© Copyright by Bogdan Rogatko
© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2015

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Aleksander Pieniek
REDAKTOR PROWADZĄCY: Krzysztof Lisowski
REDAKCJA: Alina Doboszewska
KOREKTA: Etelka Kamocki, Lidia Timofiejczyk

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
fax: (+48-12) 430 00 96 tel.: (+48-12) 619 27 70

ISBN: 978-83-08-05767-4

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Spis treści

OD AUTORA

I. OBECNI. NIEOBECNI

WITKACY NADAL PISZE

JULIAN TUWIM POLSCE PRZYPISANY?

NAŁKOWSKA I DĄBROWSKA — BLISKIE I DALEKIE

CZŁOWIEK W DRODZE

POŚWIATOWSKA PO LATACH

HŁASKO W LISTACH

JAROSŁAW IWASZKIEWICZ — DZISIAJ

TEODOR PARNICKI — PRZYPOMNIENIE

ANDRZEJ KUŚNIEWICZ — WIDZIANY DZISIAJ

ZAPIS WEWNĘTRZNY, CZYLI O POTRZEBIE MASEK

TESTAMENT NA NOWE CZASY

MIĘDZY WIEŻĄ A WULKANEM. GUSTAWA HERLINGA-GRUDZIŃSKIEGO MONOLOG O SOBIE SAMYM

O JERZYM GIEDROYCIU — WIELOSTRONNIE. GIEDROYC I JEMU WSPÓŁCZEŚNI

UJRZEĆ JERZEGO W REDAKTORZE

EPISTOLARNA PRZYGODA Z GIEDROYCIEM W ROLI GŁÓWNEJ

PISARZ

WĘDRÓWKI Z MIŁOSZEM

„POJAWIŁEM SIĘ ZNIKĄD”. O MARKU NOWAKOWSKIM (1935–2014)

Z KONWICKIM O ZMIERZCHU

II. W LUSTRZE WSPÓŁCZESNOŚCI

NOTES

POWRÓT DO ŹRÓDEŁ

PISARZ NA KRAŃCU DROGI

ODSŁONY PAMIĘCI

LITERATURA JAKO OBSZAR POROZUMIENIA

NIEDOKOŃCZONA HISTORIA. DEBIUT ARTURA KANIOWSKIEGO, CZYLI O NIETYPOWYM WYWIADZIE Z BYŁYM WOJEWODĄ

CZY DZIENNIKI ZASTĄPIĄ POEZJĘ

OPOWIEŚĆ O WIELKIEJ PODRÓŻY, OBCOŚCI I MESJASZACH

ZAMROŻONA ROZPACZ

III. ODESZLI

O KORNELU FILIPOWICZU — W DZIESIĄTĄ ROCZNICĘ ŚMIERCI

WŁAŚCICIEL REALNOŚCI (ANDRZEJ BANACH 1910–1990)

STEFAN. STEFAN GÓRA (1929–1994)

DASZA. DANUTA ABRAHAMOWICZ (1937–1995)

KONIEC EPOKI. JERZY GIEDROYC (1906–2000)

…NA WIELKIEJ, SZTORMOWEJ FALI… DOROTA TERAKOWSKA (1938–2004), MACIEJ SZUMOWSKI (1939–2004)

ŻYCIE BEZ KROPKI U NOGI. WISŁAWA SZYMBORSKA (1923–2012)

PROFESOR W MOJEJ PAMIĘCI. HENRYK MARKIEWICZ (1922–2013)

ZOSIA. ZOFIA GÓRZYNA (1930–2014)

NOTA BIBLIOGRAFICZNA

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

OD AUTORA

Sztuka w ogóle, a literatura w szczególności, jest czasem zbliżeń, w metaforycznym i wieloznacznym tego słowa sensie. Tak rozumiem rolę literatury, tak też rozumiem, za Karolem Irzykowskim i Kazimierzem Wyką, któremu jako autorowi wiele zawdzięczam, uważając go za jednego z najwybitniejszych humanistów w powojennej kulturze, rolę krytyki literackiej jako krytyki towarzyszącej — twórczości, dziełu, autorowi. Omawiając felietony Wyki publikowane w „Odrodzeniu”, podkreślałem:

Autor Walki o treść postulował, i tak też postępował, stworzenie idealnych warunków dla intelektualnego dialogu, w którym obaj partnerzy, czyli autor i krytyk, mieliby jednakowe prawa, mimo pozornie odmiennej sytuacji. Dialog pomiędzy autorem a krytykiem to zdaniem Irzykowskiego zaproszenie do dyskusji, którą powinno stać się życie artystyczne danej epoki, dyskusji wielokierunkowej, pomiędzy krytykami a odbiorcami sztuki, literatury.

Ostatnią książkę krytycznoliteracką Linie przerywane wydałem w roku 1988. Był to wybór tekstów publikowanych przeważnie w trzech czasopismach: „Miesięczniku Literackim”, „Literaturze”, wychodzącej w latach osiemdziesiątych w formule miesięcznika, i w „Życiu Literackim”, gdzie pracowałem do stanu wojennego. Teksty zatem pochodziły z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, ale bez tych, które od połowy lat osiemdziesiątych ukazywały się w paryskiej „Kulturze”, nie mówiąc o tak zwanej prasie bezdebitowej, pod pseudonimem Mikołaj Ruszkowski, a dlaczego pod pseudonimem, nie muszę chyba tłumaczyć.

Wcześniej, będąc na studiach doktoranckich na UJ, zebrałem publikowane na marginesie przygotowywanej pracy doktorskiej o działalności krytycznoliterackiej Karola Irzykowskiego w Młodej Polsce szkice o krytyce literackiej, uprawianej w tym okresie pod tytułem Utopia Młodej Polski. Potem była jeszcze Zofia Nałkowska, w serii Portretów Współczesnych Pisarzy Polskich, uhonorowana nagrodą literacką w roku 1981.

Po roku 1990 moje losy zawodowe nabrały dynamizmu — byłem przez jakiś czas dyrektorem i redaktorem naczelnym Wydawnictwa Literackiego i na odchodnym udało mi się zakupić dla WL budynek przy ul. Długiej 1 od Skarbu Państwa, co zakrawało w ówczesnej sytuacji na rynku wydawniczym na jakiś kabaretowy żart, i tak było przez niektóre osoby w Wydawnictwie odbierane. Moja rezygnacja z funkcji dyrektora i potem odejście z Wydawnictwa w związku z likwidacją pełnionego przeze mnie jeszcze wtedy stanowiska redaktora naczelnego skłoniła mnie do energicznego zabiegania o nadanie nowej formuły „Dekadzie Literackiej”, wychodzącej z początku, od grudnia 1990 roku, jako dodatek sobotni do „Gazety Krakowskiej”. Powołaliśmy Krakowską Fundację Kultury, w trzy wydawnictwa prasowe oraz Stowarzyszenie Pisarzy Polskich, i staliśmy się wydawcą jedynego wówczas pisma literackiego w Krakowie. Od samego początku zespołem, na mój wniosek, kierowała profesor Marta Wyka, jako redaktorka naczelna. Dlatego od roku 1992 większość swoich tekstów ogłaszałem na łamach tego z początku dwutygodnika, potem miesięcznika, jako szef fundacji i członek zespołu redakcyjnego. Z kilkuset tekstów, napisanych w okresie ponad dwudziestu lat, wybrałem kilkadziesiąt, dotyczących przede wszystkim pisarzy polskich według mnie najwybitniejszych.

Zdecydowałem się też na przypomnienie niektórych tekstów z „Kultury” Jerzego Giedroycia, które, jak mniemam, nie straciły na aktualności. Poza jednym: odejściem autorów omawianych utworów. To przez tyle lat, które upłynęły, proces naturalny, a jednak bolesny, narzucający mi inną perspektywę ujęcia ich twórczości. Pierwsza część zamierzonej książki stała się więc najobszerniejsza. Mimo starania się o zachowanie dystansu do opisywanych zjawisk literackich akcenty osobiste pojawiają się w części ostatniej, gdy nie bez wzruszenia pisałem o swoich Przyjaciołach, zasłużonych dla polskiej kultury, o których niewielu już niestety teraz pamięta. Im też dedykuję tę książkę.