynaście, zanim został ułaskawiony, Michelle otrzymała wyrok dwudziestu dwóch lat więzienia i została zwolniona w 2022 roku (przyp. tłum.) [wróć]

Peterson mimo wszystko został skazany na karę śmierci i po długiej odsiadce w niesławnym więzieniu San Quentin w 2021 roku wyrok zamieniono mu na dożywocie bez możliwości ubiegania się o zwolnienie warunkowe (przyp. tłum.). [wróć]

Chłopiec został uznany za zmarłego in absentia w 2001 roku; uważa się, że zginął w dniu porwania, uduszony przez Pedro Hernandeza, którego skazano na dożywocie z możliwością ubiegania się o zwolnienie nie wcześniej niż po dwudziestu pięciu latach. Zdjęcie Etana Patza było jednym z pierwszych, które trafiło na kartony mleka w ramach praktyki stosowanej do dziś w wypadku zaginionych. Dzień porwania chłopca – 25 maja – został przez prezydenta Ronalda Reagana ustanowiony Narodowym Dniem Dzieci Zaginionych (przyp. tłum.). [wróć]

Z czasem Toole, który z początku przyznawał się do zabicia chłopca, wycofał swoje zeznanie. Także Jeffrey Dahmer próbował przypisać sobie tę śmierć, ale w 2022 roku prawdziwy sprawca wciąż pozostawał nieznany (przyp. tłum.). [wróć]

Emitowany z przerwami program telewizyjny o poszukiwanych niebezpiecznych przestępcach (przyp. tłum.). [wróć]

Polly Klaas została uprowadzona i uduszona w wieku dwunastu lat przez Richarda Allena Davisa, który w 2022 roku nadal przebywał w celi śmierci (przyp. tłum.). [wróć]

Piętnastoletnia Elizabeth Smart została uprowadzona ze swojego domu przez Briana Davida Mitchella i jego żonę. Wiązana i gwałcona regularnie przez dziewięć miesięcy, została uratowana przez policję i stała się aktywistką zajmującą się kwestią bezpieczeństwa dzieci. Mitchell został skazany na dwukrotne dożywocie, jego żona odsiedziała piętnaście lat (przyp. tłum.). [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Rod Leith, The Prostitute Murders: The People vs. Richard Cottingham, Lyle Stuart, Secaucus, N.J. 1983, s. 17–18. [wróć]

Peter Conradi, The Red Ripper, Virgin, London 1992. [wróć]

Robert F. Kennedy, Eradicating Free Enterprise in Organized Crime [w:] The Pursuit of Justice, Harper and Row, New York 1964. [wróć]

Robert D. Keppel, William J. Birnes, The Riverman: Ted Bundy and I Hunt for the Green River Killer, Pocket Books, New York 1995, s. 424, 443. [wróć]

Eric W. Hickey, Serial Murderers and Their Victims, 3rd ed., Wadsworth/Thomson Learning, Belmont, Calif. 2002, s. 132. [wróć]

Ibidem, s. 133; zobacz też: Philip Jenkins, African-Americans and Serial Homicide, „American Journal of Criminal Justice” 1993, 17(2), s. 7–60. [wróć]

Hickey, Serial Murderers, op. cit., s. 35. [wróć]

Ibidem, s. 213. [wróć]

Ibidem, s. 247. [wróć]

Gene Johnson, Green River Killer May Contribute Little to Serial Killer Studies, Associated Press, 9 listopada 2003. [wróć]

Mike Archbold, King Country Journal, 8 listopada 2003 http://www.kingcountyjournal.com/sited/story/html/14840. [wróć]

Robert K. Ressler, Ann W. Burgess, John E. Douglas, Sexual Homicide: Patterns and Motives, Lexington Books, Lexington, Mass. 1988, s. 2. [wróć]

U.S. Department of Justice, Crime in the United States, press release, FBI National Press Office, Washington, D.C., 13 października 1996. [wróć]

Mark Riedel, Counting Stranger Homicides, „Homicide Studies” maj 1998, 2(2), s. 206–219. [wróć]

Federal Bureau of Investigation, Uniform Crime Report 2001, U.S. Government Printing Office, Washington, D.C. 2002. [wróć]

Uniform Crime Report 2001. [wróć]

Peter Wyden, The Hired Killers, Bantam Books, New York 1963, s. 4. [wróć]

Michael Newton, Serial Slaughter: What’s behind America’s Murder Epidemic?, Loompanics, Port Townsend, Wash. 1992, s. 6. [wróć]

Stephen J. Giannangelo, The Psychopathology of Serial Murder, Praeger, London 1996, s. 5. [wróć]

Newton, Serial Slaughter, op. cit., s. 5. [wróć]

Federal Bureau of Investigation, Preliminary Uniform Crime Report 2002, U.S. Government Printing Office, Washington, D.C., 16 czerwca 2003. [wróć]

Newton, Serial Slaughter, op. cit., s. 5. [wróć]

Hickey, Serial Murderers, op. cit. s. 132. [wróć]

Newton, Serial Slaughter, op. cit. s. 4. [wróć]

Texas woman might be serial killer victim, San Antonio Express-News, http://news.mysanantonio.com/story.cfm?xla=saen&xlb=180&xlc=1131955, 14 lutego 2004. [wróć]

Allan Dowd, New Remains Found at Accused Canada Killer’s Farm, Reuters, 27 stycznia 2004; B.C. missing women investigation cost $70M, Canadian Press, 21 lutego 2004; Canadian Police Confirm Finding Remains of Nine More Vancouver Women at Pig Farm, Associated Press, 27 lutego 2004. [wróć]

Ressler et al., Sexual Homicide, op. cit., s. x–xi. [wróć]

Philip Jenkins, Using Murder: The Social Construction of Serial Homicide, Aldine de Gruyter, New York 1994, s. 58–59. [wróć]

John Gill, Missing Children: How Politics Helped Start the Scandal, FatherMag.com, 2000, http://www.fathermag.com/006/missing-children/abduction_2.shtml. [wróć]

Michael Fumento, Hudson Institute, American Outlook, wiosna 2002, http://www.fumento.com/exploit.html. [wróć]

John Gill, Missing Children, op cit., http:// www.fathermag.com/ 006/ missing-children/ abduction_3.shtml. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Ronald M. Holmes, James De Burger, Serial Murder, Sage, Newbury Park, Calif. 1988, s. 19–20. [wróć]

Michael Newton, The Encyclopedia of Serial Killers, Facts on File, New York 2000. [wróć]

Hickey, Serial Murderers, op. cit., s. 242. [wróć]

J. Best, Missing Children: Misleading Statistics, „Public Interest” 1988, 92, s. 92. [wróć]

Kenneth Chew, Richard McCleary, Maricres Lew, Johnson Wang, The Epidemiology of Child Homicide in California, 1981 through 1990, „Homicide Studies” maj 1999, 3(2), s. 151–169. [wróć]

David Finkelhor, Gerald Hotaling, Andrea Sedlak, The Abduction of Children by Strangers and Non-Family Members: Estimating the Incidence Using Multiple Methods, „Journal of Interpersonal Violence” czerwiec 1992, 7(2), s. 226–243. [wróć]

Jenkins, Using Murder, op. cit., s. 26–27. [wróć]

Ibidem, s. 28. [wróć]