SPIS ROZDZIAŁÓW I BOHATERÓW

Karta redakcyjna

Ciekawe jest – Mariusz Szczygieł

Kolega reporter
Hanuš Weber, reporter • Józef Cyrankiewicz, polityk, były premier • Ilse Weber, poetka

Sceny z udziałem A.B.
Adam Boniecki, ksiądz, pisarz, redaktor • Samuel Taub, lekarz ginekolog w Wadowicach • Zbigniew Bujak, działacz opozycji demokratycznej

Sceny częściowo kombatanckie. „Wesoły”
Zygmunt Kaczyński, „Wesoły”, harcmistrz, żołnierz Armii Krajowej

Sceny częściowo kombatanckie. Działo
Marcin Król, profesor nauk humanistycznych • Marek Edelman, lekarz, dowódca powstania w getcie warszawskim • Stanisław Broniewski, „Orsza”, dowódca Szarych Szeregów

Sceny częściowo kombatanckie. Wiśnia
Jakub Wiśnia, żołnierz batalionu „Zośka” • Witold Wrzosiński, hebraista, kierownik cmentarza • Stanisław Sieradzki, „Świst”, powstaniec warszawski

Się nie liczy
Maria Hrabowska, inżynier architekt • Marysia Hrabowska, nauczycielka • Jan Hrabowski, matematyk • Ania Kubis, nauczycielka • Aleksander Hanslik, informatyk, skrzypek • Maria Judina, pianistka • Robert Hrabowski, autystyczny syn Marysi i Jana

Wiesia
Wiesława Grochola, reporterka • Adam Michnik, historyk, redaktor, działacz opozycji • Magda Grzesiak, psychoterapeutka

Kontrakty
Rywka Profitker, studentka uniwersytetu wileńskiego • Estera Tajc, studentka uniwersytetu wileńskiego • Wojciech Łysakowski, żołnierz Kedywu • Natalia Judzińska, kulturoznawczyni

W/V, historie rodzinne
Jan Drawnel, działacz Młodzieży Wszechpolskiej, żołnierz armii Andersa • Jan Dravnel, aktor

Drzewa Andreasa von W.
Andreas von Weizsäcker, rzeźbiarz • Sabrina Hohmann, rzeźbiarka

Teofila
Teofila Reich-Ranicka, malarka • Marcel Reich-Ranicki, krytyk literacki

Strach
Daniił Charms, pisarz rosyjski • Elżbieta Ettinger, profesorka literatury porównawczej w Bostonie • Serafina Saprykina, nauczycielka w Petersburgu

Na niby
Julian Birbrajer, tłumacz, fotografik

Daniel W.
Daniel Weissbort, profesor literatury na uniwersytecie w Iowa • Josif Brodski, poeta • Natalia Gorbaniewska, poetka, dysydentka rosyjska

O cudach
Anna Kaplińska-Struss, terapeutka, reżyserka • Lechosław Goździk, ślusarz, rybak, przywódca robotniczy w Październiku ’56 • Krzysztof Kolibski, kamieniarz • Marcin Kołodziejczyk, reporter • Lejb Majzels, komiwojażer • Anna Bikont, reporterka

Bajki dzieciństwa. O dziadku
Mariusz Szczygieł, reporter

Bajki dzieciństwa. O Toli, czyli o szczęściu
Tola Wawrzyniak, emerytka

Bajki dzieciństwa. O balladach Adama Mickiewicza
Marlena Skrobosz, aktywistka społeczna

Bajki dzieciństwa. Ulica Magnolii
Justyna Bednarek, pisarka • Wisna Lipszyc, malarka • Helenka Kowalska, święta Faustyna • Konstanty Gebert, dziennikarz

Sceny żałujące. Dżinsy
Wanda Gościmińska, włókniarka

Sceny żałujące. Trzy litery
Zofia Kucówna, aktorka

Sceny żałujące. Niepytanie
Marysia Hrabowska • Aneta, uczennica

Sceny żałujące. Zamiast nie pójść
Stefan Przybylik, żołnierz cichociemny

Zyta
Zyta Oryszyn, pisarka • Edward Stachura, poeta • Marian Brandys, pisarz • Andrzej Kaczyński, dziennikarz • Paweł Szwed, wydawca

Wanda
Wanda Falkowska, publicystka • Feliks Szymański, architekt, mąż Wandy • Eugeniusz Wirkowski, cukiernik, przedsiębiorca • Wiktor Woroszylski, poeta • Anna Erdman-Walendowska, lekarka, wnuczka Melchiora Wańkowicza • Mieczysław F. Rakowski, redaktor „Polityki”, polityk

Sceny prywatne. Z Anną W.
Anna Walentynowicz, suwnicowa w stoczni, bohaterka Sierpnia ’80

Sceny prywatne. Z Barbarą S.
Barbara Sadowska, poetka. Matka Grzegorza Przemyka

Sceny prywatne. Z Agnieszką O.
Agnieszka Osiecka, poetka • Agnieszka i Andrzej Wróblewscy, dziennikarze • George Tabori, dramaturg • André Ochodlo, pieśniarz, reżyser

Niedosłuch. Tramwaj
Marek Kwiatkowski, historyk sztuki • Jacek Leociak, historyk literatury

Niedosłuch. Wiskitki
Tadeusz Mazowiecki, premier • Kazimierz Dziewanowski, reporter, dyplomata

Złota 2
Franciszka Arnsztajnowa, poetka • Émile Meyerson, filozof • Józef Czechowicz, poeta • Olga Stokłosa, aktorka, poetka

Różewicz
Tadeusz Różewicz, poeta • Zbigniew Kubikowski, pisarz, redaktor • Stanisław Sojczyński, żołnierz wyklęty • Paweł Różewicz, malarz • Stefania Różewicz z d. Gelbard, matka poety • Władysław Różewicz, urzędnik, ojciec poety

Dejmek. Sztuka jest najważniejsza
Kazimierz Dejmek, reżyser • Zbigniew Kubikowski • Paula Sawicka, psycholog

Parę słów. (Sceny rocznicowe z dygresjami)
Krzysztof Kieślowski, reżyser • Tadeusz Wojdat, ksiądz

M.B.
Marek Budzyński, architekt

A musimy wiedzieć?
Hanna Puławska, plastyczka • Jan Jagielski, geochemik

Obrazy
Józef Czapski, malarz

Widoki z okien
Barbara Falender, rzeźbiarka • Alina Szapocznikow, rzeźbiarka

J.K.-W.
Janina Korolewicz-Waydowa, śpiewaczka

Miło
Czesław Bielecki, architekt • Andrzej Czajkowski, pianista, kompozytor • Halina Anita Janowska, pisarka

Irena
Irena Gelblum, żydowska łączniczka, włoska poetka

Głupio byłoby
Agnieszka Adamowska, himalaistka • Krystyna Konwerska, inżynier elektryk, Sprawiedliwa wśród Narodów Świata

Ktoś inny
Ewa Hołuszko, fizyk, działaczka Solidarności

Szersze tło
Daniel Feinstein, kibic Arsenalu • Meir Reichgold, ajent asekuracji, pradziadek Daniela

Cokolwiek
Maria Hrabowska • Leonard Bernstein, kompozytor • Inka Świdowska (Adina Blady-Szwajger), lekarka • Aharon Appelfeld, pisarz • Dorka Koplowicz, gospodyni domowa w Toronto

Historie częściowo miłosne. Kwiaty na czarnym tle
Kalina Jędrusik, aktorka • Stanisław Dygat, pisarz

Historie częściowo miłosne. Sześć tygodni
Wiktor Szternberg, aktor • Klara Korkan, śpiewaczka • Jurij Lubimow, reżyser • Anatolij Efros, reżyser

Historie częściowo miłosne. Szukanie
Krzysztof Masewicz, poeta

Daleko
Anna Mirek, dróżniczka, radiestetka • Natalia Janaszek, nauczycielka na Syberii

Połączeni
David Miliband, polityk angielski • Władek Kornblum, bankowiec • Marysia Hrabowska

Pora w ich życiu
Jerzy Szacki, historyk myśli społecznej

Szczegóły znaczące
Katarzyna Haber, historyczka sztuki

Sceny z życia wolontariusza W.
Witold Basiewicz, fotoreporter

Artefakty
Marek Edelman • Cywia Lubetkin, Celina, członkini Żydowskiej Organizacji Bojowej • Kazimierz Kąkol, dziennikarz, polityk

Serce dżdżownicy
Marysia Hrabowska • Robert Hrabowski, syn Marysi i Jana

Bibliografia

Przypisy

Opieka redakcyjna: ANITA KASPEREK

Redakcja i korekta: JOANNA ZABOROWSKA, JACEK BŁACH, SEBASTIAN BREJNAK, HENRYKA SALAWA

Ilustracje na okładce i w książce: JOANNA WISZNIEWSKA-DOMAŃSKA

Opracowanie graficzne: MAREK PAWŁOWSKI

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Hanna Krall
Wstęp © Copyright by Mariusz Szczygieł
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2022

Wydanie pierwsze

Teksty ukazywały się na łamach „Tygodnika Powszechnego” w latach 2021–2022.

ISBN 978-83-08-07800-6

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

KOLEGA REPORTER

I. Narty

Hanuš, kolega reporter, szukał socjalisty. Kręcił film – socjaliści w obozie – i przyszedł mu do głowy były polski premier. Wiedział o nim niejedno. Nawet o ręce wiedział, którą były premier chciał odrąbać, gdyby podniosła się na władzę ludową. Trudno, mówił Hanuš, ważne, że socjalista. Rzeczywisty, przedwojenny i był w Auschwitz. Spytaj – prosił ze Sztokholmu – czy zgodzi się na rozmowę.

Spytałam, zgodził się.

Poszłam ze szwedzką ekipą do Obrońców Pokoju (premier emeryt bronił aktualnie pokoju światowego).

Mówił o podziemnej PPS, jej wielką troską w Oświęcimiu byli młodzi więźniowie. W obozie łatwo zdziczeć – łatwo być zabitym, ale i zabić łatwo. Ta łatwość może być zaraźliwa, chcieliśmy przestrzec przed nią młodych ludzi.

O ważnych rzeczach im mówił, a na koniec zwrócił się do Hanuša: – Orientuje się pan zapewne, czym był Auschwitz.

Orientuję się, powiedział Hanuš.

Podziękował byłemu premierowi i zaczął zwijać kable.

Nagranie się skończyło, ale były premier nie przestawał opowiadać o Oświęcimiu. Mnie tym razem, bez kamer. Marzył o jednym. O nartach. Jeśli przeżyje, to narty będą najpierw. I baby. Baby i narty to było jego oświęcimskie marzenie.

Pierwszej powojennej zimy wjechał na Kasprowy Wierch. Miał marne wiązania i przed Kotłem Gąsienicowym odpięła mu się narta. Schylił się, poprawił wiązanie i pojechał dalej.

Przyszedł do niego do Obrońców Pokoju obcy mężczyzna. Niepozorny, niemłody. Nie przedstawił się. Chciał coś opowiedzieć. Nie zabiorę panu dużo czasu, obiecał.

Pamięta pan Kasprowy Wierch pierwszej zimy? Miał pan ochronę, ale jeździł pan sam.

Nie umieli jeździć na nartach, przyświadczył były premier.

Wiedzieliśmy, że nie umieją i że sam pan będzie. I narta się panu odpięła, pamięta pan? A kamień? Na lewo od pana, w stromej części, przed Kotłem.

Leżałem za tym kamieniem.

Miałem pana załatwić.

Niestety.

Minął mnie pan i nie zdążyłem.

Potem się pan zatrzymał, schylił się i zobaczyłem plecy.

I wie pan co?

Nie chciało mi się w plecy strzelać.

Jakoś mi się nie chciało.

Pomyślałem, że nadarzy mi się jeszcze okazja. Nie nadarzyła się. Trudno.

Niczego nie chciał. Nawet koniaku się nie napił. Pożegnał się i poszedł.

Narty po Oświęcimiu...

Uważałam, że Hanuš mógłby jeszcze raz włączyć kamerę.

Nie włączył.

Niestrzelanie w plecy... Niezłe, ale za polskie. Kto w Szwecji zrozumie – dlaczego się strzelało i dlaczego nie chciało się strzelać.

Nie to nie. Może i racja.

Orientuje się pan, czym był... – upewniał się były premier.

Hanuš się orientował.

Jego matka i brat zginęli w Oświęcimiu.

II. Wiegala

Grała na mandolinie i na gitarze, pisała dla dzieci piosenki i wiersze.

Miała męża i dwóch synów, Hanuša i Tomasa. Mieszkali na Morawach. Kiedy Hitler zajął Czechosłowację, wysłała starszego syna do Sztokholmu.

Deportowano ich do Terezina, do getta. Pracowała w nocy, w szpitalu dziecięcym, w dzień pisała wiersze i piosenki. Śpiewała je dzieciom, grając na gitarze, zabrała ze sobą gitarę do Terezina.

Napisała sześćdziesiąt wierszy. Willi, jej mąż, zakopał je w ziemi. Udało mu się – był w getcie ogrodnikiem. Przeżył wojnę i pojechał do Terezina. Papiery były nietknięte.

Lubiła kołysanki, jedną zwłaszcza, Wiegalę. Wiatr grał w niej trzcinom na lirze, słowik śpiewał swoją pieśń, a księżyc na ciemnym niebie był jak latarnia. Spoglądał na świat, w świecie była cisza. Żaden dźwięk nie zakłócał jego spokoju...

Każda zwrotka zaczyna się od wiegala, ale nie wiadomo, co to jest. Nie ma takiego słowa po czesku ani po niemiecku.

Może miała na myśli wajgelę?

Roślinę, krzewuszkę z różowymi kwiatami. Lubiącą słońce, ale odporną na mróz. Nazwaną na cześć niemieckiego botanika.

Pięćdziesiąt lat po wojnie Hanuš dostał list. Pisał człowiek, który był w Terezinie, potem w Auschwitz obsługiwał komorę gazową.

Któregoś jesiennego dnia przyjechał transport, pisał człowiek. Zobaczył gromadkę dzieci. Była z nimi kobieta, poznał ją – śpiewała w Terezinie piosenki. I ona go pamiętała, i ucieszyła się.

Zauważyła prysznice. Spytała: – Czy mogę wykąpać dzieci po podróży?

Nie chciałem jej oszukiwać, pisał mężczyzna Hanušowi.

Powiedział: – To nie są prysznice, tędy będzie leciał gaz.

Słuchaj mnie teraz uważnie, dam ci radę. Postarajcie się tam wejść jak najprędzej. Usiądź z dziećmi na podłodze i zacznij im śpiewać. To, co śpiewałaś w Terezinie. Wszyscy śpiewajcie. Wchłoniecie dzięki temu więcej gazu, wszystko potrwa krócej i będzie łatwiejsze.

Zachowała się dość dziwnie, zakończył mężczyzna swój list.

Uśmiechnęła się i powiedziała: – Więc nie wykąpię dzieci po podróży.

SCENY Z UDZIAŁEM A.B.

„Jak wiadomo, Bóg nie podejmuje dyskusji na temat swojej sprawiedliwości, ale na takie załatwianie ze sobą porachunków nie może się nie godzić”.

(Ma na myśli porachunki z Bogiem Marka Edelmana).

„...pozornie bluźniercze słowa nie są bluźnierstwem”.

(Ma na myśli pozorne bluźnierstwa Marka Edelmana).

Więc Zdążyć przed Panem Bogiem nie jest bluźnierczą książką. Dobra wiadomość, prawie jak rozgrzeszenie.

Wchodzi do hotelowej restauracji.

Rozgląda się.

Kłania się.

Powiedziano mi, że pani czeka na mnie dzisiaj wieczorem w Hotelu Francuskim. Oto jestem.

Wysoki, przystojny. Wie, na co Bóg nie może albo może się godzić, i nosi czarne sztruksowe wranglery. Oryginalne, żadna bazarowa podróbka.

Pyta, czy nie jest źle widziane, że księża mnie chwalą.

Nie jest.

Śledzą go. Ostatnio jeździli za nim, spytał, o co chodzi, udawali głupiego. Już przestali. Czegoś mu teraz brakuje.

Kalendarium życia Karola Wojtyły pióra A.B.

Pogrzeb, ślub, różaniec, chrzest, dróżki kalwaryjskie, wizyta u chorego, piesza wędrówka, opłatek, chora na raka więźniarka Ravensbrück, ostatnie namaszczenie, rodzice z bezwładnym dzieckiem na rękach na warszawskim lotnisku, znowu szpital... Niedobrze mieć nadmiar celów. Człowiek potrzebuje jednolitości... Pogrzeb, ślub, wizyta u najbiedniejszych. Trzeba heroicznie myśleć...

Inny język. Inne daty, rytmy, cierpienia i hierarchia ważności.

Inny świat.

Tysiąc siedemset nazwisk w indeksie osób. Na stronie 725 – Tarnowski, Tejchma.

A Taub?

Samuel Taub, wojskowy lekarz. Prowadził ciążę Emilii Wojtyłowej. Podobno zagrożoną. Podobno inny wadowicki lekarz radził tę ciążę usunąć.

Patrz pani, gdyby nie Taub, nie byłoby naszego kardynała, mówiła pani Tatarowa, położna z zawodu, do pani Kaczorowej, dobrej znajomej pani Emilii.

Gdyby Samuel Taub był stalinowskim śledczym albo sędzią skazującym na śmierć polskich patriotów, wiedzieliby o nim wszyscy. A jak dzięki żydowskiemu lekarzowi urodził się przyszły polski papież, to najwyżej pani Tatarowa z panią Kaczorową wspomną go z uznaniem i wdzięcznością.

Z Rzymu (Via Corsica, Padri Mariani).

Pyta, co przywieźć. Mamy pisać konkretnie. Jak go proszą o gumkę do majtek, igłę do maszyny albo część do samochodu, to jest mu łatwiej.

Z Rzymu.

Nie pisał ostatnio. Nie lubi, kiedy ktoś po drodze czyta jego listy.

Z Rzymu.

Próbuje pisać dla „Tygodnika”, ale wszystko wydaje mu się jakieś głupawe. „Tygodnik” ma taki ton jak rozmowy przy łóżku ciężko chorego. On wpada jak po powrocie z wycieczki, jak ktoś, kto nie wiedział o chorobie w domu. „Nowy język powstaje beze mnie”.

Nie potrzebuje już naszych spinaczy. Kiedyś czyścił nimi fajkę, dużymi drucianymi spinaczami do papieru. Nie było ich w sklepach, przynosiło się z redakcji. Teraz ma elegancki wyciorek, w Rzymie sobie kupił.

Pod choinkę kładzie prezenty w kolorowym, błyszczącym papierze, kunsztownie przewiązane wstążeczką. Leżą koło siermiężnych sznurków i papieru do pakowania.

W kuchni na Ursynowie rozmawia ze Zbyszkiem Bujakiem, ściganym listem gończym. Trwamy, zawiadamia go Bujak. I będziemy trwali aż do końca. To samo mówił rząd londyński, zauważa A.B. I nadal mówi. Bujak zastanawia się, czy powinien być dumny z porównania. Dochodzi do wniosku, że tak. Na przekór wszystkim będziemy trwali, zapewnia rzymskiego gościa.

Jest noc, parę minut po trzeciej, rzymskie lotnisko. A.B. jest nieogolony, niewyspany i zły. Nie uśmiechaj się, strofuje, tym kretyńskim polskim uśmiechem. Wszyscy was po tych uśmiechach tu poznają. Że tacy szczęśliwi jesteście. Żeście się na tę wolność wyrwali. I nie zaczynaj mi opowiadać, jakim cudem dostałaś paszport, błagam cię.

Ależ, drogi A., ja nie uśmiecham się ze szczęścia. Popatrz na barek, tam, w końcu sali. Widzisz beczułkę? „Campari” pisze. Widziałeś kiedyś, żeby campari z beczki leciało?

Będziesz piła campari o czwartej nad ranem? – upewnia się A.B.

Dlaczegóż by nie...

Ogrody Watykańskie, Grota z Lourdes. Biała, nieduża figurka spowita zielonym bluszczem. Wschodzi słońce. Jest pięknie.

Syn Emilii Wojtyłowej odprawił mszę. Podnosi się z kolan, podchodzi do A.B. i osób w pobliżu.

Nie wie jeszcze, że będzie świętym.

Nie wie, że zechcą go świętości pozbawić.

Nie wie, że będzie wiedział, ale może nie wiedział.

Mówi: – Ksiądz Adam wie o mnie więcej, niż sam o sobie wiem.

Przyszli poganie, żeby pokłonić się Jezusowi. Przyszli tedy do Filipa i prosili go: panie, chcemy Jezusa widzieć. Szedł Filip i powiedział Andrzejowi, a Andrzej zasię i Filip powiedzieli...

Dalej jest o ziarnie pszenicznym, które obumiera, i o tym jest kazanie A.B. O poganach nic, ani słowa. Pokłonili się w końcu? I dlaczego do Filipa chodzili?

Nie wiem, mówi A.B.

Jak to nie wiesz. Chcą do Jezusa, a do Filipa idą. Pewnie trudno było do Jezusa się dostać. Może się bali.

Nie było trudno i się nie bali, zapewnia A.B. A ty oczywiście uważasz, że to nieprawda.

Na odwrót. W nieprawdzie wszystko jest starannie poukładane. Jak mówią bez sensu i nie wiadomo dlaczego, to mówią prawdę. Gdybym była reporterką w tamtych czasach i Jan by mi tak opowiadał, wiedziałabym, że nie zmyśla.

Coś w tym jest – powiedziałabym w redakcji naczelnemu.

Ojca zabrali piątego stycznia.

Byłem najstarszy, miałem dziesięć lat. Najmłodszy miał dziesięć miesięcy.

Wiedziałem, że go nie zobaczymy.

Nie wiem skąd. Wiedziałem.

Mama pojechała do Warszawy. Zaczęliśmy odmawiać nowennę. Dziewięć razy dziennie przez dziewięć dni modliliśmy się o powrót ojca. Do Judy Tadeusza, patrona spraw beznadziejnych.

Dziewiątego dnia, po naszej osiemdziesiątej pierwszej modlitwie, wróciła mama. Nosiła czarny kapelusz i długi czarny welon.

Nazwiska rozlepiono na murach Warszawy trzynastego stycznia 1944 roku.

Michał Fredro-Boniecki był jednym z dwustu pięćdziesięciu rozstrzelanych.

I dziewiątego dnia, na widok mamy w żałobie, nie utraciłeś wiary w Boga? To dziwne.

Utrata wiary...

Odzyskanie wiary...

To zawsze jest dosyć dziwne. I tajemnicze.

Smotri, malczik, mówi oficer i sięga do torby. Szuka czegoś. Wyjmuje ołówek. Wkłada koniuszek do ust i ślini, na wardze zostaje niebieskosiny ślad.

Widzisz? – mówi z dumą. – Będzie ci na niebiesko pisał.

Uroczyście, prawie z namaszczeniem, wręcza prezent A.B.

A.B. jest dobrze wychowanym chłopcem, grzecznie dziękuje i chowa prezent.

A.B. już nie pisze ołówkiem, nawet stalówką nie pisze. Na Gwiazdkę dostał prawdziwe wieczne pióro i Wincenty Dudek, ksiądz, który codziennie przychodzi do pałacu i uczy go wszystkich przedmiotów, pozwala mu tym piórem odrabiać lekcje.

Szczerze mówiąc, A.B. myśli o radzieckim oficerze z lekkim politowaniem i poczuciem wyższości.

Być może ma to coś wspólnego z tym ich dwustuletnim pałacem. Albo z rodziną, o której pierwsza wzmianka jest u Długosza.

Albo nie. Może po prostu chodzi o kopiowy ołówek, który A.B. zna od dawna. Pisało się takimi ołówkami listy do wujów i stryjów, do oflagu.

Armia Czerwona zachowuje się taktownie. Mamę nazywa chaziajką – gospodynią, nie wchodzi do pałacowych pokojów, pyta, czy może zabić kolejną świnię albo gęś (czasami pyta już po zabiciu), sprząta ślady wojny: niemiecki czołg i niemieckie zwłoki. Bawi krótko i odchodzi na zachód.

Obrazy zostawili u księdza, meble są u ludzi na wsi.

Siedzą na furmance.

Konie ruszają.

Mijają bramę wjazdową. A.B. wie, że coś się kończy na zawsze. Nie jest to smutne. Ciekawe jest. Coś się dzieje, coś się zacznie zaraz.

Matka nie siada na furmance.

Tułacz nie jeździ, tułacz idzie.

Matka, wygnaniec, idzie piechotą.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki