Opieka redakcyjna: DOMINIKA WRESIŁO

Redakcja: AGNIESZKA STĘPLEWSKA

Korekta: OLA KALINOWSKA, MAŁGORZATA SZEWCZYK, ANETA TKACZYK

Projekt okładki i stron tytułowych oraz ilustracje: ANNA JAMRÓZ

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Natasza Socha
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2025

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-08797-8

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Ten e-book jest zgodny z wymogami Europejskiego Aktu o Dostępności (EAA).

Wydawca zakazuje eksploatacji tekstów i danych (TDM), szkolenia technologii lub systemów sztucznej inteligencji w odniesieniu do wszelkich materiałów znajdujących się w niniejszej publikacji, w całości i w częściach, niezależnie od formy jej udostępnienia (art. 26 [3] ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych [tj. Dz.U. z 2025 r. poz. 24 z późn. zm.]).

ROZDZIAŁ 1

W tym roku październik zaczął się od wiatru. Jego podmuchy nie były jeszcze zimne i kąśliwe, nie potrafił przegryźć się przez szalik i wślizgnąć za kołnierz, ale wystarczająco irytował. Już poganiał drzewa, by szybciej zrzucały liście, oraz ludzi – by przestali się łudzić, że lato jeszcze wróci.

Miasto przetarło zatem oczy z letniego kurzu i zaczęło się stroić w przygaszone barwy. Zieleń poszarzała. Czerwienie jeszcze nie dojrzały. Tylko niektóre klony, te najbardziej zniecierpliwione, postanowiły przejść od razu do rzeczy i założyły liściaste szaty w kolorze rdzy i ognia.

Ludzie nie przesiadywali już na ławkach. Kawiarniane stoliki na zewnątrz stały się niepotrzebne – teraz w deszczu na chodnikach zbierały się liście i niedopałki. Na skrzyżowaniach częściej niż wcześniej rozlegały się klaksony, jakby kierowcy wraz z nadejściem ochłodzenia stracili resztki uprzejmości. W radiu pojawiały się audycje o „sposobach na poprawę nastroju jesienią”, a w niektórych witrynach sklepowych – pierwsze nieśmiałe świąteczne lampki. Zupełnie jakby chciały zaznaczyć, że te dwa najbardziej niesympatyczne miesiące zaraz miną i przyjdzie uroczysty grudzień.

Niedaleko centrum miasta biegła mała uliczka, o której rzadko wspominały przewodniki. Łagodnym łukiem prowadziła w dół, w stronę niewielkiego skweru, na którym załatwiały swoje potrzeby wszystkie okoliczne psy. Kamienice w tym miejscu były nieco niższe, pamiętały dawne czasy, kiedy listonosz znał nazwiska wszystkich lokatorów, a rano pod drzwiami pobrzękiwały butelki z mlekiem.

Właśnie przy tej ulicy znajdował się lokal, który nigdy nie miał jednej porządnej nazwy, bo żadna się nie przyjęła. Przez chwilę na szybie widniał napis „Zakątek”, potem „Domowy Smak”, a jeszcze później – „Czas na Obiad”. Nic nie przetrwało dłużej niż kilka miesięcy. Litery blakły albo były zmywane z szyby jak tymczasowe tatuaże, które ktoś zrobił tylko na czas wakacji.

Właściciel restauracji – Janek – nie miał już siły wymyślać nowych. Doszedł do wniosku, że być może brak nazwy będzie na tyle intrygujący, by ludzie zaczęli tu zaglądać. Ale to również chyba nie był najlepszy pomysł.

Lokal był wąski i długi, trochę jak wagon kolejowy. Na blatach drewnianych stołów widniały odbite ślady po kubkach, a pod krzywe nogi ciągle trzeba było coś podkładać. Krzesła skrzypiały, ale nawet przyjaźnie, podobnie jak stara drewniana podłoga.

Kiedyś znajdował się tu sklepik z cukierkami – mały, pachnący landrynkami – który przez całe lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte działał jako Sklep Spożywczy nr 23 – Słodycze i Pieczywo. W rzeczywistości pieczywo trafiało się w nim rzadko, za to słodycze – choć drogie i reglamentowane – regularnie przyciągały stałych klientów.

Na półkach z szaroburej płyty królowały kartony Wedla, a w środku – mleczne ciągutki zawinięte w szeleszczące papiery, ptasie mleczko (na wagę), bloki czekoladowe o smaku kakao i margaryny, a czasem – od wielkiego dzwonu – michałki w złotych papierkach. Bywały oranżadki w proszku, które wysypywało się prosto na język, i wafle toruńskie, suche jak karton, ale traktowane jak rarytas.

Rządziła tu pani Halina – z kokiem, w fartuchu z PRL-owskiego tworzywa i o głosie, który potrafił uciszyć całą kolejkę dzieciaków. Miała metalowe szczypce do łakoci i twarde zasady: nie dotykać szybki, nie pytać, co jest „na zapleczu”, i nie podjadać, zanim się zapłaci.

Janek tego nie pamiętał – nie mógł, nie było go wtedy jeszcze na świecie. Ale zapach palonego karmelu pojawiał się we wszystkich rodzinnych opowieściach, więc niemal sam go czuł. A kiedy przejmował lokal wiele, wiele lat później, znalazł na zapleczu stare skrzynie, w których pani Halina prawdopodobnie trzymała galaretki w cukrze. Tak przynajmniej uważała właścicielka tego miejsca, Danuta, która odsprzedała mu je w bardzo rozsądnej cenie.

– I tak nie miałam pomysłu, co z tym zrobić – powiedziała, wzruszając ramionami, i przekazała mu klucze.

Janek zaprosił ją na uroczyste otwarcie, ale ostatecznie się nie pojawiła, bo Danuta znalazła miłość w internecie i wyemigrowała na Cypr.

Teraz w miejscu dawnej lady stała nieco inna – z płyty MDF, postawiona z pomocą znajomego stolarza i przykryta ceratą. Na niej – ułożone jeden na drugim – zeszyty z przepisami, które wciąż notował ręcznie. Na górze „ciasta i desery”, poniżej „zupy”, na samym dole „do poprawki”, czyli przepisy, które zawiodły, choć jeszcze pokładał w nich nadzieje. Każdy z tych notesów był pełen uwag na marginesach: „mniej soli”, „więcej pietruszki”, „sprawdzić wersję z cebulą prażoną”, „czekolada = tylko gorzka!”.

Stara przestrzeń z cukierkami zmieniła się nie do poznania, lecz Janek czasem odnosił wrażenie, że kiedy przychodzi tu rano, staje na moment i zamyka oczy, w powietrzu wciąż czuje zapach miętowych pastylek i wafelków z nadzieniem śmietankowym.

Było, minęło.

Dzisiaj prowadzi tu swoją restaurację.

Tak naprawdę plan na życie początkowo miał nieco inny. Kiedy zdał maturę, zaczął studiować technologię żywienia. Doszedł do wniosku, że to świetny wybór dla kogoś, kto chce wiedzieć nie tylko, dlaczego coś działa w kuchni, ale także – jak; dla kogoś, kogo fascynuje połączenie nauk ścisłych z praktycznym podejściem do produkcji i badania jakości jedzenia. Przez kilka lat pracował jako analityk żywności, by nagle odkryć, że i tak najbardziej kocha gotowanie oraz karmienie innych. Jak babcia.

Zjawiał się w swojej restauracji już o szóstej rano, jeszcze zanim zgasły nocne latarnie, gdy miasto powoli budziło się do życia. Przechodził przez zaplecze, zdejmował kurtkę, ustawiał radio tak, żeby tylko szemrało, i zaczynał dzień od sprawdzenia, co zostało z poprzedniego dnia. Nie zamawiał dużo – nie było po co. Lokal otwierał o dziesiątej, a zamykał o dwudziestej. Dlaczego zatem przychodził tak wcześnie? Bo przynajmniej miał poczucie, że robi coś ważnego.

Był typem człowieka, który lepiej odnajduje się w kuchni niż na sali. Ani przesadnie rozmowny, ani uroczy w sposób, który przyciągał ludzi. Czasem sam siebie określał, że jest niczym dobry nóż – może już nie najnowszy, ale ciągle niezawodny. I nikt oprócz niego nie wiedział, jak bardzo chciał, by to miejsce tętniło życiem i dawało mu poczucie spełnienia.

Była środa – dzień, który dla wielu jest dłuższym przystankiem przed weekendem. Ruch na ulicach był niemrawy, nawet zgrzytające na zakrętach tramwaje zdawały się sunąć po szynach z ociąganiem. W restauracji Janka nie działo się nic. Od rana nie pojawił się żaden klient – nikt, kto miałby ochotę na ciepłą zupę albo chociaż zwykłą sałatkę z kurczakiem.

Janek wyjął ze zlewu łyżkę, która nie wiadomo czemu tam leżała, odruchowo ją wytarł i odłożył na miejsce. Poprawił fartuch, umył ręce. O dwunastej zrobił sobie kawę, a o pierwszej usiadł przy stoliku numer cztery i przez kilka minut wpatrywał się w puste krzesła.

Znał doskonale ten stan. Najpierw przychodziło znużenie, potem złość, a na końcu coś na kształt wstydu. Jakby sam był winny temu, że nikt nie chce tu zajrzeć. Jakby zawiódł czyjeś oczekiwania i wszystkich wkoło rozczarował.

Kwadrans po drugiej zdecydował, że musi wyjść.

Założył kurtkę, wsunął ręce do kieszeni, a na drzwiach zawiesił karteczkę z napisem „Zamknięte”. Ciekawe, co by było, gdyby zamiast tego napisał: „Obiad za złotówkę”. Może wtedy ktoś by się skusił? A jeśli nie?

Ciężko westchnął.

Janek miał zasadę, że nie jadał na mieście. Nie z oszczędności – choć akurat o te powinien był się specjalnie troszczyć, zwłaszcza kiedy pod koniec miesiąca widział spływające rachunki. Raczej z dumy. A może z przekory? Prowadził w końcu własną restaurację – bez sukcesów, to prawda, ale jednak. Więc nie mógł tak po prostu chadzać do innych knajp i wzdychać do obcych pierogów.

Poza tym nie lubił cudzego jedzenia. Nawet jeśli było lepsze. A może zwłaszcza wtedy...

Tego dnia jednak dopił zimną kawę i pomyślał, że zamiast marnować czas i pozwalać, by kurz osiadał na jego duszy, przejdzie się do restauracji Lila i Tymianek. Nazwa była dość pretensjonalna, ale przynajmniej była. On chwilowo nie miał żadnej. Chciał tylko sprawdzić, co i jak robią inni – ci, którym się udaje. Ci, których o trzeciej nad ranem nie budzi myśl: „A może trzeba było zostać informatykiem?”.

Lila i Tymianek była dokładnie taka, jak się tego podświadomie obawiał. Urocze lampki. Ciepłe drewno. Ściany w kolorze, który producenci farb nazywali „jesiennym szeptem” albo „nostalgicznym wieczorem”. Na stołach bukiety suszonych traw. Na ladzie gruba książka kucharska – otwarta na stronie z przepisem na coś z jarmużem. Janek spojrzał na nią z taką miną, jakby jarmuż osobiście wykończył jego lokal.

Usiadł przy oknie. Podano mu wodę z ogórkiem, chociaż nie poprosił. Najwyraźniej uznano, że będzie miał na nią ochotę, albo po prostu serwowano ją wszystkim.

Kelner był młody, przystojny i mówił tonem, który sugerował, że studiował filozofię, a w restauracji pracuje tylko dlatego, by dorobić do czynszu i modnych ubrań. Janek bał się, że gdyby zaczął rozmowę, musiałby wysłuchać posthumanistycznych narracji o kiszonym rabarbarze. Dlatego tylko zamówił „zupę z dyni z nutą pomarańczy i grzankami z chleba własnego wypieku” oraz „kaszotto z pieczonym burakiem i serem dojrzewającym w popiele”. Opis był dość rozwlekły, lecz talerz, który po chwili przed nim postawiono, prezentował się naprawdę ciekawie. Potrawy pachniały kusząco i smakowały znakomicie. Tyle że Janek jadł jak ktoś, kto zjada dowody swojej porażki.

Wokół panował gwar, ktoś się śmiał, ktoś dyskretnie wycierał nos. Przy sąsiednim stoliku kobieta w zielonym swetrze mówiła kelnerowi, że to „najlepsza kompozycja smaków, jaką zaserwowano jej od miesięcy”.

Janek przełknął kaszotto z burakiem i pomyślał, że jego kompozycje smaków przypominają bardziej elegię o upadłych ziemniakach. Nikt się nimi nie zachwyca. Może dlatego, że nie mają odpowiedniego talerza? Albo odpowiedniego kelnera? A może zwyczajnie brakuje im odpowiedniego story. Bo przecież jedzenie musi mieć jakąś historię, coś opowiadać. Najlepiej od pierwszego kęsa. I jeszcze ważne jest, by ta historia kończyła się happy endem, miała w narracji ekologiczne produkty i krowę z własnym imieniem.

Janek próbował kiedyś tworzyć podobne opisy w swoim menu: „barszcz czerwony – z buraków, które muskało słońce”; „kluski śląskie – z ziemniaków, które pamiętają dotyk babcinych dłoni”; „schabowy – w panierce tak złocistej, jak jesień w Toskanii”. Ale potem zrobiło mu się głupio, wykasował wszystko i zostawił „barszcz czerwony z uszkami”, „kluski śląskie z modrą kapustą” i „schabowego z surówką”. Może to był błąd? Może to muskające słońce jednak sprawiłoby cuda?

Skinął głową na kelnera, a potem zapłacił gotówką, bo karta mu szwankowała. Albo raczej konto, ale na nie wolał chwilowo nie zaglądać.

Wyszedł i ruszył przed siebie, bez żadnego celu. Minął kiosk, piekarnię i sklep z artykułami elektrycznymi, w którym nigdy nie widział nikogo poza właścicielem. Potem przeszedł obok własnej restauracji. Spojrzał na nią tak, jak patrzy się na mieszkanie, z którego właśnie się człowiek wyprowadził – trochę z żalem, choć bez większego sentymentu.

Mało zachęcające miejsce, musiał to przyznać. Od jakiegoś czasu zrezygnował nawet z kelnerów, zresztą tak naprawdę nie mieli co robić. Siedzieli ciągle przy stoliku i grali w Monopoly. Ostatecznie został on sam i był jednocześnie kucharzem oraz kelnerem. I nadal nie miał zbyt wiele pracy.

Wszedł, zapalił światło i usiadł za ladą. Zaparzył czarną herbatę, do której wrzucił dwa goździki i plasterek pomarańczy. Przynajmniej ładnie pachniało.

– Może to nie jedzenie – powiedział na głos. – Może ja po prostu nie nadaję się do bycia lubianym.

Zastanowił się nad tym. Nie był typem, który przyciągał uwagę. Nie miał charyzmy. Jego największą zaletą było to, że umiał gotować bez przepisu. A może ludzie teraz potrzebowali czegoś więcej niż jedzenia. Może potrzebowali spektaklu. Kulinarnego show, odjechanych nazw i poczucia, że biorą udział w czymś niezwykłym.

Przez chwilę rozważał, czy nie zrobić sobie nalewki. Ale przypomniał sobie, że nie ma żadnych owoców. I że nie pije.

Zamiast tego wyjął zeszyt z przepisami. Otworzył na stronie z tytułem: „Kluski leniwe – wersja babci Marysi”. Czytał przepis w kółko, jakby kryła się w nim recepta na spektakularny sukces. Lecz nie było tam nic poza proporcjami.

– Mąka, jajko, ser biały – mruknął. – I żadnej metafizyki.

Zamyślił się.

– Może właśnie to jest mój problem? Że wszystko robię bez metafizyki.

Po czym zamknął zeszyt, zgasił światło i wyszedł na zaplecze „na papierosa”. A potem przypomniał sobie, że przecież od roku nie pali.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki