Opieka redakcyjna: MAŁGORZATA GADOMSKA

Redakcja: ANNA WOJNA

Korekta: MATEUSZ CZARNECKI, EWA KOCHANOWICZ, ANETA TKACZYK

Projekt wnętrza książki, okładki i stron tytułowych: KIRA PIETREK

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © by Jan Maciejewski
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2025

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-08728-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

.

BEZ WĄTPIENIA BYŁ WARIATEM. Trzeba być niespełna rozumu, żeby traktować słowa z tak absolutną powagą, brać je z całym dobrodziejstwem zawartego w nich znaczenia. Ignacy Marchocki z Mińkowiec był konsekwentny, na tym polegały wszystkie jego wariactwa. „Szlachcic pół, pół król, pół Kato / Pół warjat, a pół syn cezarów Romy” – pisał o nim Juliusz Słowacki w Beniowskim, czym potwierdził i uwiecznił panującą na temat Marchockiego opinię jemu współczesnych.

Zawołanie herbowe Marchockich brzmiało „Ostoja!”. Kiedy więc w wyniku drugiego rozbioru posiadłości ziemskie Ignacego weszły w skład Cesarstwa Rosyjskiego, postawił on wokół Mińkowiec i kilkunastu okolicznych wsi słupy graniczne. Ogłosił niepodległość, samemu przyjmując tytuł „dux et redux” – „wódz i powróciciel”. Wprowadzał w swym państwie reformy w duchu Sejmu Wielkiego. Zniósł poddaństwo chłopów, zlikwidował karę chłosty, wdrażał tolerancję religijną. Bił własną monetę, założył szkołę, szkołę muzyczną, chór i orkiestrę. Rozwijał przemysł włókienniczy, wybudował cegielnię. Otworzył aptekę, dom dla sierot i przytułek dla kalek. Postawił hotel i drukarnię. To tutaj, w Państwie Mińkowieckim – jak nazywał je sam Marchocki – po raz pierwszy ukazał się przekład na język polski Hamleta. Przez niemal trzydzieści lat na Podolu istniał odpowiednik wioski Galów, siedziby Asterixa i Obelixa, stawiających tym razem opór nie rzymskiemu, ale rosyjskiemu cesarstwu. Nie tylko trwał, ale nawet ekspandował. Marchocki „dokupował” kolejne terytoria, między innymi czterdzieści tysięcy hektarów w okolicach Odessy.

Miał w sobie – jak to często bywa z wariatami – coś z proroka. Nosił długą, sięgającą do pasa brodę i uwielbiał wygłaszać kazania – czego, w jego opinii, nie potrafili robić, jak należy, „rozpróżniaczeni i goniący za groszem” księża. Nie poprzestawał zresztą na homiliach, układał też własne liturgie, którym następnie przewodniczył, odziany w amarantową, aksamitną togę, trzymając w ręku złote berło. I tak jak w kazaniach płynnie przechodził od napomnień proroków Starego Testamentu do cytatów z Woltera (którego jego poddani, wierni i słuchacze zaczęli z czasem uznawać za jednego ze świętych), tak i tutaj mieszał ze sobą wszystko, co popadnie: liturgię katolicką z ludowymi obrzędami i pogańskimi rytuałami, oświecenie z mitologią. Zastąpił między innymi święto Matki Boskiej Zielnej kultem bogini Cerery, ku czci której obchody zaczynały się jednakowoż w kościele.

Rosja straciła do niego cierpliwość w 1820 roku. Marchocki został aresztowany i umieszczony w areszcie domowym. Miał tu czas rozwijać i precyzować plany wielkiej reformy chrześcijaństwa, stworzenia „prawdziwie Chrystusowego” Kościoła, nowej religii, której sam miał być rzecz jasna najwyższym kapłanem. Nie zrzucił też swej amarantowej togi, może zachował nawet berło i to nim błogosławił każdego napotkanego człowieka, co w oczach zaborcy ugruntowało jego opinię szaleńca, a wśród okolicznych mieszkańców – świętego proroka i męczennika. Tak czy inaczej, zdetronizowany nie stanowił już większego zagrożenia. Został zwolniony z aresztu, a ostatnie lata życia spędził w wiejskiej chacie, nad wejściem do której umieścił napis: „Inveni portum, Spes et Fortuna valete: Sat me lusistis, ludite nunc alios” („Dotarłem do portu, żegnajcie Nadziejo i Fortuno: bawiłyście się mną, teraz oszukujcie kogo innego”).

Władając Państwem Mińkowieckim, zasłużył sobie Ignacy Marchocki na nadany mu przez Słowackiego przydomek „pół król”. A to drugie pół, „pół Kato”? To już zupełnie inne wariactwo.

Katon, ostatni wielki obrońca ustroju republikańskiego w starożytnym Rzymie, kiedy tylko zdał sobie sprawę ze zwycięstwa tyrana, Juliusza Cezara, popełnił samobójstwo. Dla uważających się za spadkobierców Republiki Rzymskiej obywateli I Rzeczypospolitej ta śmierć była jak rzucone im sprzed wieków wyzwanie. Czy i oni nie powinni pójść jego śladem? Czy nie lepiej jest umrzeć, niż żyć w niewoli? Stracić życie, ocalić honor?

Pisał Jan Paweł Woronicz:

„Prowadź mnie w twoim płaszczu do grobu Katona:

On nauczył, co czynić, gdy ojczyzna skona.

Czyliż na taką duszę Polaka nie stanie,

Jaką się wielkomyślni chlubili Rzymianie?”

Ignacy Marchocki z Mińkowiec był człowiekiem konsekwentnym, dlatego w odpowiedzi na gest Katona opracował drobiazgowy plan samobójstwa całego narodu. Wszyscy Polacy powinni – wraz z żonami, dziećmi i dobytkiem – wyruszyć w pole. Miasta, wsie i domy należy spalić. „W pierwszym szeregu – referuje manifest Wodza i Powróciciela Antoni Rolle – staną starcy, niedołężni, kaleki, dla których już nie masz lekarstwa i ratunku na ziemi, chętnie oni zginą za ojczyznę, śmierć będzie dla takich pociechą. Po nich autor projektu pchnąć radzi na stanowisko stracone: matki, żony, siostry, kochanki i niemowlęta, wówczas pozostałym a osieroconym rozpacz doda odwagi i albo zwyciężą, albo zginą. Jeżeli zginą, mogiła okrywająca szczątki zwyciężonych poszanowanie obudzać będzie w przechodniach, świecić przykładem następnym pokoleniom. Niejeden zawoła: «Król, co tu poległ, był król wielki i cnotliwy; naród, co przy nim był, równie był cnotliwy i wielki»”.

Ostatecznie ten całopalny projekt Marchockiego nie wszedł w życie nawet na terytorium Państwa Mińkowieckiego. Ale jest zaledwie jednym z dowodów szaleństwa, histerii, jaka opanowała społeczeństwo I Rzeczypospolitej w chwili upadku państwa. Trudno ustalić, jaka naprawdę była skala fali samobójstw, która przetoczyła się przez ziemie polskie po ostatnim rozbiorze. Ale wspomina się o niej w zbyt wielu pamiętnikach i wspomnieniach z tamtego czasu, by mogła być tylko przywidzeniem.

„Były liczne przypadki samobójstw – pisał Ludwik Dębicki w monografii poświęconej życiu towarzyskiemu, politycznemu i literackiemu na Puławach w drugiej połowie XVIII wieku – wielu postradało zmysły, inni wpadali w dziwactwa, szukali zapomnienia w ekscentrycznościach, inni w wirze światowych zabaw, ale i ci, którzy szaleli w chwili ostatecznego kataklizmu wśród wesołości, zbytku i uciech, jak i ci, co w czarną wpadali melancholię, wynieśli z tej katastrofy piętno chorobliwego, nieprawidłowego stanu, jakie i następnym miało udzielać się pokoleniom”.

Józef Wybicki w swoich pamiętnikach kilka razy powtarza, że Polacy po 1795 roku zachowywali się, jakby byli „zarażeni śmiercią”. Młodzi bawili się – dosłownie – na zabój, starzy zamykali w domach, pogrążali w rozpaczy. Nad jednymi wschodziło czarne słońce melancholii, inni popadali w religijno-patriotyczne stany maniakalne.

Adam Jerzy Czartoryski:

„Rozstrojenie, które wówczas spadło na duch narodowy, zwątpienie o sobie, o własnych usiłowaniach i przekonaniach, łatwe odchęcanie się, brak statku i stałości, w młodzieży zaś zatarcie przeszłości, bezwzgląd na przyszłość i rzucanie się w odurzające zabawy ku życiu bez celu, w kilku nadchodzących generacjach stały się dla Polski na długo jakby chorobą chroniczną, której symptomy czasem zmniejszają się, nikną, lecz której zaród nie jest jeszcze uleczony, i która przy odnawiających się, szkodzących wypadkach znowu się odzywa i znowu może grasować”.

Rozstrojenie, którego ofiarą padł Ignacy Marchocki, „pół król, pół Kato”, z jednej strony zakładający hotele, szpitale i przytułki we własnym państewku, z drugiej – projektujący plan samozagłady narodu, jest tylko jednym z przejawów powszechnej w tamtym czasie choroby. Polacy po trzecim rozbiorze wpadli w histerię.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki