Spis treści

Karta redakcyjna

RECENZJE, SZKICE, ROZPRAWY LITERACKIE. 1957–1998

Dwie rewolucje: Warszawa i Budapeszt – oprac. Rafał Habielski

Socjalizm i intelektualiści – oprac. Maciej Urbanowski

Zapiski z lektury – oprac. Mirosław Wójcik

Rekonwalescencja

Nareszcie poeta

Zapiski z lektury – oprac. Mirosław Wójcik

Od odwilży do neostalinizmu

Portret przywódcy komunistycznego

Pisarze polscy za granicą o literaturze w kraju. Ankieta literacka „Sygnałów” – oprac. Mirosław Wójcik

Zapiski z lektury – oprac. Mirosław Wójcik

Na pobojowisku nad Bzdurą

Stan oblężenia

Zapiski z lektury – oprac. Jerzy Snopek, Mirosław Wójcik

Krzyk ostateczny

Silone

Klęska i bunt dworzanina – oprac. Maciej Urbanowski

Spowiedź dziecięcia stalinizmu – oprac. Maciej Urbanowski

Bagaż emigrantów – oprac. Agata Przybylska

Przedmowa – oprac. Maciej Urbanowski

Żydzi z San Nicandro – oprac. Agata Przybylska

Czysta czerń – oprac. Adam Dziadek

Z kraju zachodzącego słońca – oprac. Mirosław Wójcik

Harfa burmeńska – oprac. Mirosław Wójcik

Villa del Caos. Kartka z podróży sycylijskiej – oprac. Agata Przybylska

Komentarz tłumacza (Jurij Ławrynenko, „Literatura sytuacji pogranicznych”) – oprac. Tadeusz Klimowicz, Maciej Urbanowski

Na tematy pornograficzno-loliterackie – oprac. Mirosław Wójcik

Dywagacje literackie – oprac. Agata Przybylska

Kara śmierci – oprac. Mirosław Wójcik

Nota o „chorobie powieści” – oprac. Maciej Urbanowski

Ippolita – oprac. Agata Przybylska

Nuda – oprac. Agata Przybylska

Leprezorium w Kongo – oprac. Maciej Urbanowski

Proces Lady Chatterley – oprac. Mirosław Wójcik

Tristissimus hominum – oprac. Agata Przybylska

Powieść o somnambulikach – oprac. Agata Przybylska

Zagadnienia językowe literatury emigracyjnej – oprac. Maciej Urbanowski

W szufladzie autora Il Gattopardo – oprac. Agata Przybylska

Wyjścia z milczenia – oprac. Maciej Urbanowski

Szkoła dyktatorów – oprac. Agata Przybylska

Z zeszytu lektury – oprac. Tadeusz Klimowicz, Mirosław Wójcik

Kronikarz piekła

Pejzaż z figurami

Od Burgos do Barcelony – oprac. Marek J. Chodakiewicz

Rozrachunek Tibora Déry – oprac. Jerzy Snopek

Żyzna samotność (Borys Pasternak) – oprac. Tadeusz Klimowicz

Z zeszytu lektury – oprac. Agata Przybylska, Jan Zieliński

Rozpoznanie bólu

Kult phallusa

Żart w saloniku literackim

Bawidamek literacki

8½ podzielone przez 2. Dwugłos o nowym filmie Felliniego – oprac. Katarzyna Taras

Telemach w labiryncie świata – oprac. Mirosław Wójcik

Memoriał 34 – oprac. Rafał Habielski

Barbarzyńca w ogrodzie Zbigniewa Herberta – oprac. Maciej Urbanowski

Mechanizm cenzury komunistycznej – oprac. Rafał Habielski

Gramsci i Togliatti – oprac. Agata Przybylska

Stefan Żeromski z perspektywy lat (Odpowiedź na ankietę) – oprac. Mirosław Wójcik

Pani Maria odeszła – oprac. Mirosław Wójcik

70-lecie Antoniego Słonimskiego. Dwa głosy. Z Neapolu i Monachium – oprac. Mirosław Wójcik

Ostatni prorok żydowski – oprac. Mirosław Wójcik

O Guzym, Bablu i Szkłowskim – oprac. Tadeusz Klimowicz, Mirosław Wójcik

Krótki żywot bohatera pozytywnego

Rękopis z Odessy

Inedita Wiktora Szkłowskiego

Wybór pism Frydego – oprac. Maciej Urbanowski

Moja prywatna Ameryka – oprac. Maciej Urbanowski

Barwy miłości – oprac. Mirosław Wójcik

Manifest praski – oprac. Mirosław Wójcik

Zweig i Erenberg – oprac. Mirosław Wójcik

Banda gangsterów – oprac. Maciej Urbanowski

Mistrz i Małgorzata – oprac. Tadeusz Klimowicz

Przed sądem – oprac. Tadeusz Klimowicz

Głos nad Miastem – oprac. Maciej Urbanowski

Orwell – oprac. Mirosław Wójcik

Praga i Warszawa – oprac. Andrzej Jagodziński

Pół miliona żołnierzy przeciw 2000 słów – oprac. Andrzej Jagodziński

Drogi pisarzy – oprac. Andrzej Jagodziński, Agata Przybylska

Przebity światłem – oprac. Maciej Urbanowski

Ostatni rozdział – oprac. Mirosław Wójcik

Kuzniecow i Lisiecka – oprac. Mirosław Wójcik

Aresztowania – oprac. Mirosław Wójcik

O Witoldzie Gombrowiczu (Odpowiedź na ankietę) – oprac. Mirosław Wójcik

Pożegnalny list – oprac. Mirosław Wójcik

Maszyna na złom – oprac. Mirosław Wójcik

Dialog o Dowódcy (z Józefem Czapskim) – oprac. Justyna Błażejowska

Wścieklizna lewicy – oprac. Maciej Urbanowski

Pozytywizm barakowy – oprac. Rafał Habielski

Odpowiedź – oprac. Mirosław Wójcik

Pogrom – oprac. Andrzej Jagodziński, Agata Przybylska

Małe, matowe lusterko – oprac. Tadeusz Klimowicz, Mirosław Wójcik

Socjalista jakich coraz mniej – oprac. Justyna Błażejowska

Od tłumacza. Przedmowa do Folwarku zwierzęcego Orwella – oprac. Mirosław Wójcik

Radio i amerykańska niewiadoma – oprac. Rafał Habielski

W ćwierćwiecze śmierci Borowskiego – oprac. Maciej Urbanowski

Dwugłos o eurokomunizmie (z Adamem Michnikiem) – oprac. Rafał Habielski

Szkielet w szafie. List do Jacka Bieriezina – oprac. Maciej Urbanowski

Rozmowa o Iwaszkiewiczu (z Konstantym A. Jeleńskim) – oprac. Mirosław Wójcik

Proces o podpalenie PRL. Rozmowa z J.J. Lipskim – oprac. Justyna Błażejowska

Nagroda rozbrojeniowa – oprac. Mirosław Wójcik

Permanentny stan wojenny (Przemówienie Gustawa Herlinga-Grudzińskiego) – oprac. Justyna Błażejowska

Przedmowa – oprac. Justyna Błażejowska

Druga rozmowa z J.J. Lipskim – oprac. Justyna Błażejowska

Twórcza siła – oprac. Jan Zieliński

Przedmowa – oprac. Justyna Błażejowska

Przestałem być pisarzem emigracyjnym... – oprac. Mirosław Wójcik

Co to jest „Kultura”? – oprac. Rafał Habielski

Społeczeństwo. List do Jerzego Turowicza – oprac. Justyna Błażejowska

Nicola: profil włoskiego przyjaciela – oprac. Mirosław Wójcik

O wygnaniu – oprac. Mirosław Wójcik

Oprzytomnienie – oprac. Mirosław Wójcik

Pisarz „czysto prywatny” – oprac. Mirosław Wójcik

„Chciał nie istnieć” – oprac. Mirosław Wójcik

Nagroda Literacka im. Zygmunta Hertza: Stefania Kossowska – oprac. Rafał Habielski

Bartoszewski: pół wieku pisarstwa (1942–1992) – oprac. Andrzej Krzysztof Kunert

Miłość do książki – oprac. Mirosław Wójcik

Wieczne pogranicze Lebensteina – oprac. Jan Zieliński

Ripellino i Praga – oprac. Mirosław Wójcik

Być. I pisać – oprac. Mirosław Wójcik

Posłowie do Historii Europy w XIX wieku – oprac. Rafał Habielski

FELIETONY Z RADIA WOLNA EUROPA. 1955–1967
– oprac. tekstu i opis bibliograficzny Violetta Weis-Milewska

Czym chciałbym być, gdybym nie był pisarzem – oprac. Maciej Urbanowski – oprac. Mirosław Wójcik

Poezja Leśmiana i Czechowicza – oprac. Mirosław Wójcik

Po plenum Zarządu Głównego ZLP – oprac. Mirosław Wójcik

Pięć sztyletów Hu Fenga – oprac. Mirosław Wójcik

W obronie odwilży – oprac. Mirosław Wójcik

XVI Sesja Rady Kultury i Sztuki – oprac. Mirosław Wójcik

Konferencja genewska w świetle amerykańskiej opinii publicznej – oprac. Mirosław Wójcik

Książę Mirski wraca do Rosji – oprac. Tadeusz Klimowicz

Tomasz Mann – oprac. Małgorzata Łukasiewicz, Mirosław Wójcik

Rozmaitości literackie – oprac. Mirosław Wójcik

Tom nowel Andrzejewskiego – oprac. Mirosław Wójcik

Złote okna – oprac. Mirosław Wójcik

Wywiad ze Stanisławem Balińskim – oprac. Mirosław Wójcik

Kongres Wolność Kultury w Mediolanie – oprac. Mirosław Wójcik

Przemówienie Szołochowa – oprac. Tadeusz Klimowicz

Wielkanoc – oprac. Mirosław Wójcik

Powrót doktora Faula – oprac. Mirosław Wójcik

Książki czekające na polskie wydanie – oprac. Maciej Urbanowski, Mirosław Wójcik

Rok 1956 – oprac. Maciej Urbanowski

Pisarze włoscy i socrealizm – oprac. Agata Przybylska

Huzia na Sandauera – oprac. Maciej Urbanowski

Wojciech Żukrowski – Jerzy Zagórski – oprac. Mirosław Wójcik

Kazimierza Wyki Życie na niby – oprac. Maciej Urbanowski

MilczenieRomana Brandstaettera – oprac. Mirosław Wójcik

Jan Józef Szczepański – Buty – oprac. Maciej Urbanowski

Karol Irzykowski – oprac. Maciej Urbanowski

Oczekiwanie Jerzego Broszkiewicza – oprac. Mirosław Wójcik

Silone (I) – oprac. Agata Przybylska

Silone (II) – oprac. Agata Przybylska

Silone (III) – oprac. Agata Przybylska

Olgierd Terlecki – Kierunek Cassino – oprac. Justyna Błażejowska

Powieść Jerzego Andrzejewskiego – oprac. Maciej Urbanowski

Andrzej Kijowski – Pięć opowiadań – oprac. Maciej Urbanowski

Aleksander Wat – Wiersze – oprac. Adam Dziadek

Sandauer o twórczości Andrzejewskiego – oprac. Maciej Urbanowski

O twórczości Majakowskiego – oprac. Tadeusz Klimowicz

Adolf Rudnicki – Prześwity – oprac. Mirosław Wójcik

Nowoczesność i grafomania – oprac. Maciej Urbanowski

Nagrody – oprac. Mirosław Wójcik

Marek Hłasko – oprac. Mirosław Wójcik

W oparach absurdu – oprac. Mirosław Wójcik

Wspomnienia Jarosława Iwaszkiewicza – oprac. Mirosław Wójcik

Marks i Dostojewski – oprac. Tadeusz Klimowicz

Nowości wydawnicze w Kraju [1] – oprac. Mirosław Wójcik

Najciekawsze zagadnienia literackie miesiąca [1] – oprac. Mirosław Wójcik

Nowości wydawnicze w Kraju [2] – oprac. Mirosław Wójcik

Najciekawsze zagadnienia literackie miesiąca [2] – oprac. Mirosław Wójcik

Najciekawsze zagadnienia literackie miesiąca [3] – oprac. Mirosław Wójcik

Międzynarodowy Kongres Pisarzy – oprac. Mirosław Wójcik

Dwie książki – oprac. Tadeusz Klimowicz

Wiktor Lebrun o Tołstoju – oprac. Tadeusz Klimowicz

Eseje Moravii – oprac. Agata Przybylska

Książka o Ludwiku Frydem – oprac. Maciej Urbanowski

Krótkie opowiadanie Arżaka – oprac. Tadeusz Klimowicz

Kronika węgierska – oprac. Jerzy Snopek

Polskie zaplecze Josepha Conrada – oprac. Mirosław Wójcik

Włoski komunista w ZSRR – oprac. Tadeusz Klimowicz

Mit Rubaszowa – oprac. Tadeusz Klimowicz

Rehabilitacja Izaaka Babla – oprac. Tadeusz Klimowicz

Chranitiel driewnostiej Jurija Dombrowskiego – oprac. Tadeusz Klimowicz

Rozmowa Grassa i Johnsona z Simonowem – oprac. Tadeusz Klimowicz

Książka Ryszarda Przybylskiego o Dostojewskim – oprac. Tadeusz Klimowicz

Upiór łagrów – oprac. Tadeusz Klimowicz

Nieznany pisarz sowiecki – Jewgienij Szwarc – oprac. Tadeusz Klimowicz

Casus Tarsis – oprac. Tadeusz Klimowicz

Sympozjum oksfordzkie poświęcone literaturze sowieckiej – oprac. Tadeusz Klimowicz

Wspomnienie Iwanowa-Razumnika – oprac. Tadeusz Klimowicz

Priscilla Johnson i Leopold Łabędź: Chruszczow i sztuka – oprac. Mirosław Wójcik

Martwy dom Dostojewskiego i Sołżenicyna – oprac. Tadeusz Klimowicz

Problemy literatury rosyjskiej – oprac. Tadeusz Klimowicz

Ilf i Pietrow – oprac. Tadeusz Klimowicz

Włoskie reakcje na proces moskiewski – oprac. Tadeusz Klimowicz

Dostojewski dziś – oprac. Tadeusz Klimowicz

Ideologie – oprac. Mirosław Wójcik

Człowiek i cień – oprac. Tadeusz Klimowicz

Requiem in prose – oprac. Tadeusz Klimowicz

Tiurmy i łagry – oprac. Tadeusz Klimowicz

Twardowski i pisarze włoscy – oprac. Tadeusz Klimowicz, Agata Przybylska

Biała Księga – oprac. Mirosław Wójcik

Rozdwojenie jaźni – oprac. Tadeusz Klimowicz

Marks i Engels o sztuce – oprac. Janusz Ostrowski

DODATEK KRYTYCZNY

Przypisy, komentarze, glosy do tekstów

Wykaz skrótów dotyczących Archiwum Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Nota edytorska do tomów 1–3 – Włodzimierz Bolecki, Agnieszka Urbanowska

Współpraca Gustawa Herlinga-Grudzińskiego z RadiemWolna Europa (nota) – Violetta Wejs-Milewska

Nota do felietonów z Radia Wolna Europa – Violetta Wejs-Milewska

Bibliografia podmiotowa i nota bibliograficzna – Zdzisław Kudelski (oprac. Paulina Sieniuć, Agnieszka Urbanowska)

Nota wydawcy – Włodzimierz Bolecki

List do Gustawa Grudzińskiego – Korespondent [Kazimierz Brandys]

Edycja krytyczna „Dzieł zebranych” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego 2009-2021

Opieka redakcyjna serii: BARBARA GÓRSKA

Redakcja tomu: BARBARA GÓRSKA

Adiustacja: HENRYKA SALAWA

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, KRZYSZTOF LISOWSKI, ANNA RUDNICKA, LIDIA TIMOFIEJCZYK, AGNIESZKA URBANOWSKA, MAŁGORZATA WÓJCIK

Konsultacje:
prof. dr hab. JANUSZ DEGLER
prof. dr hab. HENRYK MARKIEWICZ

Recenzje, szkice, rozprawy literackie zebrał: ZDZISŁAW KUDELSKI

Felietony i komentarze z Radia Wolna Europa zebrała, opisała i opracowała teksty: VIOLETTA WEJS-MILEWSKA

Bibliografia: ZDZISŁAW KUDELSKI

Opracowanie bibliografii, nota o przedrukach: PAULINA SIENIUĆ, AGNIESZKA URBANOWSKA

Weryfikacja fragmentów cytowanych z Archiwum Gustawa Herlinga-Grudzińskiego: MARTA HERLING

Projekt okładki, stron tytułowych i opracowanie typograficzne: MAREK PAWŁOWSKI

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Edycja

Lista wszystkich osób opracowujących Dzieła Zebrane znajduje się w tomie XV

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

© The Estate of Gustaw Herling-Grudziński
© Copyright by Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07225-7

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Recenzje, szkice,
rozprawy literackie
1957–1998

Dwie rewolucje: Warszawa i Budapeszt[1]

Niewiele dni przed nieludzkim zgnieceniem powstania na Węgrzech przez Sowiety[2] spotkałem się z pewnym młodym pisarzem komunistycznym z Warszawy, człowiekiem sympatycznym i szczerym, który przyjechał jako turysta. Siedzieliśmy w kawiarni, słysząc ze wszystkich stron krzyki sprzedawców gazet donoszących wiadomości o ostatnich wydarzeniach na Węgrzech. Rozmawialiśmy ze sobą w atmosferze swobodnej, która świadczyła o wzajemnym zrozumieniu. Ja byłem pełny podziwu dla tego, czego dziesięć dni przedtem dokonał Gomułka[3]. On zorientowany był doskonale w tym, co zaszło na Węgrzech. W czasie rozmowy łapaliśmy w przelocie na gazetach potrząsanych przez sprzedawców same tytuły i nagłówki: Powstańcy zwyciężyli; Węgry żądają ostatecznego opuszczenia kraju przez wojska sowieckie; Nagy[4] tworzy rząd wielopartyjny i przyrzeka wolne wybory.

Różnica – rzekł pisarz z Polski – leży w tym, że nasza rewolucja była jednakże komunistyczna, podczas gdy rewolucja węgierska stała się rewolucją całkowicie antykomunistyczną.

Rozumowanie słuszne – odpowiedziałem mu – lecz tylko do pewnego punktu. Prawdą jest, że Gomułka nie stracił panowania nad sytuacją. Ale też gdyby Rosjanie zdecydowali się wciągnąć do akcji pierwsze dywizje, zaledwie padłby pierwszy strzał, Gomułce nie wystarczyłby już ani Korpus Bezpieczeństwa dowodzony przez gen. Komara[5], osobistego jego przyjaciela, ani poparcie wojska, które w olbrzymiej części opowiedziało się przeciw Rokossowskiemu[6], ani też postawa robotników z fabryk w Żeraniu, których Gomułka sam uzbroił. W wypadku ostatecznym potrzeba by mu było całego narodu. Z chwilą zaś opanowania przez rewolucję całego narodu siłą rzeczy zwróciłaby się ona przeciw komunizmowi, zupełnie tak samo, jak to się stało na Węgrzech.

Gomułka spotkał się z poparciem wszystkich Polaków, co więcej, wyrósł prawie na bohatera narodowego, tylko dlatego że po całych latach uwięzienia przez Rosjan nie ugiął się i po powrocie do władzy natychmiast postanowił wyrzucić Rokossowskiego oraz stanąć w obronie równości, suwerenności i niezależności narodowej w stosunku do Rosji. Jednakże wszystko to mogło się tak ułożyć jedynie do momentu oddania pierwszego strzału. Bezkrwawa rewolucja narodowa, ale jeszcze komunistyczna, przekształciłaby się wtedy w krwawą rewolucję i narodową, i komunistyczną. Gomułka stałby się wtedy polskim Nagyem, tak jak i Nagy mógłby był stać się węgierskim Gomułką, gdyby nie wezwano go do rządu – zbyt późno.

Rozmówca mój nie odpowiedział mi wtedy ani tak, ani nie. Biorąc pod uwagę okoliczności, to już wystarczyło.

Czy zdaje sobie pan z tego sprawę – ciągnąłem dalej – że to, co się dzieje na Węgrzech, równocześnie pozycję Gomułki i wzmacnia, i osłabia? Wzmacnia ją w stosunku do Moskwy, pokazując w sposób jeszcze bardziej oczywisty roztropność jego decyzji, która ratuje reżim komunistyczny w Polsce i oszczędza Rosjanom całkowitego oddzielenia się Polski od Rosji; dla tych samych jednak motywów osłabia jego stanowisko wobec własnego narodu, który teraz może się pytać: „Dlaczego my nie żądamy także, ażeby wojska rosyjskie opuściły nasz kraj? Dlaczego my także nie możemy doczekać się rządu wielopartyjnego?”.

Mój rozmówca zdawał sobie sprawę z nowego stanu rzeczy i wcale po tych pytaniach nie zajmował nieprzyjaznego stanowiska. Oczywiście, zawsze pod warunkiem, że Zachód zagwarantuje zachodnie granice Polski i że wszystkie stronnictwa byłyby o kierunku lewicowym, nie zagrażającym podstawom nowego systemu społecznego i gospodarczego. Mniej przekonywająca wydawała mu się możliwość powierzenia niebezpiecznemu hazardowi wolnych wyborów, zadania utworzenia wielopartyjnego rządu. Właśnie tego samego dnia dzienniki przyniosły pogłoskę, że Nagy, w obliczu jednogłośnego żądania urządzenia wolnych wyborów na Węgrzech, ustępując żądaniom, miał szepnąć do Lukácsa[7]: „To jest koniec dla nas. Partia komunistyczna rządzi tylko wtedy, jeżeli jest partią jedyną, w innym wypadku nie rządzi wcale”. Ja rozumiałem doskonale te jego troski, ponieważ w Jugosławii, gdzie byłem w roku 53, i gdzie poparcie narodu dla Tity po jego zerwaniu z Moskwą przypominało bardzo poparcie, na jakie dziś Gomułka może liczyć w Polsce, komuniści jugosłowiańscy wyznali mi w prywatnych rozmowach, że w razie wolnych wyborów uzyskać by mogli co najwyżej dwadzieścia procent głosów. Przy pewnej sumienności liczbę tę należałoby zredukować do dziesięciu procent.

Czytelnik nie może zapominać, że rozmowa z młodym pisarzem warszawskim miała miejsce niewiele dni przed powrotem Rosjan na Węgry, kiedy to (idąc po linii najlepszych tradycji stalinowskich) postanowili ogniem i mieczem ukarać cały kraj, aresztując Nagya i jego rząd i ogłaszając, że węgierska „kontrrewolucja” została stłumiona.

W chwili pisania tych słów nie pozostaje wiele do powiedzenia na temat sytuacji na Węgrzech. Generał Malinin[8] może szczycić się z dokonanej roboty i, podobnie jak jego rosyjski poprzednik z minionego wieku[9] (1849), oznajmić to Kadarowi[10], parafrazując na sposób komunistyczny słynne powiedzenie w stylu czasów carskich: „Budapeszt leży u twoich stóp, towarzyszu”.

Lecz o ile jest rzeczą bezcelową czynić post mortem refleksje na temat sytuacji politycznej i wojskowej na Węgrzech, nie jest już rzeczą tak bezprzedmiotową zastanowić się nad tym, jakie jest dzisiaj moralne położenie i jakie oddźwięki mogą wypadki z Budapesztu wywołać na terenie innej beczki prochu Europy Wschodniej, to jest w Polsce.

I mówić tonem głosu kogoś, komu po przeżyciu zmartwychwstania i drugiej śmierci całego narodu zanadto stwardniało serce na łzy, gniew i przekleństwa.

Byłoby zupełną stratą czasu wdawać się w dyskusje na temat „reakcyjnego” czy „niereakcyjnego” charakteru rewolucji węgierskiej. Była to naprawdę rewolucja ludowa i co więcej, powszechna, na co wskazuje wspólny udział w walkach robotników, chłopów, intelektualistów i żołnierzy we wszystkich prowincjach węgierskich podczas powstania. Oto przykład z małego miasteczka Vác: sześciu robotników, jeden adwokat, kapitan służby stałej i lekarz. Należy przypuszczać, że gdyby w Polsce po wyrzuceniu Rokossowskiego z politbiura nastąpiła interwencja rosyjska, rewolucja polska poszłaby tym samym biegiem co węgierska, przypuszczalnie z samym Gomułką na czele.

Naprawdę reakcyjnymi z punktu widzenia sowieckiego (co z brutalną szczerością przyznał nawet Susłow) były dwie rzeczy: rzeczywiste niebezpieczeństwo, że w systemie demokratycznym węgierska partia komunistyczna automatycznie zeszłaby do takich proporcji, jakie przysługiwałyby jej na podstawie powszechnego głosowania, to znaczy do poziomu politycznego zera; niebezpieczeństwem nie mniej groźnym byłoby to, że Węgry, odrzucając postanowienia traktatu warszawskiego[11] i ogłaszając neutralność, byłyby w praktyce stracone dla bloku sowieckiego i wyłom ten stanowiłby precedens i pokusę dla innych krajów bloku. Te dwa punkty krytyczne: system monopartyjny i całkowita przynależność do sojuszu sowieckiego, są granicami, których nie wolno jest przekroczyć krajom Europy Środkowej i Wschodniej w ich rewolucyjnych ruchach, jeżeli po nocnych ugodach nie chcą znaleźć się o świcie w ogniu rosyjskich czołgów. Tych dwóch punktów krytycznych nie przekroczył Gomułka i dlatego też jego rewolucja nie przestała być komunistyczna, i dzięki temu nie została zgnieciona. Węgrzy natomiast przeszli na całkiem przeciwną stronę, rewolucja ich była zupełnie narodowa i powszechna, dlatego też Rosjanie zdławili ją, wyniszczając całą ludność. Słusznie można przypuszczać, że przywódcy sowieccy po podróży do Warszawy, przedsięwziętej w celu przeszkodzenia „zamachowi” Gomułki, doszli do przekonania, iż lepiej jest pogodzić się z faktem rewolucji narodowej, jeżeli jest ona tylko częściowa i pod kontrolą komunistów, byle tylko uniknąć totalnej rewolucji ludowej.

II

Co czują dzisiaj Węgrzy? Przede wszystkim bezgraniczną nienawiść do Kadara. Ta nienawiść zmusi Kadara, przynajmniej w pierwszym okresie władzy, do rządzenia metodami czysto stalinowskimi, co zupełnie odbiera wszelką wartość obietnicom wszczęcia jakichkolwiek rozmów na temat wycofania wojsk rosyjskich. Jeżeli aż do dzisiaj była słuszna formuła Nagya, że „Partia komunistyczna rządzi tylko wtedy, kiedy jest partią jedyną”, o tyle obecnie można ją zmodyfikować w ten sposób: „Partia Kadara rządzi tylko wtedy, jeżeli jej się nie pozostawi sam na sam z narodem, inaczej rządzić nie może”. Będzie rzeczą bardzo trudną dla Kadara, o ile nie wykluczoną, zrekonstruować lojalne dla siebie wojsko spośród tych, którzy, w mundurach z trójkolorowymi opaskami i w czapkach z wydartą gwiazdą bolszewicką, strzelali aż do ostatniego naboju do rosyjskich czołgów; z pewnością też niełatwo będzie zrekonstruować policję spośród tych, którzy (o ile udało im się uniknąć zemsty ludu) na pewno zrozumieli, jak gwałtowna jest nienawiść, jaka zewsząd ich otacza.

Widząc, że ich opuszczono i pozostawiono własnemu losowi, Węgrzy, zakuci na nowo w kajdany, pomimo nieludzkich wysiłków i aktów niewiarogodnego bohaterstwa, poczują też z pewnością ostrą gorycz w stosunku do Zachodu. „Słabość do Zachodu” (to znaczy nieuleczalne ukochanie Zachodu) przetrwała jeszcze w sposób cudowny w Europie Środkowej i Wschodniej pomimo układów jałtańskich.

Te przyjazne skłonności są na Węgrzech znowu poddane ciężkiej próbie, gdy jedną tylko rzecz można stwierdzić z niezaprzeczalną oczywistością: rewolucjoniści i powstańcy z Europy Środkowo-Wschodniej mogą oczekiwać od Zachodu jedynie objawów wzruszającej solidarności, bicia śmiertelnych dzwonów w kościołach, szlachetnych oświadczeń wybitnych osobistości i mężów stanu, jakiegoś tam protestu w ONZ, a w najlepszym razie (o ile granica zachodnia byłaby otwarta) pewnej ilości krwi i mleka w proszku.

Ale nie można liczyć na jedyną rzecz, jaka decyduje o losach rewolucji przeciw imperializmom, to znaczy interwencji nie tylko słownej, lecz przynajmniej w formie przesyłania broni.

Ostatnie nawoływania węgierskich radiostacji powstańczych powtarzały się z akcentem przejmującej rozpaczy: „Pomocy, przyślijcie nam tylko broń!... Walczymy za naszą wolność i za waszą!... Walczymy za Europę!...”.

Tutaj leżało tragiczne nieporozumienie. Dla brytyjskiego konserwatysty Edena[12], czy też francuskiego socjalisty Molleta[13], Port Said należy w daleko większym stopniu do Europy[14] niż Budapeszt, dla Eisenhowera[15] zaś wynik głosowania w Stanach Zjednoczonych jest o wiele ważniejszy niż doprowadzenie do wolnych wyborów na Węgrzech.

Taki stan umysłu, płomiennej nienawiści w stosunku do Rosjan oraz gorzkiej rezygnacji wobec ustosunkowania się państw zachodnich nie przestanie wpływać przez wiele lat na bieg przyszłych wydarzeń na Węgrzech. Są one krajem zwyciężonym, zniszczonym i przydeptanym do ziemi. Tragedia rewolucji węgierskiej miała zaciążyć na losach rewolucji polskiej.

To, czego dokonał Gomułka przed samą rewolucją węgierską, miało charakter „zamachu” praskiego[16] z roku 1948, przy odwróconych rolach. W ten sam sposób jak tam on także uzbroił robotników, lecz tym razem, aby obalić człowieka związanego ciałem i duchem ze swymi moskiewskimi mocodawcami. Przypuszczalnie sam Gomułka był autorem projektu, lecz w jego wykonaniu wspomogli go w pierwszym rzędzie intelektualiści, zasypując prasę polską swoimi wolnościowymi żądaniami demokracji, następnie sekretarz partii okręgu warszawskiego, Staszewski[17], który ażeby zabezpieczyć się na każdą „możliwą ewentualność”, rozdaje broń robotnikom z fabryki samochodów w Żeraniu i z innych fabryk stołecznych (nigdy chyba nie będzie można ocenić dostatecznie tego, co zrobił Staszewski).

Niemniej, tak jak później Rosjanie dali do zrozumienia, w rewolucji węgierskiej, jakie były punkty krytyczne, których przekroczenie grozi bombardowaniem miejsc ulic, w tenże sam sposób Gomułka w swojej polskiej rewolucji dał do zrozumienia Rosjanom, jakie są punkty krytyczne, jakich oni nie powinni przekroczyć, pragnąc uniknąć powstania robotników polskich.

Określając grosso modo, żądaniem Gomułki było: rozmontowanie wojskowego, politycznego i gospodarczego kolonializmu stosowanego przez Sowiety; wyrzucenie z politbiura komunistów „dawnego pokroju”, następnie upodobnienie polskiego systemu ekonomicznego raczej do wzorów jugosłowiańskich niż moskiewskich oraz szeroka demokratyzacja kraju.

Rosjanie ustąpili tym żądaniom nie w obawie przed uzbrojonymi robotnikami ani przed Korpusem Bezpieczeństwa dowodzonym przez gen. Komara (który również dopiero niedawno został uwolniony i zrehabilitowany po poprzednim uwięzieniu za titoizm), ani nawet przed armią, nad którą Rokossowski stracił już kontrolę, lecz lękając się powszechnej rewolucji w kraju o wiele większym i potężniejszym niż Węgry oraz bezpośrednich konsekwencji, jakie taka rewolucja mogła za sobą pociągnąć w Niemczech Wschodnich.

Słusznie można powiedzieć, iż Polska wzięta jest we dwa ognie; z jednej strony Sowiety i granica wschodnia z samą Rosją, z drugiej strony Niemcy Ulbrichta. Ale też nie wolno zapominać, że w wypadku rewolucji w Polsce Rosjanie w Niemczech Wschodnich mogliby się znaleźć również wzięci we dwa ognie, jeśli też powstaliby sami Niemcy. Ta reakcja łańcuchowa byłaby tym niebezpieczniejsza, że Niemcy Wschodnie graniczą na zachodzie nie z państwem obcym, lecz z drugą częścią własnego kraju.

W takiej sytuacji to maksimum, jakiego mógł żądać Gomułka (po paru próżnych naciskach na niego, by się cofnął podczas wizyty sowieckiej w Warszawie i w rozmowach w Moskwie), miało zejść się razem z tym maksimum, którego Rosja nie chciała, lecz którego „wolała” udzielić dla uniknięcia gorszych ostateczności i które odpowiadało temu minimum, jakiego żądał naród polski. W gruncie rzeczy był to obopólny kompromis między możliwością krwawej rewolucji narodowej i mającą miejsce bezkrwawą rewolucją komunistyczną, który wpłynął na kapitulacyjną decyzję ze strony Rosji. Jest paradoksem historycznym, że najlepsza karta atutowa, jaką miał w swoim ręku Gomułka, oznaczała równocześnie największe ryzyko. Gomułka zapewnił Rosjan, że w zamian za ich koncesje może utrzymać się w Warszawie rząd komunistyczny oraz że Polska nie będzie próbowała wycofać się z sowieckiego systemu sojuszniczego i że uniknie się rewolucji powszechnej. Równocześnie zapewnił niekomunistów i antykomunistów polskich, iż w zamian za przyjęcie programu jego rewolucji uniknie się wylewu krwi, i wreszcie sobie samemu zapewnił stanowisko szefa jedynej partii. Ale też jest rzeczą oczywistą, że gdyby go zmuszono do zagrania na kartę, którą szachował Rosjan, przebieg wydarzeń nie tylko przekroczyłby granice programu jego rewolucji, lecz także zmiótłby jego własną partię, a być może i jego samego.

Jak już powiedzieliśmy uprzednio, podczas pierwszych dni rewolucji węgierskiej, kiedy to z kamienistej lawiny przeciw Geröemu[18] wezbrała ona narodowo-demokratyczną burzą i rewolucja zdawała się zwyciężać, w owym momencie pozycja Gomułki wzmocniła się w stosunku do Moskwy, lecz nieoczekiwanie została zagrożona wobec własnego narodu. Owo maksimum Gomułki i Rosji oraz minimum narodu polskiego pokrywały się coraz mniej, w miarę jak mijały godziny. Czy było możliwe żądać więcej? Czyż było więc możliwe odzyskać całkowitą wolność, tak jak udało się to Węgrom? Czyżby Rosja ustąpiła przed argumentem zbrojnym, mając do czynienia z krajem tak małym jak Węgry?

Istotnie w owych dniach nadchodziły z Polski wiadomości o coraz ostrzejszym naprężeniu i o wzrastającej fali uczuć antysowieckich. Jest rzeczą dosyć możliwą, a właściwie pewną, że wybuch powszechnego powstania zawisł na włosku. Dla Gomułki owe dni musiały być okropne. Wygrana karta zdawała się wysuwać z rąk. Działał na omal sprzeczne sposoby, zmuszony do miotania się między Scyllą i Charybdą. Z jednej strony przy narzucaniu przyjaźni z Rosją sowiecką karcono manifestacje antybolszewickie, z drugiej zaś wyrażano solidarność z rewolucją węgierską i w bardziej lub mniej otwarty sposób poddawano krytyce interwencję rosyjską na Węgrzech. Jeżeli w owych dniach nie doszło do faktów tragicznie nieodwołalnych, to chyba mamy do czynienia z prawdziwym cudem, którego zasługi w największej mierze należy przypisać Gomułce i jego stronnikom.

Po uśmierzeniu rewolucji węgierskiej pozycja Gomułki stała się tylko częściowo łatwiejsza. Jest rzeczą pewną, że w wyniku wypadków, które nastąpiły po krwawym świcie 4 listopada[19] w Budapeszcie, zrozumiawszy, czego udało się uniknąć w Polsce, naród polski nie może wobec niego przestać żywić uczucia wdzięczności. Bez wątpienia trudniej mu pertraktować w Moskwie z przywódcami sowieckimi, którzy jako zwycięzcy, z bronią rozgrzaną jeszcze od ognia, czują się raczej skłonni do większej srogości i surowości. Jeżeli zato idzie o wdzięczność jego narodu, niewątpliwie będzie zbalansowana przez jeszcze większą nienawiść w stosunku do Rosji, przez wciąż wzrastającą nieufność wobec jej słów i obietnic i sceptycyzm w stosunku do jakiejkolwiek deklaracji czy traktatu podpisanego przez Moskwę.

W Polsce żywiono zawsze ogromną (i wzajemną) sympatię do Węgier. Polacy uważają Węgrów za najbliższy sobie naród w środkowej Europie. Rewolucja w Budapeszcie rozpoczęła się jako manifestacja solidarności z „zamachem” Gomułki. Teraz za to Węgry zostały zdradziecko oszukane przez Rosjan, choć tego rodzaju zdrada nie może zdziwić Polaków; posiadają oni przysłowie, które mówi, iż nie można nigdy wierzyć Moskalom, a na oświadczenia przedstawicieli krajów zachodnich, stwierdzających, że zdrada rosyjska stanowi „fakt bez precedensów”, wzruszają tylko ramionami i przypominają sobie, jak całe oddziały Armii Krajowej, po złączeniu się z siłami rosyjskimi w Polsce wschodniej i po jak najserdeczniejszych rozmowach pomiędzy dowódcami polskimi i sowieckimi, zostały otaczane przez czołgi sowieckie, a żołnierze polscy brani do niewoli.

Lecz inną rzeczą jest wiedzieć, a inną doczekać się nowego potwierdzenia faktów. To powtórzone potwierdzenie fatalizmu historycznego i niezmienność narodowego charakteru Rosjan czyni rzeczą bardzo trudną dla Gomułki zapoczątkowanie nowego rozdziału w stosunkach polsko-sowieckich przy atmosferze „szczerej równości i braterstwa”. Rzeczą również bardzo trudną wobec podstaw własnej partii. Ze zwycięskiego bojownika o niepodległość i wodza ideologicznego i politycznego, który szuka nowych dróg i pragnie przyciągnąć masy niekomunistyczne ku „modelom polskiego socjalizmu”, siłą rzeczy ujrzy się ograniczonym do miary człowieka, którego tylko każdy Polak powinien popierać, ażeby bronić tego, co już zostało zdobyte, i ocalić to, co by tylko się dało uratować.

Na jego prośby i żądania współpracy wpłynie bez wątpienia przeszkoda w postaci „słabości do Zachodu”, tym boleśniejsza, im częściej powtarza się rozczarowanie. Polacy, widząc agonię Budapesztu, nie mogli nie myśleć o agonii Warszawy w roku 44-tym. „Chcemy broni, a nie słów!” – dokładnie to samo wołanie podniosło się dzisiaj w Budapeszcie, a wczoraj w Warszawie, i, niestety, dokładnie z tym samym skutkiem.

Wobec tego cóż na to można poradzić? Pogodzić się z powojenną geografią Europy. „Na drodze, jaką wybrała Polska – pisał Valiani[20], odnosząc się do Węgier sprzed 4 listopada – została ona już prześcignięta; dzisiaj pozostaje tylko droga, którą podążyła Austria i Finlandia[21], albo droga marszałków carskich. Ta ostatnia w wypadku Polski może nie byłaby możliwa (ja nie wierzę tak jak Isaac Deutscher w hegemonię wojskowych w Moskwie), ale możliwość naśladowania Austrii lub Finlandii wydaje się dziś snem przeszłości”.

Jest zawsze rzeczą nierozsądną i jałową wypowiadanie proroctw i wróżb; niemniej sądzę, że Rosja pozostawi w istocie nienaruszone doświadczenie z Gomułką; można też sobie wyobrazić, że po ciężkim okresie represji i „likwidacji sił reakcyjnych” na Węgrzech pewne ulgi mogą zostać przyznane nawet i Węgrom, ażeby dać do zrozumienia wszystkim krajom sowieckiego sojuszu, że ten większy lub mniejszy kawałek tortu, który im przypadnie, jest tylko kawałkiem i że bezcelowym jest buntować się, kiedy w każdym razie można coś uzyskać, apelując do sowieckiej wspaniałomyślności.

Z obu rewolucji: w Budapeszcie i w Warszawie, mogliśmy wywnioskować, iż mimo najwyższego udoskonalenia nowoczesnego totalitaryzmu intelektualiści (o ile pozostawi im się trochę więcej wolności i swobody oraz o ile czują trochę mniej strachu) są zdolni tak samo jak w innych epokach utworzyć rewolucyjny ferment; że silny ruch intelektualny, wyrażający się w nowych ideach, przemówieniach i pismach, przygotowuje zawsze teren dla odzyskania „istotniejszych wartości ludzkich, społecznych i narodowych”.

Nie jest wcale przesadą powiedzieć, że właśnie burzliwe zebrania z Koła Petőfiego[22] w Budapeszcie oraz „powódź” literacka i prasowa, jaka nastała po odwilży w Warszawie, przyczyniły się do stworzenia atmosfery sprzyjającej „jesiennej wiośnie”. Wiosna tragiczna w wypadku Węgier, a i po 4 listopada ograniczona w swych nadziejach, jeśli idzie o Polskę; należy przypuszczać, że po tym, co zaszło na Węgrzech, intelektualiści polscy na jakiś okres czasu utemperują swoje pióra i słowa. Ale też nie wierzę w to, żeby „zniewolony umysł, raz uwolniony z więzienia zechciał pokornie wrócić do swej celi. Rewolucja węgierska została pokonana, rewolucja polska przechodzi być może chwile niepewności, lecz od dnia śmierci Stalina, zanim mógłby powstać nowy Stalin, stworzył się w świecie sowieckim nastrój rewolucyjny, który może zmieniać formę lub tracić natężenie, lecz nigdy nie zostaje całkowicie przerwany.

Podczas rewolucji węgierskiej, przy faktycznej niemocy Zachodu i nie mniej oczywistej postawie Kremlu, który wolał użyć argumentów zbrojnych, niż zanadto ustępować, stało się jasnem co innego: że w obecnej sytuacji nie można sobie w żaden sposób wyobrazić jakiejkolwiek zmiany moralnej w świecie sowieckim, o ile nie zarysowuje się jedyna możliwość i zarazem wielka nadzieja. Jaka? Przez szczęśliwy przypadek miałem możność obserwowania wypadków w Polsce i pierwszej fazy wydarzeń węgierskich wraz z Aleksandrem Weissbergiem, słynnym ex-komunistą austriackim i autorem Zmowy milczenia, człowiekiem, który spędził wiele lat swego życia jako jeden z szefów przemysłu sowieckiego w Rosji, a następnie jako więzień po „wielkich czystkach”, człowiekiem, którego dar przewidywania i wyobraźni politycznej miałem możność wiele razy ocenić w ciągu ostatnich lat. Weissberg jest pod względem wykształcenia człowiekiem wiedzy ścisłej. W młodości swojej był bardzo obiecującym fizykiem i po jego uwięzieniu starali się interweniować u Stalina w sprawie jego uwolnienia Einstein[23] i Joliot-Curie[24]. Pewnej nocy rzekł do mnie w ten sposób: „Myślałem i rozmyślałem nad wszystkimi możliwościami uwolnienia, tak jak się myśli nad wszystkimi możliwymi kombinacjami przy grze w szachy, i widzę jedyną tylko możliwość: rewolucja w Rosji”.

Na pierwszy rzut oka wydawałoby się to fantazją o charakterze abstrakcyjnym, tworem wyobraźni, lecz dla kogoś, kto przyzwyczajony jest spoglądać na historię świata z perspektywy dalszej niż najbliższe dwa albo trzy lata, jest jednak inaczej. Jeżeli jest rzeczą prawdziwą, jak wydaje się po rewolucjach polskiej i węgierskiej, że intelektualiści świata sowieckiego powrócili do ról naczelnych i przewodniczących, to już przypuszczalnie w niedalekiej przyszłości wiele będzie zależało i od intelektualistów rosyjskich.

Jednakże intelektualiści rosyjscy dochodzili do dojrzałości w systemie absolutnego niewolnictwa politycznego i umysłowego i nie mogli daleko dojść, ponieważ zostali wytępieni przez Stalina. Jednemu pisarzowi, który wtedy przejazdem znalazł się w Moskwie, Ilia Erenburg[25] wyznał, że wszyscy prawdziwi intelektualiści z jego generacji zostali przez Stalina zlikwidowani. Tym nie mniej można żywić nadzieję, że tragiczne, lecz potężne echa dramatu węgierskiego dojdą do słuchu młodych intelektualistów sowieckich – tych, którym jutro przypadnie w udziale zastąpić to pokolenie, które zostało zniszczone lub skorumpowane przez panujący terror.

Socjalizm i intelektualiści[1]

Istnieje zwyczaj, że zanim krytyk skrzyżuje szpady z autorem recenzowanej książki, musi go najpierw dokładnie przedstawić zgromadzonej publiczności. Zwyczaj na ogół dość uciążliwy, ale w niektórych wypadkach nie do uniknięcia i jak później zobaczymy – wart fatygi. Taki jest wypadek Kingsleya Amisa[2], autora Lucky Jima i zdaniem wielu – gwiazdy pierwszej wielkości na firmamencie młodej literatury angielskiej. Jego broszurka Socialism and the Intellectuals[3] jest zbyt krótka, by można ją było pokrótce streścić. Trzeba iść wolno, krok w krok za jej wywodami, nie zapominając ani na chwilę, że depczemy po piętach lewicowemu intelektualiście angielskiemu, czyli osobnikowi często egzotycznemu dla umysłowości kontynentalnej.

Amis zaczyna swoją analizę od stwierdzenia, że inteligencja angielska w czwartym dziesięcioleciu b.w. była w przytłaczającej większości lewicowa; górna granica tego procesu sięga r. 1945. W Oxford czy Cambridge z owych lat należało niemal do dobrego tonu być jeśli nie komunistą, to przynajmniej socjalistą. Ta postawa miała w sobie coś z poszukiwania zbawienia duchowego i jej najlepszym wyrazicielem był słynny poeta Auden. Ówczesna lewicowość intelektualistów angielskich była nie tyle polityczna, co moralno-obyczajowa – stanowiła bunt przeciw mieszczaństwu raczej z Flauberta niż z Marksa i z marksizmu zapożyczyła jedynie kilka technicznie brzmiących terminów. Z drugiej strony dostarczała – co najmniej w receptach – lekarstwa na kłopoty osobiste, niechęć do rodziców, otoczenia, przełożonych. Schemat był prosty: miłość do ustalonego porządku pchała na prawo, nienawiść – na lewo. Tendencje marksistowskie przeważały głównie w kołach literacko-artystycznych, a i tu znajomość marksizmu i jego zastosowania w praktyce politycznej była żenująco słaba. Tym się tłumaczy fakt, że Auden w wierszu Spain 1937[4] pisał:

To-day the deliberate increase in the chances of death,

The consious acceptance of guilt in the necessary murder[5];

To-day the expending of powers

On the flat ephemeral pamphlet and the boring meeting.

(Dziś rozmyślne spotęgowanie szans śmierci,

Świadome przyjęcie winy w niezbędnym morderstwie;

Dziś siły obracane

Na płaską przemijającą ulotkę i nudne wiece).

Orwell, który jedno takie „niezbędne morderstwo” widział na własne oczy w Katalonii, skomentował poemat Audena w szkicu o Henrym Millerze[6]: „Ta strofa jest pomyślana jako coś w rodzaju szybkiego szkicu węglem z życia «dobrego członka partii». Rano kilka politycznych mordów, dziesięciominutowa przerwa dla uciszenia «burżuazyjnych» skrupułów, szybki obiad, po południu i wieczorem pisanie haseł na murach i kolportaż ulotek. Bardzo budujące. Ale proszę zwrócić uwagę na zwrot «niezbędne morderstwo». Mógł go napisać tylko człowiek, dla którego morderstwo jest co najwyżej słowem. Audenowska odmiana amoralizmu możliwa jest tylko wówczas, jeśli się jest człowiekiem, który znajduje się zawsze nie tam, gdzie padają strzały. Takie myślenie lewicowe jest rodzajem igrania z ogniem ludzi nie wiedzących nawet, że ogień jest gorący”).

Amis jest dla Audena wyrozumialszy, przypomina, że kilkudziesięciu intelektualistów z jego szkoły zginęło w Hiszpanii. Nie, angielscy intelektualiści lewicowi czwartego dziesięciolecia nie byli amoralni. Byli, podobnie jak ich następcy z okresu 1930–1945, romantykami.

Romantyzm w kontekście politycznym określa Amis jako „irracjonalną zdolność do zapalania się do interesów i spraw, które nas nie dotyczą, znajdują się poza nami”. Pozycja, jaką intelektualista zajmuje w społeczeństwie, nie zmusza go do obrony realnych interesów politycznych, z wyjątkiem może interesów bardzo ogólnych, na przykład oporu wobec jakichkolwiek zakusów totalistycznych państwa w dziedzinie myśli. W każdym razie w porównaniu z, powiedzmy, bankierem czy robotnikiem intelektualista żyje w politycznej próżni. Trudno się więc dziwić, że szuka dokoła siebie sprawy, która by go mogła podniecić. W czwartym dziesięcioleciu łatwo było o takie sprawy: Hiszpania, Abisynia[7], bezrobocie, wzrost faszyzmu. Komunistyczne rozwiązanie tych zagadnień posiadało dla intelektualisty lewicowego dwie cechy atrakcyjne: dostarczało mu poczucia pewności w zmiennym nurcie życia i odwoływało się do gwałtu, do siły. A dzisiaj? Nie ma Hiszpanii, nie ma faszyzmu, nie ma masowego bezrobocia. „Welfare state”[8] nie zaspokaja jego ambicji, bo szuka on „szerokiego obrazu”, spraw wielkich, a nie jakiejś tam podwyżki płac robotniczych i stabilizacji gospodarczej. Poza tym przeraża go laburzystowskie równanie w dół.

Nie miał więc racji Orwell, gdy po wojnie oskarżał lewicowych intelektualistów angielskich o znieprawienie, nie tylko nie miał racji, ale – przypuszczalnie nie zdając sobie z tego sprawy – był obrońcą politycznego kwietyzmu, gdyż głosił, że polityka lewicy jest pułapką zastawioną na politycznych romantyków, a każda polityka jest i musi być z natury brudną grą. To Orwell jest w dużym stopniu odpowiedzialny za obecną apatię polityczną lewicowej inteligencji angielskiej. Orwell oraz dwa jeszcze czynniki: upadek mitu Rosji i nikła atrakcyjność reformizmu laburzystowskiego. Kiedyś, wbrew jeremiadom Orwella, lewicowość miała jednak pewną aurę romantyzmu. Teraz okazało się, że cała w ogóle polityka jest nieromantyczna. Węgry i Suez[9]? Amis chciałby być w błędzie, lecz sądzi, że jeśli na Węgrzech i w Egipcie opadną wzburzone fale – a wszystko wskazuje na to, że tak się stanie – wyobraźnia lewicowego romantyka znowu nie będzie miała na dłuższą metę dostatecznego pokarmu. Co pozostaje? Według Amisa jedynym godnym zaufania motywem politycznym jest interes własny, także on podziela powszechną nieufność do zawodowych „oblubieńców sprawy”, do wiecznych działaczy społecznych, którzy wiedzą lepiej od ludzi, co im jest do szczęścia potrzebne. Zamierza nadal głosować na Labour, pożyczać partii w czasie wyborów swój samochód, wystawiać afisze przedwyborcze w oknie swego pokoju, ale na tym koniec.

Starałem się możliwie bezstronnie przedstawić treść tej broszurki i nie zdradzić się, co o niej myślę. Obawiam się jednak, że już samo jej streszczenie spełniło rolę złośliwego zwierciadła, w którym twarz lewicowego intelektualisty angielskiego nie jest ani szczególnie sympatyczna, ani szczególnie inteligentna – zapewne dzięki ironicznemu zmrużeniu oka, z jakim modelowi swojego portretu przygląda się również autor.

Nigdy Orwell nie miał tyle racji, co teraz. Nigdy komunizm na odcinku intelektualnym nie odsłonił się jaskrawiej jako pułapka zastawiona na poszukiwaczy „podniecających spraw” i „szerokiego obrazu”. Nigdy nie było bardziej widoczne dla wszystkich amoralne szaleństwo poetów, którzy nie dotknąwszy w życiu ognia, pisali o „niezbędnym morderstwie”. Nigdy marksistowskie „poczucie pewności historycznej” [nie było] bardziej złudne, a fascynacja siły bardziej nieludzka i daleka od ideałów nowej świeckiej wiary. Gdzież tu więc miejsce na rzekomy orwellowski kwietyzm? „Orwell był wśród nas wszystkich jedynym autentycznym rewolucjonistą” – powiedział kiedyś Cyril Connolly, jeden z przyjaciół Audena, rozważając po latach okres rozkwitu angielskiej lewicy intelektualnej. Orwell był czymś więcej: jedynym chyba w Anglii lewicowym pisarzem swego pokolenia, który rozumiał, że naturalną funkcją intelektualisty jest szukanie prawdy, a nie „pewności historycznej”. I mówienie jej na głos wyłącznie we własnym imieniu, a nie w imieniu jakiejkolwiek grupy czy partii. Nasze czasy wymyśliły nonsens, że intelektualiści muszą być czynni politycznie. Jeśli okoliczności nie wymagają od nich bezpośredniej walki o utracone abecadło wolności (jak w Polsce czy na Węgrzech), wcale nie muszą, a nawet nie powinni. Ale zataczając po wszystkich przeżytych rozczarowaniach łuk od „szerokiego obrazu” do „interesu własnego”, dają dowód, że byli zawsze raczej histerykami niż intelektualistami. Niegdyś ukorzyli się przed Siłą i Historią, by uciec od własnego zabłąkania i urojonego poczucia winy. Dziś kryją obolałą „romantyczną” twarz pod maską programowego egoizmu, by uciec od własnej odpowiedzialności. Rzecz w tym, że bohater książeczki Amisa wrócił tylko do swojej prawdziwej skóry: także dawniej bardzo rzadko obchodziło go cokolwiek poza samym sobą.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy, komentarze, glosy do tekstów

Dwie rewolucje: Warszawa i Budapeszt – oprac. Rafał Habielski

[1] Pierwodruk: „Nasza Sprawa (Nuestra Causa). Tygodnik Społeczno-Kulturalny” 1957, nr 6 i 7 (53, 54), s. 4–5, 4–5. Pismo wydawane w Buenos Aires przez Stowarzyszenie Polskich Kombatantów w Argentynie, red. F. Zahora-Ibiański. W Archiwum Herlinga-Grudzińskiego w Fondazione „Biblioteca Benedetto Croce” – Neapol, w liście z 27 X 1957 jego wieloletniego korespondenta, J. Wolskiego, jest informacja o ukazaniu się tłumaczenia na język hiszpański tego artykułu: Dos Revoluciones: Varsovia y Budapest, „Crítica. Suplemento Literario Letras Mundiales” (Buenos Aires) 1957, z. 18, i kontynuacja w numerze z 25 I [nlb] (AGHG, K. Wolski J.). (M.W.)

[2] Wojska sowieckie wkroczyły na Węgry na początku powstania – 24 X 1956, zostały jednak wycofane; do kolejnej interwencji doszło 4 XI po rezolucji rządu I. Nagya, który ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego i przyjęcie statusu państwa neutralnego. Walki w Budapeszcie i innych częściach kraju pochłonęły ok. 30 tys. ofiar.

[3] Władysław Gomułka (1905–1982) – sekretarz PPR 1943–1948, odsunięty ze stanowiska u progu stalinizacji Polski (za odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne), ponownie wybrany na stanowisko I sekretarza KC PZPR 21 X 1956, metodami politycznymi zdołał spacyfikować nastroje antysowieckie oraz zdławić nadzieje na głębszą reformę systemu.

[4] Imre Nagy (1896–1958) – polityk komunistyczny, premier 1953–1955, ponownie od 24 X do 7 XI 1956, podjął decyzję o wystąpieniu Węgier z Układu Warszawskiego oraz przyjęciu neutralności; stracony 15/16 VI 1958.

[5] Wacław Komar (1909–1972) – działacz komunistyczny, generał, po 1945 na licznych stanowiskach w Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego oraz Ludowym Wojsku Polskim.

[6] Konstanty Rokossowski (1896–1968) – marszałek sowiecki, w 1949 powołany na stanowisko ministra obrony narodowej w Polsce w stopniu marszałka, odwołany do ZSRR w XI 1956.

[7] György Lukács (1885–1971) – zob. G. Herling-Grudziński, Dzieła zebrane, t. II, Kraków 2010, s. 526. (Dalej skrót DZ I lub DZ II i nr strony).

[8] Michaił Malinin (1899–1960) – generał armii, w 1956 pierwszy zastępca szefa sztabu Armii Czerwonej.

[9] W 1849 Węgrzy wystąpili zbrojnie przeciw Austrii w walce o niepodległość. Wojskom austriackim przyszedł z pomocą rosyjski korpus ekspedycyjny dowodzony przez marszałka Iwana F. Paskiewicza (1782–1856), pogromcy powstania listopadowego i namiestnika Królestwa Polskiego.

[10] János Kádár (1912–1989) – komunista węgierski, w czasie rewolucji węgierskiej 1956 poparł sowiecką interwencję i stanął na czele nowo utworzonej Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej; w l. 1956–1958 i 1961–1965 był też premierem. (M.U.)

[11] Właściwie Układ Warszawski, podpisany w Warszawie przez Związek Sowiecki i kraje europejskie zależne od Moskwy 14 V 1955; sojusz polityczno-militarny o charakterze defensywnym (tylko deklaratywnie). W rzeczywistości forma uzależnienia krajów członkowskich i narzędzie wpływów ZSRR.

[12] Anthony Eden (1897–1977) – polityk brytyjski, konserwatysta, minister spraw zagranicznych (m.in. 1940–1945, 1951–1955), premier w l. 1955–1957.

[13]Guy Mollet (1905–1975) – francuski działacz polityczny, 1946–1969 sekretarz generalny SFIO (Francuska Sekcja Międzynarodówki Robotniczej), 1946–1947 i 1950–1951 członek rządu (od III do VII 1951 wicepremier). Od II 1956 do V 1957 premier, w V 1958 wicepremier. W l. 1958–1959 członek rządu Charles’a de Gaulle’a, po 1962 w opozycji. Przyznał niepodległość Maroku i Tunezji, w XI 1956 był współinicjatorem brytyjsko-francuskiej interwencji nad Kanałem Sueskim. (J.B.)

[14] Równolegle z interwencją sowiecką na Węgrzech Wielka Brytania i Francja wystąpiły zbrojnie w rejonie Kanału Sueskiego znacjonalizowanego przez Egipt. Operacja rozpoczęła się 29 X 1956 i miała na celu przywrócenie francusko-brytyjskiej strefy kontroli kanału.

[15] Dwight Eisenhower (1890–1969) – generał i polityk, prezydent Stanów Zjednoczonych w l. 1953–1961; na drugą kadencję wybrany w XI 1956.

[16] W II 1948 komuniści czescy, obawiający się wyników wyborów parlamentarnych projektowanych przez ugrupowania niekomunistyczne, dokonali zamachu stanu, wprowadzając reżim oparty na wzorach stalinowskich.

[17] Stefan Staszewski (1906–1989) – od IX 1955 I sekretarz Komitetu Warszawskiego PZPR, w X 1956, na wieść o ruchach wojsk sowieckich w Polsce uzbroił część załóg największych warszawskich zakładów pracy.

[18] Ernö Gerö (1898–1980) – szef węgierskiej partii komunistycznej od 18 VII 1956 do 25 X 1956, jego postawa wobec protestów społecznych przyczyniła się do eskalacji nastrojów i wybuchu powstania.

[19] Wojska sowieckie 4 XI 1956 rozpoczęły operację tłumienia powstania węgierskiego.

[20] Leo Valiani (pierw. Wieczen, 1909–1999) – włoski polityk i dziennikarz, komunista, w latach 20. w ruchu antyfaszystowskim; skazany na karę więzienia uciekł do Francji, następnie brał udział w wojnie domowej w Hiszpanii po stronie republikańskiej, po traktacie Ribbentrop-Mołotow zerwał z partią komunistyczną, w 1943 angielski wywiad wysłał go do Włoch, gdzie nawiązał kontakt z antyfaszystowską partyzantką, w IV 1945 podpisał rozkaz egzekucji Mussoliniego, po drugiej wojnie poseł do włoskiego parlamentu z ramienia partii socjaldemokratycznej. (M.U.)

[21] W połowie lat 50. Austria i Finlandia posiadały status krajów demokratycznych, niezależnych od ZSRR.

[22] Koło Petőfiego (Petőfi Kör) – ruch intelektualistów węgierskich w połowie lat 50. XX w. Ukształtował się w III 1955 z ideą stworzenia forum dyskusyjnego dla młodej inteligencji komunistycznej skupionej w Stowarzyszeniu Młodzieży Komunistycznej. Przywódcy tej organizacji postawili na czele Koła Gábora Tánczosa, zwolennika Imre Nagya. Cele, jakie sobie wyznaczono, nie wybiegały zrazu poza debaty w ramach doktryny marksistowskiej. Istotny przełom nastąpił dopiero po XX Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Radykalizacji inteligenckich debat i formułowanych postulatów sprzyjał przede wszystkim sam G. Tánczos. Wypowiadano się krytycznie o kulcie jednostki i innych wypaczeniach ustroju, o problemie jugosłowiańskim (zorganizowano nawet wieczór poezji jugosłowiańskiej), o sytuacji w Polsce. Po odsunięciu I. Nagya zwolennicy Mátyása Rákosiego w znacznej mierze stłumili działalność Koła. Jesienią 1956 w Kole opracowywano program rewizjonistycznego rządu komunistycznego, na którego czele widziano I. Nagya. Kiedy taki rząd rzeczywiście powstał, kierownictwo Koła uznało swą misję za spełnioną. Postanowiono jednakże reaktywować organizację w celu wspierania działań nowych władz państwowych. Interwencja sowiecka, która nastąpiła 4 XI, położyła kres tym planom. W VIII 1958 G. Tánczos został skazany na półtora roku ciężkiego więzienia. W 1962 skorzystał z amnestii. Z Kołem Petőfiego współdziałało wielu pisarzy i intelektualistów, wśród nich Tibor Déry, który podczas zainicjowanej przez Koło dyskusji prasowej, w VI 1956, skrytykował system komunistyczny, w następstwie czego został usunięty z partii. (J.S.)

[23] Albert Einstein (1879–1955) – fizyk i filozof, odkrywca teorii względności, laureat Nagrody Nobla (1922), pacyfista i syjonista. Einstein dwukrotnie interweniował na rzecz Weissberga. W 1937 napisał list do Stalina, który pozostał bez odpowiedzi. W 1941, kiedy przebywający po zwolnieniu z niemieckiego więzienia w Krakowie Weissberg nawiązał z nim kontakt, zaproponował mu tymczasowo katedrę uniwersytecką w Manili (Filipiny), obiecując sprowadzenie go stamtąd do USA. Władze Generalnego Gubernatorstwa nie zgodziły się jednak na emigrację Weissberga.

[24] Frédéric Joliot-Curie (1900–1958) – francuski fizyk i chemik, laureat, wraz z żoną Irène (1897–1956), Nagrody Nobla w dziedzinie chemii (1935), zięć Marii Skłodowskiej-Curie. Od 1942 członek partii komunistycznej, w l. 1949–1958 przewodniczący Światowej Rady Pokoju. W 1937 wraz z dwojgiem innych noblistów – żoną i fizykiem Jean-Baptiste Perrinem (1870–1942) – wystosował list do Stalina w obronie Weissberga. Bez odpowiedzi.

[25] Ilja G. Erenburg (1891–1967) – rosyjski poeta (Modlitwa za Rosję) i prozaik (Niezwykłe przygody Julio Jurenito i jego uczniów, Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca, Odwilż).

Socjalizm i intelektualiści – Maciej Urbanowski

[1] Pierwodruk: „Wiadomości” 1957, nr 10 (571), s. 1.

[2] Kingsley Amis (1922–1995) – angielski prozaik, poeta i eseista, do 1956 członek partii komunistycznej; autor wielu cenionych powieści; Lucky Jim (1955), powieść wyróżniona Somerset Maugham Award; wyd. pol. Jim szczęściarz (1995).

[3] Kingsley Amis, Socialism and the Intellectuals, Fabian Tract 304, [Londyn], 1957, str. 13. (G.H.-G.)

[4] Spain 1937 – Hiszpania 1937, poemat Wystana H. Audena (zob. DZ II, 578) napisany pod wrażeniem pobytu w Hiszpanii ogarniętej wojną domową i opublikowany w 1937, następnie zamieszczony w zbiorze jego wierszy Another Time (1940); przez wiele lat poeta nie zgadzał się na przedruki tego tekstu.

[5] W następnych wydaniach poematu Audena Amis znalazł dwie zmiany: „the inevitable increase” i „the fact of murder”. (G.H.-G.)

[6] Chodzi o szkic Inside the Whale (1940); tłum. pol. pt. W brzuchu wieloryba w: G. Orwell, Eseje, tłum. A. Husarska, Londyn 1985, cytowany przez Herlinga fragment brzmi: „Druga strofa jest jakby typowym rozkładem dnia «dobrego członka partii»” (tamże, s. 42).

[7] Mowa o agresji Włoch na Abisynię (obecnie Etiopia) w l. 1935–1936, czego efektem była okupacja tego kraju trwająca do 1941.

[8] Welfare State (ang.) – państwo dobrobytu.

[9] Węgry i Suez – mowa o interwencji sowieckiej na Węgry 4 XI 1956 oraz o zajęciu przez spadochroniarzy francuskich i brytyjskich Kanału Sueskiego 28 X 1956 i kryzysie międzynarodowym, którego skutkiem było zaprzestanie działań zbrojnych 7 XI.

Gustaw Herling-Grudziński Dzieła zebrane

2010 – t. 2: Recenzje, szkice, rozprawy literackie. 1947–1956

2013 – t. 3: Recenzje, szkice, rozprawy literackie. 1957–1998. Felietony i komentarze z Radia Wolna Europa. 1955–1967

2016 – t. 5: Opowiadania wszystkie, vol. 1

         – t. 10: Eseje

2017 – t. 6: Opowiadania wszystkie, vol. 2

         – t. 7: Dziennik pisany nocą, vol. 1

2018 – t. 8: Dziennik pisany nocą, vol. 2

         – t. 11: Rozmowy (w tym Rozmowy w Dragonei i Rozmowy w Neapolu)

         – t. 12: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem, vol. 1 (1944–1966)

         – t. 13: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem, vol. 2 (1967–1975)

         – t. 14: Korespondencja z Jerzym Giedroyciem, vol. 3 (1976–1996)

2020 – t. 9: Dziennik pisany nocą, vol. 3

         – t. 4: Inny Świat

         – t. 15: Varia