Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Wstęp

Motto

1. Kronika zapowiedzianych egzekucji (1)

2. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Ulica Balsamiczna. Początek

3. Kronika zapowiedzianych egzekucji (2)

4. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Peryferiusz ze Wschodu patrzy na peryferie Południa

5. Kronika zapowiedzianych egzekucji (3)

6. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Jak zostałem podwójnym agentem

7. Kronika zapowiedzianych egzekucji (4)

8. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Wszystko wszędzie naraz

9. Lula znaczy Feniks

10. Rewolucja trzech posiłków

11. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Choroba niecierpliwości

12. O Rubemie z dwóch światów oraz o stu latach zwycięstw i porażek najpiękniejszego miasta świata

13. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Przyjemność jako akt nadziei

14. O Rubemie z dwóch światów... (dokończenie)

15. Kichoci, Kichotki, „refolucja”

16. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Kilka uwag o masach ludowych na scenie dziejów i o tym, że rewolucja jest wieczna

17. Powrót do Caracas

18. Wszyscy jesteśmy Chávezem

19. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
„...bo jest biedny i brzydki, tak jak ja”

20. Antychaviści (1). Czy „refolucja” ma poczucie humoru?

21. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Kozetka i wywrotka

22. Antychaviści (2). Chávez jako kobra i Chávez jako boa

23. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Hiperbole i hybrydy

24. Rdzenni podnoszą głowy, czyli rewolucja godności

25. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Naprawić system czy urwać coś dla siebie?

26. Rdzenni podnoszą głowy, czyli rewolucja godności (dokończenie)

27. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Wrak kolonializmu

28. Wielki Brat Rafael

29. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Lenin, Hitler i Wolter na antypodach

30. Wieczny powrót peronizmu albo gra w klasy

31. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Małe rewolucje

32. MAŁE REWOLUCJE. KOLUMBIA
Bogota, czyli polityka jako performance

33. MAŁE REWOLUCJE. EKWADOR
Fair trade w republice bananowej

34. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Przeszłość, która nie chce odejść###

35. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Dwóch przyjaciół i dwie przyjaciółki

36. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Jak umarł Pablo Neruda?

37. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Pamięć odzyskiwana. Brazylia

38. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Oszustwo epoki. AFP (OFE)

39. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Howard Zinn i małe rewolucje

40. MAŁE REWOLUCJE. CHILE
Pszepraszam za ortografje, ale hodzem do szkoły póblicznei

41. Topolansky

42. MAŁE REWOLUCJE. URUGWAJ
Legalna marihuana, czyli o tym, że społeczna zmiana nie spada z nieba

43. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Upiory przeszłości ścigają papieża

44. Franciszek z Buenos Aires

45. Chávez. Nekrolog

46. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Imitacje i inspiracje

47. Czterdziestu trzech „znikniętych” z Ayotzinapy

48. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Krew i kicz

49. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Rio, moje Rio – ciąg dalszy

50. Mundial w kraju przyszłości, czyli ma być, cholera, ładnie

51. Marina z deszczowego lasu

52. Spalić czarownice albo kto ma czyste ręce

53. Polowanie na Lulę, czyli brazylijska Watergate

54. Pasja i skucha. Olimpiada w Rio

55. Dilma Rousseffi parlamentarny zamach stanu

56. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Kret i krab

57. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Castro i Obama

58. Czy Meyer Lansky wróci do Hawany, czyli odwilż w tropikach

59. Szukając Róży Luksemburg, czyli Kuba obywateli

60. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Histerycy przechodzą do historii, czyli kilka słów o kubańskiej diasporze w Miami

61. Fidel odchodzi

62. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Rewolucja gasi światło

63. Przed mrokiem, przed głodem, czyli wielki exodus z naftowego raju

64. Białe flagi w Macondo

65. Pamiętać i zapomnieć. Kolumbia po wojnie domowej

66. MAŁE REWOLUCJE. ARGENTYNA
Opowieść, która zmieniła prawo. Belén, zielone chusty i wolna aborcja „w kraju papieża”

67. Nadchodzi Bolsonaro (listopad 2017–luty 2018)

68. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Jak się złe zaczyna

69. Bolsonaro wygrywa (październik–grudzień 2018)

70. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Mit caudillo wiecznie żywy

71. Cyrk Bolsonaro (maj–czerwiec 2019)

72. Najpiękniejszy dzień rządów Bolsonaro

73. Płaskoziemca w czasach pandemii (marzec–kwiecień 2020)

74. Strategia szatana (lipiec–wrzesień 2020)

75. Schyłek Bolsonaro (marzec–kwiecień 2022)

76. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Lekcje populizmu

77. Trzydzieści peso, trzydzieści lat. Chile

78. Gabriel Boric – dialogista radykalny

79. Druga szansa Chile

80. Diego versus Maradona. Nekrolog legendy (1960–2020)

81. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Jak Ortega został Somozą

82. Ortega. Thriller polityczny

83. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Powrót buntownika

84. Odzyskać widok nieba. Dora María Téllez

85. Ostatni bój Aureliana, czyli jak dawny partyzant został prezydentem

86. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Szabla Bolívara

87. Wróg we własnym domu, czyli pierwsze wyzwanie Luli

88. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Czy wojsko w Brazylii uznaje demokrację?

89. Janja demontuje maczyzm

90. Druga, pierwsza – która fala? Kret drąży dalej, kraba znosi na boki

91. Operetka i groza w Peru. Opowieść o najdziwniejszym zamachu stanu

92. Sceny z rebelii przeciw konkwiście. Rok

93. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Galeano i otwarte żyły Ameryki Łacińskiej

94. PRZESZŁOŚĆ, KTÓRA NIE CHCE ODEJŚĆ
Zbrodnia założycielska. Półwiecze obalenia Salvadora Allende

95. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Kissinger

96. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Trudno włożyć cudze buty, czyli José i Józef o Rosji i Ukrainie

97. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Na lotnisku im. José Martíego

98. Socjalizm magiczny albo smutek Hawany

99. MAŁE REWOLUCJE. KUBA
Tęcza nad Hawaną

100. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Zanim się potopimy, zanim się ugotujemy

101. Wyschnięty jak Chile

102. MIĘDZY DWOMA ŚWIATAMI
Syzyfowie i Kichotki

103. Chodzić po ziemi, dosięgnąć nieba

104. Bez ziemi obiecanej. Zapis drogi

Od autora

Przypisy

Opieka redakcyjna: PIOTR TOMZA

Redakcja: ŁUKASZ PODGÓRNI

Konsultacja iberystyczna: dr ADRIANA SARA JASTRZĘBSKA

Korekta: ANNA DOBOSZ, ANETA TKACZYK, JOANNA ZABOROWSKA

Projekt okładki i stron tytułowych oraz opracowanie graficzne: PAWEŁ PANCZAKIEWICZ

Zdjęcie na okładce: Iconpix / Alamy Stock Photo

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Artur Domosławski
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2024

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07985-0

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
tel. (+48 12) 619 27 70

Konwersja: eLitera s.c.

2

M i ę d z y  d w o m a  ś w i a t a m i

Ulica Balsamiczna. Początek

Mieszkam w nędznym hoteliku na obrzeżu Maraby. Od kilku dni poznaję miasto niemiasto, do którego przyjdzie mi wracać przez następne lata. Stara część – stragany, sklepiki, knajpki, obskurne hoteliki. Nowa – slumsowate osiedla porozrzucane na bezkształtnej przestrzeni i połacie pustki. Żadnej logiki ani planu. Ludzkie siedliska są połączone siecią byle jakich, dziurawych dróg.

Tymczasowość, prowizorka, bałagan.

Po latach docenię uroki nadbrzeża rzeki Tocantins, gdzie toczy się życie nocne miasta. Pierwsze dni nie zapowiadają, że będę chciał tu wracać.

Duchota w Marabie jest taka, że gdy otwierają się drzwi samolotu i schodzi się po schodkach, od razu zatyka. Powietrze jest gorącą zawiesiną. Myślisz, że to chwilowe, że zaduch za moment minie – ale nie mija.

Upajający jest za to od początku zapach powietrza – pachnie wilgotną zielenią i rozgrzaną ziemią. Gdybym wysiadał z samolotu z zamkniętymi oczami, wiedziałbym po zapachu, że wkoło jest zielono. Bujna roślinność pod kopułą intensywnie niebieskiego nieba podszytego ciężkimi deszczowymi chmurami – oto scenografia. Jeśli uświadomić sobie, że ten pejzaż może kiedyś wskutek działania człowieka zniknąć, zachwyt nad jego pięknem staje się niemal deklaracją polityczną.

Ciągle leje.

W niżej położonej części miasta wylała mniejsza rzeka, Itacaiunas, i kilkaset rodzin zostało odciętych. Widzę, jak rozbitkowie płyną dokądś drewnianymi łódkami. Tak jest co roku, a oni nie chcą zostawić swoich domków, prowizorycznych jak szałasy, i zbudować ich gdzieś na nowo, tam gdzie nie docierają wylewy rzeki. Tkwią tutaj wbrew rozsądkowi i nadziei. Za rok rzeka znów wyleje.

Historie, które tu usłyszałem, pomagają zrozumieć, skąd ich upór. Czasem nie ma siły, by ciągle się przeprowadzać, uciekać – przed deszczem, przed losem.

Gdy nie mam umówionych spotkań, zwłaszcza gdy leje i lepiej przeczekać pod dachem, podróżuję w pamięci. Co mnie tu przygnało i po co? Nie do Maraby, ale w ogóle do Brazylii, na ten kontynent. Pragnienie nowego wyzwania? Przypadkowe spotkanie z pewnym Brazylijczykiem gdzieś w Europie? Marzenie o dotknięciu świata, który znałem z literatury i który dzięki niej żył w mojej wyobraźni? A może zamiłowanie do włóczęgi, bycia w drodze, a inne uzasadnienia to tylko wymówki?

Pierwsze było São Paulo, miejsce o magicznie brzmiącej nazwie: Rua das Balsâmicas. Ulica balsamów. Balsamiczna. Mały świat rozciągający się na jakichś stu metrach; czternaście domów jednorodzinnych.

Jak pewnie połowa ulic położonego na pofałdowanej wyżynie miasta, Balsamiczna pnie się w górę i gdy leje deszcz – a między grudniem a marcem leje kilka razy w tygodniu – zamienia się w rzekę. Takich ulic – ani bogatych, ani biednych, ani ładnych, ani brzydkich – są w São Paulo tysiące. Balsamiczna odwdzięczyła się za zainteresowanie: odsłoniła przede mną swoje opowieści, cząstkę prawdziwej historii Brazylijczyków.

Przez ponad miesiąc jej mieszkańcy opowiadali mi o losach swoich i swoich rodzin, emigrantów kolejnych fali: z początku XX wieku, lat trzydziestych, powojennych. João i jego siostra Anna – Ukraińcy. Dante – Włoch. Mikalina – Polka z Litwy. Leonilda – Portugalka. Ari Cesar, mój nowy przyjaciel i gospodarz, którego rodzina ze strony matki ma korzenie w Niemczech. Wszyscy są od dawna Brazylijczykami. (Kto z nich jeszcze żyje?)

„Ameryka funkcjonowała w wyobraźni europejskiej jako utopijna przestrzeń, na którą można było rozciągać nadzieje dawno w Europie utracone”. Po latach nie umiem powiązać zapisanego w zeszycie cytatu z autorem. Niemniej ta myśl wyraźnie rymuje się z historiami mieszkańców „mojej” ulicy, a także z nadziejami Europejczyków sprzed stulecia, którzy dostawali od państwa brazylijskiego poletka ziemi, a potem dzielili je między potomków.

Tę odrodzoną nadzieję traciły ich dzieci, wnuki, prawnuki.

Niektóre wylądowały dziesiątki lat później w Amazonii. W Marabie i okolicach.

Z pierwszej podróży wróciłem owładnięty pragnieniem powrotu – powtórki z czegoś, co od początku miało temperaturę fascynacji zapowiadającej pasję. Praca reportera dawała duże szanse, że marzenie może się spełnić.

Zachwyciła mnie Brazylia, a potem również życie „gdzie indziej” – przez wiele tygodni, czasem miesięcy, choć tego drugiego zachwytu długo sobie nie uświadamiałem. A może nie umiałem się do niego przyznać, bo wykraczał poza obowiązki związane z pracą?

Gdy piszę o zachwycie życiem „gdzie indziej”, mam na myśli stan bliski temu, o którym opowiada bohater Czarodziejskiej góry – że inny czas i inna przestrzeń przerywają „dotychczasowe stosunki człowieka z jego otoczeniem, przenosząc go w stan pierwotnej wolności” i „w mgnieniu oka nawet z pedanta i osiadłego mieszczucha [czynią] coś w rodzaju włóczęgi”[1].

Doświadczyłem też szoku poznawczego. Zetknięcie z nędzą działa z potężną siłą na wszystkie zmysły. Kontrasty majątkowe popchnęły ku pytaniom o naturę systemu, w jakim żyjemy. Nieśmiałe zarysy odpowiedzi przemeblowywały głowę.

Nieraz potem zmagałem się z pytaniem, po co reporter z Europy Wschodniej miałby zajmować się tak odległym i słabo z nami związanym zakątkiem świata częściej niż od czasu do czasu. Gdy mieszka się i pracuje na (pół)peryferiach, to nie jest wcale rzadko stawiane pytanie. Szczęśliwie, dobrych odpowiedzi nie brakowało.

Bo to region niesamowitych historii – niekoniecznie magicznych. Terytorium marzycieli i buntowników, nie mówiąc o genialnych pisarzach i muzykach. Miejsce inspirujących kultur. Bo z obserwatorium na peryferiach świat wygląda inaczej niż z jego centrów. Bo warto zobaczyć, jak żyje się na peryferiach innych niż nasze; poznać inne drogi – tak różne, a czasem tak podobne.

Najbardziej jednak dlatego, że w Ameryce Łacińskiej nie umarła nadzieja na to, że da się uczynić nasz świat choć trochę lepszym. O tym przede wszystkim są spisane w tej książce opowieści i chyba głównie po nie podróżowałem przez lata za ocean. W Europie Wschodniej, po upadku obiecującego niegdyś nowoczesnego projektu zwanego komunizmem, zamieszkaliśmy w świecie – jak się nam wydawało – „końca Historii”. W Ameryce Łacińskiej historia trwała w najlepsze: podnosiła się fala buntów, której towarzyszyło zawołanie „Inny świat jest możliwy”.

Donkiszoteria? Być może, jeśli rozumieć ją jako niezgodę na rzekomo najlepszy ze światów. Szaleństwo? Niewykluczone. Czyż jego odrobina nie jest lepsza od kapitulacji?

Wydarzenia kolejnych lat, a licząc od 1989 roku – ponad trzech dekad, wodzą na pokuszenie, by stwierdzić, że z obserwatorium na antypodach, na pewno w czasie, w którym podróżowałem, widać było więcej i wyraźniej. Nie znaczy to, że wzrok wyostrzył się od razu.

„Człowiek idzie przez teraźniejszość z zawiązanymi oczyma. Może jedynie przeczuwać i odgadywać, co właściwie przeżywa. Dopiero później odwiązuje mu się chusteczkę z oczu, a on spojrzawszy w przeszłość, stwierdza, co przeżył i jaki to miało sens”[2].

Niełatwo przyznać przed sobą, że żyło się w iluzji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] T. Mann, Czarodziejska góra, przeł. J. Kramsztyk, Czytelnik, Warszawa 1982, t. 1, s. 8.

[2] M. Kundera, Śmieszne miłości, przeł. E. Witwicka, Wydawnictwo Alfa, Warszawa 1990, s. 7.