Tytuł oryginału

Suttree

Copyright © Cormac McCarthy 1989

All rights reserved

© Copyright for the Polish translation by Maciej Świerkocki, 2011

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-04803-0 — oprawa twarda

ISBN 978-83-08-04772-9 — oprawa broszurowa

Opieka redakcyjna

Paweł Ciemniewski

Redakcja

Weronika Kosińska

Korekta

Beata Bednarz, Ewa Kochanowicz, Małgorzata Kuśnierz

Opracowanie typograficzne

Marek Pawłowski

Ilustracja na okładce

Michał Karcz

Redakcja techniczna

Bożena Korbut

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2011

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl

fax: (+48-12) 430 00 96

tel.: (+48-12) 619 27 70

Skład i łamanie: Infomarket

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Podziękowania

Autor pragnie wyrazić swoją wdzięczność American Academy of Arts and Letters, Rockefeller Foundation i The John Simon Guggenheim Memorial Foundation.

1

Drogi przyjacielu, teraz, w tej niewyraźnej, nie znającej zegara miejskiej godzinie, kiedy czarne jezdnie parują po przejeździe polewaczek, i teraz, gdy pijacy i bezdomni chronią się gromadnie pod ścianami domów w zaułkach albo na opuszczonych parcelach, i kiedy smukłe kocury z wyprężonymi grzbietami krążą po swoich ponurych rewirach, teraz, w tych czarnych od sadzy, ceglanych albo kamiennych korytarzach, gdzie cienie drucianych siatek układają się w gotycką harfę na piwnicznych drzwiach, nie postanie noga innego człowieka prócz ciebie.

Stare, nieprzeniknione przez słońce, deszcz i śnieg kamienne mury, osadzone w rozstępach skamieniałych kości, wapienne skarabeusze pofałdowane na dnie owego dawnego środziemnomorza. Smukłe, ciemne drzewa, tam, za żelaznym ogrodzeniem, gdzie umarli pilnują swojej małej metropolii. Dziwna marmurowa architektura, stela, obelisk, krzyż i niewielkie, wygładzone przez deszcz nagrobki, na których z biegiem lat zacierają się nazwiska. Ziemia pełna wyrobów producentów trumien, pokrytych kurzem szkieletów, zetlałego jedwabiu i trumiennych ubrań, splamionych wydzielinami gnijących ciał. Dalej w niebieskim świetle latarni biegną w ciemność tory tramwajowe, zakrzywiające się w tombakowym zmierzchu niczym kogucie ostrogi. Stal powoli oddaje nagromadzone za dnia ciepło — wyczuwasz je nawet przez podeszwy butów. Mijasz magazyny z falistej blachy, idziesz krótkimi, piaszczystymi uliczkami, gdzie zepsute auta stoją markotne na piedestałach z pustaków. Przez gąszcz sumaka, szkarłatki i zwiędłego kapryfolium wychodzisz na pofałdowany, gliniasty nasyp kolejowy. Szare pnącza na tej północnej półkuli są zwinięte w lewo; ta sama siła, która je wykręca, kształtuje też muszlę trąbika. Spod żużlu i cegieł wykiełkowały chwasty. Gdzieś w pobliżu w samotnym zatraceniu ryknęła w nocne niebo koparka parowa. Tu przejdź na drugą stronę. Tam gdzie krzyżownice i tory na podkładach, a lokomotywy pokasłują niczym lwy w mroku stacji rozrządowej. Do mroczniejszego miasta, mijasz oślepione kamieniami latarnie, dymiące, pochyłe chaty, porcelanowe psy i stare, pomalowane opony, w których rosną brudne kwiaty. Idziesz po porozdzieranych dziurami chodnikach, widzisz powolny kataklizm zaniedbania, zwieszające się półkolami druty, biegnące pod gwiazdami od słupa do słupa, obwieszone sznurkami od latawców i poobtłukiwanymi butelkami, przypominającymi krawaty, albo dziecięcymi zabawkami. Obozowisko potępieńców. W tej dzielnicy mogą się nawet czaić ociekający ropą trędowaci bez dzwoneczków na szyjach. Ponad upałem i nieprawdopodobnym widokiem miasta na tle nieba wzeszedł mosiężny księżyc, przed którym chmury uciekają jak rozwodniony atrament. Budynki, którymi ostemplowana jest noc, przypominają fortecę, broniącą wstępu do leżącego dalej zapomnianego świata, podobnie jak zapomniane zostało ich pierwotne przeznaczenie. Wieśniacy wędrują tutaj wiele mil, a potem w oblepionych błotem butach przesiadują całymi dniami na rynku jak niemowy. Tego miasta nie zbudowano według żadnego znanego wzorca, dlatego jego skundlona architektura obejmuje całą historię dzieł ludzkich rąk w krótkim streszczeniu opowieści o aberracji, chorobie i szaleństwie. W dolinie rzeki, do której spływa życiodajna woda z całej okolicy, rozpoczął się właśnie karnawał cieni.

Fabryczne mury ze starych, ciemnych cegieł, zarośnięte tory bocznicy kolejowej i ohydny niebieski rynsztok, w którego nurcie kołyszą się czarne włókienka bezimiennych nieczystości. W zardzewiałych framugach okiennych gdzieniegdzie tkwią wśród szyb kawałki blachy. W kloszu latarni, tam gdzie przeszył go kamień, widać dziurę w kształcie księżyca, przez którą na spotkanie nie kończącej się spirali ciągnących ku górze owadów wciąż pada słaby deszczyk takich samych owadzich form, spalonych i bez życia.

Tutaj, u ujścia strumienia, pola sięgają rzeki. Muł tworzy deltę, wyłaniając się spośród bogatych aluwialnych złóż zakonserwowanych kości i straszliwego śmietniska — kupy desek, kondomów, obierków, starych puszek, słoików i zepsutych urządzeń domowego użytku, które pochodząc z gnojowiska równin, stanowią drogowskazy w tych pozbawionych szlaków dolinach, opanowanych przez dementia praecox. To świat poza wszelką fantazją, złośliwy, realny i jedyny w swoim rodzaju; przepalone żarówki niczym obdarte ze skóry polipy, półprzezroczyste, w kolorze nagiej czaszki, sterczą ślepo nad ziemią, tu i ówdzie widać widmowe oka oleju maszynowego, a od czasu do czasu wyrzucone na brzeg cuchnące ludzkie embriony, rozdęte niczym gardziele piskląt, o szeroko otwartych, niewidzących oczach, niebieskawych albo matowoszarych. Dalej w ciemności rzeka sączy się leniwie ku morzom południowym, spływając w dół pośród zbombardowanej deszczem kukurydzy, skromnych zbiorów i uprawianych na rzecznym ile ogrodów tutejszych gospodarzy, przez cały czas ścierając się przy brzegach na kropelki drobniutkie niczym mączka kostna, rzeka wyładowana przeszłością jak pociąg, ze snami i marzeniami rozproszonymi gdzieś w wodzie, gdzie nigdy nic nie ginie. Pływające domy, barki, na których mieszkają ludzie, kołyszą się na cumach. Odpływowy muł przybrzeżny, żeberkowany, a zarazem gładki, wygląda jak zapadły bok jakiegoś olbrzymiego, powalonego zwierzęcia, dalej zaś ląd rozciąga się na południe i w stronę gór. Myśliwi i drwale, nie zdejmując butów, kładli się tu niegdyś spać wokół tysięcy dogasających ognisk, a potem ruszali dalej, nasi starsi teutońscy przodkowie o oczach rozpalonych wizjonerskim blaskiem potężnej pazerności, napływający kolejnymi falami okrutników i szaleńców o głowach pełnych bezskojarzeniowych analogii do całej ludzkiej przeszłości, szczupli Aryjczycy ze swoją unieważnioną już dziś semicką książeczką, wciąż na nowo odgrywający zawarte w niej dramaty i parabole, bezmyślni, bladzi i udręczeni pragnieniem, które mogłoby uśmierzyć jedynie ponowne pogrążenie się świata w pierwotnych ciemnościach.

Znaleźliśmy się w osobnym świecie w świecie. Tu, na tej obcej ziemi, wśród wydzielających trujące wyziewy ścieków i płodozmianowych nieużytków, które uczciwi obywatele oglądają ze swoich przedziałów albo samochodów, snują marzenia istoty prowadzące zupełnie inne życie. Ludzie zdeformowani, czarnoskórzy albo obłąkani, w ucieczce przed wszelkim porządkiem, obcy w każdym kraju.

Noc jest spokojna niczym obóz przed bitwą. Nieznane stworzenie szykuje się do ataku, ale nie wiadomo, czy nadejdzie z lasu, czy raczej od morza. Mularze otoczyli miasto murami, bramy są zamknięte, ale spójrz tylko, bestia jest już w środku — czy zgadniesz, jaką ma postać? Gdzie jest przetrzymywana i jakie ma oblicze? Czy jest to tkacz, zakrwawione czółenko, wystrzelone przez dziurę czasową, czy gręplarz, który wyrywa ludzi z drzemki świata? A może to raczej jakiś myśliwy z psami? Albo woźnica, którego wóz śmierci ciągną szkielety koni i który na każdej ulicy oznajmia głośnym okrzykiem, jakim rzemiosłem się para? Drogi przyjacielu, nie będziemy się nad nim zastanawiać, bo właśnie takie stworzenia go tu zaprosiły.

Reszta naprawdę jest milczeniem. Zaczął padać deszcz. Lekki letni deszczyk, widzisz, jak zacina z ukosa w światłach miasta. Rzeka spoczywa w kielichu ciszy i spokoju. Stąd, z mostu, świat w dole wydaje się darem prostoty. Ciekawy, tylko tyle. Niżej w grotach upadłego światła sunie po bruku z kamienia na kamień kot, przypominający plamę płynnej czerni, jakby przyszytą do własnego gwałtownie odwróconego odbicia na ciemnej od deszczu ulicy i znikającą po chwili jako kot i kontrkot pośród spękanych murów. Daleko w dole rzeki widać słabą letnią błyskawicę. Nad zachodnim światem podnosi się kurtyna. Drobny deszczyk sadzy, martwych żuków i kosteczek niewiadomego pochodzenia. Publiczność siedzi w pajęczynie kurzu. W pustych oczodołach jednego z aktorów śpią pająki, a nad sceną jak mucha wisi to, co pozostało z powieszonego błazna: wahadło z kościotrupa w pstrokatym kostiumie. Po deskach tu i ówdzie przemykają czworonożne cienie. Przetrwają tylko prymitywniejsze, brutalniejsze formy życia.

2

Patrzy w dół, na wodę, gdzie poranne słońce tworzyło świetlne koła i diademy, wyglądające jak wachlarze, które więziły każdą gałązkę i każde ziarnko piasku, a tam, gdzie wirowały i kłębiły się plamki, długie płatki i klingi słoneczne sunęły w dal w mulistej wodzie niczym stroboskopowe światła. Ręka przesuwa się po okrężnicy i po chwili mężczyzna kładzie się wszerz łodzi, czubek jednego z jego trampków co chwila zanurza się w rzece, tworząc na jej powierzchni dołeczki jak na uśmiechniętej buzi, bo łódź się lekko kołysze, dryfując pod mostem i powoli mijając ubłocone podpory. Pod wysokimi, chłodnymi łukami i ciemnymi basztami przęseł sklepienia, gdzie gaworzą gołębie, a głuche uderzenia ich skrzydeł odbijają się echem burzliwych oklasków. Spogląda w górę na katedralne krypty o skamieniałych sękach i okrągłych zdobieniach z pseudomorficznych kryształów na szarym betonie, dryfuje dalej, ukośny cień mostu daje złudzenie straszliwego pędu, tak pożądane na starych fotografiach z rajdów samochodowych, na których unieruchomione koła automobili wydają się same wyrywać do przodu, i sprawia, że rzeka wydaje się nieco węższa. Cienie sklepienia formują się nad łodzią, obejmują wyciągniętą w niej postać i odchodzą.

Z podbródkiem wciśniętym w zgiętą w łokciu rękę leniwie obserwował, co dzieje się na powierzchni, obracające się powoli plamy nieczystości, szare grudki bezimiennych brudów i żółte prezerwatywy, wyłaniające się w leniwym wirze z ciemności niczym olbrzymia motylica wątrobowa albo tasiemiec. Twarz patrzącego sunęła obok łodzi, przekrzywione w brudnej wodzie sepiowe oblicze o uciekających na boki oczach i rozcieńczonej minie. Po rzece ospale przewijały się wałeczki drobnych fal, jak gdyby na głębinie coś się poruszyło, a w oleistych widmach pękały pęcherzyki powietrza.

Za mostem lekko dźwignął się na nogi, wziął wiosła i zaczął wiosłować na południowy brzeg. Tam zawrócił skif, zamaszyście zamiatając sterem kępę wierzb, przeszedł na rufę i sięgnął po zanurzony w wodzie ciężki sznur, przywiązany do żelaznego pachołka, wbitego w muł na brzegu. Przeciągnął linkę przez dulkę na pawęży, po czym znów wypłynął na otwartą wodę, wiosłując powoli, a w dulce przesuwał się mokry i gładki sznur, który po chwili znów zanurzył się w wodzie. Kiedy mężczyzna był już jakieś trzydzieści stóp od brzegu, w sznur po wynurzeniu zaplątał się pierwszy dropper, wyciągnął więc rękę i odrzucił go. Płynął dalej, ustawiając łódź nieco pod prąd, a haczyki kolejno przesuwały się w dulce, niosąc wymoczone, poszarpane na strzępy kawałki mięsa. Kiedy poczuł ciężar pierwszej ryby, wsunął ociekające wodą wiosła do łodzi, chwycił sznur i wciągnął go na pokład rękami. Z wody wyłonił się duży karp, błyskając szorstką kolczugą łusek na matowobrązowym boku. Mężczyzna przyklęknął na jedno kolano, wciągnął rybę na pokład, odciął ją, przywiązał nowy haczyk z kawałkiem przynęty, wyrzucił sznur z powrotem za burtę i popłynął dalej, teraz wiosłując tylko jednym wiosłem, podczas gdy karp rzucał się ciężko na drewnianym dnie łodzi.

Kiedy przepłynął już całą długość sznura, znalazł się przy drugim brzegu rzeki. Założył nową przynętę na ostatni haczyk i puścił ciężką linkę, patrząc, jak opada w mulistej wodzie i błyszczącej chmurze plamek słonecznego światła z jakby połamanej korony, w której przez chwilę zapalił się ostatni, blady kawałek nieświeżego mięsa. Wciągnął wiosła do łodzi i rozłożył się wygodnie na ławeczce, żeby się poopalać. Łódź zakołysała się lekko, wpływając w rzeczny prąd. Rozpiął koszulę do pasa, osłaniając ręką oczy. Słyszał nieustannie gadającą pod nim cicho rzekę, poczciwą, ciężką, o pomarszczonej facjacie. Płynąca woda kryła wozy i armaty o wbitych w muliste dno, rdzewiejących biegunach, kutry rybackie, tak skorodowane, że nabierające konsystencji kleju, słynne jesiotry o rogatych, pięciokątnych korpusach, miedziane, jasne jak klenie karpie oraz zębacze z bladymi, krągłymi brzuchami, a także gęste błocko, usiane odłamkami szkła, ośćmi, zardzewiałymi puszkami i szczątkami ceramicznych naczyń, pokrytych siateczką czarnych jak muł rys. Po drugiej stronie rzeki wznosiły się szare, nierówno oszlifowane wapienne urwiska, udekorowane trawą w wąskich zielonych szczelinach. Tam gdzie zwieszały się nad wodą, rzucały chłodny cień, a jej powierzchnia pozostawała spokojna i ciemna, chociaż niczym biała gwiazdka odbijał się w niej kształt siewki, krążącej w wynoszących ją w górę prądach powietrznych na skraju klifu. Pod łodzią przepłynął wyniosły i nieustępliwy zębacz, który nawet wcisnął swój szeroki pysk w przegrodę.

Mijając ujście strumienia, mężczyzna podniósł rękę i zaczął powoli machać do wystrojonych w kwieciste sukienki i czepki starych Murzynek, które obracały się na brzegu, przypominając kołysany wiatrem ogród, wymachiwały laskami, chaotycznie wyrzucały w górę ramiona, a wtedy ich krzykliwe, barbarzyńskie stroje wydymały się na wietrze. Wznoszące się za nimi miasto miało zmęczony, sterany wygląd, sprawiało wrażenie wykutego w dymie i ciemności na tle jasnobłękitnego nieba. Brudny brzeg rzeki ciągnął się zygzakiem, połyskując w gorącym słońcu, a ciszy tego samotnego, letniego przedpołudnia nie mącił żaden odgłos.

Pod estakadą kolejową zajął się drugim sznurem. Woda była ciepła i odznaczała się ziarnistym połyskiem, jak grafit. Gdy skończył, było południe, a wtedy wstał i przez chwilę przyglądał się połowowi. Potem wrócił w górę rzeki, wolno wiosłując, podczas gdy ryby szamotały się w wąskiej szarej zęzie na dnie łodzi, z ospałym zdumieniem badając oślizgłe deski swoimi płetwami piersiowymi i wyginając w słońcu już wyblakłe, bezkrwiste, blade grzbiety. Mosiężne dulki skrzypiały w łożyskach, a rzeczna woda zsuwała się z burt dziobowych niechętnie, lepko, i ciągnęła się za łodzią śladem torowym niczym bruzda orna na bagnisku.

Wypłynął z cieni urwiska, minął siedzibę firmy handlującej piaskiem i żwirem, a potem nieciekawe, puste grunty, dokąd wiodły szyny na podkładach z pustaków i gdzie na ślepych torach rdzewiały wagony towarowe, i minął też magazyny zbudowane z arkuszy galwanizowanej blachy falistej, wyrwanej kiedyś w postaci rudy z ceglastej ziemi, najeżonej romboidalnymi i esowatymi skałami wapiennymi, które przypominały wielkie, wypłukane przez wodę kości, upstrzone cętkami błota. Był już w drodze powrotnej, na środku rzeki, kiedy zobaczył dwie jednostki ratunkowe na tle nadbrzeża. Trałowały w kanale, czemu przypatrywała się z brzegu niewielka grupka gapiów. Dwie białe łodzie otoczone mgiełką powstałej od gorąca nieostrości, powolny niebieski strumień spalin z rur wydechowych i słaby terkot silników, którym chyba udzielał się spokój rzeki. Zawrócił i powiosłował ku wejściu do kanału. Łodzie ustawiły się obok siebie, a na jednej z nich wyłączono silniki. Ratownicy nosili czapeczki żeglarskie i wykonywali swoje obowiązki z poważnymi minami. Kiedy rybak przepływał obok nich, właśnie wnosili na pokład martwego człowieka. Był zupełnie sztywny i można by go wziąć za sklepowy manekin, gdyby nie jego twarz. Wydawała się miękka i napuchnięta, z szaleńczym uśmiechem z boku, bo w policzku tkwił hak od bosaka. W ten sposób wyciągnęli topielca: zaczepiając hak o kości policzkowe. Blada, bezkrwawa rana. Zdawał się drętwo protestować, miał wykręconą głowę. Ratownicy zanieśli go na pokład łodzi, gdzie leżał w przemoczonym garniturze z samodziału i skarpetkach w kolorze cytrynowym, spoglądając zezem na ratowników. Z hakiem wbitym w twarz wyglądał niczym potworny homunkulus wodny, którego wyłowiono przypadkowo, lecz światło bożego dnia uśmierciło go szybciej niż poławiacze.

Rybak przepłynął obok i wciągnął łódź na brzeg nieco powyżej miejsca, gdzie stali gapie. Przygniótł cumę kamieniem i poszedł popatrzeć. Łódź ratunkowa dobijała do nadbrzeża, a jeden z ratowników klęczał nad zwłokami, próbując wyciągnąć hak. Ludzie przyglądali się z brzegu pracy spoconego ratownika. W końcu zaparł się nogą o głowę martwego mężczyzny i obiema rękami wyciągnął hak wraz ze strzępem zbielałego od wody ciała.

Zanieśli go na brzeg na płóciennych noszach i położyli w trawie, skąd z uśmiechem wpatrywał się w słońce oczami pozbawionymi życia. W gęstym powietrzu krążył już zwarty rój bzyczących much. Ratownicy przykryli zwłoki szorstkim szarym kocem, spod którego wystawały nogi.

Rybak zbierał się już do odejścia, kiedy ktoś z zebranych chwycił go za łokieć. Hej, Suttree.

Odwrócił się. Hej, Joe, odpowiedział. Widziałeś, jak to się stało?

Nie. Podobno skoczył wczoraj. Znaleźli jego buty na moście.

Stali, przyglądając się martwemu mężczyźnie. Ratownicy zwijali cumy i zajmowali się takielunkiem. Gapie napierali zewsząd jak żałobnicy, a rybak i jego znajomy zostali zepchnięci i zmuszeni do przejścia obok zwłok, jakby w hołdzie zmarłemu. Topielec leżał w żółtych skarpetkach, po kocu chodziły muchy, a w trawie było widać wyciągniętą na bok rękę. Nosił zegarek na wewnętrznej stronie przegubu, co się zdarzało i zdarza. Kiedy Suttree mijał martwego mężczyznę, z nieokreślonym uczuciem zauważył, że zegarek wciąż chodzi.

Kiepski sposób na zejście z tego świata, powiedział Joe.

Chodźmy.

Szli wzdłuż torów. Suttree potarł pulsujący delikatnie mięsień na swojej zamyślonej twarzy.

W którą stronę idziesz?, spytał Joe.

Tutaj. Mam łódź.

Znaczy, ciągle łowisz?

Taa.

Dlaczego się tym zająłeś?

Nie wiem, odpowiedział Suttree. Kiedyś wydawało mi się, że to dobry pomysł.

Bywasz w mieście?

Czasami.

Wpadnij kiedy wieczorem do Corner, to wypijemy piwo.

W końcu się tam wybiorę.

Łowiłżeś dzisiaj?

Taa. Trochę.

Joe mierzył go spojrzeniem. Posłuchaj, rzekł. Mógłbyś zamieszkać u Millera. Brother mi powiedział, że potrzebują kogoś, kto nosi spodnie.

Suttree popatrzył pod nogi, uśmiechnął się, otarł usta wierzchem dłoni i podniósł wzrok. No tak, odparł. Ja chyba na razie będę się trzymał rzeki.

No to przyjdź kiedy wieczorem.

Przyjdę.

Obaj podnieśli ręce na pożegnanie, a Suttree patrzył, jak chłopak idzie najpierw wzdłuż torów, a potem przez pole w stronę drogi. Suttree zszedł do łodzi, wciągnął cumę, rzucił ją na dno i zepchnął łódź na wodę. Martwy mężczyzna wciąż leżał na brzegu pod kocem, ale gapie zaczęli się rozchodzić. Suttree powiosłował przez rzekę.

Skręcił pod mostem na brzeg, wciągnął wiosła na pokład i siedział, przyglądając się rybom. Wybrał błękitnego zębacza i podniósł go za skrzela, wciskając kciuk w jego miękką żółtą gardziel. Ryba wyprężyła się i znieruchomiała. Woda skapywała z wioseł do rzeki. Suttree wstał, przywiązał łódź do palika i wspiął się z wysiłkiem po śliskim, nie porośniętym trawą brzegu pod sklepienie, tam gdzie most schodził nad ląd. Ciemna jaskinia pod betonowym łukiem, stosy kamieni wokół wejścia. Na wielkim głazie ktoś żółtymi literami chlasnął napis „Wstęp wzbroniony”. W kamiennym kręgu na cuchnącej, nie znającej słońca glinie paliło się ognisko, przed którym siedział po turecku jakiś starzec. Podniósł oczy na Suttree’ego i zapatrzył się z powrotem w ogień.

Przyniosłem ci zębacza, powiedział Suttree.

Starzec zamamrotał coś i machnął ręką, a kiedy Suttree położył rybę na ziemi, spojrzał na nią spod przymrużonych powiek i zaczął grzebać w popiołach.

Siednij, powiedział.

Suttree kucnął.

Starzec przyglądał się cienkim płomieniom. W górze ze stłumionym łoskotem przetaczały się powoli pojazdy. Ziemniaki w ognisku pokrywały się bąblami, a ich zwęglone mundurki pękały z cichym sykiem, jaki mogłyby wydawać maleńkie żyjątka, umierające na rozżarzonych węglach. Starzec nadziewał kartofle na pogrzebacz i wyciągnął pierwszego, drugiego i trzeciego jak czarne dymiące kamienie, po czym ułożył je w zardzewiałym kołpaku samochodowym.

Weźże pyrę, powiedział.

Suttree podniósł dłoń. Milczał, bo wiedział, że starzec powtórzy zaproszenie trzykrotnie, a on będzie zmuszony podzielić swoją odmowną odpowiedź na części. Tymczasem stary człowiek przechylił parującą blaszaną puszkę i zajrzał do środka. W zaczerpniętej z rzeki wodzie gotowała się garść fasoli. Podniósł chore oczy i łypnął na Suttree’ego spod belki swojego wysuniętego czoła, ozdobionego dwiema kępkami włosów. Teraz sobie ciebie przypominam, powiedział. Pamiętam, jak żeś był jeszcze tylko małym chłopcem. Suttree wątpił, by tamten go pamiętał, ale skinął głową. Starzec chodził kiedyś po domach i użyczał głosu lalkom albo misiom.

Dalejże, weź pyrę, powtórzył stary.

Dzięki, odparł Suttree. Już jadłem.

Z sypkiego jądra ziemniaka, którego starzec przełamał w rękach, buchnęła świeża para. Suttree spojrzał na rzekę.

Lubię obiad na gorąco, ty nie?, spytał starzec.

Suttree skinął głową. W słońcu ciepłego popołudnia drżały zwieszające się łukami ku ziemi liście i gałązki sumaka, a pod żebrowaniem sklepienia skrzeczały i gruchały gołębie. Ocieniony kawałek ziemi, na której siedział, wydzielał stęchłą woń krypty.

Nie widziałeś, jak ten człowiek skoczył do rzeki, co?, zapytał Suttree.

Starzec pokręcił przecząco głową. Stary szmaciarz, jego wychudzone nogi drżały.

Widziałżem, jak trałowały, powiedział. Znaleźli go?

Tak.

Czemu skoczył?

O tym chyba nikomu nie powiedział.

Ja tam bym tego nie zrobił. A ty?

Mam nadzieję, że nie. Chodziłeś rano do miasta?

Nie, w życiu. Za marnie się czuję.

Co ci jest?

Boże, nie wiem. Gadają, że śmierć przychodzi nocą jak złodziej, tylko gdzie una jest? Rzucę się jej na szyję.

No, tylko nie skacz z mostu.

Zaś za nic bym tego nie zrobił.

Wydaje mi się, że samobójcy najczęściej skaczą w upały.

Przyjdzie gorsza pogoda, odparł szmaciarz. Nielitościwa. Powiadam ci.

A ta dziewczyna przyszła się z tobą zobaczyć?

Nikogo zaś u mnie nie było.

Starzec wyjadał fasolę z puszki mosiężną łyżką.

Porozmawiam z nią jeszcze raz, powiedział Suttree.

No. Chciałbym, cobyś se wziął pyrę.

Suttree wstał.

Muszę już iść, powiedział.

Nie spiesz się tak.

Muszę iść.

Przyjdź jeszcze.

Dobrze.

Zerwał się lekki wiatr, więc w drodze powrotnej przez rzekę Suttree zaparł się nogami o belki rufowe i mocno pociągał wiosłami. Do łodzi przez nieszczelne deski dostało się już tyle wody, że cały poranny połów pływał nad lekko wybrzuszonym, łuszczącym się z farby dnem, a ryby zderzały się ze sobą bezgłośnie. Ze szpar wystawały poszarpane pakuły, falujące w brudnej wodzie wśród kawałków przynęty i papierów, wiosła wznosiły się i opadały, a spod jednego połatanego pióra z nieustannym pluskiem ściekała rzeczna woda. Na dnie było jej tyle, że łódź dygotała pod przelewającym się niczym rtęć ciężarem i stawiała opór. Suttree skręcił w górę rzeki i płynął dalej. Murzyni w kolorowych, odświętnych ubraniach łowili ryby z brzegu całymi rodzinami, ponuro przyglądając się przepływającemu w pobliżu Suttree’emu. Na trawie stały kubełki i kosze z obiadem, a na kocach, obciążonych w rogach kamieniami, żeby nie porwał ich wiatr, leżały ciemnoskóre dzieci, jak na wystawie.

Gdy dotarł do swojego pływającego domu na barce, podciągnął wiosła wyżej, a łódź zwolniła, zatrzymała się i osunęła ciężko na przybite gwoździami do burty stare opony. Wskoczył na pokład z cumą w ręku i przywiązał łódź, która podskakiwała na wodzie i przesuwała się ociężale na boki, bo wciąż przybywało w niej wody. Ryby pływały leniwie. Suttree przeciągnął się, podrapał w plecy i spojrzał w słońce. Było już bardzo gorąco. Ruszył naprzód, otworzył drzwi i wszedł do domku. Deski w środku wydawały się wypaczone od upału, a z belek pod blaszanym dachem ściekały kropelki smoły.

Przeszedł przez całą izbę i wyciągnął się na koi. Zamknął oczy. Wpadająca przez okienko lekka bryza zmierzwiła mu włosy. Pływający dom drżał nieznacznie na rzece, a jeden ze stalowych bębnów pod jego dnem jęknął melancholijnie, rozszerzając się od gorąca. Odpoczynek dla oczu. W tę cichą, oszałamiającą niedzielę. Serce w jego piersi tłoczy krew, płynącą wyznaczoną jej trasą. Życie na maleńkich przestrzeniach, w wąskich szparkach. W liściach, w tętnie ropuchy. Łagodna wojna komórkowa w kropli wody. To dekstrokardia, powiedział z uśmiechem lekarz. Ma pan serce we właściwym miejscu, z prawej strony. Pokurczony od słońca i deszczu, bez miłości. Skóra naciągnięta i popękana jak przejrzały owoc.

Przewrócił się ciężko na bok i przyłożył jedno oko do szczeliny w zbitej z nieheblowanych desek ścianie domku. Na zewnątrz płynęła rzeka. Cloaca Maxima. Śmierć przez utonięcie, tykanie zegarka martwego mężczyzny. Stary zegar w blaszanej obudowie stojący na stole u dziadka walił jak młot w kuźni. Pochyliłem się, żeby się pożegnać, w żółtym pokoiku pachniało liliami i kadzidłem. Wyciągnął szyję, bo chciał mi coś powiedzieć. Nie słyszałem co. Wyrzęził moje imię, a jego uścisk zadawał kłam wycieńczeniu. Zapadnięta, wyniszczona twarz. Umarli chętnie zabraliby ze sobą żywych, gdyby tylko mogli, odsunąłem się. Usiadłem w zarośniętym bluszczem ogrodzie, pilnowanym przez oślizgłe jaszczurki, przemykające co chwila tu i ówdzie. Zające w klatce, blade jak duchy w cieniu pod ścianą powozowni. Kamienie chodnikowe w ogrodzie różanym, tarasowe, trawiaste zbocze nad rzeką, zapach bukszpanu, mchu, pleśni i starych cegieł w cieniu spiżarnio-chłodni. Kamienie pod liśćmi rukwi wodnej oblepione w czystym nurcie przez małże. Salamandra nakrapiana jak pstrąg. Pochylam się, żeby wessać do ust zimną, pachnącą mchem wodę. Patrzy na mnie pomarszczona twarz dziecka, wodnisty izomer, drżący w kręgach na powierzchni.

W ostatnim liście mój ojciec napisał, że światem rządzą ci, którzy są gotowi wziąć odpowiedzialność za władzę nad nim. Jeżeli myślisz, że nie żyjesz, mogę ci powiedzieć, gdzie szukać życia. W sądach, w biznesie, w rządzie. Na ulicach nic się nie dzieje. To jedynie nieme przedstawienie, w którym występują bezradni i słabi.

Nie zachowałem ani jednego słowa z uprzykrzonych, wstrętnych ust ludzi starszych ani z zapleśniałych książek. We śnie spacerowałem nad ciemnym jeziorem z dziadkiem, a jego słowa przesycone były niepewnością. Widziałem, jak ze zmarłych opada cały fałsz. Rozmawialiśmy swobodnie, a ja w duchu czułem się skromnie zaszczycony, spacerując z dziadkiem w głębi tego świata, w którym był takim samym człowiekiem jak inni. Z węższego końca przecinki w jesiennym lesie obserwował, jak odchodzę do świata jawy, czuwania. Jeśli nasi zmarli krewni zostaną uznani za świętych, to słusznie możemy się do nich modlić. Tak powiada Kościół, matka nasza. Nie mówi jednak, czy będą nam odpowiadać we śnie czy na jawie. Ani w jakim języku mogłyby się wypowiadać poronione dzieci. Częstszy gość. Milczący. Szkielet niemowlęcia, cieniutkie, plamiste kosteczki, na których bruzdowanych fasetach widać resztki nieświeżego mięsa i strzępy szat pogrzebowych. Kości, które wypełniłyby najwyżej pudełko po butach, i bulwiasta czaszka. Na prawej skroni kasztanowatej barwy ślad w kształcie półksiężyca.

Suttree odwrócił się i leżał, patrząc w sufit, delikatnie dotykając opuszkami palców bliźniaczego śladu na swojej lewej skroni. Prawo drugiego syna. Lustrzane odbicie. Ordynarna kalka. Leży w Woodlawn, cokolwiek zostało tam jeszcze z tego dziecka, z którym dzieliłeś brzuch matki. Nie umiał mówić i nie widział, i teraz też nie mówi ani nie widzi. Być może w jego czaszce jest teraz woda morska. Urodził się martwy i bezrozumny albo ze złośliwym guzem o straszliwym kształcie. Ale nie, bo byliśmy identyczni co do jednego włoska. To ja udałem się jego śladem na świat, ja. Poród pośladkowy. Tyłem do przodu, co często zdarza się u wielorybów i nietoperzy, zwierząt przystosowanych do życia w innym środowisku niż człowiek, których nic nie ciągnie do ziemi. No i modliłem się kiedyś za jego duszę. Wierząc, że ten upiorny cyrk ponownie zebrał się gdzie indziej już na zawsze. On w czyśćcowej otchłani pozbawionych Chrystusa, ale sprawiedliwych, ja w piekle na ziemi.

Przez cienkie i pełne nieszczelności ścianki słychać szamoczące się w tonącej łódce ryby. Znak wiary. Dwunasty dom niebios. Odźwierny w zachodnim kościele. Święty Piotr, patron rybaków. A świętego Fiakriusza wzywają ludzie cierpiący na hemoroidy. Zasłonił oczy ręką. Powiedział, że w innej epoce mógłby być rybakiem łowiącym ludzi, ale dzisiaj wystarczająco trudnym zadaniem wydają mu się ryby.

Zanim się obudził, nastał późny wieczór. Nie ruszał się, leżąc na szorstkim wojskowym kocu, i patrzył na koziołkujące i zapalające się na suficie liżące go plamy światła. Domek przechylił się nieznacznie, a Suttree poczuł czyjeś kroki na trapie i basowy łomot beczek. Nie, to nie złudzenie. Przez szpary w ścianie zobaczył idącego po trapie mężczyznę. Nieśmiałe pukanie, potem jeszcze raz.

Proszę, powiedział.

Buddy?

Odwrócił głowę. W drzwiach stał jego wuj. Suttree przeniósł wzrok z powrotem na sufit, zamrugał powiekami, usiadł i opuścił nogi na podłogę. Wejdź, John, powiedział.

Wuj wszedł i rozejrzał się z wahaniem. Przystanął na środku kabiny, jakby zatrzymany w kadrze mglistego światła, zawisłego między oknem a jego przekrzywionym odbiciem na przeciwległej ścianie. Przeraźliwie jasno oświetlona twarz bez wyrazu, wodniste, półprzymknięte oczy i obwisłe wahadła skórnych fałd na policzkach. Nieznacznie poruszał rękami, przywołując na usta drewniany uśmiech. Hej, chłopcze, powiedział.

Suttree siedział wpatrzony w swoje buty. Splótł ręce, rozłożył je i uniósł wzrok. Siadaj, powiedział.

Wuj rozejrzał się, odsunął jedyne krzesło i ostrożnie usiadł. No, odezwał się. Jak się masz, Buddy?

Jak widzisz. A ty?

Dobrze. Dobrze. Jak tam ci leci?

W porządku. Jak mnie znalazłeś?

Spotkałem Johna Clancy’ego w Eagles. Powiedział, że mieszkasz na wodzie czy coś w tym guście, to zacząłem szukać tu nad rzeką i znalazłem.

Uśmiechał się niepewnie. Suttree popatrzył na niego.

Powiedziałeś im, gdzie mieszkam?

Przestał się uśmiechać. Nie, nie, odrzekł. Nie. To twoja sprawa.

W porządku.

Od kiedy tu siedzisz?

Suttree chłodno obserwował pobłażliwe rozbawienie, na jakie silił się wuj. Od kiedy wyszedłem, powiedział.

No, nic o tym nie słyszeliśmy. Dawno to było?

Co to znaczy: my?

Ja nie słyszałem. To znaczy nie byłem pewien, czy już wyszedłeś, czy nie.

Wyszedłem w styczniu.

Dobrze, dobrze. To co, wynajmujesz to czy jak?

Kupiłem.

No to dobrze. Wuj znowu się rozglądał. Nieźle. Kuchenka i w ogóle.

Co u ciebie, John?

Nie mogę narzekać. Wiesz.

Suttree obserwował go. Wuj wyglądał jak aktor ucharakteryzowany na kogoś starszego od siebie. Miał siwe pasemka we włosach i twarz przypominającą glinianą maskę, pękniętą w lokajskim uśmiechu.

Dobrze wyglądasz, rzekł Suttree. Kącik jego ust wykrzywił nerwowy tik.

No dzięki, dzięki. Próbuję dbać o formę. Cholerna wątroba nie jest w najlepszym stanie. Położył sobie otwartą dłoń na brzuchu i spojrzał w górę, na sufit, a potem za okno, gdzie cienie robiły się dłuższe, bo zbliżał się wieczór. W zimie miałem operację. Pewnie nie wiedziałeś.

Nie.

Oczywiście już z tego wychodzę.

W gorącej, niewielkiej izdebce Suttree wyczuwał zapach wuja, skisły odór nieświeżego ubrania pomieszany ze słabą wonią whisky. Wokół gościa słodkie opary śmierci. Z tyłu w podświetlonej od zewnątrz zachodniej ścianie sęki w deskach świeciły krwawym, rozżarzonym blaskiem, niby oczy obserwujących wuja diabłów.

Zaproponowałbym ci coś do picia, ale nic nie mam.

Wuj uniósł otwartą dłoń.

Nie, nie, odpowiedział. Ja dziękuję, nie.

Wuj opuścił brew, patrząc na Suttree’ego. Widziałem twoją matkę.

Suttree nie odpowiedział. Wuj wyciągał papierosy. Podsunął mu paczkę. Papierosa?, zapytał.

Nie, dzięki.

Wuj potrząsnął paczką. Częstuj się.

Nie palę.

Kiedyś paliłeś.

Rzuciłem.

Wuj zapalił i wydmuchnął niebieski dym cienkim, żmijowym strumieniem w stronę okna. Dym zwinął się i rozpłynął w żółtym świetle. Wuj się uśmiechnął. Chciałbym dostawać dolara za każdym razem, kiedy rzucam palenie, powiedział. W każdym razie wszyscy mają się dobrze. Pomyślałem sobie, że powinienem ci o tym powiedzieć.

Nie sądziłem, że się z nimi widujesz.

Spotkałem twoją matkę w mieście.

Już mówiłeś.

No tak... Ale oczywiście nieczęsto tam bywam. Poszedłem na Boże Narodzenie. Wiesz. Zostawili dla mnie wiadomość w Eagles, żebym kiedyś wpadł, i nie wiem. Żebym wpadł kiedyś na obiad. Wiesz. Nie chciałem do nich jeździć.

Nie mam o to do ciebie pretensji.

Wuj nieznacznie przesunął się na krześle. No, właściwie nie chodzi o to, że nie mogę się z nimi dogadać. Ja tylko...

Ty nie cierpisz ich, a oni ciebie.

Przez twarz wuja przemknął dziwny uśmieszek. No, rzekł. Ja chyba nie posunąłbym się aż tak daleko, żeby to powiedzieć. Chociaż oczywiście oni nigdy nic dla mnie nie zrobili.

Wiem coś o tym, odpowiedział ironicznie Suttree.

Pewnie tak, odparł wuj, kiwając głową. Zaciągnął się głęboko i zamyślił. Chyba jesteśmy do siebie trochę podobni, co, chłopcze?

On uważa, że tak.

Szkoda, że nie znałeś mojego ojca. Był wspaniałym człowiekiem. Wuj niepewnie przyglądał się swoim dłoniom. Tak, powiedział. Wspaniałym.

Pamiętam go.

Umarł, jak byłeś mały.

Wiem.

Wuj znowu się sztachnął. Musisz wpaść któregoś wieczoru do Eagles, powiedział. Mógłbym cię wprowadzić. W sobotę jest potańcówka i czasami przychodzą tam fajne babki. Aż byś się zdziwił.

Pewnie tak.

Suttree oparł się o ścianę z gołych desek. Kabinę wypełniał już niebieski zmierzch. Zerknął za okno, za którym latały lelczyki i stadko płochliwych jerzyków, ćwierkających nad rzeką.

Zabawny z ciebie gościu, Buddy. Nie wyobrażam sobie, żeby znalazł się na świecie ktoś tak diametralnie różny od twojego brata jak ty.

Od którego?

Co?

Pytałem, od którego.

Co od którego?

Od którego brata.

Wuj zachichotał nerwowo. Przecież masz tylko jednego. Carla.

Nie mogli dać jakoś na imię temu drugiemu?

Jakiemu drugiemu? O czym ty mówisz, do cholery jasnej?

O tym, który urodził się martwy.

Kto ci to powiedział?

Ja to pamiętam.

Kto ci powiedział?

Ty.

Nigdy w życiu. Kiedy?

Wiele lat temu. Byłeś wtedy pijany.

Nigdy w życiu nic takiego ci nie powiedziałem.

No dobrze. Nie powiedziałeś.

A co to za różnica?

Nie wiem. Zastanawiam się po prostu, dlaczego trzymaliście to w tajemnicy. Na co umarł?

Urodził się martwy.

Wiem o tym.

Nie wiem dlaczego. Po prostu nie żył i tyle. Obaj byliście wcześniakami. Przysięgasz, że to ja ci o tym powiedziałem?

Nieważne.

Nie powiesz im nic, dobrze?

Dobrze. Po prostu trochę sobie o tym myślałem. Na przykład co w takiej sytuacji mówi lekarz. Bo przecież trzeba zabrać ich obu do domu, tylko że jednego w torbie albo w pudełeczku. Ale pewnie mają ludzi, którzy się tym zajmują.

Tylko nic im nie mów.

Suttree pochylił się, wpatrzony w swoje tandetne, rozlatujące się buty, które leżały na krzyż na podłodze. Boże, John, nie bój się. Nie powiem.

Okej.

Nie mów im, że mnie widziałeś.

Okej. Zgoda. Umowa stoi.

Tak jest, John. Stoi.

I tak się z nimi nie widuję.

Już mówiłeś.

Wuj znów przesunął się na krześle i długim żółtym palcem szarpnął kołnierzyk koszuli. Mógł mi pomóc, wiesz. Nigdy go o nic nie prosiłem. Naprawdę nigdy, na Boga. Mógł mi pomóc.

No ale nie pomógł, powiedział Suttree.

Wuj skinął głową, wbijając wzrok w podłogę. Wiesz, my naprawdę jesteśmy do siebie bardzo podobni, powiedział.

Nie wydaje się mi.

Pod pewnymi względami.

Nie, odpowiedział Suttree. Nie jesteśmy podobni.

Wiesz, chodzi mi o to... Wuj machnął ręką.

To jego teza. Ale ja nie jestem taki jak ty.

No, wiesz o co mi chodzi.

Doskonale. Ale nie jestem taki jak ty. Nie jestem taki jak on. Nie jestem też taki jak Carl. Jestem sobą. Nie mówcie mi, do kogo jestem podobny.

No zaraz, posłuchaj, Buddy, nie ma powodu...

A ja uważam, że jest. Ciebie też nie chcę tu widzieć. Wiem, że oni cię nie lubią, że on cię nie lubi. Niczego nie mam ci za złe. To nie twoja wina. Ja nic nie mogę zrobić.

Wuj spojrzał na Suttree’ego spod przymrużonych powiek. Nie masz powodu, żeby tak na mnie wsiadać, odpowiedział. Ja przynajmniej nigdy nie siedziałem w więzieniu, do jasnej cholery.

Suttree się uśmiechnął. W domu pracy przymusowej, John. To trochę co innego. Ale jestem, kim jestem. Nie chodzę i nie rozpowiadam na lewo i prawo, że leżałem w sanatorium dla gruźlików.

I co z tego? Nie twierdzę, że jestem abstynentem, jeżeli do tego pijesz.

Jesteś alkoholikiem?

Nie. Dlaczego się uśmiechasz? Nie jestem alkoholikiem, do jasnej cholery.

Zawsze nazywał cię pijusem. Ale to może nie jest tak obraźliwe jak alkoholik.