Spis treści

Karta redakcyjna

Niespotkanie – Michał Paweł Markowski

LISTY 1964–1988 – JÓZEF CZAPSKI, SŁAWOMIR MROŻEK

91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte | (S-et-O) | (tel. 962 [...], tel. mój, nie „Kultury”)[1]

Chiavari presso Genova | Corso Colombo 41/8 | Italia

J. Czapski | 91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte | (S-et-O)

Sławomir Mrożek | HÔtel de L’avenir | 65, rue Madame, Paris 6e | Ch[ambre] 3

S. Mrożek | Chiavari (ge) | V. Prandina 18/18

Sławomir Mrożek | Chiavari presso Genova | via Prandina 18/18

La Combe-de-Lancey[54] | La Mas, chez M. Coche

La Combe-de-Lancey | La Mas, Isère

Sławomir Mrożek | Chiavari presso Genova | via Prandina 18/18 | Italia

91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte | (S-et-O)

[31 grudnia 1965]

Chiavari (Ge) | via Prandina 18/18 | Italia

[Maisons-Laffitte] 23 lutego 1966

Chiavari (Ge) | via Prandina 18/18 | Italia

91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte | (S-et-O)

[Maisons-Laffitte] 15 kwietnia [1966]

91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte | (S-et-O)

[Chiavari] 9 marca 1967

[Maisons-Laffitte, marzec 1967]

Sławomir Mrożek | Chiavari (Ge) | via Prandina 18/18 | Italia

91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte

91, av. de Poissy | Maisons-Laffitte 78

Sławomir M. | 19, r. du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18 e | tel. ORN 33-84

S. Mrożek | Hotel des Balcons (ch. 6) | 3, rue Casimir Delavigne | Paris 6e | Tel. DAN. 99-80

91, av. de Poissy | 78 Maisons-Laffitte

S. Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18e

91, av. de Poissy | 78 Maisons-Laffitte

[Maisons-Laffitte] piątek, 28 czerwca 1968

Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18e

[Monachium] 26 lipca 1968

Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18e, tel. ORN 33-84

91, av. de Poissy | 78 Maisons-Laffitte

Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18e

M. Laffitte

91, av. de Poissy | 78 Maisons-Laffitte

S. Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18e

[Maisons-Laffitte] 23 września 1969

91, av. de Poissy | 78 Maisons-Laffitte

19, rue du Chevalier-de-La-Barre | Paris 18e

91, av. de Poissy | 78 Maisons-Laffitte

Maisons-Laffitte

Mrożek c/o Mrs. Ninon Tallon-Karlweis[205] | 250 E. 65 Str. N.Y., N.Y. | 10021 USA

Sławomir Mrożek | c/o Mrs. Ninon Tallon-Karlweis | 250 E 65 St. New York City, N.Y. 10021

[Maisons-Laffitte, maj 1970]

Maisons-Laffitte

19, rue du Chevalier de-La-Barre | Paris 18e

[Maisons-Laffitte] 8 listopada 1970

[Maisons-Laffitte] niedziela, 21 marca 1971

[Maisons-Laffitte, kwiecień 1971]

Beg-Meil en Fouesnant | Auberge de la Roche Percée | (29 s)

Düsseldorf, 28 października 1971

Sławomir Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | 75018 Paris

Lailly-en-Val par Beaugency | Maison de Retraite[242] | 45 Loiret

Sławomir Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | 75018 Paris

Maison de Retraite | Lailly-en-Val par Beaugency | 45 Loiret

S. Mrożek | 19, rue du Chevalier-de-La-Barre | 75018 Paris

Lailly-en-Val, 10 sierpnia [1973]

[Paryż] 14 sierpnia 1973

Maisons-Laffitte, 17 sierpnia [1973]

S. Mrożek | Ihlseng Cottage | University Park, PA 16802, USA

91, av. de Poissy | 78600 Maisons-Laffitte

Sławomir Mrożek | Ihlseng Cottage | University Park, Pa 16802, USA

91, av. de Poissy | 78600 Maisons-Laffitte

91, av. de Poissy | 78600 Maisons-Laffitte

Sławomir Mrożek | 1 Berlin 38 | Matterhornstr. 27

[Maisons-Laffitte] 3 października [1975]

Av. de Poissy | 78600 Maisons-Laffitte

Sławomir Mrożek | 5, av. Franco-Russe | 75007 Paris | Tel. 556 [...] (nie ma go jeszcze)

M.-Laff.

91, Av. de Poissy | 78600 Maisons-Laffitte | Tel. 962 [...]

Paryż, 7 marca 1976

[Maisons-Laffitte, 1976–1980?]

Maisons-Laffitte, 21 marca 1977

Sławomir Mrożek

[Maisons-Laffitte] poniedziałek, 27 marca [1978]

[Maisons-Laffitte] niedziela, 6 rano [wiosna 1978]

Sł. Mrożek

[Maisons-Laffitte] poniedziałek, 26 marca [1979]

Sławomir M.

Czapski | av. de Poissy | 78000 Mesnil-le-Roi

Sławomir Mrożek

[Maisons-Laffitte, marzec–kwiecień 1982?]

[Maisons-Laffitte] 29 marca 1982

Sławomir M.

S. Mrożek | 5, av. Franco-Russe | 75007 Paris

[Paryż] 22 lipca 1982

[Maisons-Laffitte] sobota, 9 października [1982]

[Paryż] 24 lutego 1983

[Maisons-Laffitte] piątek, 25 lutego [1983]

[Maisons-Laffitte] 19 marca 1983

S.M.

[Maisons-Laffitte] 27 kwietnia 1983

S. Mrożek

[Maisons-Laffitte] niedziela [maj–lipiec 1983]

Maisons-Laffitte, 4 grudnia 1984

Maisons-Laffitte, 20 czerwca 1985

Sławomir M.

Sztokholm[372], 15 grudnia 1988

Nota edytorska – Jan Strzałka

Spis ilustracji

Przypisy

Opieka redakcyjna: ANITA KASPEREK, EWA SMOL

Redakcja: MARIA ROLA

Korekta: JACEK BŁACH, KAMIL BOGUSIEWICZ

Opracowanie graficzne i projekt okładki: MAREK PAWŁOWSKI

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Susana Osorio-Mrożek
© Copyright by Weronika Orkisz
Wstęp © Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2023
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2023

Opracowanie edytorskie listów zostało zrealizowane w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISBN 978-83-08-07827-3

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

91, AV. DE POISSY
MAISONS-LAFFITTE
(S-ET-O)
(TEL. 962 [...], TEL. MÓJ, NIE „KULTURY”)[1]

8 stycznia [1964]

Drogi Panie,

już czuję, że drugi mój list do Pana „wyparuje”[2] przed napisaniem, a nie chciałbym bardzo, bo spotkanie z Panem było dla mnie znaczące. Moją chyba wadą „żeromską”[3] jest, że literatura istnieje we mnie zazębiona o człowieka tak silnie, że, zdaje mi się, głębiej czytam autora, którego znam. Prawda, że znam niektórych, którzy już dawno pomarli, ale jeżeli chodzi o żywych, potrzebuję ich choć raz zobaczyć. Ale nie chodzi tu jednak o mnie, chciałem pisać do Pana o Panu. Ten miotacz ognia, a potem Amerykanin w rozchełstanej koszuli ryczący przed ogonkiem czekającym na otwarcie kina w mokrą, ciemną, zimną godzinę paryską to były sceny dla mnie aż niesamowicie „mrożkowe”. Wiążą się one z tym, co Pan mówił o tym, co każdy człowiek w sobie tłamsi, i jeszcze również z Pańskim wspomnieniem opustoszonych domów z latającym pierzem i fotografią żołnierza, Żyda-Polaka, na usypanej piaskiem podłodze strychu[4].

Mówił Pan, że ma Pan „chyba prawo” wrócić do wspomnień okupacji i o niej pisać, mówił Pan również o naszych polskich głuchych uczuciach atrakcji wobec SS-manów z trupią czaszką na czarnych czapach. Trudno mi to wszystko zapomnieć i mnie się zdaje, że nie tylko Pan „ma prawo”, ale że Pan musi do tego wrócić i o tym pisać, bo inaczej NIE WARTO ŻYĆ. Pan się żachnął, „o tym nigdy w Polsce nie można będzie pisać”.

To mi, może niesłusznie, obudziło mój pierwszy odruch po przeczytaniu Pana listu do Piotra[5] z tego lata, że przecież brak oddechu wolnego w pisaniu i na Panu ciąży, choć, jak Pan mówi, nigdy nie miał Pan z cenzurą trudności. Boję się, że grozi Panu stokrotnie gorsza wewnętrzna cenzura i że pisać Pan będzie coraz subtelniej aluzyjnie, aż wyląduje Pan w czystej abstrakcji, jałowej abstrakcji.

Rozstaliśmy się w chwili, gdy Pan postawił zapytanie, co robić z tym, co w człowieku się tłamsi i co w każdej chwili może wybuchnąć, a co na dalszą metę MUSI wybuchnąć.

To, co Pan mówił, to był pogrzeb pierwszej klasy błogiego jeszcze XIX-wiecznego optymizmu pozytywistycznego, nie tylko – to był pogrzeb optymizmu racjonalistyczno-rewolucyjnego, różnych „maszynek postępu” dans la direction de l’histoire[6] i tych lendemains qui chantent[7].

No dobrze, ale jeżeli tak, czy można powrócić do jakiegoś „moja chata z kraja” i cierpieć nad tym, że się nie jest dość bogatym, bo nie stać mnie na auto z szoferem, a tylko na auto bez szofera? To Brzozowski w swoim przedśmiertnym pamiętniku[8] notuje: „kto pierwszy wymyślił, że życie musi być przyjemne?”[9].

Kiedy my, kapiści[10], przyjechaliśmy do Paryża w 1924 roku, odwiedziliśmy wystawę polskich malarzy ówczesnych (marniutką), zorganizowaną przez najszlachetniejszego z wariatów, Aronsona[11], szmaciarza żydowskiego bez portek, bezinteresownego fanatyka malarstwa. Otóż chodził on po tej wystawie i mówił: „Uch, tyle talentów i ani jednego WIESZCZA”.

Niech mnie Pan nie bierze za Aronsona, wcale nie chcę z Pana robić vier und vierzig[12], ale WIEM, wiem po sobie, że głucha i często dla nas samych niewyrozumowana potrzeba, najczęściej nawet wbrew naszemu wyrozumowaniu, potrzeba coś wyrazić, coś namalować czy napisać, to jedyne, co znaczy i co jest w nas warte wyrazu, życia. Kiedy Pana cisną tematy nie do druku, stany wspomnienia, to jeżeli Pan do takich „studni” nie wskoczy, to Pan zginął, a może i my z Panem, bo Panu jednemu jest dane to właśnie na jaw wyprowadzić, zdjąć z nas niewyjawiony i REALNY urok. Co z tego, że Pan się męczy, to jest normalne i zdrowsze, i szczęśliwsze niż wszelkie „skrobanki” we własnej duszy dokonane.

Czy Pan słyszał o tej rozmowie Malraux[13] w Moskwie, chyba w ’38 czy ’39 roku?[14] Na odczycie, gdzie sławiono doskonałe szczęście przyszłych pokoleń komunistycznych, Malraux spytał: „A co zrobicie avec un enfant écrabouillé[15], które tramwaj przejechał?”. Odpowiedziano mu, że takich wypadków nie będzie w zorganizowanym społeczeństwie. Zresztą ten optymizm Pan lepiej niż ktokolwiek wyraził chociażby w święcie majowym z beznogimi i mańkutami. Ale jeszcze chodzi o to, co najciemniejsze w nas i co tak wygodnie pozostawić Niemcom jako ich własność wyłączną, bo „wszystkie Żydy psy, a Polacy złote ptacy” (taką piękną piosenkę śpiewaną przez uliczników słyszałem przed wojną przy stacji wiedeńskiej w Warszawie). Ten temat może jeszcze czeka na Pana.

Posyłam Panu ilustrację Pana świata, o ileż jest Pan jej bliższy niż szklanych domów Żeromskiego czy komunistów optymistycznych, czy na całym świecie rozplenionych błogich optymistów.

Optymizm, który odrzuca apokalipsę, która nam wisi na karku, odrzuca przy tym jakiś inny wymiar (mówię umyślnie „jakiś”, choć nienawidzę tego słowa), wymiar przemieniający to, co stłamszone w nas, w coś innego; wymiar, o którym nie mamy prawa mówić, jeżeli w nim nie jesteśmy, bo wszystko, co o nim powiemy, w naszym wymiarze wyobrażone, będzie kłamstwem i fałszem, ale o którym wiemy, że jest. Taki optymizm gotuje, MUSI zgotować nam ładne niespodzianki, gdzie „bracie, bracie, ten spadochroniarz, bracie, spod Gorlic” jeszcze będzie może wspomnieniem różowej przeszłości.

Odczytałem mój list i mam wrażenie, że otworzyłem parę drzwi już przez Pana dawno otwartych.

Najserdeczniej dłoń Pana ściskam i ukłony żonie[16] Pana łączę, i wdzięczny jestem Piotrowi, że nas spotkał.

Józef Czapski

CHIAVARI PRESSO GENOVA
CORSO COLOMBO 41/8
ITALIA

31 stycznia 1964

Szanowny Panie,

jestem zażenowany Pańskim listem, nie liczyłem na to, że nie tylko poczuje Pan ochotę napisania do mnie, ale że uczyni Pan to tak obszernie – i tym gorzej dla mnie – jeszcze zanim ja zdążyłem to zrobić, to znaczy napisać na tyle wcześniej, żeby Pana w tym wyprzedzić. Tym gorzej tylko w tym sensie, że tym trudniej mi teraz się usprawiedliwiać z mojego zamilknięcia po naszym spotkaniu. Niedługo potem otrzymaliśmy wiadomość z Włoch, że należy zaraz wracać (różne powody natury praktycznej), więc też zaraz zaczęliśmy wracać, ja nawet z pewną ulgą, bo Paryż bardzo mnie już zmęczył[17]. Obiecywałem sobie napisać do Pana przy pierwszej sposobności i przeprosić, i wyjaśnić moje zniknięcie. Tymczasem w Chiavari[18] okazało się, że nie ma gdzie mieszkać, mieszkanie oczekiwane zawiodło, hotele za drogie, a w tanim pokoju sublokatorskim znalazły się pluskwy. Nie będę opisywał szczegółów, z natury przykrych. W każdym razie moja niewielka odporność, niewielka zdolność wytrzymywania sytuacji podniosła ręce do góry i pogrążyłem się w całkowitym rozprężeniu i rozterkach, z których nic mi oczywiście nie przyszło; nie znoszę okresów takich, bo ich patos z góry skazany jest na śmieszność, skoro po tygodniu czy dwóch trzeba wrócić do normalnego życia, załatwiania normalnych spraw i tak dalej, więc wszystkie te wichry wewnętrzne wieją trochę fuksem i nigdy nie mogą zawiać za daleko. (Bo żadne wielkie czyny nigdy z czegoś takiego nie wynikają, przynajmniej u mnie, i kończy się zawsze jak z synem marnotrawnym, wracam sam do siebie). Zmierzam do tego, że w takich wypadkach, gdy człowiek – śmiesznie i nieszczerze w gruncie rzeczy, jak to już powiedziałem – błąka się ponad swoimi pożal się Boże przepaściami, to takie, wymagające normalnego trudu i przyziemnej solidności, sprawy jak korespondencja nie wchodzą w rachubę, nawet zęby ledwie człowiek łaskawie umyć raczy. Z drugiej strony istotnie ciężko było, żyliśmy w walizkach, a ja nawet nie miałem stołu, na którym mógłbym się rozłożyć, teraz dopiero jakoś się rozjaśniło.

Pisze Pan o potrzebie wyrażenia. Ależ, niestety, taka potencja, taka potrzeba, to właśnie za tym tęsknię. Nieraz się nad tym zastanawiałem i niestety dochodziłem zawsze do wniosku, że nie ma we mnie żadnego wielkiego ciśnienia, żadnego nakazu, żadnego strumienia. Przynajmniej niczego takiego, co by mogło stanowić jakiś napęd zasadniczy, zrywam się tylko czasem we fragmentach, nic jednolicie silnego ani stałego, ciągłego we mnie nie wstaje. Raczej odnalazłem siebie w pewnej postaci powieściowej Tomasza Manna[19], jest to mój ulubiony przykład na mnie samego, często go cytuję. Chodzi o postać poety, zwycięzcy w konkursie na poemat na cześć życia, w powieści Jego Królewska Mość (czy coś w tym rodzaju) Tomasza Manna. Otóż młody władca, ciekaw wszystkiego (przepraszam, jeżeli Pan ten fragment akurat pamięta, ale ja go tak lubię, że powtórzę własnymi słowami), przyjmuje na audiencji nagrodzonego poetę. I kogóż widzi, bardzo niewiele mającego wspólnego z jakąkolwiek energią życiową osobnika o oku lekko kaprawym. Podczas rozmowy poeta zwierza się Jego Królewskiej Mości ze swojego życia wewnętrznego. Uskarża się mianowicie na całe okresy jakby ogłupienia, nieznośnej kurtyny na mózgu, nudy i pustki wewnętrznej. Władca jest coraz bardziej zaskoczony. Okazuje się, że poeta nie tylko zewnętrznie, ale i wewnętrznie nie kipi życiem. Poeta zwierza się także ze swoich zawiści. Otóż poeta ma przyjaciela, bardzo witalnego, który – wśród innych rozrywek – pędzi automobilem przez prowincję, a gdy zobaczy dorodne wieśniaczki pracujące w polu, wciąga je bez namysłu, przezwycięża swym urokiem władcy życia i posiada na podłodze automobilu. Był to, zdaje się, jedyny moment, kiedy zwycięzcy w konkursie na poemat ku czci życia rozbłysły oczy.

Otóż ja często sobie wspominam ten fragment i bardzo się cieszę, że ktoś go napisał. Bo to dbumbaldfzganie, to pumplumdbanie, to pimpampumgambdbambdlanie, które jest najczęściej funkcją mojego mózgu i stanem mojej duszy, ta niewyraźność, nuda, zasnucie, poczucie czczości tak doskonale są mi znane. Jakże tu mówić, a co tu dopiero mówić o ciśnieniu wewnętrznym, które by rozsadzało. Raczej przypomina mi to niezbyt udaną podróż żaglowcem, kiedy na morzach przeważnie ani powiewu i cała podróż polega raczej na drzemce i wyczekiwaniu, czy też nie powieje, a kiedy trochę powieje, to statek przesunie się o milkę czy dwie i znowu cisza. Nasza rozmowa to prawdopodobnie był dla mnie taki powiew. Zresztą, ja bardzo wojowniczy jestem i literacki póki daleko od maszyny do pisania, póki wiadomo, że okoliczności, w pełni zresztą usprawiedliwione, trzymają mnie z dala od papieru. Ale kiedy co do czego, jestem wtedy w sytuacji chłopczyka, który chwalił się, że pobije starszego brata kolegi, a potem, kiedy sam był, starszy brat się pojawił. Oczywiście starszego brata pobić się nie da.

Dlatego ja bardziej wierzę w pracę niż w wewnętrzne napięcie. Jest to wiara tylko mnie dotycząca, z braku czegoś lepszego wierzę, że inni mogą mieć taką skalę napięcia, taki ładunek, że są w innej niż ja, być może, a z mojego punktu widzenia na pewno, w lepszej sytuacji. A praca to już założenie zawierające w sobie czynnik kontroli, kierowania. Zresztą, tutaj wchodzimy już na teren tak niepewny, że wolę się wycofać, żeby nie nabredzić.

Tak, dotknął Pan sprawy bardzo dla mnie istotnej. Dotychczas uważałem się raczej za rzemieślnika, produkowałem utwory, jak stolarz produkuje stoły, mogłem tygodniowo dwa, a jak się przysadziłem, to i cztery (w złotym okresie mojej ekspansji, w latach 1955–1957[20], kiedy zarówno ja, jak i sytuacja przypominały dziewiczy ląd Ameryki Północnej, jaki rozciągał się przed zachwyconymi oczami pierwszych odkrywców, a potem pierwszych przemysłowców; tam podobno, na północy, ruda żelaza leżała na wielkich obszarach tuż pod powierzchnią, wystarczyła łopata, tylko brać i przetapiać; gdzie te czasy, teraz wiercić muszę głębokie sztolnie, a i to bez gwarancji). Poza tym literatura była dla mnie jedyną możliwością wyjścia z anonimowości, z mojego środowiska, dobraniem sobie mocniejszej karty niż te, którymi los mnie obdzielił na początku. A jeżeli moje utwory z tego okresu sprawiają wrażenie niewykonanego, obrobionego przedmiotu, to być może zasługa mojej roboty. Ale pozostaje pytanie: czy pisałbym, gdybym urodził się inaczej, tutaj, po tej stronie, w dogadzających mi warunkach, czy przypadkiem nie mógłbym żyć bez pisania, czy nie znalazłbym w samym życiu dosyć zajęcia, a przede wszystkim przyjemności, które tak bardzo lubię? Po tamtej stronie mało jest przyjemności, a te, które są, są tak tandetne, tak parszywe w gatunku, że przy jakich takich wymaganiach nie można ich przyjąć. (Jako przyjemności rozumiem nie tylko konkretne rozrywki, ale i podróże, kulturę materialną, zagłębianie się w rozmaitych sferach życia konsumpcyjnego, lekturę, kontakty i tym podobne). Co do tego wcale nie jestem pewny.

Być może powinno być tak, jak jest. Pocieszam się, że jeżeli Tomasz Mann stworzył postać poety, to nie była mu ona obca w nim samym. Być może moment zetknięcia osobowości z obróbką, żywiołu z pracą – jest istotny, i fakt, że tak dobrze go wyczuwam, że nie mam złudzeń co do żywiołu czystego, jest pozytywny dla mnie. Pozytywny, ale męczący, jak każdy brak złudzeń.

Łączę serdeczne pozdrowienia i podziękowania za nasze spotkanie, mam nadzieję nie ostatnie. Obecnie zamierzam osiąść we Włoszech jeszcze przez czas jakiś.

Pański

Sł. Mrożek

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Spis ilustracji

s. 18, 19: Sławomir Mrożek, rysunki, Archiwum Sławomira Mrożka / Fundacja im. Jana Michalskiego.

Przypisy

[1] Józef Czapski należał do współzałożycieli i filarów miesięcznika „Kultura” – wydawanego w latach 1947–2000, najpierw w Rzymie, a następnie w Paryżu – którego redaktorem był Jerzy Giedroyc. Siedzibę „Kultury” od 1954 stanowił dom w podparyskim Maisons-Laffitte, gdzie Czapski i jego siostra Maria Czapska zajmowali pokoje na tak zwanym pięterku.

[2] Pierwszy list Czapskiego do Mrożka się nie zachował. Poznali się zapewne w styczniu 1958, kiedy Mrożek wraz z Wisławą Szymborską, Janem Józefem Szczepańskim i Tadeuszem Nowakiem przebywali na stypendium w Paryżu i udali się do Maisons-Laffitte na spotkanie z Giedroyciem i jego współpracownikami. Mrożek już w Krakowie czytywał „Kulturę” i wydawane przez Giedroycia książki, m.in. Trans-Atlantyk Witolda Gombrowicza. O wizycie w Maisons-Laffitte wspomina w autobiografii Baltazar (Warszawa 2006).

[3] Z twórczością Stefana Żeromskiego Czapski zapoznał się we wczesnej młodości, w późniejszych latach przyznawał, że dzieła Żeromskiego były dla niego i jego siostry Marii objawieniem i wzbudziły w nim „ból społeczny”. Z Żeromskim spotkał się pierwszy raz w 1921 w Gdyni, gdzie wówczas przebywał autor Ludzi bezdomnych, o czym Czapski wspomina w dzienniku (Wyrwane strony, Warszawa 2010). Później widywał się z nim w Warszawie.

[4] W 1943 władze niemieckie nakazały rodzinie trzynastoletniego Mrożka opuścić mieszkanie przy ulicy Kieleckiej w Krakowie i przeprowadzić się do kamienicy na terenie zlikwidowanego getta na krakowskim Podgórzu. Na strychu owej kamienicy Mrożek odnalazł przedwojenną fotografię nieznanego mu Żyda w mundurze żołnierza Wojska Polskiego, o czym wspomina w Baltazarze (dz. cyt.).

[5] Piotr Rawicz (1919–1982) – pisarz, poeta i krytyk literacki, był więziony w obozie Auschwitz-Birkenau. W 1947 wyjechał z Krakowa i zamieszkał w Paryżu, gdzie współpracował z pismem „Le Monde”. Zasłynął autobiograficzną opowieścią Le sang du ciel (Paris 1961), w której opisał swoje doświadczenia obozowe. Jej polskie tłumaczenie Krew nieba ukazało się w Krakowie w 2003 (przeł. A. Socha). Czapski i Rawicz poznali się prawdopodobnie w 1948 lub w 1949; po samobójczej śmierci Rawicza Czapski poświęcił mu wspomnienie Pozgonne – zbyt osobiste („Kultura” 1982, nr 7–8, przedruk w: tegoż, Rozproszone. Teksty z lat 1925–1988, Warszawa 2005). Mrożek zaprzyjaźnił się z Rawiczem podczas swojego drugiego pobytu w Paryżu, w 1959, o czym pisze w Baltazarze (dz. cyt.).

[6] dans la direction de l’histoire (franc.) – tu: w nurcie historii

[7] lendemains qui chantent (franc.) – świetlana przyszłość

[8] Niedokładny cytat z Pamiętnika Brzozowskiego: „Skąd wrosło w te wszystkie umysły przekonanie, że życie powinno być przyjemne” (S. Brzozowski, Pamiętnik, Lwów–Warszawa 1913, reprint: Kraków–Wrocław 1985, s. 144).

[9] Stanisław Brzozowski (1878–1911) – pisarz, filozof i krytyk literacki. Jego pisma, szczególnie Legenda Młodej Polski. Studia o strukturze duszy kulturalnej, wywarły wielki wpływ na Czapskiego, który Legendę Młodej Polski poznał w 1919, a w 1920 odkrył Pamiętnik. W artykule O towarzystwo imienia Stanisława Brzozowskiego („Wiadomości Literackie” 1928, nr 236) wzywał do wydania dzieł, korespondencji, rękopisów tego myśliciela. O autorze Legendy Młodej Polski pisał też m.in. w eseju O Brzozowskim („Kultura” 1963, nr 1–2, przedruk w: tegoż, Patrząc, Kraków 1983).

[10] W 1923 Czapski i jego przyjaciele z krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, studenci Józefa Pankiewicza, założyli Komitet Paryski, którego celem było zebranie funduszy na ich dalsze studia w Paryżu, gdzie przybyli we IX 1924. Do grupy tej oprócz Czapskiego zaliczali się m.in. Jan Cybis, Artur Nacht-Samborski, Hanna Rudzka-Cybisowa i Zygmunt Waliszewski. Od skrótu „K.P.” nazywano ich kapistami. W swoich pracach, inspirowanych twórczością Paula Cézanne’a i Pierre’a Bonnarda, koncentrowali się na zagadnieniach czysto malarskich, stając się w Polsce głównymi przedstawicielami koloryzmu. Czapski spędził we Francji lata 1924–1931. O Komitecie i swoim w nim udziale pisał m.in. w szkicu Tło polskie i paryskie w tomie Oko (Paryż 1960, przedruk w: tegoż, Patrząc, dz. cyt.).

[11] Chil Aronson, pseud. Franciszek Biedart (1898–1966) – polski krytyk sztuki i felietonista, współpracował m.in. z prezentującym twórczość kapistów „Głosem Plastyków”, do którego pisywał również Czapski. Prowadził paryską galerię Éditions Bonaparte, gdzie w 1929 zorganizował wystawę „Art polonais moderne”, a także wydał książkę pod tym samym tytułem, przedstawiając w niej czterdziestu trzech współczesnych mu artystów polskich, m.in. Xawerego Dunikowskiego, Rafała Malczewskiego, Louisa Marcoussisa, Zygmunta Menkesa, Andrzeja i Zbigniewa Pronaszków, Zofię Stryjeńską i Augusta Zamoyskiego.

[12] vier und vierzig (niem.) – aluzja do Mickiewiczowskiego „czterdzieści i cztery” z Dziadów, części III

[13] André Malraux (1901–1976) – pisarz i eseista francuski, autor m.in. wydanej w 1933 powieści Dola człowiecza. Podczas drugiej wojny światowej działał we francuskim ruchu oporu, w latach 1945–1946 był ministrem informacji w rządzie generała Charles’a de Gaulle’a, w latach 1959–1969 sprawował funkcję ministra kultury. Wspierał paryską „Kulturę”. Czapski poznał go w Paryżu, tuż po wydaniu Doli człowieczej, później zaś poświęcił mu wspomnienie Malraux („Kultura” 1977, nr 1, przedruk w: tegoż, Tumult i widma, Paryż 1981; pierwsze wydanie krajowe ukazało się w niewymienionej z nazwy podziemnej oficynie w 1985).

[14] Pomyłka Czapskiego – Malraux przebywał w Moskwie w VIII 1934, jako gość Kongresu Pisarzy Radzieckich, którego uczestnikami byli także m.in. Elsa Triolet, Louis Aragon, Klaus Mann i André Gide.

[15] avec un enfant écrabouillé (franc.) – ze zmiażdżonym dzieckiem

[16] Maria Obremba-Mrożek (1927–1969) – malarka i graficzka, pierwsza żona Mrożka, za którego wyszła w 1959. Brała udział m.in. w słynnej wystawie młodej plastyki w warszawskim Arsenale w 1955.

[17] Prawdopodobnie mowa o trzytygodniowym pobycie Mrożka w Paryżu związanym z pierwszym francuskim wydaniem jego opowiadań z tomu Słoń (L’Éléphant, przeł. A. Posner, il. D. Mróz, Paris 1964). W tym samym roku otrzymał w Paryżu Prix de l’Humour Noir za opowiadania z tego zbioru.

[18] W 1963 Mrożek wyjechał do Włoch i zamieszkał w Chiavari pod Genuą. W 1968 osiedlił się w Paryżu.

[19] T. Mann, Królewska Wysokość, przeł. W. Hulewicz, Warszawa 1957. Mrożek nawiązuje tu do rozdziału Wysokie powołanie, w którym przed obliczem księcia Klaudiusza Henryka, głównego bohatera powieści, staje poeta Axel Martini i opowiada mu o swoim witalnym przyjacielu Weberze.

[20] W tym okresie Mrożek wydał m.in. powieść Maleńkie lato (Kraków 1956), w krakowskim „Dzienniku Polskim” i „Życiu Literackim” redagował rubrykę satyryczną „Postępowiec” (teksty zebrane później w tomie Postępowiec, Warszawa 1960) oraz opublikował zbiór opowiadań Słoń (Kraków 1957).