Opieka redakcyjna: ANDRZEJ STAŃCZYK

Współpraca redakcyjna: NATALIA DEPTAŁA

Redakcja: JAN STRZAŁKA

Korekta: JOLANTA STAL, JUSTYNA TECHMAŃSKA, KRYSTYNA ZALESKA

Projekt okładki, opracowanie graficzne: MAREK PAWŁOWSKI

Na okładce wykorzystano fotografie autorów pochodzące z archiwów rodzinnych

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Listy Stanisława Lema © by Tomasz Lem
Listy Ursuli K. Le Guin © 1972 – 1984 by Ursula K. Le Guin
The moral rights of the Author have been asserted
Published with arrangement with Macadamia Literary Agency and Ginger Clark Literary, LLC

Przedmowa Ursuli K. Le Guin do Solaris Stanisława Lema
© 2002 by Ursula K. Le Guin. First appeared in Solaris by Stanislaw Lem, published by Hayne Verlag in 2002. Then appeared in Words Are My Matter by Ursula K. Le Guin, published by Small Beer Press in 2016.

Posłowie Stanisława Lema do Czarnoksiężnika z Archipelagu Ursuli K. Le Guin © by Tomasz Lem

© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2024
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2024
LEM® jest chronionym znakiem towarowym

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07914-0

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

PORTLAND[1], 12 LUTEGO 1972

Szanowny Panie,

ogromnie zaciekawiły mnie Pańskie uwagi na temat Lewej ręki ciemności w piśmie „Commentary”[2] Bruce’a Gillespiego[3]. Wysłałam im odpowiedź[4], bo uważam, że myli się Pan w pewnych kwestiach – i ma rację w innych! Zarazem pomyślałam, że to niedorzeczne, abym z Oregonu nawiązywała z Panem kontakt w Polsce – poprzez Australię. Daniel Say[5] (z Kanady!) przysłał mi fotokopię Pańskich odpowiedzi na jego „kwestionariusz”[6], bo wie, że interesuję się Pańską twórczością, a ja namówiłam go, aby do Pana napisał (mnie zabrakło odwagi). Jednak lektura Pańskiego listu sprawiła mi taką przyjemność, że nie mogę Panu nie podziękować. Wgląd w Pański sposób pisania (sto niezdolnych do życia „książkowych embrionów” – piekło i potępienie) doprowadził mnie niemal do łez – to okropne, ale zarazem pokrzepiające, że istnieje jeszcze ktoś, kto żyje w ten sposób. Pańską wydajność (w sensie energii utraconej u źródła) szacuję na około 25% – moja jest mniejsza. Nie sprawdziłaby się w elektrowni czy układzie napędowym, nawet w przypadku reaktora beletrystycznego jest zbyt niska. Podejrzewam, że ma to swoją przyczynę, choć dotąd nie udało się jej wyjaśnić.

To, co pisze Pan o swoich oczekiwaniach wobec SF, o zawodach i rozczarowaniach, Pańskie uwagi na temat prób „zdefiniowania” science fiction oraz przeciwstawienie Mistyfikacji Szmirze – to wszystko są refleksje, których nie potrafiłam jasno sformułować, ale rozpoznaję je (z radością) jako wyraz przeczuć leżących u podstaw moich mniej lub bardziej dogmatycznych przekonań, które od lat motywują mnie do pisania. (Mógłby Pan spytać: dlaczego nie sformułowałam ich na własny użytek? Próbowałam, ale tutaj mój współczynnik efektywności spada do około 0,01%).

Z Pańskich dzieł mogłam przeczytać tylko Solaris oraz teksty, które przedrukował Darko Suvin[7], toteż z niecierpliwością czekam na zapowiedziane przekłady. Tymczasem dzięki Niemcom, Australijczykom i Kanadyjczykom przeczytałam nieco Pańskiej krytyki SF i poczułam się, jakbym na bezludnej pustyni ujrzała nagle ludzką twarz.

Przyznaję, że lubię niektóre rodzaje szmiry, ale się do niej nie ograniczam. A jeśli chodzi o podgatunki science fiction, czy też „zastosowania” beletrystyki, których poszukuję: jest Borges[8] w Argentynie, Philip K. Dick[9] tutaj oraz Pan w Polsce. Czy ktoś jeszcze? Mnóstwo piachu. Nie żyjemy w tej samej części pustyni i wątpię, aby nasze wielbłądy podążały w podobnym kierunku, ale to nie ma znaczenia. Pozdrawiam wybitniejszego wędrowca.

Szczerze oddana

Ursula K. Le Guin

PS Jeśli książki lub czasopisma docierają do Polski z poślizgiem lub trudno zdobyć wyczerpane tytuły, chętnie spróbuję je odszukać i Panu przesłać – mamy tutaj świetne antykwariaty, pierwszorzędne książki z drugiej ręki!

.

KRAKÓW, 25 LUTEGO 1972

Szanowna Pani,

cieszę się, że napisała Pani do mnie bezpośrednio, a nie poprzez Australię, oraz że moje odpowiedzi na pytania pana Saya uważa Pani za sensowne[10]. Główną przeszkodę stanowiła kwestia językowa. Sławomir Mrożek[11], jeden z naszych najlepszych pisarzy (żyje teraz na emigracji w Paryżu), napisał znakomitą, perfidnie złośliwą satyrę o młodym Polaku, który wyjechał na Zachód[12]. Przeżywa tam „miłość od pierwszego wejrzenia” do gwiazdy filmowej i aby uchodzić za elokwentnego, zaczyna władać angielskim – samym aktem woli. Ten zabawny paradoks w pewnym sensie się urzeczywistnił, kiedy odpowiadałem na ankietę pana Saya i ze zdumieniem przekonałem się, że metoda ta nie jest tak szalona, jak można by sądzić.

Nie wydaje mi się, aby – jeśli mogę się tak wyrazić – nasz niski współczynnik wydajności był czymś, co wymaga żmudnych wyjaśnień jako zjawisko wyjątkowe. Pisarz w pojedynkę robi to, czego w normalnych okolicznościach dokonują całe pokolenia, bo jego powinnością jest tworzenie tego, co nowe i oryginalne. Proszę zauważyć, jak wielu pokoleniom Majów NIE udało się wynaleźć koła, jak zahamowana została wynalazczość Herona, skoro jego koncepcja turbiny parowej doczekała się realizacji dopiero tysiące lat później[13]. Lecz oczywiście jest to istotne tylko wtedy, gdy człowiek (pisząc man, mam na myśli gatunek homo sapiens, nie tylko mężczyzn) odczuwa imperatyw kategoryczny, aby zmaksymalizować oryginalność swego pisarstwa. W procesie twórczym dochodzi do połączenia dwóch elementów, podobnie jak w procesie ewolucji: do powstania pierwotnej różnorodności i do jej selekcji. Zaś jeśli wobec tego „materiału wyjściowego” zastosować wysokie standardy, wówczas wynik ostateczny, sukces mierzony w procentach, siłą rzeczy musi być niewielki. Nie tylko kiepscy pisarze potrafią kiepsko pisać – ja też to potrafię, bez żadnego wysiłku. Rzecz w tym, że nie jestem zainteresowany taką „produkcją”.

Świat nie jest aż taki wspaniały, jak można by sądzić. W ostatnim rozdziale Fantastyki i futurologii sięgnąłem po pewien wzorzec rozumowania zaczerpnięty z dzieła Pani ojca[14] (na temat wzrostu kulturowego), „częściowo zmatematyzowany” przez E. Hutchinsona[15] w „American Scientist” (bodajże w roku 1946 lub 1947)[16]. Zrobiłem to, aby wyjaśnić, dlaczego SF nie przeszła przez stadia rozwojowe typowe dla znaczących zjawisk kulturowych. Krzywa ta (Verhulsta-Pearla)[17], dobrze znana z dynamiki populacyjnej, w początkowej fazie wznosi się powoli, potem wykładniczo, a w ostatniej fazie spłaszcza z powodu nasycenia. SF zaczęła się wznosić wedle tej krzywej tylko numerycznie; jako uczeń Pani ojca dostrzegłem, jak to ogólne prawo można zastosować do SF: zjawisko „specjacji”[18] w początkowym stadium powinno mieć jak najdłużej charakter otwarty, to znaczy zasymilować tyle różnorodnych treści, ile tylko możliwe w danym wypadku. „Repozytoria” pełne pierwotnych, elementarnych składników, z których tworzą się nowe formy powstającego dopiero „gatunku literackiego”, gwarantują jego długi i RZECZYWISTY rozwój (i TYM właśnie jest zjawisko rozwoju kulturowego). Jeśli zamkną się one, zanim zbiór elementarnych koncepcji i reguł syntaktycznych osiągnie tę samą moc co zbiór, który znajdujemy na podstawowym poziomie mowy ludzkiej czy też zmienności genetycznej, nieuchronnym skutkiem będzie rozwój PORONNY. W chwili narodzin SF nie wchłonęła ani „prawdziwej nauki”, ani cech dojrzałej literatury. W obu przypadkach pojawiły się jedynie ich zapożyczone, uproszczone SUBSTYTUTY – i nic więcej. Ponieważ różnorodność w obrębie paradygmatu pozostała niewielka i uboga, jej brak pod względem syntaktycznym, strukturalnym (fabuła, akcja itd.) skazał SF jako gatunek na porażkę. Nawet Shakespeare nie pojawił się znikąd; jego epoka to wzrost wykładniczy dramatu elżbietańskiego – miał sporo szczęścia! My jesteśmy w gorszej sytuacji.

Proszę wybaczyć mi ten „wykład”. Rzecz jasna jest w tym coś komicznego, że opowiadam Pani, co Kroeber napisał w Configurations of Culture Growth![19] Praca ta zresztą dotyczyła tych wzorców rozwoju, które się powiodły. My natomiast, patrząc na SF, na naszą dziedzinę, widzimy żałosną karykaturę, tzn. będziemy opisywać jej prawidła językiem patologii kulturowej.

Co do moich książek: no cóż, miałem już wydawcę w Stanach Zjednoczonych, małą oficynę Herder and Herder. Herder najpierw kupił zbiór moich książek, a w trakcie przygotowywania tłumaczeń i moich sporów z tłumaczami itd. sprzedał interes firmie McGraw Hill. Ta idiotyczna sytuacja sporo komplikuje, bo mnóstwo rzeczy trzeba robić od początku. Jeśli nie doświadczyła Pani, jak książki Pani autorstwa mogą zostać wykoślawione i przeinaczone przez sumiennego, ale ograniczonego tłumacza, myślącego mechanicznie, mogę Pani tylko pozazdrościć. To kolejne „piekło i potępienie”.

A zatem lubi pani szmirę? Ale to nie pojęcie – to istna otchłań. Czym Pani zdaniem jest szmira – i gdzie jej NIE znajdziemy? Nawet jeśli ograniczymy się wyłącznie do wielkich pisarzy? Wells[20] napisał jej sporo, Verne[21] oczywiście też oraz – si parva licet componere magnis[22] – i ja tutaj nagrzeszyłem. Twórczość Dumasa[23] uważam za szmirę, ale wysoce zajmującą. Natomiast zastanawiają mnie czytelnicy, którzy lubią nudną szmirę. Dlaczego czytają Diunę[24] zamiast Siedmiu filarów mądrości Lawrence’a[25]? Diuna to uproszczone, dziewiętnastowieczne arabsko-tureckie paradygmaty z drugiej ręki, a Lawrence przynajmniej oparł się na własnych doświadczeniach. Czy lubią świat ukazany w sposób prosty i jasny? Forster[26] w swojej książce o powieści twierdzi, że literatura UPRASZCZA świat, żeby stał się dla nas do zniesienia. To rzecz jasna prawda, ale w jakiej mierze świat wymaga uproszczenia – oto jest pytanie. Co rano opowiadam synowi[27] (4 lata) bajki i niechcący przeszarżowałem, bo to, co dla mnie było niewinnym uproszczeniem, okazało się dla niego budzącym lęk wielowymiarowym dramatem. Teraz muszę się pilnować i nie wspominam już o żelaznych istotach o sercach nakręcanych, bo wprawdzie słuchał mych improwizowanych baśni z zapartym tchem, ale następnego dnia poprosił, żebym do nich nie wracał (nie wiedział, co go tak przeraziło w mojej historii).

Dziękuję Pani za list i zaoferowaną pomoc. Jeśli zajdzie taka potrzeba, poproszę Panią o książki.

Lewa ręka ciemności: dziękowałem już Pani za tę książkę publicznie, więc nie powinienem się powtarzać. Krytycyzm? A czy sądzi Pani, że wysoko cenię własne książki? To po prostu kwestia tego, gdzie umieszcza się punkt zero we własnym systemie współrzędnych aksjologicznych. Nawet w przypadku świata stworzonego przez Boga umieszczam ten punkt dosyć wysoko.

Mam ostatnią prośbę: znam tylko jedną Pani powieść. Czy mógłbym prosić o inne książki lub o te – poza Lewą ręką – które lubi Pani najbardziej? Bo tak się składa, że mogę czytać Panią w oryginale.

Szczerze oddany

St. Lem

.

PORTLAND, 1 MAJA 1972[28]

Szanowny Panie,

przepraszam, że długo nie odpisywałam na Pański list – skończyły mi się egzemplarze autorskie i czekałam aż Scribner’s przyśle kolejne. Książka jest już w drodze do Pana. Dołączyłam do niej, na wypadek gdyby Pan tego nie znał, Czas przemian[29] Roberta Silverberga, uhonorowanego właśnie nagrodą Nebula przez stowarzyszenie pisarzy SF. Moja książka też była nominowana, a kontrast pomiędzy tymi pozycjami może Pana zainteresować. Nieco mnie to niepokoi, bo postać, którą pan Silverberg uważa za „bohatera”, ja postrzegam jako „czarny charakter”.

Zarazem nie spotkałam nikogo, kto podobnie jak ja widziałby w protagoniście Czasu przemian osobę niemoralną i czułby się nieswojo w obliczu perspektywy zastąpienia narkotykami wolnej woli, rozumu, uczuć itd. Bardzo chciałabym poznać Pańską opinię o tej książce. W każdym razie uważam, że te dwie pozycje stanowią zabawny kontrast. Załączam również egzemplarz mojego Czarnoksiężnika z Archipelagu, którego napisałam dla dzieci. Obawiam się, że może być Pan na to za duży, a Pański synek – za mały! Jednak dorośli, którzy nie mają alergii na gatunek fantasy, lubią tę książkę.

Niestety, nie czytam po polsku, choć kiedyś usiłowałam się nauczyć tego języka. Nie zabrnęłam jednak dalej niż „Mam trzy nowe pudełka”[30] – co nie zbliżyło mnie znacząco do Mickiewicza, Krasińskiego czy też Lema. Co dzieje się z Pańskimi książkami, które po angielsku mieli wydać Herder & Herder? Jakoś im się nie spieszy! Jak zdobyć przekłady na francuski? I kto jest Pańskim wydawcą we Francji? Czy tłumaczenia są dobre?

Darko Suvin pisze mi, że wybiera się tego lata do Krakowa. Ogromnie mu zazdroszczę.

Serdecznie pozdrawiam

Ursula Le Guin

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

s. 27 – archiwum rodzinne Stanisława Lema.

PRZYPISY

Listy

[1] Miasto w USA w stanie Oregon, miejsce zamieszkania pisarki (jeśli nie oznaczono inaczej, przypisy pochodzą od Agnieszki Gajewskiej).

[2] Zob. Wstęp, przyp. 2, s. 7.

[3] Bruce Gillespie (ur. 1947) – założyciel i redaktor ukazującego się w Australii od 1969 magazynu „SF Commentary”, trzykrotnie nominowanego do nagrody Hugo (1972, 1973, 1975) w kategorii najlepszy fanzin oraz wyróżnionego Ditmar Awards.

[4] Zob. Wstęp, przyp. 4, s. 9.

[5] Daniel Say – współzałożyciel w 1968 studenckiego klubu fanów science fiction na Uniwersytecie w Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie. W II 1971 zaprosił Le Guin jako honorową gościnię na pierwszy konwent science fiction w Vancouver. Pisarka przyjęła zaproszenie i w IV 1971 w Hotelu Georgia wygłosiła wykład zatytułowany The Crab Nebula, The Paramecium, And Tolstoy [Mgławica Krab, Pantofelek i Tołstoj].

[6] D. Say, Stanislaw Lem – an Interview, „Entropy Negative” 1973, nr 6, s. 3 – 24; przedr. jako An Interview with Stanislaw Lem, „The Alien Critic” 1974, nr 10, s. 4 – 14.

[7] Darko Suvin (ur. 1930) – kanadyjski profesor pochodzenia chorwackiego, krytyk literacki i teatralny, wykładowca McGill University w Montrealu. Le Guin wspomina tu o czterech opowiadaniach Lema, opublikowanych w jęz. ang. w antologii zredagowanej przez Suvina, zatytułowanej Other Worlds, Other Seas. Science Fiction Stories From Socialist Countries (New York 1970). W tomie znalazły się: O maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła z Bajek robotów, Podróż trzynasta i Podróż dwudziesta czwarta z Dzienników gwiazdowych oraz Patrol z Opowieści o Pilocie Pirxie.

[8] Jorge Luis Borges (1899 – 1986) – pisarz argentyński, od 1955 profesor uniwersytetu w Buenos Aires. W jego ogromnym dorobku odnaleźć można utwory fantastyczne, m.in.: Powszechną historię nikczemności, Fikcje, Alef. W 1968 wspólnie z Margaritą Guerrero opublikował Księgę istot zmyślonych.

[9] Philip K. Dick (1928 – 1982) – amerykański pisarz science fiction. Autor m.in. powieści Oko na niebie, Człowiek z Wysokiego Zamku, Trzy stygmaty Palmera Eldritcha, Ubik, Nasi przyjaciele z Frolix 8, Klany księżyca Alfy.

[10] W 1972 Lem relacjonował w liście do M. Kandla: „ostatnio np. p. Daniel Say, który wydaje amatorski fanzine («Entropy Negative»), przysłał mi moc pytań, na które odpowiedziałem po swojemu; jestem dość drastyczny w sądach, jakkolwiek starałem się być w formie powściągliwy (ale pisałem to po angielsku, a nie mam wszak manewrowej swobody w tym języku, którym jako tako władam wyłącznie w piśmie – bo ani nie mówię, ani mówionego nie rozumiem)”. S. Lem, Sława i Fortuna..., s. 23.

[11] Sławomir Mrożek (1930 – 2013) – w 1963 wyjechał do Włoch, od 1968 zamieszkał w Paryżu, gdzie wystąpił o azyl polityczny po opublikowaniu protestu przeciwko interwencji wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.

[12] S. Mrożek, Moniza Clavier, pierwodr. „Twórczość” 1967, nr 6, s. 7 – 39.

[13] Bania Herona (turbina Herona) – to pierwowzór turbiny parowej skonstruowany w I w. n.e. przez Herona z Aleksandrii.

[14] Alfred Louis Kroeber (1876 – 1960) – antropolog kultury. Lem odwołuje się do jego monografii Configurations of Culture Growth (1944), przywołanej w artykule Hutchinsona Marginalia.

[15] George Evelyn Hutchinson (1903 – 1991) – przyrodnik uważany za prekursora badań ekologicznych. Lem wspomina w tym miejscu jego streszczenie głównych tez monografii Kroebera, w której analizuje on warunki rozwoju kultury i możliwe niepowodzenia tego rozwoju. Artykuł Hutchinsona Marginalia ukazał się w „American Scientist” 1945, vol. 33, nr 3, s. 194 – 201. Lem zreferował szczegółowo ten esej wraz z odniesieniami do produkcji literackiej w: S. Lem, Fantastyka i futurologia, t. II, s. 517 – 519.

[16] Pomyłka Lema w dacie, por. przyp. 6.

[17] Matematyczny model wzrostu logistycznego liczebności populacji. Lem wyjaśniał: „Jest to krzywa przypominająca literę S, mająca środkową część eksponencjalną, początek zaś i koniec – odznaczające się niewielkim nachyleniem”; tamże s. 518.

[18] Specjacja – proces powstawania nowych gatunków w wyniku ograniczeń terytorialnych lub genetycznych, behawioralnych i ekologicznych.

[19] Właśc. Patterns of Cultural Growth, Berkeley & Los Angeles 1944.

[20] Herbert George Wells (1866 – 1946) – angielski pisarz, dziennikarz, socjolog i historyk. Światową sławę zapewniły mu powieści science fiction, a zwłaszcza Wehikuł czasu i Wojna światów.

[21] Juliusz Verne (1828 – 1905) – francuski pisarz, prekursor współczesnej fantastyki naukowej. Uznanie zdobył dzięki takim powieściom, jak Podróż do wnętrza Ziemi, Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi, Z Ziemi na Księżyc, W osiemdziesiąt dni dookoła świata.

[22] Si parva licet componere magnis (łac.) – jeśli się godzi porównywać rzeczy małe z wielkimi.

[23] Alexandre Dumas (1802 – 1870) – francuski pisarz i dramaturg, autor m.in. Hrabiego Monte Christo i Trzech muszkieterów.

[24] Powieść science fiction amerykańskiego pisarza F. Herberta. Początkowo ukazywała się w odcinkach w czasopiśmie „Analog Science Fiction and Fact” (1963 – 1965), opublikowana w formie książkowej w 1965; wyd. pol. 1985.

[25] T.E. Lawrence, Siedem filarów mądrości (1926); wyd. pol. 1971.

[26] Edward Forster (1879 – 1970) – angielski powieściopisarz, znany głównie z powieści Howards End (1910) i A Passage to India (1924). Lem wspomina tu zbiór wykładów Forstera o powieści, czyli Aspects of Novel (1927).

[27] Tomasz Lem, ur. 8 III 1968 w Krakowie.

[28] List napisany odręcznie.

[29] A Time of Changes, powieść science fiction z 1971 amerykańskiego pisarza R. Silverberga. Książka zdobyła nagrodę Nebula (1971), a także była nominowana do nagród Hugo i Locus w 1972; wyd. pol. 1992.

[30] Po polsku w liście. Le Guin uczyła się polskiego z podręcznika Teach Yourself Polish M. Corbridge-Patkaniowskiej.