Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Od autorki

Motto

01 ZBLIŻENIE

to tylko odbitka, nie ma się czego bać

kobieta, której nie widać

02 NAŚWIETLANIE

zanim utoniemy w albumach, będzie rzeka

skąd ten blask?

śnieg, fatum albo koincydencja

słodycz w skorupach czasu

światło rozpala wyobraźnię

klisza idzie w ruch

przymiarki do kadrowania metropolii

zwodniczy rozbłysk albo uległość

ciemność za wcześnie nabiera kształtu

miasto, materia sztuki

ciemnienie uczuć

03 MIGAWKI

burza po bliskości

arcyksiążę i trupy

czas szukania motywu

światło wyzwala nowe początki

bycie inną, czyli samotność

wyobraźnia idzie w pył

przesuwanie granic

04 CZUŁOŚĆ

obejmując własny cień

kto lubi, ten strzela

samotność dobrze wychodzi na zdjęciu

szczęście po raz drugi albo po raz pierwszy

ciało dźwignie wszystko

05 EKSPOZYCJA

hrabina odpala perpetuum mobile

Królowa Lodu ciągnie na bagna

żadne albo-albo, niech będzie cały kraj

nie wystarczy być samotnym, trzeba jeszcze wiedzieć jak

06 GŁĘBIA

koincydencja albo zmierzch falbany

mózg Piranesiego i twoje oczy

kąpiel w gazie, mundurek z zielonej wełny

kobieta mobilna jedzie na krajowych błonach

07 POWIĘKSZENIE

miasto postrzega, porusza, rozbłyskuje

flesze obrazożercy albo podglądacza

nadwiślański sen prezydenta

watykański suweren zaprasza na kawkę

08 BŁYSK

dyskretny urok smrodu

miasto wczorajsze, miasto jutrzejsze

pstrykam nowocześnie, będę jeszcze szybsza

może nie czochra, ale portretuje

09 NEGATYWY

uwaga, uwaga, nadchodzi...

wszyscy razem, ale dokąd?

gruzy tam, gdzie miały być parki

brak mi ducha, jak mówią Francuzi

wojna to stan naturalny

to tylko widmo, to nie szkielet

10 PRZESŁONY

miasto, którego miało nie być

złote zęby w Krynolinie

utracone kadry, znikające domy

sypki obiekt pożądania

proszę widzieć, a nie wiedzieć

miasto oskarża, miasto idzie w górę

jestem kierowniczką i szalenie mnie to bawi

11 ODBITKI

piękno konwulsyjne będzie wybuchowo-stabilne

pochwała miłości w wersji solo

agawy nie zdradzają swojej tajemnicy

jak szybko maluje pani róże?

zbierać fotografie, czyli ocalać świat

12 FLESZE

prochy pamięci

Podziękowania

Źródła cytatów

Bibliografia

Źródła ilustracji

Opieka redakcyjna: PIOTR TOMZA

Redakcja: ANNA RUDNICKA

Korekta: ANNA DOBOSZ, BIANKA DZIADKIEWICZ, AGNIESZKA MAŃKO

Opracowanie graficzne: ROBERT KLEEMANN

Zdjęcie na okładce: Gabriella Chomętowska na plaży. Argentyna 1956. Fot. Zofia Chomętowska, © Chomętowscy / Fundacja Archeologia Fotografii

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Ula Ryciak
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2023

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07839-6

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

.

Polesie 1938.

.

zanim utoniemy w albumach, będzie rzeka   ›››

Szafliki, cebry, balie, kadzie, gąsiory, dzieże, gary, tłuczki, warząchwie z drewna i nie tylko, garnuszki, łubianki, szczotki, miotły, zgrzebła, nici, sznury, rzemyki, kosze z wikliny, stołki, etażerki, świece, mydła, perliczki, gęsi, indyki, ryby, ledwo co wyłowione, kozy na sznurkach, wieprzki w klatkach, a ludzi co niemiara.

Targ nad brzegiem Piny.

Międzywojnie.

Nawoływania kupców opadają na stosy towarów jak smugi na barwną paletę krajobrazu. To wszystko, bez czego człowiek przywiązany do życia blisko ziemi nie umie się obejść, co popycha do zaspokajania codziennych potrzeb albo odświętnych zachcianek, piętrzy się, plącze, skleja, o zachodzie słońca cichnie i znika.

Mami nie tyle gwar, co rytm. Kompozycje z sylwetek. Mężczyźni prężą się na tle kopców siana. Sprzedawcy wygięci to w górę, to w dół schylają się nad czółnami po przywiezione na handel towary. Podnoszą je z wprawą, obracają na różne strony, odkładają. Ręce i głowy zestrojone w ruchu tworzą choreografię. Utrwalone na zdjęciu, ożywają pod siłą spojrzenia.

Starannie wybierasz kadry, jakby obiektyw rozładowywał wrodzoną niecierpliwość. Wsiąkasz na długie godziny, by uchwycić stany przejściowe, wywołać wrażenie ruchu. Na przekór właściwościom zdjęcia, temu, co statyczne. Ciało, jak w transie, płynnie szuka pozycji. Te mikrogesty, minidrgania, małe przesunięcia aparatu, w górę, w bok. Wspięcie na piętach i horyzont opada, człowiek rośnie. Ręka podtrzymuje światło. Druga rozsuwa cienie. Taniec z niewidzialnym lustrem. Mrużenie oka i zawieszenie dłoni przypominają „prastary gest paleolitycznego myśliwego skradającego się w tundrze”[3], który w osobie fotografującej dostrzeże filozof i badacz fotografii Vilém Flusser.

W Pińsku zawsze niby to samo, ale od nowa. Gama zmieniających się świateł przeobraża tonację miejsc. Panoramę miasta najlepiej widać z dzwonnicy kościoła Franciszkanów. Za to na targu dużo więcej życia. Pejzaż podobny jak ten w pobliżu domu, ale tłoczniej. Gra w bliskość i dal robi się ciekawsza, odległości determinują oko.

Kobiety prężą się dostojnie na tle wody w płóciennych marszczonych spódnicach. Mężatki w kimbałkach na głowie, niezamężne w chustkach, spod których wystaje warkocz. Chwytają za wiosła, same wykręcają czółna na wirach, omijają mielizny. Przyjezdni nie mogą się nadziwić wprawie, z jaką tutejsza ludność wiosłuje.

Dla nas, Poleszuków, stać na dnie czajki i posuwać się naprzód to to samo, co dla zwykłego śmiertelnika przebierać nogami[4].

Dobrosławka 1936.

Odpowiadasz.

Nie wiadomo, czy z nonszalancją, czy z dumą. Za każdym razem brzmi to pewnie trochę inaczej. Może pobrzmiewa w tym nuta słodkiego triumfu, który czuje ktoś, kto łączy swobodę płynięcia zarówno z nurtem, jak i pod prąd z siłą charakteru. Zwłaszcza u kobiet. Nauczonych samodzielności, po fali emigracji za ocean zastępów mężczyzn, dla których brakowało ziemi. Zżytych przy wspólnych śpiewach podczas trzepania włókien trepałem i tkania z lnu i konopi w jesienno-zimowe wieczory. Przy cumowaniu czółen u bagnistych brzegów.

Serce poleskiej równiny długie i szerokie na ponad dwieście tysięcy hektarów całe stoi na wodzie. Niedaleko stąd, na południe i wschód od Pińska, zbiegają się Pina, Prypeć, Jasiołda i liczne wstążki odchodzących od nich strumieni. Rozlewiska, podmokłe łąki – miejscowi nazywają je Morzem Pińskim.

Latem i wczesną jesienią nurty są łaskawsze dla ludzi, trzymają się swoich wyżłobionych tras, a bagna podsychają. Wiosną rzeki wylewają, tworząc grząski akwen. Drogi zapadają się w błotniste muły, a brzegi wód otoczone przez trzciny i szuwary stają się dostępne jedynie lokalnym rybakom i ich łodziom.

Dla przyjezdnych to udręka albo zapora nie do pokonania. Dla tych, którzy tu się urodzili, a z czasem zamienią się w obieżyświatów, impuls dla wyobraźni.

„Dawno, dawno temu, w porze roztopów, widziałem stamtąd morze bez granic, sięgające po horyzont. Dopiero później dowiedziałem się, że Pina wpada do Jasiołdy, ta do Prypeci, Prypeć do Dniepru, Dniepr płynie zaś do Morza Czarnego. Gdy w Pińsku wsiądzie się na łódkę, można dotrzeć na koniec świata”[5]. Napisze Ryszard Kapuściński.

Wspomnień młodszego o trzydzieści lat pisarza, którego czytelnicy łączą z Polesiem i z Piną, nie zdążysz przeczytać. Wyruszysz w świat znad tej samej rzeki co on, tyle że dużo wcześniej. Choć nie ta rzeka i nie ten pejzaż, lecz utrwalone dużo później kadry wojennych ruin mocniej odcisną się w zbiorowej pamięci, to właśnie Polesie rozbudzi przyjemność kadrowania rzeczywistości.

Pływając od najmłodszych lat po miejscowych grzęzawiskach jedną z wielu podobnych do siebie czajek, nasiąkasz krajobrazem bagiennych lasów. Ich intensywność, jak obietnica ciągłości doznań, otwiera przestrzeń dla wyobraźni. Szybują tu cietrzewie, głuszce, lazurowe sikory, czarne bociany. Na polanach natykasz się czasem na roje pszczół, zawracają do drewnianych barci wydłubanych wysoko w pniach drzew, by nie dosięgła ich łapa zwierza, okadzonych wrzosem.

Obserwujesz zmieniający się rytm przyrody. Wyławiasz z mgły, rzadziej z dymu tlącego się nad słomianym dachem kurnej chaty, bujną roślinność. Albo kontury samotnych chutorów, rozstrzelone przysiółki, na tyle odległe, że człowiek żyjący w symbiozie z ziemią staje się na ich tle migotliwą plamą.

Bez imienia, bez historii.

Gdzieniegdzie wystaje z wody żeremie bobrów, zmęczony rechotem samiec myli samicę składającą skrzek z kawałkiem odgryzionej kory. W plątaninie topielisk, między gąszczami smukłych i brodatych oczeretów, uczysz się łowić cienie. Mierzyć ich długość. Odróżniać, gdzie północ, gdzie południe. Na czym warto zatrzymać spojrzenie.

.

skąd ten blask?   ›››

Nie nadążysz. Wnoszą kufry, walizki obite skórą i pstryk, już znoszą za chwilę przed dom. Witają się wylewnie, ukłon i ukłon, całuję rączki madame, voilà, dygnięcie, a zaraz potem uściski na pożegnanie. Zmieniają się twarze, ale natężenie głosów płynie i płynie. Harmider, okrzyki, śmiechy, szczebioty, nawoływania. Schody przed gankiem są dość szerokie. Mogłoby się rozsiąść naraz ze dwadzieścia osób. A zdarza się i więcej.

Eleganccy panowie w garniturach pod krawatem, z butami w szpic. Panie w jasnych zwiewnych sukienkach tuż za kolano, z nogą stylowo przerzuconą przez nogę – w czółenkach na niewysokich koturnach, brązowych jak łyk herbaty, zapinanych na paski – niektóre to w przód, to w tył bujają się w rytm muzyki płynącej z gramofonu rozstawionego pod filarem.

Wiosną, latem aż do wczesnej jesieni w osiemnastowiecznym dworze – drewniany, przestronny, o dwóch kondygnacjach, robi wrażenie – drzwi wciąż skrzypią. Poranki i zmierzchy robią się dłuższe, pomieszczą każdego. Goście zjeżdżają z różnych stron, o różnych porach dnia. Sąsiedzi, bywalcy dworskich rozrywek, krewni...

Nie zliczysz.

Kuzynka pradziadka Konstantego Radziwiłła, pogodna, ale nieprzewidywalna Izabelka, zwana Balalą, w okularach na nosie – po wojnie zostanie redaktorką w PIW-ie – teraz robi miny albo zadaje szyku z książką. Chudziutki Bodzio z Druckich-Lubeckich, jak go nie kochać? Przebija gości fantazją swojej konfekcji, przebrany niczym na występy, za każdym razem inaczej, to w suknie, to w pumpy. Zanim przez Anglię z żoną Teresą Sapieżanką przeniesie się na farmę do Rodezji, robi za duszę porochońskiego towarzystwa. Tadeusz Malicki, w kapeluszu, z papierosem w dłoni, póki miłość do gór nie porwie go do Zakopanego, przyjeżdża ze sztalugami i nie poddaje się nawet komarom. Maria Łubieńska, zwana Rybką, elegancka i dostojna, z rakietą tenisową czy bez, z majątku Wielka Głusza ma niedaleko. Zjeżdżają nawet goście ze stolicy.

Autem trudniej w porze roztopów i ulew, można ugrzęznąć na bagnistych jarach (niby nie takie głębokie, a jednak robią się miękkie). Ale koleją z Pińska zawsze wygodnie. To tylko chwila, trzydzieści kilometrów, tyle że od stacji trzeba jeszcze przejechać powozem przez całą wieś. Wytrząść się trochę, bo dyle sosnowe wyłożone wzdłuż grobli uginają się pod ciężarem kół.

Plac postojowy dla wozów. Zamość 1936.

Przy niedzieli milej, wodami niesie się pogłos prawosławnej psalmodii. Drewniana cerkiew pokryta dranicą, ocieniona drzewami, rozmywa się w pejzażu, jakby była wrośnięta w tę wielokulturową ziemię, gdzie prawosławni, żydzi i katolicy przemieszali własne korzenie. Trzymają wspólną przestrzeń dla swoich pieśni, których echo zaciera granice języków, brzmienie słów.

Rybitwy czasem gwałtownie kończą żer, wzbijają się w sine niebo. Może poczuły tętent zbliżających się zwierząt? Chłopi, brodząc po kolana w wodzie, zganiają krowy z bagiennych pastwisk. Zmierzch rozmazuje drogę w kierunku dworu.

Tak jak istnieją miasta, które mają słabość do rzek, tak na Polesiu są wsie, które leżą w stosunku do rzek na tyle dogodnie, by dało się do nich dojechać nawet w porze przedwiośnia. Porochońsk, największy z rodowych majątków rodziców, ciągnie się na ponad dwudziestu kilometrach kwadratowych. Ma tę przewagę nad innymi włościami rodziny, że można tu dotrzeć o każdej porze roku, niezależnie od aury.

Miastowi twierdzą, że nazwa Porochońsk pochodzi od parochy, czyli prochu, a ty zaprzeczasz.

Parocha to od proboszcza. Powtarzasz.

Trudno powiedzieć, skąd ta teoria, ale będziesz konsekwentnie jej się trzymać przez długie lata.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Źródła cytatów    ›››

Vilém Flusser, Ku filozofii fotografii, przeł. J. Maniecki, wstępem opatrzył P. Zawojski, Warszawa 2015 – [3].

Zofia Chomętowska. Albumy fotografki. Entuzjastka (1912–1935), wyb. zdjęć i teksty K. Puchała-Rojek, Warszawa 2016 – [4].

Z Pińska na koniec świata. Z Ryszardem Kapuścińskim rozmawia Bartosz Marzec, „Rzeczpospolita” [dodatek „Plus Minus”], nr 297, 18 grudnia 2004 – [5].