Tytuł oryginału: Petro imperatorė. Knyga I

Opieka redakcyjna: EWELINA KOROSTYŃSKA / WALDEMAR POPEK

Redakcja: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: MARIA ROLA, ANETA TKACZYK, Pracownia 12A

Opracowanie okładki na podstawie oryginału: PIOTR KOŁODZIEJ

Fotografia na okładce: SIMONAS BERŪKŠTIS

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © by Kristina Sabaliauskaitė
© Copyright for the Polish translation by Eliza Deszczyńska
© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Literackie, 2025
© Copyright for the cover design by Kristina Sabaliauskaitė
© Copyright for the cover design by Zigmantas Butautis

The publication has been financed by the Lithuanian Culture Institute.
Publikacja dofinansowana przez Lithuanian Culture Institute.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-08765-7

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA).

Wydawca zakazuje eksploatacji tekstów i danych (TDM), szkolenia technologii lub systemów sztucznej inteligencji w odniesieniu do wszelkich materiałów znajdujących się w niniejszej publikacji, w całości i w częściach, niezależnie od formy jej udostępnienia (art. 26 [3] ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych [tj. Dz.U. z 2025 r. poz. 24 z późn. zm.]).

Piąty (szesnasty) maja 1727 roku,
pałac Katarzyny, Carskie Sioło

9

In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti... Wo imia Otca i Syna, i Swiatogo Ducha... W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego...

Ostatnie uderzenie. Dziewiąta. Zbliża się ciemność. Chyba już zaczął się maj. Ale jeszcze nie białe noce. Czy ich doczekam?... Powinnam się pomodlić. Tylko jak? Już sama nie wiem... Czy tak jak zostałam ochrzczona – po katolicku, czy tak jak mnie przechrzcili – po prawosławnemu, czy tak jak byłam wychowywana... Ale pastor się nie żegnał, on się modlił z książki... Jak mam się teraz modlić? I kim tak naprawdę jestem? Trzy razy zmieniałam wiarę, pięć razy – imię, cztery razy wychodziłam za mąż, trzy razy za tego samego mężczyznę. Byłam poddaną trzech władców i władczynią jednego. Barwę włosów zmieniłam tylko raz. Dawniej, latem, były złociste i pofalowane, teraz są czarne, przylepione do policzków jak cuchnące potem i śledziami grube żeglarskie sznury...

Wdech, wydech.

Kiedy wciągam nosem powietrze, rani mnie jak ostrze brzytwy. Czuję w ustach krew. Ale nie mogę przestać oddychać, bo wtedy umrę. Oddychaj, oddychaj.

Wdech, wydech.

Już prawie całe usta mam wypełnione krwią. Zaraz będę musiała nieco rozchylić wargi, żeby krew wypłynęła. Inaczej się przeleje i zacznie ciec przez nos. Będę kaszleć i się dusić. A potem – straszny ból w piersi, nie tylko w nozdrzach. Ból wszędzie. Zacznę się dusić. Już wiele razy tak było. Gdzie Taniusza? Jak niepotrzebna, to się naprzykrza, a jak potrzebna, nigdy jej nie ma. Co za cholera... Najbardziej bym chciała, żeby teraz była przy mnie Johanna. Ale ona gdzieś tam w pokojach. Wierna przyjaciółka... Pewnie już kradnie. Johanna wie, co wziąć ze szkatułki z klejnotami, co nie zostało jeszcze wpisane do rejestru. A niech tam... Niech sobie kradnie, niech się tym udławi... Co mi z tego?

Na policzku, przy uchu, na włosach – wszędzie wszystko okrwawione, ja to czuję. Krzepnąca krew ściąga mi skórę na twarzy. Skóra swędzi i piecze. Nienawidzę własnego ciała. Tej kupy mięsa. Wielka sterta zmarnowanego, zużytego, trzęsącego się, napuchniętego i obolałego mięsa. Góra stęchłej, prześmiardłej winem tuszy. Nogi mam tak obrzękłe, że chyba zaraz pękną od tej opuchlizny. Boli mnie każda żyłka. Boli dotknięcie każdej nici prześcieradła. Znów zalewa mnie fala gorąca. Mój ciężar tak mocno przygniata tkaninę, że wydaje mi się, jakbym leżała na kracie najeżonej gwoździami. Teraz wiem, co czuli skazańcy. Bóg mi świadkiem, że nigdy im tego nie życzyłam, robiłam dla nich, co mogłam... Moje piersi są ciężkie i tak bardzo ciągną, zwisając po obu stronach tułowia, że, zda się, zaraz mi go rozerwą. Boże, za co taka niesprawiedliwość? Dlaczego, kiedy wszystko było we mnie młode, nie mogłam się tym cieszyć, ciągle musiałam się bronić, niby owca przed wilkami? Dopiero teraz sobie uświadamiam, jaka byłam piękna... na dekolcie kwartę można było postawić. Byłam krzepka, ale smukła, zaokrąglenia tylko tam, gdzie trzeba; ani śladu wyłażących na wierzch żył, zwisającego tłuszczu, krwi ani pęcherzy... Byłam jak wytoczona, niczym tamten jego ukochany bezręki posąg Wenery w Pałacu Letnim. Tak właśnie mówił, że ta Wenera przypomina mu mnie... Ale ja miałam obie ręce. Dawniej wszyscy pożerali mnie wzrokiem... A w ostatnich latach nie mogłam nawet spojrzeć w lustro. Już nic nie pomaga. Zupełnie nic. Choćbym się nie wiem jak upiększała. I jeszcze te młode dziewki służebne śmiały się po kątach z moich starań, pomad i pudrów, z mojej beczkowatej figury... A przecież robiłam wszystko, żeby zachować urodę, nawet ocet piłam i wosk żarłam... Car'-Boczka, Caryca Beczka – tak mnie nazywały po cichu, wszystko słyszałam... Teraz to już nieważne. Niech się wyśmiewają. Gdzież one są? Co poczną, kiedy mnie zabraknie? Będą się śmiały, stercząc na ulicy, bo tam ich miejsce... Wszystko bym oddała, żeby już więcej nie bolało. Boli mnie tak, że zasnąć nie mogę, ból rozrywa mi nozdrza, gdy oddycham.

Wdech, wydech.

Znów jakby ktoś nożem przejechał. I ta krew w krtani. Gdzież jest Tańka z zimną mokrą chustką?

Może naprawdę lepiej się pomodlę. W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego... Pewnie tak się modliłam ze swoją biedną matką... Mateńko, pamiętam cię, tylko już nie potrafię przypomnieć sobie twojej twarzy... Pamiętam cię w brązowym stroju i zszarzałej, spranej koszuli, z zapadniętymi policzkami. Mateńko, mogłabyś wszak teraz siedzieć u mnie, na aksamitnych poduszkach, cała w jedwabiach, jadłabyś czarny kawior, ostrygi, cytryny i brzoskwinie i popijała tokajem. Ale los nie pozwolił mi się o ciebie zatroszczyć... Jak przez mgłę pamiętam twój głos. I jeszcze pamiętam, że przez podzielone ołowianymi ramkami okno wpadało słońce, odbijając się na progu. Pamiętam nieustanny płacz dzieci. Bracia i siostrzyczki – tacy słodziutcy, milutcy. Jednej krwi. Później pastor mówił, że nie wie, gdzie się urodziłam. Może w Jakobsztat, w Semigalii, w polsko-litewskiej Rzeczpospolitej, gdzie przez pewien czas mieszkała moja rodzina? Może w Ringen? Ale tam, w Inflantach, nas Litwinów było dużo, pod panowaniem Kettlera. Litwini, Polacy, Liwowie i jeszcze rosyjscy staroobrzędowcy, którzy zbiegli tu przed swoim carem Antychrystem – takie było Jakobsztat, którego teraz zupełnie już nie pamiętam. Nie wiem, czy moi rodzice przed czymś uciekali. Możliwe. Może przed długami? Pewnie przed biedą, skoro zamieszkali w mieście. Trochę pamiętam ojca. Później ciotka mówiła, że pił, że do niczego się nie nadawał, że jej siostra bez posagu została wydana za takiego nędzarza, bo nie znaleziono dla niej lepszego męża. Ale tego nie pamiętam. Pamiętam za to, jak ojciec pokazywał Samuelowi i Karolowi, jak władać szablą. To pamiętam na pewno. Dlatego potem nigdy nie wierzyłam, gdy próbowano mi wmówić, że byliśmy chłopami. Przecież chłopi nie mają szabel, a ja szablę widziałam na własne oczy. Chłopi nie nosili czerwonych żupanów, a ojca pamiętam w żupanie. Jak przez mgłę, ale pamiętam ten obraz: stoi duży, wąsaty, w ciemnoczerwonym żupanie i wywija szablą. A Samuel i Karol siedzą na podłodze z desek i patrzą na niego. Zawsze, kiedy później mi mówiono, że niech lepiej cała Rosja myśli, iż moi rodzice byli nieznanymi chłopami, a nie litewską szlachtą, ze złości gula stawała mi w gardle. Tak jak teraz. Tylko teraz stoi mi w gardle krew. Ta sama krew, co u ojca i matki. Krew szlachecka, krew ludzi od miecza, nikt mi tego nie odbierze, cokolwiek by o mnie mówiono. Wszak Bóg widzi, że nie kłamię. Herby też pamiętam, choć nie mieliśmy wiele rzeczy nimi oznaczonych: w herbie ojca u góry był mały ptak, trzymający krzyż i podkowę, a w herbie matki – kogut. Potem ciotka wytłumaczyła mi, że był tam jastrząb Skowrońskich i kogut Hahnów. Zabawne, pamiętam te herby tylko dlatego, że w dzieciństwie myślałam, iż wszyscy ludzie mają w swoich herbach ptaki. Pewnego razu, chyba w Jakobsztat, widziałam lśniącą od złota karetę, a na niej czarnego orła; ludzie mówili, że podróżował nią jakiś książę. W moim herbie też jest teraz orzeł, z dwiema głowami. Aż mam ochotę się zaśmiać: był kogut i jastrząb z podkową, jest orzeł z podwójną głową. Ale śmiać się nie mogę, bo zakrztusiłabym się własną krwią...

Tańka, Tańka! Gdzieś ty? Nawet zawołać jej nie mogę...

Już naprawdę powinna tu przyjść ze zwilżoną szmatką i mnie obmyć. Ale one wszystkie już chyba czują zapach śmierci i dlatego przestały się starać. Znowu wyciekło trochę krwi, nie mogę jej całej wypuścić kącikiem ust, bo zacznę kaszleć. Potrzebna mi Tańka albo inna z dziewek, żeby mnie uniosła na poduszce i przytrzymała za ramiona, aż wszystko wypluję. Inaczej się uduszę. Jeszcze bardziej się ściemnia. Krew na moich ustach... Wtedy również się zmierzchało. Tamten wieczór i tamtą noc też pamiętam. Prawie bez przerwy biły dzwony w kościołach. I ojca, i matkę męczył kaszel, z ust wyciekła im krew, a potem zasnęli i więcej się nie obudzili – przestali się ruszać, zesztywnieli. Nie wiedzieliśmy, co robić, całą noc płakaliśmy, przytuleni do siebie, obok trupów naszych rodziców. Rano Samuel, najstarszy z rodzeństwa, poszedł powiedzieć sąsiadom, ale ci przygnali go z powrotem i wszystkich nas zamknęli z zewnątrz. Anna była najmłodsza i trzeba było ją nakarmić, bo cały czas krzyczała, a niczego już nie mieliśmy w domu do jedzenia. Dzwony wciąż biły, nieustannie i przejmująco... Ja miałam wtedy – tak przynajmniej twierdziła ciotka – pięć lat, Krystyna cztery, Karol był ode mnie dwa lata starszy, a Samuel najstarszy ze wszystkich, ale nie wiedzieliśmy, w którym roku się urodził. Ciotka później wspominała z goryczą, że nasz ojciec nieboszczyk Samuel Skowroński pieprzył się jak królik. Ach, gdyby on tak umiał robić pieniądze, jak robił dzieci swojej Dorotei, nawet w Adwencie! Potem przyszli jacyś ludzie z chustami na twarzach i przynieśli nam trochę chleba i wody. Żegnali się i powtarzali szeptem: zaraza. Pamiętam to. Zabrali naszych rodziców, a nas dalej trzymali w zamknięciu. Płakaliśmy przytuleni do siebie i obiecywaliśmy sobie, że nigdy się nie rozłączymy. Krystynka była taka maleńka, Anusia nawet roczku nie miała... Ale dopóki byliśmy razem, nie baliśmy się tak strasznie. Cała nasza piątka – dziesięć małych rączek, obejmujących się wzajemnie. Później, kiedy było bardzo ciężko, zawsze przypominałam sobie tamto uczucie dziecięcego uścisku. Byliśmy tacy mali, Bogu ducha winne aniołki... A potem przyjechała siostra mamy, ciotka Anna Maria, też zasłonięta chustą. I zabrała nas wszystkich na wóz, i powiozła do siebie. Do dworu, który niczym się nie różnił od drewnianej chałupy zwykłego wieśniaka. Wtedy wszyscy zostaliśmy Wiesiołowskimi. Choć cała nasza piątka wiedziała, że jesteśmy Skowrońscy. Ale kazali nam mówić, że ciotka nas przygarnęła i odtąd będziemy jej przybranymi dziećmi, Wiesiołowskimi. Oczywiście tak naprawdę adopcji nie było. Wzięła nas sobie, bo się połaszczyła na skrawek ziemi gdzieś na Litwie, który należał do naszych zmarłych rodziców. Pamiętam, bo o tej ziemi ciotka z wujem rozmawiali w kółko i bez przerwy. Samuel, najstarszy z nas, robiąc im na złość, mówił: „No to skoro jesteśmy teraz Wiesiołowscy, to może nam wuj majątek zapisze?”. Wuj Wiesiołowski wymierzał mu wtedy policzek. O, ten to, pamiętam, pił jak Chmielnicki... Obrywało się wtedy i ciotce Annie Marii. Ale dopóki byliśmy razem, nie było jeszcze tak strasznie. Każdego wieczora, ułożeni na strychu, gdzie latem było gorąco jak w łaźni, a zimą hulał wiatr, oddzieleni od służby wiszącą derką, zgasiwszy łuczywo, rozmawialiśmy o naszych rodzicach, co kto o nich pamięta. Anna była najmłodsza, więc wszystko jej opowiadaliśmy. Najważniejsze było dla nas, żeby nie zapomnieć, kim jesteśmy. Nie byliśmy żadni Wiesiołowscy. Nie mieliśmy nic wspólnego z Anną Marią Hahn Wiesiołowską i jej mężusiem pijakiem ani z ich prawdziwymi dziećmi o czerwonych gębach. My byliśmy Skowrońscy – dzieci Dorotei Hahn i Samuela Skowrońskiego – a w herbach mieliśmy koguta i jastrzębia. Za dnia musieliśmy być Wiesiołowskimi, a właściwie darmowymi popychadłami Wiesiołowskich, karmionymi tym, co zostało ze stołu. Wcześnie nauczyłam się dogadzać innym, głód mnie tego nauczył. W wiejskim kościele, śmierdzącym świecami łojowymi i zwiędłymi kwiatami, siadaliśmy w jednej ławce z nimi i ich dziećmi. Wspólnie mówiliśmy: In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, jak jedna rodzina. Lecz cała parafia wiedziała, że jesteśmy sierotami. My – przygarnięte z chrześcijańskiego miłosierdzia odłamki cudzego życia, potomkowie rodu nieudaczników Skowrońskich, szlachty szaraczkowej. Ludzkie ułomki.

Codziennie wieczorem żegnałam się przed snem: W imię Ojca... – jak uczyła mnie matka. Żeby nigdy jej nie zapomnieć.

Codziennie wieczorem, leżąc w łóżku, powtarzałam: „Boże Ojcze, któryś jest w niebie, chroń mnie, Martę Helenę Skowrońską”. Mówiłam: „Boże Ojcze, Ty przecież widzisz z wysoka, że ja tu jestem, tu, na tym strychu. Ty wiesz wszystko, więc na pewno wiesz, kim jestem. Jestem Marta Helena Skowrońska, sierota, czyli teraz już tylko Twoje dziecko, bo ksiądz w kościele mówił, że wszyscy jesteśmy dziećmi Bożymi. A ja jestem Twoją małą Martą Heleną Skowrońską i bardzo Cię kocham, bo nikogo więcej, prócz braci i sióstr, nikogo już nie mam na tym świecie, a oni też są jeszcze mali, oni też potrzebują miłości, dlatego kocham ich, najmocniej jak umiem, bo jestem najstarszą siostrzyczką; kocham ich za siebie i za swoich zmarłych rodziców. I Ty też ich kochaj. Dlatego proszę Cię, Boże Ojcze, chroń mnie”.

Czy wciąż jestem Martą Heleną Skowrońską?

Nie.

Jestem już innym człowiekiem. Nie tylko w dokumentach i księgach cerkiewnych. Nie tylko dlatego, że zostałam namaszczona Twoimi olejami. Nie tylko ciało mam inne – ten obolały worek tłuszczu i wewnętrznych ran. Żadnego podobieństwa do tamtej wiecznie niedojadającej, szczupłej, złotowłosej dziewczynki z warkoczem zaplecionym wokół głowy. Nawet dusza już nie ta sama. Tam były inna dusza iinny człowiek. Marty Heleny Skowrońskiej dawno już nie ma. Nic z niej nie zostało. A myślałam, że zostanie, starałam się za wszelką cenę, żeby zostało choć trochę, żeby moja matka mogła mnie rozpoznać na Sądzie Ostatecznym, gdy się kiedyś u Ciebie spotkamy, lecz nie zostało nic. Czego ludzie nie zniszczyli, to zabiłam sama. A może Tyś zabił, Panie, Ty i Twoje porządki.

Tak, Ty i Twoje porządki.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki