Tytuł oryginału: Eve. How the Female Body Drove 200 Million Years of Human Evolution

Opieka redakcyjna: KATARZYNA KRZYŻAN-PEREK

Konsultacja merytoryczna: dr hab. AGNIESZKA ŻELAŹNIEWICZ

Redakcja: ANNA MILEWSKA

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, PAULINA ORŁOWSKA-BAŃDO, ANETA TKACZYK

Ilustracje: HAZEL LEE SANTINO

Projekt okładki: GABRIELE WILSON

Ilustracja na okładce: Tafel V.: Ideales Landschaftsbild der Steinkohlenzeit – Deutsche Digitale Bibliothek

Opracowanie graficzne okładki według oryginału: ROBERT KLEEMANN

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

Copyright © 2023 by Cat Bohannon
All rights reserved
© Copyright for the Polish translation by Agnieszka Sobolewska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2025

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-08725-1

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

ROZDZIAŁ 4

Nogi

Etiopia, 4,4 miliona lat temu

Nasze Ewy naczelne przez dziesiątki milionów lat żyły w podniebnych ogrodach w koronach drzew, pałaszowały owoce, owady i delikatne listki, uprawiały seks, rodziły dzieci, wdawały się w bójki, uprawiały jeszcze więcej seksu i rodziły jeszcze więcej dzieci. Luksus drobnych kłótni. Mnóstwo jedzenia. Niektórzy z ich potomków pozostali malutcy, inni bardzo urośli, a jeszcze inni najpierw urośli, a potem, o dziwo, znowu zmaleli. Dinozaury rozpostarły skrzydła, a ssaki opanowały planetę. Życie na drzewach było dobre[6].

Ale wcześniej czy później na Ziemi zawsze zachodzą zmiany.

Chociaż afrykański kontynent przez eony był pokryty lasami, w miocenie klimat naszej planety zaczął się ochładzać. Kiedy nasze Ewy naczelne buszowały wśród owocujących drzew – a oczy powoli przesuwały im się do przodu i pogłębiał się słuch – na świecie panowała w miarę ciepła i stabilna pogoda. Jednak mniej więcej dwadzieścia milionów lat temu kolejne regiony zaczęły się ochładzać. Wraz z nadejściem pliocenu – około pięciu i pół miliona lat temu – pogoda na globie się zmieniła[7].

Nie była to przy tym jedyna zmiana. Wschodnia Afryka, święty ogród ludzkości, wypiętrzała się wraz z powstawaniem Wielkich Rowów Afrykańskich. Wyżyny Etiopii sięgają prawie trzech tysięcy metrów nad poziomem morza, dlatego że Afryka rozpada się na dwie części. Przesuwająca się masa płaszcza Ziemi pod Wyżyną Abisyńską – dziś położoną tak wysoko, że jest nazywana dachem Afryki – wypchnęła ziemię do góry w powodzi lawy. Ten proces zresztą trwa nadal. Rozdzielanie się kontynentu afrykańskiego potrwa miliony lat, ale rezultat będzie oczywisty: Afryka Wschodnia wyruszy samotnie w kierunku Morza Arabskiego. Istniejące pęknięcie zaczęło wypełniać się wodą i utworzyły się jeziora: Turkana, Naivasha, Nakuru. W końcu przekształcą się one w wąskie, płytkie morze, biegnące przez środek Etiopii, Kenii i Tanzanii.

Rozpad kontynentu potrafi namieszać w pogodzie[8]. Wysoko w koronach drzew nasze naczelne Ewy ewoluowały w stworzenia przypominające małpy człekokształtne. Ochładzaniu się planety towarzyszyły zmiany w układzie wiatrów nad wypiętrzającą się wyżyną Afryki Wschodniej, co doprowadziło do odseparowania lasów deszczowych w środkowej części kontynentu od ekosystemu będącego domem naszych przodków. Osiem milionów lat temu nie padało już tak często jak dawniej[139*]. Lasy skurczyły się, powstały za to szerokie trawiaste równiny, równie życiodajne i zdradliwe jak morze. Nasze Ewy wyjrzały z bezpiecznych nadrzewnych kryjówek. Większość z nich postanowiła tam zostać, ale ich liczebność malała – wykorzystywały zasoby, które mogły im zapewnić mniejsze nadrzeczne lasy.

Niektóre jednak zapuszczały się w przestwór oceanu traw, w których kryły się olbrzymie koty, drapieżne ptaki i węże. Wyprawiały się tam, bo musiały, żeby znaleźć więcej pożywienia. A potem ile sił w nogach biegły do domu[140*].

Słowem kluczem jest tu bieganie: jesteśmy jedynymi żyjącymi małpami człekokształtnymi, które to robią. Człowiek dzieli prawie 99 procent DNA ze współczesnymi szympansami i bonobo[9]. Większość naukowców szacuje, że nasze gatunki rozdzieliły się od pięciu milionów do trzynastu milionów lat temu, pod koniec miocenu i na początku pliocenu[141*]. Mniej więcej wtedy nasi najbliżsi kuzyni uczyli się chodzić, podpierając się knykciami, żeby poruszać się po ziemi między coraz bardziej oddalonymi od siebie pniami drzew. Ale nasi osobiści przodkowie nauczyli się chodzić na tylnych nogach, a w końcu także biegać[142*]. Wielu naukowców uważa, że zaczęliśmy ten proces na drzewach: chodziliśmy po grubszych konarach na tylnych kończynach, używając dłoni do zrywania owoców i ściągania owadów z drobnych, wyższych gałązek, zwłaszcza gdy drzewa zrobiły się niższe i zwisanie dawało lepsze oparcie niż siadanie na gałęziach[10]. Łatwo było zastosować to zachowanie do chodzenia po ziemi w pozycji wyprostowanej. I tak 4,4 miliona lat temu robiliśmy to już regularnie. Właśnie wtedy, około 3–4 milionów lat od czasów ostatniego wspólnego przodka szympansów i ludzi, po świecie chodziła Ardipithecus ramidus – nasza Ewa dwunożności.

Naukowcy znaleźli szkielet Ardi w pobliżu Aramis w Etiopii w połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku, lecz dopiero pod koniec dekady, po dokładnym przeanalizowaniu skamieniałości, uświadomili sobie wagę znaleziska: mieli przed sobą najstarszą dwunożną małpę człekokształtną, Ewę kobiecych nóg, bioder, kręgosłupa i barków. Ardi jest najlepszym dostępnym dowodem wskazującym na źródło różnic między układami mięśniowo-szkieletowymi mężczyzn i kobiet[11]. To za jej sprawą mamy męskie i kobiece ligi sportów zespołowych. To przez nią kobiety mają słabe kolana i dolny odcinek kręgosłupa. Ale także dzięki niej mają większe szanse na przetrwanie apokalipsy zombie (jeśli obawiasz się takiego scenariusza).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy bibliograficzne

[6] Fleagle, 2003.

[7] Senut i in., 2009.

[8] Sepulchre i in., 2006; Pik, 2011; Wichura i in., 2015.

[9] Według najnowszych danych mamy 98,7 procent genomu wspólnego z bonobo i 96 procent z szympansami, ale ze względu na różne problemy dotyczące genów nakładających się na siebie, insercję i delecję większość wtajemniczonych – na przykład Smithsonian Institution – na ogół twierdzi, że mamy 99 procent genomu wspólnego z oboma tymi gatunkami (Prüfer i in., 2012; Waterson i in., 2005; Mao i in., 2021).

[10] Hunt, 2015.

[11] Lovejoy i in., 2009. Wiele artykułów naukowych na temat odkrycia Ardi ukazało się mniej więcej równocześnie, a kilka z nich można znaleźć w bibliografii.

Przypisy

[139*] Myśleliśmy, że ta zmiana zaszła zaledwie 2,5 miliona lat temu, ale nowsze badania izotopowe gleby w Afryce Wschodniej wskazują, że musiało to być co najmniej 6 milionów lat temu (WoldeGabriel i in., 2001). Badania określające wpływ wypiętrzania się wschodnioafrykańskich wyżyn na klimat także datują zmianę roślinności z lasów deszczowych na trawy na okres między 5 milionami a 8 milionami lat temu (Sepulchre i in., 2006; Pik, 2011; Wichura i in., 2015). A był jeszcze kryzys messyński od 5 milionów do 6 milionów lat temu, podczas którego całe Morze Śródziemne to wysychało, to ponownie wypełniało się wodą, kiedy wąski kanał w Cieśninie Gibraltarskiej okresowo blokował i otwierał drogę do Atlantyku (Krijgsman i in., 1999). Zadziałał tu podobny proces jak przy pozyskiwaniu soli morskiej przez odparowywanie wody z solanki, tyle że zachodził na ogromną skalę i doprowadził do usunięcia ze światowych oceanów 6 procent wszystkich rozpuszczonych w nich soli, co znacząco obniżyło ich zasadowość i nie pozostało bez wpływu na żyjące w oceanie gatunki – a także na naszych przodków z rzędu naczelnych, bo namieszało w opadach w Afryce Wschodniej (Bradshaw, 2021). W końcu zasolenie oceanu kształtuje globalny obieg wody w przyrodzie. Dla naszych Ew w Afryce Wschodniej ten moment w historii Ziemi był więc „sztormem doskonałym”.

[140*] Prawdę mówiąc, nasz leśny dom nie był dużo bezpieczniejszy. Żył tam na przykład Machairodus kabir, ważący 350 kilogramów kot, który lubił rzucać się na nas z góry, przebijać nam szyję krótkimi, grubymi kłami i liżąc łapy, obserwować, jak wykrwawiamy się na śmierć (Sardella i Werdelin, 2007). Pradawna Afryka to nie przelewki (Peigné i in., 2005). Nasze Ewy naczelne były już jednak przystosowane do życia na drzewach i do uciekania przed najróżniejszymi leśnymi potworami. W kurczącym się lesie mogło być trudno radzić sobie z coraz bardziej głodnymi mięsożercami, ale zaadaptowanie się do warunków nieznanej sawanny prawdopodobnie było jeszcze trudniejsze.

[141*] Venn i in., 2014; Steiper i Young, 2006; Diogo i in., 2017; Harrison, 2010. Jak to zwykle bywa w wypadku ewolucji człowieka, te liczby są kwestią sporną. Przez kilkadziesiąt lat sądziliśmy, że dywergencja nastąpiła między 3 milionami a 12 milionami lat temu. W 2005 roku to okienko zawęziło się do 5–7 milionów lat (Kumar i in., 2005). W 2014 roku analiza genetyczna oparta wyłącznie na średnim tempie mutacji u żyjących szympansów i ludzi wykazała, że przynajmniej dziś DNA człowieka i szympansa może mutować wolniej, niż myśleliśmy, więc wróciliśmy do 13 milionów lat (Venn i in., 2014)! Istnieje wszakże różnica między momentem oddzielenia się gatunku a momentem dywergencji DNA. Przy wystarczająco dużej populacji albo jeśli nasi przodkowie byli podzieleni na dwie podgrupy, które się między sobą za bardzo nie krzyżowały, można przyjąć, że ów moment nastąpił 7 milionów lat temu. Mniej więcej 6–7 milionów lat temu, przynajmniej według badań izotopowych, nasz leśny Eden zaczął ustępować miejsca mieszaninie lasów i trawiastej sawanny, a w każdym razie był wciąż na tyle zalesiony, by życie na sawannie stanowiło w tym okresie normę dla naszych Ew (WoldeGabriel i in., 2001).

[142*] To obecny model. Przyjmujemy, że nasze Ewy stały się dwunożne, podczas gdy Ewy goryli, szympansów i bonobo dalej posługiwały się knykciami, a nie – że małpy podpierające się knykciami z czasem nauczyły się chodzić na dwóch nogach.