Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Niepiękny „Paryż Północy”

MARGINES „PARYŻA PÓŁNOCY”

Mieszkać w „Paryżu Północy”

Osiemnastu w jednej izbie

Pensja warszawska i warszawskie wydatki

Lud Warszawy

Warszawa bez gojów

Inne mniejszości

W stronę marginesu

Pierwsze targowisko

Bar u Joska i inne knajpy

Za kratami

Bez pracy w „Paryżu Północy”

Pamięć o bezrobociu

Na marginesie

Upokarzający głód

Na bruk?

Weterani

Zdemobilizowani

Kalecy i inwalidzi

Na ratunek obrońcom ojczyzny

Na dnie w Warszawie

Żebrak poza prawem

Ciężki los żebraka

Pałace biedy

Bezdomny w Warszawie

Schroniska i ich mieszkańcy

Inny Żoliborz

Wzorcowy Annopol

Podskarbińska, czyli plan udany

Nieziszczone plany, czyli Polus

Inne pałace biedy

Na dnie na Lesznie i Jagiellońskiej

Piekło zwane Cyrk

Policja na Dzikiej

Warszawa bezdomna

Ta ostatnia niedziela

Warszawskie statystyki

Kwasem, ołowiem i wysokością

Na straży marginesu

Carskie czasy (bez)prawia

Nowa Polska

Z policyjnej pensji

Funkcjonariusze i funkcjonariuszki

Obrońcy, ale czasami kaci

NOCNE ŻYCIE MIASTA

Nocne targi

Pokusa grzechu i młode dusze

Kartony pełne zgorszenia

Córy ulicy

Prawo wobec nierządu

Córy ulicy

Warszawska prostytutka

Niedola „ulicznicy”

Grandesy

Los fordanserki i służącej

Ofiary ulicy

Szpital świętego Łazarza

Synowie ulicy

Pośrednicy i kochankowie

Tajne domy schadzek

„Tatusiowie”

Walka z tajnymi domami schadzek

Handlarze kobietami

Niewolnicze domy schadzek

Zwi Migdal

Na pomoc potrzebującym

Margines nierządu

Sprawa doktor S.

Panowie z placu Napoleona

Mali przestępcy i małe ofiary

Dzieciństwo a bezprawie

Dzieci podrzucone i dzieci ulicy

Na przestępczej drodze

WARSZAWA MIASTO ZBRODNI

Kraść w Warszawie

Reguły złodziejskiej społeczności

Warszawa złodziejska

Prosto z wozu

Ze strychu i z piwnicy

W tramwaju i autobusie

We własnym mieszkaniu

W sklepie i biurze

Złodziej na emeryturze

Wirtuozi szaf pancernych

Pierwszy wśród kasiarzy

Legenda o Cichockim

Kasiarz niepodległej Polski

Okradziony Zamek Królewski i inne rozprute kasy

Parada oszustów i fałszerzy

Ofiara z przyjezdnych

Wisienka i inne końskie sprawy

Przypadek Szyllera-Szkolnika

Ludzie muchy i ludzie pająki

Kwinto przed sądem

Persona

Wzloty i upadki

Kto kupi fałszywe banknoty?

Fałszerstwa małe, duże i bardzo duże

Szulernie miasta

Hazard? Element życia

Warszawska mapa hazardu

Królowie hazardu „Paryża Północy”

Zakazane i niezakazane specyfiki

Morfiniści, kokainiści, eterzyści

Eter nasz powszedni

Koko oficerów i narkotyki salonowe

Handlarze białym szczęściem

Alkoholizm w stolicy

„Trzeźwość”, Liga i Słonimski

Morderstwa w Warszawie

Miasto a zbrodnia

Mordercy warszawscy

Szofer zawód niebezpieczny

Morderstwa w wyższych sferach

„Zabiłem łobuza”

Śmierć w kabarecie

Krew w „Ziemiańskiej”

Na udeptanej ziemi

Dramat wicedyrektora

Zbrodnia romantyczna

Felek Zdankiewicz był chłopak morowy

Wariat albo Hipolit Rytter

Wiktor zwany Krwawym

Wcale nie warszawski apasz

Bandy

Banda Jundasa

Wczorajsi bohaterowie

Banda Rybaka vel Pietrzaka

Zbrodnia w Skolimowie i rekordzista zbrodni

Alkaponizm w Warszawie

Tata polityk

Krew na ulicach

Tata przestępca

Chemik – postrach warszawskich tragarzy

Łokietek – król tragarzy

Po procesie

Al Capone?

L jak Landru znad Wisły

Doniesienia o zbrodni

Warszawski Landru

Ten znienawidzony Maciejewski

W niepodległej Polsce

Mroczny celebryta

Człowiek przegrany

Człowiek paradoks

Zakończenie

Bibliografia

Przypisy

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: ADAM JARZĘBSKI

Wybór ilustracji: MARCIN STASIAK

Korekta: ALICJA BERMAN, EWA KOCHANOWICZ, LIDIA TIMOFIEJCZYK

Opracowanie graficzne wersji papierowej: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano zdjęcie z roku 1931, przestawiające zabawę taneczną w restauracji w Warszawie (zbiory Narodowego Archiwum Cyfrowego).

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2019

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07119-9

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Handlarze kobietami

Handel żywym towarem stanowił jeden z najpoważniejszych problemów nowoczesnej Europy. Pierwsze zakrojone na szeroką skalę działania, które miały na celu zwalczenie handlu kobietami i dziećmi, podjęto na kongresie międzynarodowym „White Slave Traffic” w Londynie w 1899 roku. Już wtedy na podstawie przeprowadzonych analiz łatwo było dowieść, że większość kobiet trafia do krajów Ameryki Południowej, zaś wywodzą się głównie z Rosji i dawnych ziem polskich. Kolejne lata przyniosły doprecyzowania przepisów, pozwalające uratować przed handlarzami żywym towarem jak największą liczbę kobiet i dzieci. Polska, jako członek Ligi Narodów, była zobowiązana do ratyfikowania wszystkich postanowień międzynarodowych mających na celu zwalczanie handlu ludźmi.

Doniesień na temat handlarzy żywym towarem było dużo, a nawet bardzo dużo. Prasa rozpisywała się o rozlicznych, niekiedy wręcz prymitywnych metodach porywania kobiet. Fikcyjne oferty pracy w sklepach z kapeluszami, fikcyjne posady panien do dzieci albo ordynarne zaczepianie na ulicy – tak, jak to było na ulicy Widok w Warszawie, gdzie niejaka doktorowa N. razem z sublokatorką nagabywały dziewczyny, zapraszały na herbatę, a potem usypiały i wysyłały prosto do handlarzy kobietami[58]. Zagrożenie czyhało niemalże na każdym kroku.

Ostrzegać próbowano na różne sposoby. Sięgano po środki konwencjonalne i niekonwencjonalne, w tym po literaturę i kino. W 1929 roku nakręcono na podstawie powieści Antoniego Marczyńskiego W szponach handlarzy kobiet niemy film Szlakiem hańby, opisujący losy porwanej do Ameryki Południowej kobiety. Powieść doczekała się też drugiej ekranizacji, Kobieta nad przepaścią, współrealizowanej przez Polski Komitet Walki z Handlem Kobietami i Dziećmi. Właśnie o filmie Szlakiem hańby myślała znajdująca się w rękach handlarzy kobiet bohaterka powieści Prokurator Alicja Horn Julka: „Julka teraz już wiedziała, że wpadła w ręce handlarzy żywym towarem. W jednej chwili przypomniała sobie wstrząsające opisy porywania młodych dziewcząt, jakie znała z książek, z gazet. Porywają je przemocą lub podstępem, tak, jak teraz ją, biją, by zmusić do uległości, a później gwałcą. Uprzytomniła sobie obecność tuż w kuchni tego łysego opryszka o wstrętnej, ohydnej twarzy i wzdrygnęła się. A później sprzedają do domów publicznych Południowej Ameryki albo do Chin – jak widziała w jednym filmie”[59]. Wątek porwania i uwięzienia przez handlarzy żywym towarem pojawił się również w powieści Ofiara półświatka Stanisława Antoniego Wotowskiego. Tam w proceder zaangażowana była cała kamienica. Ile było w tym prawdy, a ile wyobraźni autora – trudno dziś ocenić, ale na pewno nie pisał o rzeczach całkowicie fikcyjnych.

NIEWOLNICZE DOMY SCHADZEK

We wrześniu 1932 roku do mieszkania przy ulicy Ciepłej załomotali policjanci. Śledczy szukali sutenera Gutszmida, który stał się obiektem zainteresowania policji warszawskiej w dosyć nieoczekiwanych okolicznościach. Kilka dni wcześniej w jednej z warszawskich bram znaleziono dogorywającą dziewczynę, a obok niej butelkę esencji octowej, co kazało podejrzewać, że targnęła się na swoje życie. Zanim umarła, zdążyła powiedzieć czuwającemu przy niej lekarzowi: „Ulica Ciepła, zwabili na posadę, zamknęli i męczyli, bom dobrowolnie nie chciała... Kiedy rozchorowałam się, bezsilną otruli i porzucili... jego nazwisko Gutszmid”[60].

Ulica podana przez umierającą dziewczynę należała do granicznych miejsc Warszawy. Oddzielając Śródmieście od dzielnicy żydowskiej, stanowiła przejście między tą bardziej nowoczesną a zacofaną częścią miasta, w której odbywał się proceder handlu ludźmi. Policjanci zabrali się do dzieła, zaczynając od obserwacji kamienicy, w której mieszkał rzeczony Gutszmid. W końcu zdecydowali się zainterweniować, ale mieszkanie okazało się puste. Wiadomo jednak było, że znajduje się tam tajny dom schadzek, a rozwiązanie frapującej sprawy znalazło się po gruntownej rewizji. W jednym z pokoików odkryto przysłonięty linoleum właz do piwnicy, w niej natomiast mieścił się „elegancki buduar”, gdzie sutener przetrzymywał dziewczęta, często łapane na oferty pracy w charakterze „panny do dziecka”. Proceder był prosty. Ogłoszenie kierowano tak, aby zainteresowała się nim (najlepiej samotna) kobieta pochodząca ze wsi. Praca wydawała się łatwa i przyjemna. Podczas rozmowy bandyci porywali taką dziewczynę, a następnie łamali jej opór i przymuszali do nierządu. Warszawa po raz kolejny okazywała swoją złowrogą twarz.

Fotos z filmu Szlakiem hańby. Justyna Czartorzyska jako Róża Freundlich, żydowska dziewczyna w jednej ze scen filmu, 1929 rok.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Podobnych akcji wymierzonych w niewolnicze domy publiczne było więcej. Sprawę Gutszmida wiązano z drugą, niemniej głośną aferą – aresztowaniem Jakuba Krybusa. Schwytano go dzięki czujności Stanisławy Paleolog, szefowej referatu VI policji w Warszawie. Zwróciła ona uwagę na raporty wywiadowców donoszące, że w lokalu, w którym mieszkały dwie „zarejestrowane” prostytutki, pojawiają się dwaj mężczyźni. „Jeden kulawy i jeden wysoki i szczupły”. Trudno odkryć, jakimi torami szły myśli policjantki, ale najwyraźniej wykluczyła możliwość, że byli oni klientami, i uznała ich za sutenerów przychodzących po haracze. Paleolog nakazała śledzić mężczyzn. Rychło okazało się, że znają się oni z warszawską stręczycielką Bają Gutenwillen (która przejęła interes po zabitym w wyniku dintojry mężu). Ustalono również ich personalia – Jakub Krybus i Joel Kaduk.

Pierwszy z nich został przez prasę okrzyknięty „królem warszawskich sutenerów”, gdyż posiadał dwadzieścia domów publicznych rozsianych po całej Warszawie, od Powiśla po Wolę. Działał przez czternaście lat od 1918 roku. Podczas procesu jedną z oskarżających go kobiet była Tauba Weisfeld, trzymana przez Krybusa pod kluczem przez pięć lat (od kiedy miała piętnaście lat). W tym czasie oprawca regularnie bił ją i gwałcił. Ostatecznie Krybus trafił do więzienia na cztery lata. Wyraźnie tu widać, jak trudno było rozpoznać tajne domy schadzek, w których w rzeczywistości przetrzymywano zniewolone kobiety. Jakub Krybus niezaprzeczalnie był jednym z „tatusiów” i w jego wypadku z całą pewnością można mówić o zaangażowaniu w handel żywym towarem.

ZWI MIGDAL

Porywanie i przetrzymywanie w kraju to tylko jedna z twarzy handlu kobietami. Ta bardziej powszechna, ale znacznie mniej groźna. Większy problem stanowiło zjawisko, z którym tak zdecydowanie walczyła Liga Narodów, czyli masowe wywożenie kobiet za granicę. Polska była jednym z biednych krajów, z których porywano dziewczyny. Fakt, że Warszawa leżała daleko od typowych punktów przerzutowych, nie stanowił dla handlarzy problemu. Oto jak opisywano sam proceder wywożenia za granicę nieszczęsnych dziewcząt:

„– Gdyby jechał on [pociąg] prosto z Warszawy do Paryża, paszport byłby sprawdzany przez urzędników polskich na granicy polskiej – miał on jednak paszport fałszywy i wywożona dziewczyna również – ryzykowali oni więc zaaresztowanie na granicy. Tymczasem, aby dostać się z Polski do Gdańska, potrzeba mieć tylko dowód tożsamości – ponieważ zaś oboje dowody takie posiadali, mogli udać się do Gdańska jedynie za okazaniem tychże. – Ale jakie to jest ułatwienie – zapytał rzeczoznawca – muszą okazywać paszporty przy wyjeździe z Gdańska! – Niewątpliwie, ale nie potrzeba ich okazywać urzędnikom polskim, gdyż z Gdańska można udać się do Malborka w Prusach Wschodnich automobilem, nie przejeżdżając przez terytoria polskie, a w Malborku można wsiąść do pociągu. Pociąg ten przechodzi wprawdzie przez korytarz polski, ale wagony są na tej przestrzeni zamknięte na klucz i Polacy nie sprawdzają paszportów”[61].

Filmy i książki przestrzegające przed zagrożeniem ze strony handlarzy żywym towarem odzwierciedlały obawy, którymi żyła przedwojenna Warszawa i cała przedwojenna Polska. Było czego się bać.

Największą aferą była sprawa Zwi Migdal, olbrzymiej międzynarodowej organizacji specjalizującej się w porywaniu kobiet i sprzedawaniu ich do domów publicznych od Rio de Janeiro przez Johannesburg po Szanghaj. Dokładna skala działalności Zwi Migdal (czy też Cwi Migdal, bowiem obie nazwy obowiązywały) nie jest znana. W 1994 roku w wyniku zamachu terrorystycznego zostały zniszczone dokumenty dotyczące sprawy. Wiadomo, że mózgiem całej organizacji był Żyd polskiego pochodzenia, Izaak Burski, i że prowadził on firmę pierwotnie znaną pod nazwą Warszawskiego Towarzystwa Pomocy i Prawidłowego Grzebania (nazwa wiązała się z ważną kwestią dla wyznawców judaizmu, jakim był prawidłowy pochówek), którą po interwencji polskich władz zmieniono na „Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Zwi Migdal”. Nazwa miała wzbudzać zaufanie i przyciągać potrzebujących. Organizacja przez wiele lat stanowiła sól w oku wszystkich europejskich służb, była swego rodzaju potęgą. Istniała nieprzerwanie od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku a w szczytowym momencie liczyła tysiąc pracowników i współpracowników działających na całym świecie. Dokładne losy czterystu stałych pracowników organizacji opisała badaczka tematu Isabel Vincent w książce Ciało i dusza. Wykorzystywali oni specyfikę ślubów żydowskich, które mogły odbywać się w sposób przygodny, bez konieczności wpisów do rejestrów. W reportażu o „ciemnogrodzie” warszawskiej dzielnicy żydowskiej Wanda Melcer pisała: „Opowiadano mi, że pewien komiwojażer miał dwadzieścia żon w różnych miasteczkach Polski i nie tylko nie można go było zmusić, żeby jedną z nich uznał wreszcie za legalną i ślub z nią ślubem cywilnym «poprawił», ale nawet nie było można mu dowieść wielożeństwa. Żeby wziąć ślub, wystarczy przyjść ze świadkami i dziewczyną do rabina, a rabin natychmiast, o nic się nie pytając, ślubu tego udzieli. Czegóż więcej potrzeba ludziom niesumiennym i ciemnym – dla zachęty do handlu żywym towarem? Dziewcząt nie brak, a złudzone magicznem słowem «ślub», idą na lep wszystkich obiecanek. Za to dla porzuconej zaczyna się teraz prawdziwa gehenna”[62].

Zwi Migdal nie była wyjątkiem, szajki podobne do opisanej przez Melcerową działały według utartego schematu. Jeden z członków jechał do Polski, na Węgry, do Rumunii czy Grecji i tam wynajdywał żydowską dziewczynę z biednej rodziny. Warszawa, wielkie miasto z olbrzymią mniejszością żydowską, dziesiątkami kobiet pozbawionymi perspektyw na lepsze życie, wydawała się wręcz oczywistym wyborem. Handlarz szedł na Nalewki albo Krochmalną, brał fikcyjny ślub z wcześniej wytypowaną dziewczyną (prawie zawsze tylko przed rabinem, bez zarejestrowania w urzędzie) i wywoził ją do dalekich krajów. Tam dziewczyna była wystawiana na sprzedaż na specjalnych aukcjach dla sutenerów. Dokładnie procedurę sprzedaży opisał szef policji w Buenos Aires: „Kobietę, zupełnie nagą, wprowadzono na estradę za kotarę; w chwili, kiedy kotara spada, następuje scena odrażająca; mężczyźni i kobiety, kierowani najohydniejszą chciwością, rzucają się ku nieszczęsnej, zaczynają ją szczypać, ażeby ocenić twardość jej piersi, badają wymiary, oglądają biust, zęby, włosy”[63]. Po dokonaniu oceny następowała licytacja. Nierzadko w „targu” brali udział zarówno właściciele domów publicznych, jak i ich żony. Średnia cena za kobietę wynosiła 50 funtów szterlingów, czyli około 1000 złotych. To niewysoka kwota. Brutalna prawda jest taka, że kobieta sprzedana do domu publicznego była warta tyle samo, co dwie-trzy krowy w warszawskiej rzeźni i znacznie, znacznie mniej niż przeciętnej klasy samochód.

Ostatecznie Zwi Migdal została zlikwidowana w 1930 roku. Nie przyczyniła się do tego polska czy też europejska policja, ale zmiana rządów w Argentynie. Władzę objął prawicowy generał José Félix Uriburu, który wprowadził restrykcyjne reformy prawne znacznie ograniczające wolność obywateli. W efekcie, podczas procesu żydowskiej prostytutki Racheli Liberman i jej sutenera Józefa Korna wypłynęła sprawa Zwi Migdal. Sędzia Rodrigez Ocampo przejął sprawę i doprowadził do aresztowania 112 z 423 członków organizacji, co wystarczyło, aby ostatecznie zakończyć jej działalność. Polacy (a szczególnie Polki) odetchnęli z ulgą. Świadomość, że można zostać ot tak porwanym w biały dzień i wywiezionym do domów publicznych gdzieś na drugim końcu świata, wywoływała zrozumiały strach u ludzi. Wizja łatwego zarobku kusiła za to przestępców.

Sprawa Zwi Migdal była tylko jedną z wielu. Inną, niemniej głośną, była historia wicekonsula amerykańskiego Harry’ego Halla i jego współpracownika Morrisa Baskira. To, że organizowali oni porwania kobiet, wypłynęło dzięki anonimowemu listowi, którego autor donosił, że w „Hotelu Londyńskim” przy ulicy Nalewki 27 mieszka człowiek zajmujący się handlem żywym towarem. Aresztowano Morrisa Baskira, przy którym znaleziono list od kobiety z zamieszczoną nagą fotografią[64].

Natychmiast zainterweniował konsulat amerykański, reprezentowany przez Harry’ego Halla. Okazało się, że Baskir jest obywatelem Stanów Zjednoczonych. Podejrzenie padło tym samym i na wicekonsula, który za niego poręczył. Kiedy Baskira wypuszczono z aresztu, ten od razu uciekł z Polski. Oczywiście zaraz wypuszczono za nim list gończy i postanowiono gruntownie prześwietlić również wicekonsula. Jego związek ze sprawą potwierdził się, kiedy przejęto paczkę fałszywych paszportów z autentycznymi podpisami i pieczęciami konsula. Ostatecznie Baskir został złapany i osądzony w Ameryce, gdzie obciążył swoimi zeznaniami Halla. Zgodnie ze złożonymi przez niego wyjaśnieniami dyplomata miał być zaangażowany w wysłanie od sześćdziesięciu dwóch do dwustu kobiet z Polski do domów publicznych na całym świecie.

NA POMOC POTRZEBUJĄCYM

Wiele wysiłków włożono w to, aby jak najskuteczniej walczyć z handlem ludzkim towarem i z nierządem. Wiedziano, że największe zagrożenie czyha na nieświadome kobiety ze wsi przerażone wielkim miastem, które łatwo wpadały w ręce porywaczy. Jeszcze zanim Polska odzyskała niepodległość, zaczęto tworzyć misje dworcowe. Tradycje tych organizacji sięgały XIX wieku, kiedy to w Poznaniu powstała pierwsza placówka tego typu. W ramach walki z narastającym problemem powołano Polski Komitet do Walki z Handlem Kobietami i Dziećmi, który w 1924 roku otworzył pierwszą misję dworcową w Warszawie.

Założenie było proste. Kiedy do Warszawy przybywała młoda dziewczyna z prowincji, należało jej jak najszybciej pomóc w znalezieniu noclegu i pracy, a nawet w tak prozaicznych sprawach jak kupienie odpowiedniego biletu. Najważniejszym zadaniem było jednak zrobić wszystko, aby uniknęła dostania się w ręce handlarzy kobietami. W Warszawie znajdowały się dwie filie misji, na dworcach Głównym i Wschodnim. W godzinach od piątej po południu do pierwszej w nocy teren dworca patrolowały funkcjonariuszki, wynajdując w tłumie zagubione podróżne, udzielając porad, a w razie potrzeby prowadząc do siedziby misji, gdzie podróżne mogły liczyć na miejsce do spania i coś ciepłego do jedzenia[65]. O tym, jaki był zakres tej pomocy, świadczą liczby. Z roku na rok udzielano jej coraz większej liczbie potrzebujących, nawet dwudziestu tysiącom kobiet rocznie.

Wielki wkład w walkę z handlem kobietami miały organizacje religijne. W samej Warszawie istniało ich kilka, z których najprężniejszymi były Polskie Katolickie Towarzystwo Opieki nad Dziewczętami, dysponujące przytułkami przy ulicy Czackiego 10 i Makowskiej 55, oraz Warszawskie Żydowskie Towarzystwo Ochrony Kobiet. Organizacje starały się jak najskuteczniej ostrzec kobiety przed groźbą dostania się w ręce handlarzy ludźmi. Na specjalnie organizowanych spotkaniach urządzano pogadanki, podczas których uświadamiano społeczność o metodach działania przestępców, przede wszystkim o sposobie porywania żydowskich kobiet metodą „na ślub”. Również oficjalne czynniki państwowe nie pozostawały bezczynne. W celu walki z handlem ludźmi powołały policję kobiecą.

Afisz wydany przez Polskie Katolickie Towarzystwo Opieki nad Dziewczętami, Kielce, 1938 rok.
Źródło: Biblioteka Narodowa w Warszawie

Powstanie policji kobiecej było ściśle związane z zobowiązaniami wynikającymi z przynależności do organizacji międzynarodowych. Zgodnie z zaleceniem Ligi Narodów z 1923 roku wszystkie kraje członkowskie powinny powołać odpowiednią służbę do walki z handlarzami żywym towarem. Szybko postanowiono podjąć stosowne kroki i już w 1924 roku utworzona została Brygada Sanitarno-Obyczajowa, potocznie nazywana policją kobiecą. Złożona z samych kobiet jednostka miała za cel likwidowanie nielegalnych domów schadzek, w których wykorzystywano kobiety, oraz sprawdzanie, czy prostytutki przeszły konieczne badania lekarskie. Po roku przygotowań w Warszawie i Łodzi stworzono pierwsze pięcioosobowe komórki. W stolicy policjantki pod dowództwem Stanisławy Paleolog ruszyły na ulice, aby walczyć z sutenerstwem, handlem kobietami oraz przestępczością wśród dzieci.

„Krewa z naszem bratem, panie szanowny. Mało było konnej, rowerowej i wodnej gliny, jeszcze teraz damską wynaleźli i jak tu wyżyć z pracy rąk?”[66] – szydził jeden z bohaterów Stanisława Wiecha na widok nowej formacji policyjnej. Części społeczeństwa kobiety-policjantki wydawały się czymś wręcz niepoważnym. Szyderstwa były jednak nieraz tylko niezbyt rozsądnymi złośliwościami, ponieważ policja kobieca sprawiała się niezwykle dobrze.

Dostanie się w szeregi Brygady Kobiecej wcale nie należało do najłatwiejszych. W pierwszej kolejności zwracano uwagę, czy kandydatka służyła już w jakiejś formacji wojskowej. Drugim warunkiem było wykształcenie – policjantką nie mogła zostać kobieta, która nie skończyła szkoły średniej. Ostatnim kryterium był stan cywilny. Służba w Brygadzie Kobiecej była misją, a misja wymaga poświęceń. Policjantką mogła zostać panna albo wdowa w wieku od dwudziestu pięciu do czterdziestu lat, koniecznie bezdzietna. Takiego poświęcenia wymagała praca, której było więcej niż rąk do jej wykonania. Przez okres siedmiu lat od rozpoczęcia służby policjantki nie mogły wyjść za mąż. A jakby tego było mało, obowiązywały je ścisłe przepisy odnośnie do stroju i fryzury. Ich zachowanie miało być jak najskromniejsze, a wygląd – ascetyczny. Wykluczony był jakikolwiek makijaż, włosy zaś musiały być upięte zgodnie z regulaminem[67].

Kursy, które odbywały wszystkie kandydatki, zanim weszły w szeregi brygady, obejmowały dziedziny takie jak prawo, techniki śledcze, higiena oraz ratownictwo. Do tego musiały zaliczyć następujące przedmioty: nauka o Polsce, psychopatologia, a także techniki walki z narkotykami, prostytucją i handlem kobietami.

Wyedukowane kandydatki zostawały policjantkami i od tej pory ich miejscem pracy były ciasne uliczki Woli oraz ponure labirynty Powiśla. W trakcie całodobowej służby w tramwajach i autobusach albo na dworcach szukały zagubionych dziewcząt, które mogły stać się łatwym łupem dla handlarzy kobiet albo sutenerów. Policjantki często można było spotkać w okolicach targowisk i odpustów. Szkolono je do śledzenia prostytutek, docierania po ich śladach do domów schadzek. Miały też rozpoznawać stręczycieli, aby w porę powstrzymać ich od porwania kolejnych dziewcząt. Jedną z takich dziewcząt, zaginioną w Warszawie, wytropiła sama Paleolog, odnajdując ją w Łodzi i w ostatniej chwili ratując przed wywiezieniem do argentyńskiego domu publicznego.

Uczciwie trzeba przyznać, że nie wszyscy byli pełni podziwu dla Brygady Sanitarno-Obyczajowej. Wacław Zaleski, przedwojenny badacz problemu prostytucji, bardzo krytycznie wypowiadał się na temat jej działalności, uważał ją za nieskuteczną i niewystarczającą. Twierdził, że problem stanowiły metody działania tej jednostki. Prawdą jest, że funkcjonariuszki poruszały się po mieście w asyście przodownika policji, a prostytutki nie ufały takiemu duetowi i raczej nie były skłonne do rozmów. Mężczyzn postrzegały bardziej jako zagrożenie niż sojuszników, a uprzedzenia te nie były bezzasadne. Policjanci, ulegając wyniesionym z domu stereotypom, rzadziej widzieli w prostytutkach ofiary. Sytuacji służby kobiecej nie poprawiały problemy finansowe i niski na tle innych jednostek stan osobowy. W 1939 roku na całą Polskę przypadało sto pięćdziesiąt policjantek wobec ponad trzydziestu trzech tysięcy funkcjonariuszy. Poza tym policjantkom wiązały ręce przepisy: nie mogły samodzielnie dokonywać aresztowań, lecz w myśl regulaminu telefonicznie informowały centralę i czekały na policjanta. Pomimo owych trudności to właśnie polską policję kobiecą w 1937 roku Brytyjczycy uznali za wzór do naśladowania.

Funkcjonariuszki policji kobiecej na ulicy Pankiewicza w Warszawie, w tle wznoszony budynek Dworca Głównego, 1939 rok.
Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wbrew przeciwnościom i głosom krytyki Brygada odnosiła sukcesy. Funkcjonariuszki Stanisławy Paleolog brały udział w różnych akcjach. W sierpniu 1932 roku policyjni wywiadowcy aresztowali niejaką Aleksandrę Chodecką, znaną w warszawskim środowisku pod pseudonimem Madame du Barry. Ta ponadczterdziestoletnia dama od wielu lat trudniła się stręczycielstwem. Jeszcze w latach poprzedzających pierwszą wojnę światową prowadziła tak zwane nocne salony, czyli domy publiczne, ale kres temu położyła ustawa z 1923 roku. Wtedy przy ulicy Złotej 52 zaczęła działać pod przykrywką nauczycielki francuskiego, faktycznie prowadząc dom schadzek. Plan był prosty – Chodecka poznawała młode damy, ekspedientki albo manikiurzystki, i proponowała im spotkania z panami. Jej działania zaczęły interesować policjantów, nie mieli jednak dowodów. Postanowiono obserwować lokal i klientów, którzy odwiedzali „szkołę”. Madame du Barry wpadła, kiedy policjantki z Brygady Kobiecej podczas obserwacji pewnego hrabiego natrafiły na ślad jego powiązań z Chodecką. Miały one podsłuchać, że dzwonił kilkakrotnie pod numer należący do fałszywej nauczycielki francuskiego i prosił o szesnastoletnie dziewczęta.

Na policję kobiecą należy spojrzeć jeszcze w inny sposób. Była triumfem nowoczesności, organizacją, w której służyły kobiety wyemancypowane, walczące o prawa wszystkich kobiet i broniące ich przed mężczyznami. Trudno sobie wyobrazić bardziej wyrazisty przejaw modernizacji w przedwojennej policji. Polska mogła się poszczycić nie tylko ustrojem, w którym kobiety zyskały stosunkowo szybko prawa polityczne, ale również umożliwieniem im pełnienia służby uważanej za typowo męską. Dodać należy, że stanowiło to novum na tle większości krajów europejskich.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[58] M. Piątkowski, Życie przestępcze w przedwojennej Polsce, Warszawa 2012, s. 343.

[59] T. Dołęga-Mostowicz, Prokurator Alicja Horn, Warszawa 1939.

[60] „Tajny Detektyw”, 23 września 1932.

[61] W. Chodźko, Handel kobietami, Warszawa 1935, s. 18.

[62] „Wiadomości Literackie”, nr 4, 27 stycznia 1935. http://retropress.pl/wiadomosci-literackie/czarny-lad-warszawa-zona-matka/

[63] W. Chodźko, Handel..., op. cit., s. 12–13.

[64] „Tajny Detektyw”, 10 stycznia 1931.

[65] W. Chodźko, Handel..., op. cit., s. 20.

[66] S. Wiech, Wiech na 102, Warszawa 1989.

[67] S. Paleolog, op. cit., s. 27.