Spis treści

Karta redakcyjna

Od autora

Zamiast wstępu: dlaczego akcja „Wisła” jest ważna?

1. Rewolucja bezkrwawa czy permanentna?

2. Zasadzka pod Jabłonkami

3. Decyzja

4. Organizacja GO „Wisła” i plan szczegółowy

5. Zanim zaczęły się wywózki

6. Kogo wysiedlać?

7. Pierwsza faza operacji (28 kwietnia–15 maja)

„Wisła” ruszyła!

„Gorączka gromadzenia ludzi...”

Tajemnica transportu R-40

Energia Mossora i sens zmian w sądownictwie GO

Dalsze wysiedlenia

Walka z UPA. Fiasko obławy na Chryszczatej

Bilans pierwszej fazy operacji

8. Dostosowywanie planów akcji

9. Przebieg akcji wysiedleńczej

6. Pomorska deportuje Łemków

Wysiedlenia od Komańczy do Lubaczowa

Wysiedlenie Lubelszczyzny

Od punktów załadowczych do rozładowczych

Bilans wysiedleń: Wisła jest kobietą!

10. Wysiedlenia Polaków i protest PSL

11. Działania Grupy MBP. Zeznania Hamiwki

12. Zwalczanie podziemia przez GO „Wisła”

Ukraińskie podziemie w Polsce

Walki z kureniem „Rena”

Rajdy kurenia „Bajdy”

Obławy na kureń „Zalizniaka”

„Ordon” zamiast „Berkuta”. Działania GO „Puchaczów”

13. Rozwiązanie GO „Wisła”

14. Obóz Jaworzno

15. Zniszczenie ukraińskiego podziemia w Polsce

Operacja „R-2”. GO „Lubaczów” i likwidacja prowidnyka „Stiaha”

Kontratak zgrupowania „Prirwy” i „Zenona” oraz jego demobilizacja

Aresztowania i procesy

Operacja „C-1”

16. Głodna zima przełomu lat 1947 i 1948

17. Niewidzialni: starcy, chorzy psychicznie, sieroty

18. Wysiedlenia powtórne

19. Gdzie są dzieci z sierocińca w Przemyślu?

20. Otoczeni zorganizowaną nieufnością

21. Ewolucja polityki PPR-PZPR 1947–1952

22. „Szpiedzy” papieża Piusa XII i nawrócenie generała

23. Następne kostki domina? Powojenne deportacje narodowościowe w ZSRS

„Nie jesteście Talleyrandami”

Deportacje narodowościowe jako instrument polityki ZSRS

Operacja „Zachód”

Operacja „Wiosna”

Operacja „Przybój”

Operacja „Jug” („Południe”)

Operacja „Oseń”

Zbrodnie przeciwko ludzkości czy genocyd?

Zamiast zakończenia: nieudana próba etnobójstwa!

Bibliografia

Spis źródeł ilustracji i map

Przypisy

Opieka redakcyjna: MAŁGORZATA GADOMSKA

Redakcja: ANNA WOJNA

Adiustacja: JOANNA ZABOROWSKA

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, MICHAŁ KOWAL, Pracownia 12A

Projekt wnętrza książki, okładki i stron tytułowych: KIRA PIETREK

Wybór ilustracji i map: MIRON KOKOSIŃSKI

Na froncie okładki wykorzystano zdjęcie ze zbiorów Mieczysława Orłowicza / © POLONA. Na tyle okładki fotografia z akt OA IPN Szczecin o sygnaturze IPN Sz 009/39, k. 89. Na s. 4–5 obraz pędzla Pietera Bruegla Starszego, Spis ludności w Betlejem, 1566 r.

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © by Grzegorz Motyka
Copyright © for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2023

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07824-2

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

ZAMIAST WSTĘPU:
DLACZEGO AKCJA „WISŁA” JEST WAŻNA?

Pieter Breughel rozumiał filozofię dziejów lepiej niż niejeden historyk. Ten szesnastowieczny niderlandzki malarz, pokazując życie i losy podpatrywanych sąsiadów, nadał swoim dziełom uniwersalny wymiar, z przekazem głębszym, niż na pierwszy rzut oka może się wydawać, aktualnym także dziś. Wystarczy spojrzeć na Spis ludności w Betlejem. W tłumie ludzi zmuszonych do przybycia do miasta w celu wypełnienia narzuconych przez aparat państwowy formalności lub po prostu krzątających się wokół codziennych spraw trudno w pierwszej chwili dostrzec coś więcej poza chaosem. Trzeba na chwilę zatrzymać wzrok, by zauważyć dwoje ludzi, mężczyznę i kobietę, spieszących do punktu spisowego. Z pozoru niewiele ich wyróżnia, jednak fakt, że mężczyzna niesie piłę, a kobieta, otulona charakterystycznym płaszczem, jedzie na prowadzonym przez niego osiołku, pozwala nam się domyślić, kim są. Breughel ma oczywiście rację – jeśli opowieść Mateusza Ewangelisty jest prawdziwa, to dla mieszkańców Betlejem Maryja i Józef byli jednymi z wielu kłopotliwych przybyszów, ani lepszymi, ani gorszymi od innych. To dopiero późniejsze wydarzenia sprawiły, iż ich wymuszona wędrówka, schronienie się w stajni, wreszcie ucieczka przed siepaczami do Egiptu stały się dla chrześcijan centralnym punktem historii. Breughel w przebłysku genialnej intuicji mówi z pozoru rzecz prostą: są wydarzenia dziejące się na naszych oczach, na pozór nieważne i nieistotne, których prawdziwą wagę zaczynamy dostrzegać dopiero z biegiem lat. A wtedy na wszystko inne zaczynamy patrzeć przez pryzmat tego długo lekceważonego doświadczenia.

Takim fenomenem, twierdzę, jest również akcja „Wisła”[1]. Przymusowe wysiedlenie 140 tysięcy ludzi wtedy, w 1947 roku, nie wydawało się niczym ważnym ani szczególnym. Bo niby dlaczego miałoby takie być? Przecież w powojennej rzeczywistości do porzucenia własnych domów zmuszone zostały setki tysięcy Polaków, a dziesiątki tysięcy wciąż odbywały kary w głębi ZSRS. Kolejne partie deportowanych Niemców były transportowane na zachód, a administracja w okupowanych Niemczech uginała się pod ciężarem konieczności zaopiekowania się nimi. Wysiedlano Węgrów z Czechosłowacji i Włochów ze Słowenii, tysiące ocalałych Żydów próbowały zbudować nowy dom na gruzach starego, a jeśli nie – to w Palestynie lub na zachodzie Europy. Co najważniejsze, od Hamburga do Triestu, nad całą Europą Środkowo-Wschodnią, zatrzasnęła się żelazna kurtyna i staliniści z miesiąca na miesiąc wprowadzali kolejne represje. W Polsce właśnie sfałszowali wybory, zmiażdżyli legalną opozycję i podziemny opór oraz przystępowali do likwidacji prywatnego handlu. Miliony ludzi z trudem wiązały koniec z końcem, mierzyły się z biedną i opresyjną rzeczywistością. Dlaczego więc ktokolwiek miał się przejmować niedolą grupy mało wykształconych chłopów wywożonych z nowych rubieży kraju na Ziemie Odzyskane? Czyż nie zasłużyli oni na swój los, współpracując z ukraińskimi nacjonalistami lub zgoła Niemcami?

Patrząc z tej perspektywy, wysiedlenia w czasie akcji „Wisła”, jeśli w ogóle o nich wiedziano, zdawały się czymś nieistotnym, odpryskiem historii. Jednakże cierpliwe trwanie mniejszości ukraińskiej i łemkowskiej przy swojej mowie, wierze i kulturze, zbiorowa odmowa roztopienia się w polskim morzu, powoli zmieniały tę perspektywę. Już w 1952 roku władze zrezygnowały z projektu polonizacyjnego. A w roku 1956, godząc się na pewne ograniczone ciasnym ideologicznym gorsetem ustępstwa w sferze kultury i języka, przyznały, że mniejszość ukraińska w Polsce faktycznie istnieje, i w ten sposób wyznaczyły nowy początek jej historii. Historii, w której wywózka i wszystkie wypływające z niej doświadczenia, duże i małe krzywdy, stały się punktem centralnym, wydarzeniem, wobec którego po prostu nie można przejść obojętnie. Bo skoro wysiedlenie, jak słusznie zauważyła Agnieszka Herman, „było końcem totalnym – kresem wszystkiego, co ludność znała i czego mogła się spodziewać”[2], to wspomnienie o nim stało się nowym początkiem, od którego rozpoczynano opowiadanie o dziejach każdej rodziny. Bo jak zrozumieć, dlaczego mieszka się na Mazurach, Pomorzu czy Dolnym Śląsku, bez przypomnienia sobie niedoli wysiedlenia? Już w PRL stało się jasne: nie można być Ukraińcem w Polsce i nie mieć ugruntowanego poglądu na temat roku 1947. Dlatego kiedy w 1989 roku PRL zastąpiła wolna Rzeczpospolita, nowo powstały Związek Ukraińców w Polsce opowieść o akcji „Wisła” jako niezasłużonej krzywdzie i zbrodni umieścił w centrum zainteresowania. Aż chciałoby się powiedzieć: gdyby nie było akcji „Wisła”, polscy Ukraińcy nie byliby tym, kim dziś są...

Ale akcja „Wisła” jest ważna nie tylko dla nich. Pustynia, w jaką zamieniły się Bieszczady, Beskid Niski i lubaczowska część Roztocza, stała się wyrzutem sumienia dla wielu Polaków i zachętą do poznania losów ukraińskich współobywateli. W czasie rewolucji Solidarności potępienie akcji „Wisła” zostało uznane przez środowiska opozycji demokratycznej za warunek konieczny pojednania polsko-ukraińskiego, do czego przyczyniła się publicystyka garstki osób skupionych wokół paryskiej „Kultury” Jerzego Giedroycia. W 1990 roku specjalną uchwałą wysiedlenia 1947 roku potępił senat RP. Senatorowie, głosując za przyjęciem uchwały, dopisali się do długiej listy tych polskich polityków, którzy patrzyli na Polskę jako na wspólny dom, gdzie powinno się znaleźć godne miejsce dla wszystkich jej obywateli, niezależnie od przynależności narodowej czy religijnej. Sprzeciw wobec tej decyzji, podniesiony przez środowiska kresowo-narodowe z jednej strony, a z drugiej przez PRL-owską generalicję, nadal sprawującą kontrolę nad polską armią, ujawnił istotne różnice poglądów.

Rozpoczęte wówczas publiczne spory na temat rzekomej słuszności akcji „Wisła” trwały przez dwie dekady i tylko po części chodziło w nich o przeszłość. W istocie bowiem spór dotyczył tego, czy możliwe było po wojnie współistnienie obok siebie Polaków i Ukraińców. Można powiedzieć, że był to i w jakiejś mierze jest nadal spór optymistów wierzących w możliwość współżycia obok siebie dwóch narodów i pesymistów kategorycznie odrzucających taką ewentualność. W tym sensie spór ten jest nie tylko dyskusją o przeszłości, lecz także, a może przede wszystkim, o teraźniejszości i przyszłości. Mamy tu bowiem do czynienia z jak najbardziej aktualną debatą o tym, jakimi wartościami powinno kierować się współczesne państwo. Mówiąc inaczej, nasz stosunek do akcji „Wisła” mówi wiele o tym, kim jesteśmy, jakie mamy spojrzenie na państwo i relacje międzyludzkie. Czy bliżej nam do ciasnego nacjonalizmu, czy też do ideałów liberalno-demokratycznego społeczeństwa otwartego? Jak definiujemy „swoich”, a jak „obcych”? Co naprawdę sądzimy o stalinowskim systemie? Wszyscy werbalnie potępiamy go jako nieludzki, lecz czy nie szukamy usprawiedliwień, gdy represjonował nie „naszych”, tylko tych „drugich”? Można powiedzieć, że wysiedlenia 1947 roku stały się w wolnej Polsce lustrem, w którym możemy zobaczyć samych siebie takimi, jacy jesteśmy. Pytanie tylko, czy na pewno mamy odwagę w nie spojrzeć.

W dziele Breughla zachwyca jeszcze jedno: każda z dziesiątków postaci na jego obrazie jest inna, ma swoje indywidualne cechy. Zaznaczając różnice wyglądu i ubioru, malarz przypominał, że każdy człowiek to nie tylko oddzielne imię, ale też własna historia, nawet jeśli podobna do innych, to jednak na swój sposób niepowtarzalna i nie do odtworzenia. I nam nie powinno więc umykać, że historia akcji „Wisła” jest przede wszystkim opowieścią o ponad 140 tysiącach ludzkich losów. Za każdym wysiedleńcem kryło się inne, indywidualne i osobiste doświadczenie, różnorodne talenty, marzenia i oczekiwania.

Oto historia o tym, co spotkało naznaczonych akcją „W” obywateli Rzeczypospolitej Polskiej.

Lwów, 28 września 2021

Warszawa, 2 czerwca 2022

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

ZAMIAST WSTĘPU: DLACZEGO AKCJA „WISŁA” JEST WAŻNA?

[1] Historiografia akcji „Wisła” obrosła już w literaturę przedmiotu. Podstawowy blok dokumentów opublikował w 1993 r. Eugeniusz Misiło: Akcja „Wisła”. Dokumenty (oprac. E. Misiło, Warszawa 1993). Dwadzieścia lat później wydał znacznie poszerzoną i opatrzoną obszernym wstępem wersję tej pracy: Akcja „Wisła” 1947. Dokumenty i materiały (oprac. E. Misiło, Warszawa 2013). Jedyną całościową monografię naukową opublikował Jan Pisuliński: Akcja specjalna „Wisła” (Rzeszów 2017). Przynosi ona szereg ważnych ustaleń faktograficznych, lecz jej narracja kończy się, jak ujął to sam autor, „«na progach» wagonów z przesiedleńcami” (s. 18). Dobry opis wydarzeń z perspektywy wysiedleńców przygotował Myrosław Truchan: Ukrajinci w Polszczi pislia druhoji switowoji wijny 1944–1984 (Nju Jork–Paryż–Sydnej–Toronto 1990). Z kolei pierwszy artykuł wolny od PRL-owskich schematów powstał pod piórem Aldony Chojnowskiej: Operacja „Wisła” (przesiedlenie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne w 1947 r.) („Zeszyty Historyczne”, Paryż 1992, nr 102). Szereg ważnych prac dotyczących losów ludności ukraińskiej na Ziemiach Odzyskanych wydali Roman Drozd i Igor Hałagida, m.in.: R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944–1989 (Warszawa 2001), I. Hałagida, Ukraińcy na zachodnich i północnych ziemiach Polski 1947–1957 (Warszawa 2002), tenże, Prowokacja „Zenona”. Geneza, przebieg i skutki operacji MBP o kryptonimie „C-1” przeciwko banderowskiej frakcji OUN i wywiadowi brytyjskiemu (1950–1954) (Warszawa 2005). Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że prace Hałagidy na temat Cerkwi greckokatolickiej są lekturą obowiązkową dla badaczy tej problematyki, np. Między Moskwą, Warszawą i Watykanem. Dzieje Kościoła greckokatolickiego w Polsce 1944–1970 (Warszawa 2013). Ciekawe prace dotyczące losów Ukraińców w poszczególnych regionach popełnili Jarosław Syrnyk: Ludność ukraińska na Dolnym Śląsku (1945–1989) (Wrocław 2007), oraz Marek Syrnyk: Na wałeckiej Ukrainie. Mniejszość ukraińska w powiecie wałeckim 1947–2017 (Wałcz 2017). Podsumowanie badań dotyczących działań UB i SB wobec mniejszości ukraińskiej przygotował Arkadiusz Słabig: „Sytuacja jest w naszych rękach”. Działania aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec Ukraińców w latach 1944–1989 (Słupsk 2018). Na słabości „męskiej” historiografii zwróciła uwagę Agnieszka Herman w publikacji Kulturowa wiedza kobiet. Transfer międzypokoleniowy w warunkach podwójnej marginalizacji Ukrainek z mniejszości narodowej w Polsce (Warszawa 2019). Warto też wymienić celną polemikę z mitem rzekomego skorzystania mniejszości ukraińskiej na wysiedleniach pióra Magdaleny Semczyszyn: Awans cywilizacyjny? Mit o pozytywnych stronach akcji „Wisła” („Pamięć i Przyszłość” 2021, nr 3). Stosunkowo pełny przegląd historiografii tej problematyki przynosi szkic Tomasza Stryjka Akcja „Wisła” w polityce pamięci i historiografii od przełomu w latach 1989–1991 [w:] Grzegorz Motyka, T. Stryjek, Mariusz Zajączkowski, Międzynarodowe aspekty akcji „Wisła” (Warszawa 2020). W tym miejscu chciałbym serdecznie podziękować za pomoc w uzyskaniu materiałów Łukaszowi Adamskiemu, Bogumile Berdychowskiej, Norbertowi Kasparkowi, Marcinowi Majewskiemu, Piotrowi Osęce, Janowi Pisulińskiemu, Magdalenie Semczyszyn, Tomaszowi Stryjkowi, Mariuszowi Zajączkowskiemu. Iwanowi Bohunowi dziękuję serdecznie za wszystkie przyjacielskie rozmowy na temat tej książki.

[2] A. Herman, Kulturowa wiedza kobiet..., s. 43.