Opieka redakcyjna: KATARZYNA KRZYŻAN-PEREK

Konsultacja: dr ŁUKASZ BAJDA

Redakcja: ANNA RUDNICKA

Korekta: WOJCIECH ADAMSKI, ALDONA BARTA, BARBARA GÓRSKA, MARIA ROLA

Opracowanie graficzne: OLGIERD CHMIELEWSKI, MAREK PAWŁOWSKI

Projekt okładki: OLGIERD CHMIELEWSKI

Fotografia wykorzystana na okładce: TOMASZ LACH

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2025

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-08791-6

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA).

Wydawca zakazuje eksploatacji tekstów i danych (TDM), szkolenia technologii lub systemów sztucznej inteligencji w odniesieniu do wszelkich materiałów znajdujących się w niniejszej publikacji, w całości i w częściach, niezależnie od formy jej udostępnienia (art. 26 [3] ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych [tj. Dz.U. z 2025 r. poz. 24 z późn. zm.]).

Motto

Do Pana Listonosza w Tarnawie Niżnej

Bardzo proszę oddać tę kartkę do szkolnych koleżanek-kolegów z roku 1938/9, bo granica na Sanie nas rozłączyła. Bardzo proszę Was wszystkich odpowiedzieć: kto żyje? I co się tam dzieje?

Ja, Szulim Brayer syn Abramka (mieszkał koło Rościszewskiego Karola). Proszę dać znak życia.

Adres: Brayer Szulim. 59507 Bat-Yam, Israel

Z kartki pocztowej Szulima Brayera, przysłanej w 1998 roku w Bieszczady do Tarnawy Niżnej w Dolinie Górnego Sanu.

Adresat: „Skarbineć, Wasylyńczak, Nastunia, Fenia, Ancia. Poland”.

(Z archiwum Antoniego Derwicha, mieszkańca Doliny Górnego Sanu, któremu listonosz z Lutowisk przekazał tak zaadresowaną pocztówkę).

.

Dom Zofii Komedowej (Komedówka) w Chmielu nad Sanem. Widok od strony drogi, prowadzącej do sąsiedniego Dwernika, współcześnie.

NOC

Idzie, a za nią, wśród buków, świerków i trześni, ciągnie się Kołysanka Rosemary.

Słyszy ją, gdy wygrzewa się latem niczym wąż Eskulapa na gorących kamieniach nad Sanem. Przypomina sobie, jadąc nissanem sunny serpentynami Wielkiej Pętli Bieszczadzkiej. Dopada ją w każdej odwiedzanej chałupie żmijołapów, pilarzy czy drwali.

Kompozycja Krzysztofa Komedy Śpij bezpiecznie i ciepło, jak sam autor nazwał kołysankę, pisząc ją do filmu Romana Polańskiego Dziecko Rosemary, tak jak sprawa śmierci Komedy snuje się za nią jak cień.

Zofia Trzcińska, zwana Komedową, żona kompozytora, żyje w Dolinie Sanu niczym czarna wdowa, pająk, z lśniącym czarnym korpusem i czerwoną plamką w kształcie klepsydry, zamieszkujący Stany Zjednoczone. Skrywa się, ale pozostaje blisko ludzi.

Chciała uciec od sprawy odejścia Komedy, dlatego przeprowadziła się tu z Warszawy. Kupiła dom w Chmielu koło Lutowisk, ale niesie się za nią legenda wdowy po autorze kołysanki.

Dom, który leży na skarpie, urządziła na wzór tego, w którym Komeda pomieszkiwał w Los Angeles niedługo przed śmiercią, i dobudowała do niego część drewnianą, by choć trochę przypominał chaty stojące przed drugą wojną światową w Bieszczadach. Zyskał dzięki temu ganek. Chałupa znajduje się u stóp Otrytu, pasma górskiego z lasem bukowo-jodłowym. Grzbiet Otrytu rozciąga się wzdłuż Sanu i rzekę Zofia widzi z okien.

Dom intryguje, szczególnie jesienią, gdy liście opadają z drzew i wyłania się na wzniesieniu, widziany przez tych, którzy przemierzają drogę biegnącą tuż pod nim. Rozpala ciekawość, a czasem powoduje niepokój u tych, którzy stają w bramie prowadzącej na posesję, gdy dotrą pod skarpę.

Każdy, kto chce dotrzeć do drzwi tego domu, idzie najpierw ścieżką pod górę i mija po prawej stronie domek dla gości, urządzony nad garażem przy bramie, oraz krzyże cmentarne w ogrodzie i kopułę greckokatolickiej cerkwi. A latem także kwitnące wzdłuż ścieżki biało-różowe floksy, które sypią się prosto na stopy.

Chałupa stoi na ziemi gliniastej, brunatnej i o tej porze roku spękanej, która przypomina tę, jakiej podobno bał się od dzieciństwa Komeda. Miał gęsią skórkę, gdy patrzył na ten rodzaj gleby, a potem, po upadku, na takiej ziemi w Kalifornii umarł.

To dom-schron, schowany na działce otulonej lasem, na górce wśród buków, świerków czy brzóz. Jest pokryty spadzistym dachem, opadającym ostro w stronę Otrytu, co chroni Zofię przed oczami ciekawskich.

W tym domu pod adresem Chmiel 6 goszczą miejscowi, czy mieszkańcy różnych bieszczadzkich wsi wysiedleni w 1947 roku w ramach akcji „Wisła”, którzy wrócili z czasem na swoją ziemię, oraz ci, którzy przyjechali tu, bo tak jak Zofia wybrali tę wieś z dziko rosnącym chmielem jako nowe miejsce do życia.

W Chmielu u Zośki Komedowej, jak mówią o niej sąsiedzi, bywa od końca lat siedemdziesiątych wielu gości.

Drwal z Zatwarnicy, który po latach pracy w lesie, podając komuś rękę na powitanie, niemal miażdży mu dłoń; a gdy raz otwiera drzwi samochodu Zośki, wyrywa z nich klamkę.

Kazek „Ruina”, który pracuje w Lasach Państwowych i jeździ gazikiem; „Ruina”, bo po roku prowadzenia samochodu przez Kazka każdy gazik staje się ruiną.

Zrywkarz z Dwernika, na którego Zośka mówi „Hrabia Pszczoch”, konstruktor maszyny złożonej z czołgu oraz traktora; chce wywozić nią buki z Bieszczadów i oszczędzić w ten sposób konie, które padają po dwóch latach pracy w lesie.

Anielikowa, która urodziła córkę przed akcją „Wisła”, ale później, przesiedlona w głąb Polski, wyłącznie roniła dzieci lub rodziła martwe, a potem umarł jej mąż. „Z tęsknoty za Bieszczadami” – jak mówi Zofia.

Wilkopies Tarzan, którego Komedowa dostaje od miejscowych, mieszaniec owczarka niemieckiego i wilka.

Sz., niedoszły fizyk, który mieszka w ziemiance nad Sanem i żyje z tego, że konstruuje petardy z prochów znalezionych po UPA, pędzi bimber i zwozi jagody oraz pełne przyczepy rydzów z Otrytu.

Dziadzio Hawilej, który w czasie akcji „Wisła” udawał z powodzeniem wiejskiego przygłupa.

Czy Wiśniewska, sąsiadka Zofii z Chmiela, która traktuje jej dom z setkami książek jak bibliotekę, pije z nią wódkę i powtarza, że nie ma lepszego miejsca do życia niż Bieszczady. Dlatego, jak mawia, trzeba być idiotą, by szukać domu dalej niż w Ustrzykach Dolnych.

Zofia, która żyje w Bieszczadach z tantiem po kompozytorze i współpracy z Polskim Stowarzyszeniem Jazzowym, pożycza jednym i drugim miejscowym dolary, gdy potrzebują kupić dżinsy, kawę czy czekoladę w Peweksie. Zawozi samochodem ich prosiaki do weterynarza. Zabiera miejscowych do miasta na koncerty jazzowe. Daje alkohol, gdy przychodzą i mówią, że „suszy”. Podarowuje buty narciarskie Komedy. Pożycza pieniądze na wizytę u dentysty, zakup owiec czy konia.

Zatrudnia do prac w ogrodzie miejscowych przyjezdnych, którzy mieszkają tu od niedawna i nie mają gospodarstw jak tutejsi. Prosi ich, by porąbali jej drewno na zimę, ścięli olszę szarą, bo rozrosła się w Bieszczadach po wysiedleniach w latach czterdziestych, wykopali studnię, popielili grządki w ogrodzie warzywnym, zrobili drewnianą skrzynię na buty, odśnieżyli drogę czy posiali nasiona kwiatów, które znajomi przysyłają jej z Kalifornii.

Otwiera swój dom także na miejscowych tutejszych i ci – którzy żyją tu z dziada pradziada i mają ziemię, gospodarstwa, a w piwnicach pełen arsenał broni: karabiny, granaty i pistolety, bo nikt z nich nie zapomniał o tym, co tu się działo w latach czterdziestych – przychodzą do niej. Siadają na ławach przy starym drewnianym stole w kuchni, piją z nią wódkę, śpiewają pieśni ukraińskie, które Zofia uwielbia i ciągle o nie prosi, lub opowiadają jakąś historię.

„Zosiu, my cię kochamy, ale my i tak cię kiedyś spalimy” – zapamięta tę ich wypowiedź, rzuconą w żartach, Michał Tittenbrun, bratanek Zofii.

Bywa u niej w Chmielu i poznaje miejscowych Ukraińców, którzy po akcji „Wisła” bez pozwolenia, na dziko, albo za pozwoleniem wrócili w Bieszczady. Wiedzą, jak tu gospodarować, inaczej niż zasiedlający tę ziemię Polacy, którzy na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych nie poradzili sobie pod Otrytem, nie wytrzymali pracy w górach i wyjechali z Chmiela.

Zofia lubi, gdy tutejsi opowiadają jej o Dolinie Sanu. I o zdarzeniach w Bieszczadach. O tych sprzed drugiej wojny światowej, w czasie wojny i po wojnie. Na przykład o moście w Dwerniku. W połowie lat sześćdziesiątych wysypali się z autokaru turyści z Mazowsza i weszli na most. Dwadzieścia jeden osób. Stanęli, oparli się o barierkę, spojrzeli na San, zapalili papierosy, a potem wszyscy co do jednego runęli nagle wraz z kawałkiem mostu do rzeki. Sześć metrów w dół. Nikt nie zginął¹.

Wielu miejscowych zna układ domu Zofii. Wie o oknach, na stałe zamkniętych od strony ganku, zastawionych szafami; o tarasie od strony Sanu, o żmijach zygzakowatych, które mieszkają tuż pod gankiem, czy o dwóch samochodach, które stoją w ogrodzie – jednym na wertepy, drugim na szosy. Zna jej nawyki, zwyczaje i rytuały, na przykład, że po zakupach odkłada drobne, wrzucając je do srebrnej misy, zakłada często biżuterię z turkusami, kolekcjonuje obrazy i odratowane na cerkwiskach greckokatolickie krzyże, dzwonki, klucze i zbiera ikony.

24 sierpnia 1990 roku wieczorem Zofia otwiera drzwi swojego domu jednemu z pracowników leśnych. Za nim do jej chałupy wchodzi kilku mężczyzn. Przykładają jej nóż do gardła, żądają wydania cennych rzeczy oraz pieniędzy, wiążą jej nogi w kolanach i w kostkach, po czym rabują dom. Pakują karabin sportowy i inne przedmioty do srebrnego nissana sunny o numerach KSU 2107, należącego do Zofii, wsiadają do samochodu i odjeżdżają w kierunku Lutowisk.

Tej nocy Zofia miota się po podłodze niczym jeleń zaplątany we wnyki i próbuje się wyswobodzić. Nie śpi ani minuty i ani bezpiecznie, ani ciepło jak w tytule kołysanki Komedy.

I nie prześpi w ten sposób już żadnej nocy w Bieszczadach.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

1 Przytaczam tę historię za mieszkanką Dwernika oraz Krzysztofem Potaczałą, który opisuje ją w książce Bieszczady w PRL-u 3, Olszanica 2023, s. 34. ↩

INFORMACJE O AUTORACH I ŹRÓDŁACH FOTOGRAFII ORAZ DOKUMENTÓW

fot. Anna Kamińska: s. 6

.

Imiona, nazwiska i pseudonimy niektórych osób pojawiających się w tekście zostały zmienione.