Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp. Rozbieżne emancypacje

CZĘŚĆ I. WYMIANA ŚRODKA. KULTURA I SPOŁECZEŃSTWO (1976–1985)

Rozdział 1. Poza systemem: formy niezależności w kulturze i szukanie nowej większości

1.1. Próżnia i jej wypełnienia

1.2. Egzystencja niezależna (E. Stachura)

1.3. Przeciw systemowi literackiemu: rewolucja artystyczna w prozie

1.4. Niezależny obieg komunikacyjny

1.5. Krytyka literacka i prawda (spór o literaturę na łamach „Zapisu” i „Pulsu”)

1.6. Krytyka, rzeczywistość i sprawa odbiorcy

Rozdział 2. Realizm, znikanie klas i kryzys kultury niezależnej

2.1. Realizm przeciw masie (J. Andrzejewski, M. Nowakowski, K. Brandys, T. Konwicki)

2.2. Wizerunki niekorzystne: kulturowe obrazy klasy robotniczej

2.3. Wizerunki pożegnalne – literatura nurtu chłopskiego (T. Nowak, E. Redliński, W. Myśliwski)

2.4. Wspólnota odrodzona? Kryzys kultury niezależnej i realizm antysocjalistyczny

CZĘŚĆ II. ZAANGAŻOWANIE I OSOBNOŚĆ: TRANSFORMACJE LITERATURY 1985–1995

Rozdział 3. Kultura i literatura w czasie przesilenia (lata 80. XX wieku)

3.1. Symptomy zmian

3.1.1. Infrastruktura

3.1.2. Idee

3.1.3. Poetyki

3.2. Bunt różnic albo o roli krasnoludków w historii

3.2.1. Mit pluralizmu a kultura zaangażowana („Czas Kultury”, „brulion”, A. Zagajewski)

3.2.2. Mit pluralizmu i problem języka (M. Świetlicki, J. Pilch)

3.3. Poetyka

3.3.1. Poetyka: śledztwo w sprawie nieobecności (P. Huelle, „Weiser Dawidek”)

3.3.2. Poetyka: śledztwo w sprawie inności

Rozdział 4. Końce historii i problem dalszego ciągu

4.1. Koniec utopii (L. Kołakowski, M. Janion, F. Fukuyama)

4.2. Groteska antyhistoriozoficzna (A. Bart, P. Szulkin, T. Komendant)

4.3. Pod powierzchnią historii (M. Tulli)

4.4. Dalszy ciąg jako banał (N. Goerke, A. Wiedemann, W. Kuczok)

4.5. Nostalgia jako język oporu

4.6. Wymiana większości (E. Redliński, A. Libera)

4.7. Klasa chłopska, czyli konieczne zniknięcie (W. Myśliwski, A. Stasiuk, O. Tokarczuk)

4.8. Klasa średnia, czyli hegemon zależny (M. Nowakowski, P. Siemion)

CZĘŚĆ III. KŁOPOTY Z EMANCYPACJĄ

Rozdział 5. Tropy płci: pisanie kobiet (1995–2020)

5.1. Sublokatorki

5.2. Wolność i płeć (J. Tischner, I. Filipiak)

5.3. Literatura wobec dyskursów publicznych

5.4. Mała Dziewczynka (S. Chutnik)

5.5. Kobieta rozproszona (J. Bator)

5.6. Kobieta równa (J. Brach-Czaina, S. Chutnik)

5.7. Wsparcie

5.8. Od kobiety do społeczeństwa

5.9. Prospekt: somatopoetyka

Rozdział 6. Tropy pożądania: literatura i homoseksualizm

6.1. Społeczny teatr płci (G. Musiał, M. Pankowski)

6.2. Kontrakt pierwszy: umowa o tolerancję (J. Stryjkowski, „Milczenie”)

6.3. Spór wewnętrzny: sublimacja przeciw bezpośredniości (G. Musiał, „Al fine”)

6.4. Kontrakt drugi: umowa kapitalistyczna (M. Krzeszowiec, M. Zygmunt)

6.5. Backlash jako produkt kapitalizmu (M. Sieniewicz, „Żydówek nie obsługujemy”)

6.6. Kontrakt trzeci: umowa mieszczańska (B. Żurawiecki)

6.7. Zerwany kontrakt (M. Witkowski, „Lubiewo”)

6.8. Odnowienie kontraktu (I. Karpowicz, „ości”; P. Demirski, „Tęczowa Trybuna 2012”)

6.9. Coming out i coming back: literatura lesbijska

6.10. Mimo wszystko horror?

Rozdział 7. Tropy podległości: gorsza większość i zwrot ludowy w kulturze polskiej (2010–2020)

7.1. Nieistotna większość

7.2. Wstyd i bunt (M. Pilot, P. Demirski i M. Strzępka, D. Rycharski)

7.3. Od prozy nurtu chłopskiego do prozy o wsi (W. Szostak, A. Muszyński, R. Rak)

7.4. Zwrot ludowy i syntezy długiego trwania feudalizmu (K. Pobłocki)

7.5. Od zwrotu ludowego do zwrotu równościowego (E. Ostrowska, A. Kaczorowski, I. Karpowicz, J. Kuciel-Frydryszak, A. Urbanik-Kopeć)

7.6. Podsumowanie: sploty emancypacji

CZĘŚĆ IV. GATUNKI NIEFIKCYJNE

Rozdział 8. Sylwa i rozmowa 1976–

8.1. Sylwa

8.1.1. Sylwa, czyli pisanie niezobowiązujące: lata 70. i 80. XX wieku

8.1.2. Sylwa ponowoczesna, czyli pisanie mniej niezobowiązujące: lata 90. XX wieku i później

8.2. Wywiad

8.2.1. Wywiad rzeka, czyli dochodzenie do porozumienia

8.2.2. Wywiad delta, czyli dochodzenie w sprawie równości

8.2.3. Zawłaszczenie i odzyskiwanie rozmowy

8.3. Podsumowanie: zakłócanie porządków

Rozdział 9. Reportaż

9.1. Gwarancje ciągłości: instytucje, tradycje, M. Wańkowicz

9.2. Granice reportażu

9.2.1. Krzysztof Kąkolewski – reportaż podrealny

9.2.2. Hanna Krall – reportaż fantomowy

9.2.3. Ryszard Kapuściński – reportaż metahistoryczny

9.3. Instytucje: od lat 80. XX wieku do drugiej dekady XXI wieku – stabilność, kryzys, rozrost

9.4. Zmiana w hierarchii

9.5. Zmiana w układzie „prawda–fikcja”

9.6. Polska szkoła reportażu

9.7. Reporter jako tłumacz (I. Morawska, W. Nowak, M. Szczygieł)

9.8. Reportaże o peryferiach i prowincji w skali lokalnej (M. Kołodziejczyk) i globalnej (reportaż zagraniczny)

9.9. Quasi-rodzina (K. Surmiak-Domańska, M. Kącki)

9.10. Instytucje izolacyjne (J. Kopińska, M. Abramowicz)

9.11. Klasa społeczna jako peryferie (M. Kącki, reportaże socjologiczne)

9.12. Miasto, miastko, ustrój (reportaż urbanistyczny, reportaż ekonomiczny)

9.13. Zamiast podsumowania

CZĘŚĆ V. GATUNKI ULTRAFIKCYJNE: FANTASTYKA 1975–2020

Rozdział 10. Konstelacja Lem, fantastyka socjologiczna, cyberpunk

10.1. (Samo)organizacja

10.2. Porządek i przypadek – Stanisław Lem

10.3. Fantastyka socjologiczna

10.4. Fantastyka bliskiego zasięgu: clerical fiction

10.5. Cyberpunk

Rozdział 11. Fantasy, alternatywne historie, alternatywne ontologie

11.1. Fantasy (nie tylko A. Sapkowski)

11.2. Historie alternatywne – pierwsza fala

11.3. Fantastyka zmiennych ontologii (M. Huberath, J. Dukaj)

11.4. Historical fantasy (A. Sapkowski)

11.5. Fantastyka zmiennych źródeł energii – steampunk, solarpunk

11.6. Historie alternatywne – druga fala

11.7. Zakończenie: pochwała wyobraźni

CZĘŚĆ VI. WĘZŁY ZBIOROWEJ TOŻSAMOŚCI

Rozdział 12. Zagłada: odkrywanie horroru

12.1. Zagłada jako problem estetyczny

12.2. Horyzonty potworności

12.3. Połowa lat 80. XX wieku: konteksty kulturowe i historycznoliterackie (J. Jedlicki, J. Błoński, A. Grupińska, P. Szewc)

12.4. Horror zakłóconego istnienia (H. Krall, J.M. Rymkiewicz, P. Matywiecki)

12.5. Horror nieludzkiej codzienności (H. Grynberg, M. Bieńczyk, J.T. Gross)

12.6. Horror obrzydliwego oczyszczenia (T. Słobodzianek, I. Ostachowicz)

12.7. Bilans grozy

Rozdział 13. Kresy: od kolonii do dekolonizacji

13.1. Wytwarzanie Kresów: unia polsko-litewska (wiek XIV)

13.2. Scalanie mapy: Kresy w epoce rozbiorów

13.3. Kresy w II Rzeczypospolitej: aneksja Wileńszczyzny i wojna polsko-ukraińska

13.4. Likwidacja mapy: pojałtańskie wysiedlenia

13.5. Kresowy realizm magiczny: literatura małych ojczyzn

13.6. Wacław i Klara zza Buga (film „Sami swoi”, powieść H. Auderskiej „Ptasi gościniec”)

13.7. Mit mroczny (W. Odojewski)

13.8. Transfer Kresów (S. Chwin, „Krótka historia pewnego żartu”)

13.9. Kresy „od dupy strony”: spór o serial „Boża podszewka”

13.10. Kresy – dekolonizacja (J. Obrębski, D. Beauvois, J. Sowa, Z. Szczerek)

CZĘŚĆ VII. REWIDOWANIE MAPY. EUROPA WYOBRAŻONA W LITERATURZE POLSKIEJ (OD POŁOWY LAT 80. XX WIEKU DO SCHYŁKU DRUGIEJ DEKADY XXI WIEKU)

Rozdział 14. Oś Wschód–Zachód: Rosja

14.1. Wyprowadzka z mapy i poetyki pisania o Rosji

14.2. Poetyka wizytacji (R. Kapuściński)

14.3. Poetyka zbieractwa uczestniczącego (J. Hugo-Bader)

14.4. Zbieractwo uczestniczące i nowe atlasy (O. Tokarczuk)

14.5. Zbieractwo uczestniczące i odwrócony transfer

14.6. Poetyka fingowania języka (M. Wilk)

14.7. Poetyka fingowania historii (J. Dukaj)

14.8. Rosja w nas (D. Masłowska)

14.9. Wschód w nas (A. Stasiuk)

14.10. Podsumowanie: aktualny terminal rosyjski

Rozdział 15. Oś Wschód–Zachód: Niemcy

15.1. Wymiana Niemca (A. Szczypiorski)

15.2. Wymiana ojczyzny (S. Chwin)

15.3. Wymiana potworności (W. Nowak, J. Rudnicki)

15.4. Wymiana tożsamości: literatura migracyjna („kiełboludy”, D. Muszer, J. Rudnicki)

15.5. Wymiana płynów (J.M. Rymkiewicz, W. Nowak)

15.6. Podsumowanie: aktualny terminal niemiecki

Rozdział 16. Oś Północ–Południe: Skandynawia

16.1. Zmiana współrzędnych (M. Dejczer, „300 mil do nieba”; A. Zagajewski, „Solidarność i samotność”)

16.2. Poszerzanie stereotypu: równość (D. Masłowska, „Paw królowej”)

16.3. Poszerzanie stereotypu: płeć (M. Gretkowska, G. Plebanek)

16.4. Granice nowoczesności (M. Zaremba, „Polski hydraulik”)

16.5. Granice przekładu (Z. Kruszyński, B. Świderski)

16.6. Podsumowanie: skandynawski performatyw

Rozdział 17. Oś Północ–Południe: Europa Środkowa

17.1. Od geopolityki do geopoetyki – Milan Kundera

17.2. Europa Środkowa jako język kontestacji (S. Chwin, P. Huelle)

17.3. Esej posttraumatyczny i poszerzenie Europy Środkowej na wschód (K. Czyżewski)

17.4. Narracja prowincjonalna i rozciągnięcie Europy Środkowej na południe (A. Stasiuk)

17.5. Europa Środkowa jako przekład z ograniczonym słownikiem – Czechy (M. Szczygieł)

17.6. Europa Środkowa jako nieprzekładalne – Rumunia, Albania, Węgry (B. Luft, M. Rejmer, K. Varga)

17.7. Przekład jako dyktat (Międzymorze, Z. Szczerek)

17.8. Europa Środkowa jako jednostkowa uniwersalność (O. Tokarczuk, Księgi Jakubowe)

17.9. Podsumowanie: Europa Środkowa jako wyzwanie dla literatury

Posłowie. Emancypacje i terapie

Podziękowania

Przypisy

Opieka redakcyjna: SEBASTIAN BREJNAK

Redaktor: WOJCIECH ADAMSKI

Korekta: ANETA TKACZYK, MARIA ROLA, ANNA POINC-CHRABĄSZCZ

Projekt okładki i stron tytułowych: MARCIN HERNAS

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2024

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07998-0

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

11.2. Historie alternatywne – pierwsza fala

W tym samym mniej więcej czasie, gdy dobiegał końca cykl wiedźmiński zanurzony w odległym świecie, pojawiła się odmiana fantastyki traktująca znany nam świat realny i jego spisane dzieje jako domenę niezrealizowanych (stłumionych, niedostrzeżonych) możliwości. Ich szukanie wywołało w polskiej fantastyce pierwszą falę historii alternatywnych.

„Historia alternatywna – nurt literatury fantastycznej (przede wszystkim fantastycznonaukowej), który ukazuje alternatywny wobec znanego nam przebieg procesu dziejowego”; „Choć historia alternatywna stwarza ogromne możliwości analizowania i badania mechanizmów dziejowych i społecznych, często traktowana jest przez autorów instrumentalnie, jako pretekst i tło przygodowej fabuły, więc potencjał intelektualny w niej zawarty bywa niewykorzystany”.

Tomasz Węcławiak, Historia historii nierówna – kilka uwag o definicji historii alternatywnej, „Podteksty. Czasopismo kulturalno-naukowe” 2007, nr 4, http://podteksty.amu.edu.pl/podteksty/?action=dynamic&nr=11&dzial=4&id=254 (dostęp: 25 VII 2019).

„[J]est to opowieść o świecie, który mógłby powstać w konsekwencji jakiejś hipotetycznej alteracji historii”.

Brian Stableford, Alternate Worlds [w:] Encyclopedia of Science Fiction, red. John Clute, Peter Nicholls, St. Martin’s, New York 1993.

Warto przy tym odnotować, że u schyłku XX wieku zainteresowanie alternatywnymi przebiegami historii stało się zjawiskiem powszechnym, zauważalnym nie tylko w literaturze polskiej, niemieckiej[17] czy rosyjskiej[18], lecz w całej kulturze europejskiej i amerykańskiej[19]. Po rozpadzie ZSRR, po zjednoczeniu Niemiec, w trakcie przekształcania Unii Europejskiej w nową konfigurację międzynarodową i nowy typ sojuszu konieczne było przemyślenie kwestii ciągłości, połączenie historii własnego państwa z większą (lub mniejszą) całością, określenie na nowo stosunku do dawnych zbiorowych porażek (błędów, zbrodni) i zwycięstw, znalezienie nowych mitów integrujących społeczeństwo i zbiorowych wyobrażeń dotyczących przyszłości.

zob. 4.

Erupcja historii alternatywnych miała kilka przyczyn[20]. Pierwsza wiązała się z nieufnością wobec upowszechniającej się od lat 80. XX wieku koncepcji końca historii. Zgodnie z tą koncepcją przyszłości nie trzeba wymyślać, ponieważ historia osadzona w ramach demokracji liberalnej toczy się sama – gwarancją bezpieczeństwa są wmontowane w system polityczny zasady zdolne opanować wydarzenia nieprzewidywalne. Konsensus ten był w literaturze fikcyjnej kwestionowany przez pisarzy wskazujących na czynniki dziejotwórcze – migracje ludnościowe, zagrożenia ekologiczne, tęsknoty metafizyczne – które mogą wysadzić systemowe bezpieczniki i wywołać chaos przekraczający zdolności korekcyjne. Stabilność jest złudzeniem, mówiła zatem pierwsza hipoteza powieściowa. Druga sięgała do samego jądra demokracji liberalnej, pytając o systemową zdolność do stwarzania warunków równości społecznej. Skonfrontowanie tej idei z rzeczywistością dowodziło, że demokracja liberalno-kapitalistyczna nie tylko nie tworzy takich warunków, lecz prowadzi do ostrych rozwarstwień społecznych i uruchamia niewytłumaczalne w swojej agresji konflikty wewnętrzne. Wreszcie hipoteza trzecia stwierdzała, że zglobalizowany demokratyczno-liberalny kapitalizm, deklarujący wypracowanie równowagi między państwami, skrywa walkę o dominację.

zob. 4.6.

W polskich historiach alternatywnych pierwszej fali – przynoszącej między innymi powieści: Macieja Lepianki I w następnym dniu (1996), Jacka Dukaja Xavras Wyżryn (1997), Marka S. Huberatha Druga podobizna w alabastrze (1997), Jacka Inglota Quietus (1997), Edwarda Redlińskiego Krfotok (1998) (osobna interpretacja, Andrzeja Barta Pociąg do podróży (1999) i Konrada T. Lewandowskiego Królowa Joanna d’Arc. Powieść fantastyczna (2000) – odnaleźć można wszystkie powyżej zarysowane niepokoje.

Najpierw odnotujmy zwiększone zainteresowanie religią i jej wpływem na historię. W wymienionym zestawie trzy teksty alternowały dzieje chrześcijaństwa: w powieści Huberatha Chrystus się nie narodził, co przedłużyło historię Rzymu o tysiąc lat i doprowadziło do powstania religii, która nie potrzebuje idei pośmiertnego zbawienia, aby głosić zasadę miłości bliźniego; w tekście Inglota w wyniku wymordowania chrześcijan w III wieku n.e. na rozkaz Juliana Apostaty powstały dwa odłamy chrześcijaństwa, z których jeden zamierza mieczem ochrzcić świat, a drugi przemocy się wyrzeka; Lewandowski z kolei przedstawił dalszy ciąg życia Joanny d’Arc, która nie została w roku 1431 spalona na stosie – jako bożą bojowniczkę sprowadza ją do Polski królowa Jadwiga, która wcześniej zapobiegła bitwie pod Grunwaldem i teraz potrzebuje idei odrodzeńczej innej niż wojna. Teksty te łączyło więc przede wszystkim uznawanie religii (na poziomie indywidualnym, społecznym i instytucjonalnym) za istotny czynnik sprawczy w dziejach. Jednostki i społeczności szukają wyższej racji, a poszukiwanie to zmienia ciągi dziejowe i ustroje polityczne, wpływa na kształt państwa i sojusze międzypaństwowe. Bez względu na to, co politolodzy przełomu XX i XXI wieku sądzili o istnieniu Boga/bogów, powieści przypominały, że religia nadal współorganizuje (dezorganizuje) społeczeństwa i wpływa na historię, więc zawodne jest spekulowanie, że w warunkach końca historii zniknie. Rozwijane przez pisarzy historie alternatywne odnosiły się też do dziejów faktycznych przez odsłonięcie splotu religii z przemocą. Twórcy wciągali nas w szczególną grę: skoro religia istniała od zawsze i od zawsze była związana z okrucieństwem, punktem uruchamiającym alternatywne dzieje mógłby stać się moment uwolnienia jej od przemocy.

W odróżnieniu od powieści Huberatha i Inglota, które ukazywały wariant religijnego sublimowania przemocy, teksty Dukaja i Lepianki przemoc legitymizowały. W obu wypadkach chodziło o historię II Rzeczypospolitej. U Dukaja Polska przegrywa wojnę z Rosją w roku 1920 i traci niepodległość, a wobec nieskuteczności wszelkich innych metod walczący z Rosją u schyłku XX wieku oddział partyzancki Xavrasa Wyżryna zamierza przeprowadzić atak nuklearny na Moskwę. W powieści Lepianki w 1934 roku udaje się przeprowadzić skuteczny zamach na Hitlera, a wynikający stąd późniejszy okres pokoju (II wojna nie wybuchła) pozwala Polsce (zasadnicza akcja dzieje się w roku 1995) osiągnąć poziom wysokorozwiniętego, bogatego i w znacznym stopniu samodzielnego państwa nowoczesnego[21].

Z powyższego omówienia wynika, że w alternatywnych historiach z lat dziewięćdziesiątych religia i państwo występowały jako sfera prymarnych motywacji i silnych uzasadnień dla zbiorowych działań. Dla bohaterów powieści Huberatha i Inglota są to idee legitymizujące ludzkie działania i popychające do udziału w historii – realizacja idei może przybrać postać podboju bądź pokoju, ale bez nich społeczeństwa nieruchomieją, popadając w swoistą dziejową katatonię. W myśl tych powieści historia ma nadal zgoła niedemokratycznoliberalny cel, a mianowicie stworzenie ustroju, który zachowa ożywczą siłę religii. Natomiast w powieściach Dukaja i Lepianki suwerenność państwa wymaga samowystarczalności – każda relacja między państwami grozi jednej ze stron uszczupleniem lub utratą niezależności. Literackie alternatywy dziejowe odkrywały zatem fundamentalny lęk przed nierównowagą skrytą za umową końca historii.

We wszystkich omawianych powieściach alternacja historii naprowadzała na trop ukrytych aktorów dziejowych (zwłaszcza podmiotów zbiorowych) i pomijanych motywacji. Bez względu na poziom artystyczny czy odkrywczość poznawczą[22] istotną wartością książek okazywało się samo inspirowanie do myślenia o związku między społecznymi wyobrażeniami o historii a porządkiem wykluczeń z dziejów wspólnych. W tym sensie najważniejszą funkcją historii alternatywnych było nie samo wyszukiwanie zagubionych momentów zwrotnych w dziejach, lecz podważanie dominującego modelu opowiadania o historii. Model ten miał bowiem swoje ślepe plamki: nie dostrzegał niebezpieczeństw wynikających z dominacji, ponieważ przeczyła ona myśleniu o globalizacji jako procesie zmierzającym do równowagi; nie widział niestabilności demokracji liberalnej i problemów więzi społecznej, ponieważ uznawał prawa jednostkowe za nadrzędne; wreszcie – nie zmieniał reguł nadawania prestiżu, ponieważ nie potrafił określić zasad spłaty długów zaciągniętych wobec grup wyzyskiwanych.

Dekadę później nadeszła druga fala historii alternatywnych. Należące do niej utwory zachowały wskazany wyżej zestaw cywilizacyjnych lęków, ale środków zaradczych szukały w narracjach konserwatywnych. Zanim to nastąpiło, w fantastyce polskiej przełomu stuleci pojawiły się powieści powracające do wysokich wyzwań gatunku. Wyzwania te łączyły się z kreacją odmiennego świata, z określaniem zasad jego powstawania, a także z odnowieniem refleksji na temat samej literatury.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[17] Zob. Karen Hellekson, The Alternate History. Refiguring Historical Time, The Kent State University Press, Kent 2001; Gavriel D. Rosenfeld, The World Hitler Never Made. Alternate History and The Memory of Nazism, Cambridge University Press, Cambridge 2011; Guido Schenkel, Alternate History – Alternate Memory. Counterfactual Literature in The Context of German Normalization, University of British Columbia, Vancouver 2012.

[18] Zob. Aleksandra Zamarajewa, Fenomen historii alternatywnej i źródła jego popularności w Rosji [w:] Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, red. Boihdan Szklarski, Warszawa 2008, s. 176–182.

[19] O spektakularnym rozwoju historii kontrfaktycznych i alternatywnych na przełomie XX i XXI wieku zob. Catherine Gallagher, Dlaczego opowiadamy, jak nie było?, przeł. Tomasz Bilczewski, Anna Kowalcze-Pawlik, „Teksty Drugie” 2012, nr 1/2, s. 138 i n.

[20] Szersze omówienie zob. Gdyby... Całkiem inna historia świata. Historia kontrfaktyczna, red. Robert Cowley, przeł. Piotr Chojnacki, Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Demart, Warszawa 2008 (wydanie oryginalne: What if? Military Historian Imagine What Might Have Been, red. Robert Cowley, Pan Books, London 1999); K. Hellekson, The Alternate History...

[21] Powieść Barta Pociąg do podróży również osnuta była wokół zamachu na Hitlera: dzięki maszynie czasu wybrany bohater ma cofnąć się do początku XX wieku i zabić jedenastoletniego Adolfa. Powieść zaczynała się jak klasyczna historia alternatywna, ale rozwijała jak historia kontrfaktyczna. Różnica polega na tym, że historie kontrfaktyczne koncentrują się na badaniu uwarunkowań danego faktu i pytają o możliwość innego przebiegu dziejów, podczas gdy historie alternatywne są opowieściami o konsekwencjach zmiany, która już się dokonała. Mówiąc inaczej: w historiach alternatywnych punktem wyjścia jest nowy fakt (bitwa, wynalazek, odkrycie geograficzne), który zapoczątkowuje inną historię, natomiast w opowieściach kontrfaktycznych faktyczność jest problematyzowana. Zob. Paweł Tomczok, Opowiadanie historii Polski – całkiem inaczej, „artPapier” 2009, nr 14, http://artpapier.com/index.php?page=artykul&wydanie=88&artykul=2034 (dostęp: 25 VII 2019): „W historiach alternatywnych [...] samo wydarzenie należy do mniej lub bardziej odległej historii, zaś utwór dotyczy dalszych dziejów alternatywnej rzeczywistości – moment dziejowego zwrotu będzie raczej wspominany niż przedstawiany: uwaga koncentrować się będzie bardziej na konsekwencjach tego zwrotu, niż opracowaniu jego możliwości. [...] Historia kontrfaktyczna dużo mocniej niż historie alternatywne wiąże swoje badania z miejscem historycznego zwrotu – zwykle analizuje możliwość innej decyzji, innego kontekstu, zdarzenia innego niż to, które znajduje poświadczenie w uznanych źródłach, zatem jest «faktem»”.

[22] Powieści, mimo krytycyzmu, pełniły częściowo funkcję kompensacyjną – uwidoczniło się to w ukazywaniu gospodarczej potęgi Polski (Lepianka), w odkrywaniu odnowicielskiej roli naszego kraju dla Europy (Inglot) i dowodzeniu wyjątkowej roli Polski w dziejach chrześcijaństwa (Lewandowski, Huberath). Zob. Tomasz Węcławiak, Historia historii nierówna – kilka uwag o definicji historii alternatywnej, „Podteksty. Czasopismo kulturalno-naukowe” 2007, nr 4, http://podteksty.amu.edu.pl/podteksty/?action=dynamic&nr=11&dzial=4&id=254 (dostęp: 25 V 2022): „Choć historia alternatywna stwarza ogromne możliwości analizowania i badania mechanizmów dziejowych i społecznych, często traktowana jest przez autorów instrumentalnie, jako pretekst i tło przygodowej fabuły, więc potencjał intelektualny w niej zawarty bywa niewykorzystany”.