O, Niemcy, […]
Kto słyszy mowy, dochodzące
z waszych domów, śmieje się.
Lecz kto was zobaczy, chwyta za nóż.

BERTOLT BRECHT
(tł. Ryszard Krynicki)

ROZDZIAŁ I

Dom Sprawiedliwości

„Beth Hammishpath” – Dom Sprawiedliwości: na dźwięk tych słów wykrzykniętych całą mocą głosu przez woźnego trybunału podrywamy się na nogi, gdyż zwiastują one przybycie trzech sędziów, którzy – z obnażonymi głowami, ubrani w czarne togi – wchodzą na salę sądową bocznym wejściem, by zająć miejsca na najwyższej ustawionej ławie wysokiego podestu. Po obu stronach stołu, za którym zasiedli, a który niebawem pokryją niezliczone tomy akt oraz ponad półtora tysiąca dokumentów, siedzą sądowi stenografowie. Poniżej sędziów zajmują miejsca tłumacze, których usługi są niezbędne w bezpośredniej wymianie zdań pomiędzy oskarżonym lub jego obrońcą a sądem; w pozostałych wypadkach mówiący po niemiecku podsądny i jego adwokaci śledzić będą tok prowadzonego w języku hebrajskim procesu poprzez równoległą transmisję radiową, wyśmienitą w przekładzie na francuski, znośną w języku angielskim, będącą zaś istną farsą w wersji niemieckiej, często całkowicie niezrozumiałej. (Biorąc pod uwagę skrupulatną rzetelność wszystkich technicznych przygotowań do procesu, pozostanie skromną tajemnicą nowo powstałego państwa izraelskiego, w którym wysoki odsetek obywateli wywodzi się z Niemiec, dlaczego nie zdołało ono znaleźć odpowiedniego tłumacza na jedyny język, jakim mogli się posługiwać oskarżony i jego obrońca. Dawne uprzedzenie wobec Żydów niemieckich – niegdyś bardzo wyraźne w Izraelu – jest już zbyt słabe, by mogło tłumaczyć ten fakt. Jako wyjaśnienie pozostaje jeszcze starsza i wciąż niezwykle potężna „witamina P”, jak nazywają Izraelczycy protekcję w sferach rządowych i aparacie biurokratycznym). Poniżej ławy tłumaczy ustawiono naprzeciwko siebie, w taki sposób, że znajdujące się tam osoby zwrócone są profilem do publiczności, oszkloną kabinę oskarżonego i barierkę dla świadków. Dolną ławę zajmują siedzący plecami do sali prokurator i czterej oskarżyciele posiłkowi, a także obrońca oskarżonego, któremu w ciągu pierwszych tygodni procesu towarzyszył asystent.

Ani przez sekundę nie ma w zachowaniu sędziów niczego teatralnego. Poruszają się w sposób niewystudiowany, trzeźwa i napięta uwaga, tężejąca pod wpływem smutku w miarę jak przysłuchują się opowieściom o cierpieniach, jest naturalna; zniecierpliwienie wywołane zabiegami oskarżyciela, usiłującego przeciągnąć przesłuchania świadków w nieskończoność, jest spontaniczne i żywe, stosunek do obrony może odrobinę przesadnie uprzejmy, tak jakby wciąż pamiętali, że „dr Servatius był niemal całkowicie osamotnionym w tej zaciętej walce prowadzonej w obcym otoczeniu”, traktowanie oskarżonego – zawsze bez zarzutu. Jest rzeczą tak bardzo oczywistą, że są to trzej przyzwoici i uczciwi ludzie, iż wcale nie dziwi, że ani jeden z nich nie uległ owej największej pokusie, by w tej scenerii bawić się w teatr, udając, że – wszyscy trzej urodzeni i wykształceni w Niemczech – muszą czekać na tłumaczenie hebrajskie. Przewodniczący składu sędziowskiego Moshe Landau prawie nigdy nie odkłada odpowiedzi do momentu, kiedy tłumacz skończy swoją pracę, często wpada mu w słowo, poprawia i ulepsza przekład, najwyraźniej szczęśliwy, że choć na chwilę może się oderwać od ponurych obowiązków sędziego. Wiele tygodni później, kiedy oskarżony został wzięty w krzyżowy ogień pytań, posunie się nawet do tego, by nakłonić kolegów do prowadzenia dialogu z Eichmannem w ich języku ojczystym: po niemiecku, dając dowód – jeśli ktoś potrzebowałby jeszcze dowodu – że zachował sporą niezależność od aktualnego nastawienia izraelskiej opinii publicznej.

Od samego początku nie ulega najmniejszej wątpliwości, że to sędzia Landau nadaje ton i dokłada wszelkich, doprawdy wszelkich starań, by nie dopuścić do przekształcenia się rozprawy – pod wpływem uwielbiającego popisy oskarżyciela – w proces pokazowy. Jeśli nie zawsze mu się to udaje, to między innymi po prostu dlatego, że przewód sądowy toczy się na scenie przed publicznością, a zdumiewający okrzyk woźnego rozpoczynający każde posiedzenie wywołuje ten sam skutek co podniesienie kurtyny. Kimkolwiek był autor projektu tej sali zebrań, mieszczącej się w nowo wybudowanym Beth Ha’am – Domu Ludowym (otoczonym na czas procesu wysokim ogrodzeniem, strzeżonym od dachu po piwnice przez uzbrojoną policję, na dziedzińcu frontowym ustawiono rząd drewnianych baraków, w których wszystkich przybywających poddaje się drobiazgowej rewizji), chodziło mu o teatr z prawdziwego zdarzenia: z parterem i galerią, proscenium i sceną, a także z bocznymi wejściami dla aktorów. Zaiste, ta sala sądowa może być niezłym miejscem do odbycia procesu pokazowego, o jaki chodziło Dawidowi Ben Gurionowi, premierowi izraelskiemu, kiedy postanowił doprowadzić do pojmania Eichmanna w Argentynie i postawienia go przed Sądem Okręgowym w Jerozolimie, by odpowiedział za rolę, jaką odegrał w „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej”. Bo też Ben Gurion, słusznie nazwany „architektem Państwa Izrael”, pozostaje niewidocznym reżyserem procesu. Nie przybył na ani jedno posiedzenie; w sali sądowej przemawia głosem Gideona Hausnera, prokuratora generalnego, przedstawiciela władz rządowych, który czyni zaiste wszystko, by zadowolić swego zwierzchnika. I jeśli owe usilne starania okazują się – niestety – często niedostateczne, to dlatego, że procesem kieruje człowiek, który służy Sprawiedliwości z takim samym oddaniem, z jakim pan Hausner służy Państwu Izrael. Sprawiedliwość wymaga, ażeby przeciwko podsądnemu wysunięto oskarżenie, by miał on zapewnioną obronę i żeby został osądzony, a także, by wszystkie pozostałe pytania, pozornie donioślejszej wagi – Jak to było możliwe? Dlaczego tak się stało? Dlaczego Żydzi? Dlaczego Niemcy? Jaką rolę odegrały inne narody? W jakim stopniu ponoszą odpowiedzialność Sprzymierzeni? Jak Żydzi mogli przyczyniać się poprzez własnych przywódców do swojej zagłady? Czemu szli na śmierć jak owce na rzeź? – pozostały w zawieszeniu. Sprawiedliwość akcentuje znaczenie Adolfa Eichmanna, syna Karla Adolfa Eichmanna, człowieka w szklanej kabinie wybudowanej dla jego bezpieczeństwa: średniego wzrostu, wątłej budowy, w średnim wieku, łysiejącego krótkowidza z nieprawidłowym uzębieniem, który w ciągu całego procesu wyciąga bez przerwy chudą szyję w stronę ławy sędziowskiej (ani raz nie spojrzał na publiczność) i rozpaczliwie, a w znacznej mierze z powodzeniem, usiłuje zachować panowanie nad sobą na przekór nerwowemu tikowi, który z pewnością zawładnął jego wargami na długo przed rozpoczęciem procesu. Przedmiotem rozprawy sądowej są jego czyny, a nie udręki Żydów, naród niemiecki czy ludzkość, nie są nim nawet antysemityzm i rasizm.

Sprawiedliwość zaś, choć to może „abstrakcja” dla ludzi myślących kategoriami Ben Guriona, jest ostatecznie dużo surowszym zwierzchnikiem niż Pan Premier wyposażony w całą swą władzę. Zasadą, jaką kieruje się ten ostatni, jest pobłażliwość, czego nie omieszkał zademonstrować pan Hausner: pozwala ona prokuratorowi na urządzanie konferencji prasowych i udzielanie wywiadów telewizyjnych podczas procesu (relację amerykańską, finansowaną przez korporację Glickmana, przerywają bez przerwy – interes pozostaje interesem – reklamy nieruchomości), a nawet na „spontaniczne” wybuchy gniewu adresowane do sprawozdawców w budynku sądu, bo oskarżyciel ma już powyżej uszu krzyżowych pytań zadawanych Eichmannowi, który odpowiada na nie samymi kłamstwami. Pobłażliwość ta pozwala na częste rzucanie ukradkowych spojrzeń w stronę publiczności, a także na teatralne chwyty znamionujące ponadprzeciętną próżność, która w końcu odnosi tryumf w Białym Domu, kiedy to prezydent Stanów Zjednoczonych przesyła gratulacje z powodu „dobrze spełnionego zadania”. Sprawiedliwość na nic podobnego pozwolić nie może. Żąda absolutnego spokoju, dopuszcza raczej smutek niż gniew i nakazuje jak najpilniej wystrzegać się wszelkich przyjemności płynących ze znalezienia się w centrum uwagi publicznej. Wizycie, jaką wkrótce po zakończeniu procesu złożył w naszym kraju sędzia Landau, nie nadano żadnego rozgłosu, wiedziały o niej jedynie te środowiska żydowskie, które ją zorganizowały.

I choć sędziowie tak bardzo konsekwentnie starali się ukryć w cieniu przed blaskiem reflektorów, to przecież zasiadali tam, na szczycie wysokiego podium, zwróceni twarzami do publiczności, niczym aktorzy na scenie. Publiczność miała reprezentować cały świat i w ciągu pierwszych tygodni procesu istotnie składała się przede wszystkim z dziennikarzy i autorów związanych z rozmaitymi pismami, którzy tłumnie zjechali do Jerozolimy z czterech stron kuli ziemskiej. Mieli obejrzeć widowisko równie sensacyjne co proces w Norymberdze, tyle że tym razem „głównym tematem była tragedia całego narodu żydowskiego”. Albowiem, „jeżeli oskarżamy [Eichmanna] także o zbrodnie przeciwko nie-Żydom […], to nie dlatego”, że je popełnił, „lecz dlatego, że nie wprowadzamy żadnych podziałów etnicznych”. Owo doprawdy zadziwiające zdanie, wygłoszone przez oskarżyciela w jego inauguracyjnym wystąpieniu, okazało się kluczową tezą aktu oskarżenia. Akt oskarżenia oparty był bowiem na tym, co przecierpieli Żydzi, nie zaś na tym, co popełnił Eichmann. A według pana Hausnera jest to różnica pozbawiona znaczenia, gdyż „był tylko jeden człowiek, który zajmował się prawie wyłącznie Żydami; którego zadaniem było doprowadzić do ich zagłady; którego rola w instalowaniu haniebnego systemu rządów do tego właśnie się sprowadzała. Tym człowiekiem był Adolf Eichmann”. Czyż nie było logiczne, by przedstawić sądowi wszelkie fakty dotyczące męki narodu żydowskiego (które, rzecz jasna, nigdy nie podlegały dyskusji), a następnie poszukać dowodów w ten czy inny sposób wiążących Eichmanna z tym, co się stało? Proces norymberski, w którym podsądnych oskarżono o „popełnienie zbrodni przeciwko obywatelom różnych krajów”, nie uwzględnił tragedii Żydów z tej prostej przyczyny, że Eichmanna w Norymberdze nie było.

Czy pan Hausner naprawdę uważał, że w procesie norymberskim poświęcono by więcej uwagi losowi Żydów, gdyby Eichmann zasiadł na ławie oskarżonych? Wątpię. Jak prawie wszyscy w Izraelu, sądził on, że tylko sąd żydowski może oddać sprawiedliwość Żydom i że wydanie wyroku na wrogów narodu żydowskiego jest sprawą Żydów. Stąd niemal powszechną wrogość wywoływała w Izraelu sama wzmianka o trybunale międzynarodowym, który miałby oskarżyć Eichmanna nie o zbrodnie „przeciwko narodowi żydowskiemu”, lecz o zbrodnie przeciwko ludzkości popełnione na narodzie żydowskim. Stąd osobliwa przechwałka: „Nie wprowadzamy żadnych podziałów etnicznych”, która brzmiała mniej osobliwie w Izraelu, gdzie przepisy prawa rabinackiego regulują prywatny status obywateli żydowskich, skutkiem czego żaden Żyd nie może poślubić osoby nie będącej pochodzenia żydowskiego; małżeństwa zawarte za granicą są uznawane, ale dzieci ze związków mieszanych są z punktu widzenia prawa dziećmi nieślubnymi (dzieci pozamałżeńskie, których rodzice są Żydami, są prawowite), a jeśli komuś zdarzy się mieć matkę nie-Żydówkę, nie może zawrzeć związku małżeńskiego, osoby takiej nie można także pochować. Sprawy przybrały jeszcze bardziej skandaliczny obrót po roku 1953, kiedy to znaczną część spraw z zakresu prawa rodzinnego przekazano sądom cywilnym. Kobiety mogą odtąd dziedziczyć majątek i, ogólnie rzecz biorąc, cieszą się tym samym statusem prawnym co mężczyźni. A zatem to wcale nie szacunek dla przekonań religijnych lub potęgi fanatycznie religijnej mniejszości uniemożliwia władzom izraelskim zastąpienie prawa rabinackiego jurysdykcją cywilną w zakresie małżeństw i rozwodów. Wydaje się, że zarówno wierzący, jak i niewierzący obywatele Izraela zgodni są co do tego, że pożądany jest zakaz zawierania małżeństw mieszanych. Z tego też głównie powodu – jak to chętnie przyznają przedstawiciele władz izraelskich poza salą sądową – zgodni są oni również co do tego, że niepożądany byłby formalny zapis konstytucyjny, regulujący pod względem prawnym ową kłopotliwą sytuację. („Przeciwko małżeństwom cywilnym przemawia to, że doprowadziłyby one do rozpadu Domu Izraela, a także odizolowały tutejszych Żydów od Żydów żyjących w diasporze”, jak to sformułował niedawno w „Jewish Frontier” Philip Gillon). Bez względu na przyczyny musiała zapierać dech naiwność, z jaką oskarżyciel potępił osławione ustawy norymberskie z 1935 roku, zakazujące małżeństw mieszanych i stosunków cielesnych osób pochodzenia żydowskiego z osobami pochodzenia niemieckiego. Lepiej poinformowani korespondenci zdawali sobie sprawę z ironii sytuacji, ale nie wspomnieli o tym w swych relacjach. Uważali, że nie pora pouczać Żydów na temat błędów ich własnych praw i instytucji.

Jeżeli publiczność na procesie miała stanowić reprezentację opinii światowej, a widowisko miało ukazać szeroką panoramę cierpień Żydów, to rzeczywistość nie spełniła oczekiwań ani zamierzeń. Dziennikarze wytrwali nie dłużej niż dwa tygodnie, po czym skład publiczności uległ drastycznej zmianie. Powinna się ona była składać z Izraelczyków, ludzi zbyt młodych, żeby znali tę historię, albo – jak w wypadku Żydów z Dalekiego Wschodu – takich, którzy nigdy o niej nie słyszeli. Proces miał im pokazać, co znaczyło żyć wśród nie-Żydów, i przekonać ich, że tylko w Izraelu Żyd może żyć bezpiecznie i godnie. (Ten sam morał zawierała broszurka dla korespondentów zagranicznych poświęcona izraelskiemu systemowi prawnemu, którą przekazano prasie. Jej autorka, Doris Lankin, przytacza orzeczenie Sądu Najwyższego, mocą którego nakazano dwóm ojcom, którzy „porwali swoje dzieci i sprowadzili je do Izraela” odesłanie ich matkom mieszkającym za granicą i mającym legalne prawo do sprawowania nad nimi opieki. Stało się to – dodaje autorka, tak samo dumna z tego ścisłego przestrzegania litery prawa, jak pan Hausner ze swej gotowości do ścigania zbrodniarza nawet wówczas, gdy jego ofiarami nie byli Żydzi – „mimo faktu, że oddanie dzieci z powrotem pod opiekę matek oznacza wciągnięcie ich do nierównej walki z wrogo nastawionymi elementami diaspory”). Jednakże wśród publiczności nie było prawie w ogóle ludzi młodych i nie składała się ona z Izraelczyków jako odrębnej kategorii Żydów. Salę wypełniali „pozostali przy życiu” – ludzie w średnim wieku i starsi, imigranci z Europy, tacy jak ja, którzy znali na pamięć wszystko, co było do poznania, i którzy nie mieli wcale ochoty na wyciąganie morałów; żeby dojść do własnych wniosków, z pewnością nie potrzebowali oni tego procesu. Świadek ustępował miejsca świadkowi; rósł stos potworności, a oni siedzieli na tej sali i w milczeniu słuchali w obecności innych opowieści, których nie znieśliby na osobności, kiedy trzeba byłoby stanąć twarzą w twarz z opowiadającym. W miarę zaś jak odsłaniała się przed nimi tragedia „współczesnych pokoleń narodu żydowskiego”, a retoryka pana Hausnera stawała się coraz bardziej pompatyczna, coraz bledsza i bardziej podobna do widma stawała się postać w szklanej kabinie. Na nic zdało się grożenie palcem – „A tam siedzi potwór winny temu wszystkiemu” – i besztanie: nic nie mogło przywrócić jej do życia.

To właśnie teatralny aspekt procesu załamał się pod ciężarem jeżących włosy potworności. Proces sądowy w tym przypomina sztukę teatralną, że punktem wyjścia i dojścia jest w nim sprawca, a nie ofiara. Proces pokazowy jeszcze usilniej niż zwyczajny wymaga, aby jasno i przynajmniej w ograniczonym zakresie przedstawić czyny i sposób ich popełnienia. W centrum procesu znajdować się może tylko sprawca czynu – pod tym względem podobny jest on do bohatera sztuki scenicznej – a jeśli cierpi, to musi cierpieć za to, czego się dopuścił, a nie za cierpienia, jakie sprowadził na innych. Najlepiej wiedział o tym sam przewodniczący składu sędziowskiego, na którego oczach proces zaczął wyradzać się w ociekające krwią przedstawienie, podobne do „pozbawionego steru statku miotanego falami”. Jeśli jednak wysiłki, jakie podejmował, by temu zapobiec, kończyły się często porażką, to częściowo winę za owe niepowodzenia ponosiła, o dziwo, obrona, która prawie nigdy nie zakwestionowała żadnych zeznań świadków, nawet najmniej wiążących się ze sprawą i najbardziej błahych. Doktor Servatius, bo tak nieodmiennie zwracano się do niego, był odrobinę śmielszy, jeśli chodzi o przedstawione dokumenty, a najbardziej poruszająca z jego rzadkich interwencji miała miejsce, gdy oskarżyciel włączył do materiałów dowodowych dziennik Hansa Franka, byłego gubernatora generalnego okupowanej Polski, jednego z głównych zbrodniarzy wojennych, powieszonego w Norymberdze. „Mam tylko jedno pytanie. Czy nazwisko Adolfa Eichmanna, nazwisko oskarżonego, zostało wymienione w tych dwudziestu dziewięciu tomach [w rzeczywistości było ich trzydzieści osiem]? […] Nazwiska Adolfa Eichmanna nie ma w żadnym z tych dwudziestu dziewięciu tomów. […] Dziękuję, nie mam pytań”.

Tak więc proces nigdy nie zamienił się w teatr, ale przedstawienie, o jakie chodziło Ben Gurionowi, doszło do skutku, a właściwie doszła do skutku „lekcja”, która według niego powinna zostać udzielona Żydom i nie-Żydom, Izraelczykom i Arabom, słowem – całemu światu. Owe lekcje, jakie miały płynąć z tego samego przedstawienia, powinny były różnić się w zależności od tego, komu ich udzielano. Ben Gurion nakreślił ich treść, nim jeszcze zaczął się proces. Uczynił to w kilku artykułach, które miały wyjaśnić, dlaczego Izrael uprowadził oskarżonego. Lekcja dla świata nieżydowskiego brzmiała: „Chcemy pokazać całemu światu, w jaki sposób naziści wymordowali miliony ludzi […] tylko dlatego, że byli Żydami, i milion małych dzieci tylko dlatego, że były to dzieci żydowskie”. „Davar”, organ prasowy partii Mapai, partii Ben Guriona, sformułował to tak: „Niech opinia światowa przekona się, że odpowiedzialności za zagładę 6 milionów Żydów europejskich nie ponoszą wyłącznie Niemcy nazistowskie”. Dlatego – zacytujmy ponownie samego pana Ben Guriona – „chcemy, żeby świat się dowiedział […] i słusznie się zawstydził”. Żydzi z diaspory mieli zapamiętać, że judaizm „liczący cztery tysiące lat, wraz ze swym dziedzictwem duchowym, dążeniami etycznymi i aspiracjami mesjanistycznymi” spotykał się zawsze z „wrogością świata”; że Żydzi zawsze ulegali degeneracji, nim szli na śmierć jak owce i że tylko powstanie państwa żydowskiego umożliwiło Żydom zadanie odwetowego ciosu, co też Izraelczycy uczynili podczas wojny o niepodległość, w awanturze sueskiej i niemal codziennych incydentach na niefortunnych granicach Izraela. Jeśli zaś Żydom poza Izraelem trzeba było unaocznić różnicę pomiędzy żydowskim heroizmem a pokorną uległością, to lekcja dla Żydów zamieszkujących Izrael brzmiała następująco: „pokoleniu Izraelczyków wyrosłemu od czasu holocaustu” zagraża niebezpieczeństwo utraty więzi z narodem żydowskim, a tym samym z własną historią. „Jest rzeczą niezbędną, aby nasza młodzież pamiętała, co stało się z narodem żydowskim. Chcemy, żeby znała ona najbardziej tragiczne fakty naszej historii”. Wreszcie zaś, jednym z motywów postawienia Eichmanna przed sądem było „zdemaskowanie innych nazistów, choćby poprzez ukazanie powiązań, jakie mieli z niektórymi przywódcami arabskimi”.

Jeśli tylko tymi motywami chciano by uzasadnić postawienie Eichmanna przed Sądem Okręgowym w Jerozolimie, to proces musiałby się zakończyć zasadniczo fiaskiem. Pod niektórymi względami płynące zeń wnioski pozbawione były głębszego znaczenia, pod innymi z pewnością były to wnioski mylące. Dzięki Hitlerowi antysemityzm został zdyskredytowany, może nie na zawsze, ale na pewno na jakiś czas, nie dlatego jednak, że Żydzi zyskali nagle na popularności, tylko dlatego – by użyć słów samego pana Ben Guriona – że większość ludzi „zdała sobie sprawę, iż w naszych czasach antysemityzm może prowadzić do komór gazowych i fabryk mydła”. Równie zbyteczna była lekcja udzielona żydowskiej diasporze, której wcale nie trzeba było przekonywać o wrogim nastawieniu świata, powołując się na tragedię, która pociągnęła za sobą śmierć trzeciej części narodu żydowskiego. Diaspora była przekonana o ponadczasowym i uniwersalnym charakterze antysemityzmu. Przekonanie owo stanowiło nie tylko najsilniej oddziałujący od czasów sprawy Dreyfusa element ideologiczny ruchu syjonistycznego, lecz także było przyczyną inaczej nie dającej się wytłumaczyć gotowości Żydów niemieckich do rokowań z władzami hitlerowskimi w pierwszych latach rządów nazistów. To samo przekonanie wywołało groźną w skutkach nieumiejętność odróżnienia wrogów od przyjaciół, przy czym to nie tylko Żydzi niemieccy nie docenili swoich nieprzyjaciół, uważając poniekąd, że wszyscy nie-Żydzi są do siebie podobni. Jeżeli premierowi Ben Gurionowi – w praktyce głowie państwa żydowskiego – chodziło o pogłębienie tego rodzaju „świadomości żydowskiej”, nie świadczy to o jego roztropności, gdyż w istocie zmiana tej mentalności stanowi jedno z niezbędnych założeń państwowości izraelskiej, która z definicji czyni Żydów narodem wśród innych narodów, krajem wśród innych krajów, państwem wśród innych państw, w oparciu o pluralizm nie pozostawiający już miejsca na przestarzały i sięgający niestety korzeniami w sferę religii podział na Żydów i nie-Żydów.

Kontrast pomiędzy izraelskim heroizmem i pokorną uległością, z jaką Żydzi szli na śmierć – a przybywali punktualnie do miejsc, skąd odchodziły transporty, dobrowolnie udawali się na miejsca egzekucji, sami kopali sobie groby, rozbierali się i układali ubrania w równe stosiki, a potem kładli się ramię przy ramieniu, czekając na wystrzał – mógł się wydawać idealnym tematem, toteż oskarżyciel, który kolejnym świadkom zadawał pytania w rodzaju: Czemuście nie protestowali? Czemu wsiedliście do wagonów? Było was tam 15 tysięcy, a strażników było kilkuset – czemuście się nie zbuntowali i nie rzucili do ataku? – rozwodził się nad nim do najdrobniejszych szczegółów. Smutna prawda polega jednak na tym, że zagadnienie zostało źle postawione, ponieważ wszyscy nie-Żydzi zachowywali się tak samo. Szesnaście lat temu były więzień Buchenwaldu David Rousset, znajdując się pod świeżym wrażeniem wypadków, w ten oto sposób mówił o wydarzeniach, jakie rozgrywały się we wszystkich obozach koncentracyjnych: „Warunkiem całkowitego zwycięstwa SS-manów jest to, żeby torturowana ofiara pozwoliła się prowadzić na szafot bez protestów, żeby wyrzekła się siebie do tego stopnia, iż zrezygnuje z własnej tożsamości. Nie dzieje się to bez przyczyny. SS-mani, którym zależy na klęsce ofiary, nie kierują się wyłącznie bezinteresownym sadyzmem. Wiedzą, że system, któremu uda się zniszczyć ofiarę, nim wejdzie na szafot […], nie ma sobie równych w utrzymaniu całego narodu w stanie niewolnictwa. W uległości. Nie ma nic straszniejszego niż widok istot ludzkich maszerujących kolumnami na śmierć jak automaty” (Les jours de notre mort, 1947). Sąd nie uzyskał odpowiedzi na owo okrutne i głupie pytanie, ale nietrudno byłoby ją znaleźć, gdybyśmy się zastanowili przez parę minut nad losem Żydów holenderskich, którzy w roku 1941 odważyli się zaatakować oddział niemieckiej policji bezpieczeństwa w starej dzielnicy żydowskiej Amsterdamu. W odwecie aresztowano 430 Żydów i zamęczono ich na śmierć, najpierw w Buchenwaldzie, potem w obozie Mauthausen na terenie Austrii. Miesiąc po miesiącu umierali oni po tysiąc razy – wszyscy co do jednego zazdrościliby swym braciom w Oświęcimiu, a nawet w Rydze czy Mińsku. Wiele jest rzeczy znacznie gorszych niż śmierć, a SS-mani postarali się o to, by żadna z nich nie znalazła się poza obrębem myśli i wyobraźni ich ofiar. Pod tym względem, może w jeszcze bardziej znamienny sposób niż pod innymi względami, celowa próba przedstawienia na procesie tylko żydowskiego aspektu sprawy zniekształcała prawdę, nawet prawdę odnoszącą się do Żydów. Chwała powstania w getcie warszawskim i bohaterstwo nielicznych Żydów, którzy postanowili walczyć, polegały właśnie na tym, że odrzucili oni stosunkowo łatwą śmierć proponowaną im przez nazistów: przed plutonem egzekucyjnym lub w komorze gazowej. Świadkowie zaś zeznający w Jerozolimie, opowiadając o aktach oporu i buntu, jakie zajęły „skromne miejsce w historii holocaustu”, raz jeszcze potwierdzili fakt, że tylko bardzo młodzi ludzie potrafili podjąć „decyzję, że nie możemy iść na rzeź jak owce”.

Pod jednym względem oczekiwania, jakie pan Ben Gurion wiązał z procesem, zostały w jakiejś mierze spełnione: proces istotnie odegrał ważną rolę w zdemaskowaniu innych nazistów i zbrodniarzy, choć nie w krajach arabskich, które otwarcie udzieliły schronienia setkom takich ludzi. Powiązania wielkiego muftiego z nazistami w latach wojny nie były żadną tajemnicą; liczył on, że naziści pomogą mu osiągnąć jakiś rodzaj „ostatecznego rozwiązania” na Bliskim Wschodzie. Toteż gazety w Damaszku i Bejrucie, a także w Kairze i w Jordanii, nie kryły swej sympatii dla Eichmanna albo ubolewały, iż „nie doprowadził on swego dzieła do końca”. Audycja radiowa nadana w Kairze w dniu rozpoczęcia procesu zawierała nawet lekki akcent antyniemiecki: komentator żalił się, że podczas całej wojny nie zdarzyło się ani jeden raz, by „samolot niemiecki przeleciał nad osiedlem żydowskim i zrzucił choćby jedną bombę”. Sympatyzowanie nacjonalistów arabskich z nazistami jest rzeczą powszechnie znaną, ich motywy są oczywiste – nie potrzeba było Ben Guriona ani procesu, żeby ich „demaskować”, bo nigdy się nie ukrywali. Proces wykazał tylko, że wszelkie pogłoski o powiązaniach Eichmanna z Hadż Amin al-Husajnim, byłym muftim Jerozolimy, są bezpodstawne. (Przedstawiono go muftiemu na oficjalnym bankiecie, razem z innymi osobistościami z kierownictwa departamentu). Mufti utrzymywał ścisłe kontakty z niemieckim Ministerstwem Spraw Zagranicznych i z Himmlerem, ale o tym od dawna wiedziano.

O ile wzmianka Ben Guriona o „powiązaniach nazistów z niektórymi przywódcami arabskimi” była pozbawiona sensu, musiało zaskakiwać, że w tym kontekście nie wspomniał on o dzisiejszych Niemczech Zachodnich. Naturalnie, podnosiło na duchu zapewnienie, że „Izrael nie obarcza Adenauera odpowiedzialnością za Hitlera” i że „porządny Niemiec, mimo iż należy do tego samego narodu, który dwadzieścia lat temu przyczynił się do wymordowania milionów Żydów, jest dla nas przyzwoitym człowiekiem”. (O przyzwoitych Arabach nie wspomniano). Niemiecka Republika Federalna, jakkolwiek nie uznała jeszcze Państwa Izrael – przypuszczalnie z obawy, że kraje arabskie mogłyby uznać Niemcy Ulbrichta – w ciągu ostatnich dziesięciu lat wypłaciła Izraelowi 737 milionów dolarów tytułem odszkodowań. Spłaty te zostaną wkrótce zakończone, a Izrael prowadzi obecnie rokowania w sprawie długoterminowej pożyczki od Niemiec Zachodnich. A zatem stosunki pomiędzy oboma krajami, zwłaszcza zaś osobiste stosunki pomiędzy Ben Gurionem i Adenauerem, układały się dobrze i jeśli w rezultacie procesu części deputowanych do Knesetu (parlament izraelski) udało się wprowadzić pewne ograniczenia w wymianie kulturalnej z Niemcami Zachodnimi, to Ben Gurion z pewnością tego nie przewidział, ani nie liczył się z taką możliwością. Bardziej godne odnotowania jest to, że nie przewidział, a może nie raczył o tym wspomnieć, że pojmanie Eichmanna spowoduje w efekcie podjęcie przez Niemcy pierwszej poważnej próby wytoczenia procesów przynajmniej tym wszystkim, którzy byli bezpośrednio zamieszani w zbrodnię. Centralna Agencja Badań Zbrodni Nazistowskich, założona z opóźnieniem przez państwo zachodnioniemieckie w roku 1958 i kierowana przez prokuratora Erwina Schülego, napotkała mnóstwo trudności wywołanych częściowo niechęcią świadków niemieckich do współpracy, częściowo zaś niechęcią sądów lokalnych do wszczynania śledztwa na podstawie materiałów przesłanych z tejże Agencji. Nie chodzi o to, że proces w Jerozolimie dostarczył jakichś nowych a doniosłych dowodów potrzebnych do wykrycia współpracowników Eichmanna, ale wiadomość o sensacyjnym pojmaniu Eichmanna i wytoczonym mu procesie oddziałała dostatecznie silnie, by skłonić sądy do skorzystania z ustaleń pana Schülego i pokonać wrodzoną niechęć do poczynienia jakichś kroków w sprawie „morderców wśród nas” w oparciu o uświęcony tradycją zwyczaj wyznaczenia nagród za schwytanie dobrze znanych przestępców.

Rezultaty były oszałamiające. Już w siedem miesięcy po przybyciu Eichmanna do Jerozolimy – i w cztery miesiące przed rozpoczęciem procesu – udało się wreszcie zatrzymać Richarda Baera, następcę Rudolfa Hössa na stanowisku komendanta Oświęcimia. Nastąpiła seria błyskawicznych aresztowań, w wyniku której zatrzymano także większość tzw. Eichmannkommando: Franza Novaka, mieszkającego w Austrii, gdzie pracował jako drukarz, doktora Ottona Hunschego, wykonującego zawód adwokata w Niemczech Zachodnich, Hermanna Krumeya, który został farmaceutą, Gustava Richtera, byłego „doradcę do spraw żydowskich” w Rumunii oraz Williego Zöpfa, pełniącego analogiczną funkcję w Amsterdamie. Mimo że obciążające ich materiały opublikowano w Niemczech dawno temu – w książkach i artykułach prasowych – ani jeden z nich nie uznał za konieczne, żeby żyć pod zmienionym nazwiskiem. Po raz pierwszy od zakończenia wojny gazety niemieckie pełne były doniesień o procesach zbrodniarzy nazistowskich, z których każdy był sprawcą masowych mordów (od maja 1960 roku, kiedy to pojmano Eichmanna, można było ścigać sądownie jedynie sprawców zbrodni najpoważniejszych, wszelkie pozostałe przestępstwa podlegały przedawnieniu, którego termin w wypadku morderstwa mijał po dwudziestu latach), natomiast niechęć, z jaką sądy lokalne ścigały ich sprawców, wyrażała się jedynie w niebywale łagodnych wyrokach wymierzonych oskarżonym. (I tak, dr Otto Bradfisch, członek Einsatzgruppen, lotnych jednostek likwidacyjnych SS na Wschodzie, został skazany na dziesięć lat ciężkich robót za wymordowanie 15 tysięcy Żydów, dr Otto Hunsche, doradca prawny Eichmanna, ponoszący osobistą odpowiedzialność za przeprowadzoną w ostatnich dniach wojny deportację blisko 12 tysięcy Żydów węgierskich, z których zabito co najmniej 600, otrzymał karę pięciu lat ciężkich robót, a Joseph Lechthaler, który „zlikwidował” żydowskich mieszkańców Słucka i Smolewicz, został skazany na trzy lata i sześć miesięcy więzienia). Wśród aresztowanych znaleźli się ludzie o dużym znaczeniu w czasach hitlerowskich, którzy w większości zostali przez sądy niemieckie oczyszczeni z zarzutu popierania hitleryzmu. Jednym z nich był generał SS Karl Wolff, były szef osobistego sztabu Himmlera. Zgodnie z dokumentem przedstawionym na procesie norymberskim w 1946 roku, „z wielką radością” przyjął on wiadomość, że „od dwóch tygodni pociąg wywozi codziennie po 5 tysięcy członków Narodu Wybranego” z Warszawy do Treblinki, jednego z obozów śmierci na Wschodzie. Innym był Wilhelm Koppe, który początkowo kierował zagazowywaniem w Chełmnie, a potem został następcą Friedricha-Wilhelma Krügera w Polsce. Koppe, jeden z najbardziej wyróżniających się wyższych dowódców SS, którego zadaniem było uczynienie Polski „oczyszczoną z Żydów” (judenrein), był w powojennych Niemczech dyrektorem fabryki czekolady. Niekiedy zapadały wyroki surowe, ale budziły one jeszcze większy niepokój, gdy wymierzano je takim przestępcom, jak Erich von dem Bach-Zelewski, były Obergruppenführer SS i generał policji. Był on sądzony w roku 1961 za udział w spisku Röhma (1934) i otrzymał wyrok trzy i pół roku. Ponownie postawiony przed sądem w Norymberdze w roku 1962 za zabicie sześciu komunistów niemieckich w roku 1933, został skazany na dożywotnie więzienie. W obu wypadkach akt oskarżenia nie wspominał o tym, że Bach-Zelewski kierował walką z partyzantami na froncie wschodnim oraz brał udział w masakrach Żydów w Mińsku i Mohylewie. Po cóż sądy niemieckie miałyby wprowadzać „podziały etniczne”, skoro zbrodnie wojenne nie są zbrodniami? Bo czyż byłoby możliwe, żeby – niezwykle surowy jak na sądy w powojennych Niemczech – wyrok na Bach-Zelewskiego zapadł dlatego, że jako jeden z bardzo nielicznych doznał on szoku nerwowego po masowych egzekucjach, usiłował uchronić Żydów przed oprawcami z Einsatzgruppen i występował w Norymberdze jako świadek oskarżenia? Jako jedyny spośród ludzi tej kategorii, przyznał się on w roku 1952 publicznie do udziału w masowym mordzie, choć nigdy go o to nie oskarżono.

Należy wątpić, że obecnie sprawy przyjmą inny obrót, choć za rządów Adenauera z sądownictwa usunięto pod presją ponad 140 sędziów i oskarżycieli, a także wielu urzędników policji o bardziej niż przeciętnie kompromitującej przeszłości oraz udzielono dymisji Wolfgangowi Immerwahrowi Fränkelowi, głównemu oskarżycielowi przy Federalnym Sądzie Najwyższym, jako że wbrew znaczeniu środkowego członu swego nazwiska nie wykazał się zbytnią szczerością, nagabywany o swą nazistowską przeszłość. Ocenia się, że 5 tysięcy spośród 11,5 tysiąca sędziów RFN było czynnych w sądach hitlerowskich. W listopadzie 1962 roku – wkrótce po czystce w sądownictwie i w pół roku po zniknięciu nazwiska Eichmanna z czołówek gazet – w niemal pustej sali sądowej we Flensburgu odbył się od dawna oczekiwany proces Martina Fellenza. Ten były Obergruppenführer SS i policji, znany członek Partii Wolnych Demokratów w Niemczech Adenauera, został aresztowany w czerwcu 1960 roku, w kilka tygodni po ujęciu Eichmanna. Oskarżono go o udział i współodpowiedzialność za zamordowanie 40 tysięcy Żydów w Polsce. Po ponad sześciu tygodniach szczegółowych zeznań świadków prokurator zażądał najwyższego wymiaru kary: dożywotnich ciężkich robót. Sąd zaś skazał Fellenza na cztery lata, w poczet których zaliczono mu dwa i pół roku, jakie spędził w więzieniu, oczekując na proces. Tak czy inaczej, proces Eichmanna najbardziej brzemienne następstwa miał w samych Niemczech. Stosunek narodu niemieckiego do własnej przeszłości, nad którym to zagadnieniem od piętnastu lat łamali sobie głowy najlepsi znawcy spraw niemieckich, nie mógł doczekać się lepszej ilustracji: Niemców niewiele to wszystko obchodziło i niespecjalnie przeszkadzała im obecność chodzących na wolności zbrodniarzy, bo prawie wykluczone było, że którykolwiek z nich popełnił zbrodnię dobrowolnie. Gdyby jednak opinia światowa – właściwie zaś das Ausland, którym to słowem Niemcy określają zbiorowo wszystkie inne kraje – upierała się przy żądaniu ukarania wszystkich tych ludzi, z największą ochotą spełniliby to żądanie, przynajmniej do pewnego stopnia.

Kanclerz Adenauer przewidywał kłopoty i dał wyraz obawie, że proces „przywoła znowu wszystkie te okropności” i wzbudzi na całym świecie kolejną falę uczuć antyniemieckich, jak się też i stało. W ciągu dziesięciu miesięcy, których potrzebował Izrael na przygotowanie procesu, Niemcy gorączkowo zabezpieczały się przed możliwymi do przewidzenia skutkami, z bezprecedensowym zapałem tropiąc i ścigając sądownie zbrodniarzy nazistowskich przebywających na terenie kraju. W żadnym jednak momencie władze niemieckie ani żaden liczący się odłam opinii publicznej nie wystąpiły z żądaniem ekstradycji Eichmanna, choć wydawałoby się to krokiem oczywistym, jako że każde suwerenne państwo strzeże zazdrośnie prawa do osądzenia przestępców będących jego obywatelami (oficjalne stanowisko rządu Adenauera, zgodnie z którym nie można było tego uczynić, ponieważ pomiędzy Izraelem i Niemcami nie ma żadnych porozumień w sprawie ekstradycji, nie przekonuje; wynikało zeń tylko tyle, że Izraela nie da się zmusić do ekstradycji). Rozumiał to Fritz Bauer, heski prokurator generalny, który wystąpił do rządu federalnego w Bonn z wnioskiem o wszczęcie postępowania ekstradycyjnego. Ale uczucia, jakimi kierował się w tej sprawie pan Bauer, były uczuciami niemieckiego Żyda, których niemiecka opinia publiczna nie podzielała. Wniosek został przez Bonn odrzucony, na dodatek przeszedł on bez echa i nie znalazł najmniejszego poparcia. Inny argument przeciwko ekstradycji, wysunięty przez obserwatorów wysłanych przez rząd zachodnioniemiecki do Jerozolimy, polegał na tym, że Niemcy zniosły karę śmierci, a zatem nie mogłyby wymierzyć Eichmannowi kary, na jaką zasługiwał. W świetle pobłażliwości zademonstrowanej przez sądy niemieckie wobec nazistowskich sprawców masowych zbrodni trudno nie dopatrywać się w tym sprzeciwie złej woli. Na pewno bowiem największym ryzykiem politycznym związanym z ewentualnym procesem Eichmanna na terenie Niemiec byłoby to, że sąd mógłby wydać wyrok uniewinniający z braku mens rea, jak w „Rheinischer Merkur” z 11 sierpnia 1961 roku zaznaczył J.J. Jansen.

Istnieje inny, delikatniejszy, politycznie zaś istotniejszy, aspekt tej sprawy. Co innego wykurzyć z kryjówek zbrodniarzy i morderców, a co innego przekonać się, że zajmują oni poczesne miejsce w życiu publicznym i mają się świetnie, czyli stwierdzić, że we władzach federalnych i państwowych – ogólnie powiedziawszy, na stanowiskach w urzędach publicznych – zasiadają ludzie, którzy zrobili karierę w czasach rządów Hitlera. Prawda, że gdyby ekipa Adenauera była zanadto uczulona na punkcie pełnienia funkcji państwowych przez ludzi z kompromitującą przeszłością nazistowską, nie byłaby może w ogóle zdolna sprawować rządów. Prawda bowiem jest naturalnie dokładnym zaprzeczeniem twierdzenia dra Adenauera, że naziści stanowili jedynie „stosunkowo mały odsetek” Niemców, podczas gdy „ogromna ich większość niosła ochoczo pomoc swym żydowskim współobywatelom, ilekroć było to możliwe”. (Tylko jedna gazeta niemiecka, „Frankfurter Rundschau”, postawiła – poniewczasie – oczywiste pytanie: dlaczego tylu ludzi, którzy z pewnością znali na przykład akta prokuratury generalnej, milczało jak zaklęci – i udzieliła sobie jeszcze bardziej oczywistej odpowiedzi: „Ponieważ sami czuli się winni”). Logika procesu Eichmanna, akcentującego zgodnie z koncepcją Ben Guriona sprawy ogólne z uszczerbkiem dla subtelności prawniczych, musiałaby doprowadzić do ujawnienia współudziału wszystkich niemieckich urzędów i władz w Ostatecznym Rozwiązaniu: wszystkich cywilnych pracowników ministerstw państwowych, sił zbrojnych, włącznie ze sztabem generalnym oraz sfer przemysłowo-handlowych. Ale mimo że oskarżenie pod przewodem pana Hausnera posunęło się do tego, by powołać na kolejnych świadków ludzi, których zeznania, jakkolwiek ponure i z pewnością prawdziwe, nie miały jednak żadnego albo tylko bardzo luźny – związku z czynami oskarżonego, unikało starannie poruszenia tego bardzo wybuchowego tematu, jakim był niemal powszechny współudział w zbrodni, sięgający daleko poza szeregi członków partii narodowosocjalistycznej. (Jeszcze przed procesem rozeszły się pogłoski, że Eichmann wymienił kilkaset nazwisk czołowych osobistości Republiki Federalnej – swych współpracowników, były one jednak nieprawdziwe. Pan Hausner w swym inauguracyjnym wystąpieniu wspomniał o „wspólnikach Eichmanna, którzy nie byli bandytami ani nie należeli do świata przestępczego”, obiecując przy tym, że „spotkamy się z nimi – a będą to lekarze, prawnicy, uczeni, bankierzy, ekonomiści – w tych instytucjach, które podejmowały decyzję o zagładzie Żydów”. Obietnicy nie dotrzymał, bo też dotrzymać jej – w tej formie, w jakiej ją złożył – nie mógł. Nigdy bowiem nie istniały żadne „instytucje podejmujące decyzje” o czymkolwiek, a „odziani w togi dygnitarze ze stopniami naukowymi” nie decydowali nigdy o eksterminacji Żydów, lecz tylko zbierali się, by opracować plan działań niezbędnych dla wcielania w życie rozkazów Hitlera). Na jeden wypadek tego rodzaju zwrócono wszakże uwagę rządu, mianowicie na sprawę dra Hansa Globkego, jednego z najbliższych doradców Adenauera, który ponad 25 lat temu był współautorem haniebnego komentarza do ustaw norymberskich, nieco zaś później autorem wspaniałego pomysłu, by wszystkim Żydom niemieckim nakazać przybranie na drugie imię Izrael bądź Sara. Ale nazwisko pana Globkego – i tylko to jedno nazwisko – włączyła do akt sprawy toczącej się przed sądem obrona, a i to przypuszczalnie w nadziei, że „nakłoni” rząd Adenauera do wszczęcia postępowania ekstradycyjnego. Pewne jest jedno: były Ministerialrat w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i obecny Staatssekretär w Urzędzie Kanclerskim Adenauera, miał niewątpliwie większe prawo niż eks-mufti Jerozolimy, by zająć miejsce w dziejach cierpień zadanych Żydom przez nazistów.

To bowiem historia – przynajmniej gdy chodzi o stronę oskarżenia – zajęła w tym procesie miejsce centralne. „Na ławie oskarżonych zasiadł w tym historycznym procesie nie pojedynczy człowiek, ani nawet nie sam tylko reżim nazistowski, lecz antysemityzm na przestrzeni całych dziejów”. Taką tonację ustalił Ben Gurion, a pan Hausner wiernie się jej trzymał, rozpoczynając swą inauguracyjną mowę (trwającą przez trzy posiedzenia) od egipskiego faraona i rozporządzenia Hamana, zgodnie z którym „Żydów należało zniszczyć, pozabijać i zetrzeć z powierzchni ziemi”. Następnie zacytował proroka Ezechiela: „A idąc mimo cię, i widząc cię ku podeptaniu podaną we krwi twojej, ja [Pan] rzekłem ci: Żyj we krwi twojej […]” (Ez 16,6), wyjaśniając, że słowa te trzeba rozumieć jako „imperatyw stojący przed narodem żydowskim od chwili jego pojawienia się na arenie dziejów”. Kiepska to znajomość historii i tania retoryka, co gorsza zaś, podważało to sens postawienia Eichmanna przed sądem, gdyż mogło sugerować, że był on tylko niewinnym wykonawcą jakichś tajemnych wyroków przeznaczenia, a właściwie wypełniał misję antysemityzmu, który był może niezbędny, aby usunąć ze „splamionej krwią drogi, którą kroczy ten naród” przeszkody w wypełnianiu się jego przeznaczenia. Kiedy na jednym z późniejszych posiedzeń sądu profesor Salo W. Baron z Uniwersytetu Columbia składał zeznania dotyczące nowszej historii Żydów wschodnioeuropejskich, dr Servatius nie zdołał opierać się dłużej pokusie i zadał oczywiste pytanie: „Dlaczego te wszystkie nieszczęścia spadły na naród żydowski?”, a także: „Czy świadek nie sądzi, że u podstaw narodowego losu Żydów tkwią motywy irracjonalne? Wykraczające poza ludzką zdolność pojmowania?”. Czy nie mamy tu przypadkiem do czynienia z czymś w rodzaju „ducha dziejów, który kieruje ich biegiem […] bez udziału ludzi”? Czyż pan Hausner nie pozostaje zasadniczo w zgodzie z „doktryną praw historii” – aluzja do Hegla – i czyż nie udowodnił on, że „czyny przywódców nie zawsze wiodą do celu, który pragnęli osiągnąć? […] W tym przypadku zamierzeniem było zniszczenie narodu żydowskiego. Celu tego nie osiągnięto, powstało natomiast nowe, wspaniale rozwijające się państwo”. Ten argument obrony wykazuje z kolei niepokojącą zbieżność z najnowszym antysemickim wymysłem z kręgu mędrców Syjonu. Zaledwie kilka tygodni przedtem wiceminister spraw zagranicznych Husajn fikar Sabri z całą powagą oświadczył w egipskim Zgromadzeniu Narodowym, że Hitler nie ponosi winy za masakrę Żydów: padł on ofiarą syjonistów, którzy „zmusili go do popełnienia zbrodni, jakie w końcowym efekcie umożliwiły im osiągnięcie ich celu: utworzenie Państwa Izrael”. Tyle tylko, że dr Servatius – trzymając się tej samej filozofii historii, którą wyłożył prokurator – rolę, jaką zwykle rezerwowano mędrcom Syjonu, przypisał Historii.

Na przekór intencjom Ben Guriona i wszelkim wysiłkom oskarżycieli miejsce na ławie oskarżonych zajmował ciągle pojedynczy człowiek, istota z krwi i kości; o ile zaś Ben Guriona „absolutnie nie interesowało, jaki wyrok zapadnie w sprawie Eichmanna”, nie sposób zaprzeczyć, że jedynym zadaniem sądu w Jerozolimie było właśnie wydanie wyroku.

ROZDZIAŁ II

Oskarżony

Otto Adolf, syn Karla Adolfa Eichmanna i Marii Schafferling, pojmany na przedmieściu Buenos Aires wieczorem 11 maja 1960 roku, przewieziony samolotem do Izraela w dziewięć dni później, postawiony przed Sądem Okręgowym w Jerozolimie 11 kwietnia 1961 roku, został oskarżony pod piętnastoma zarzutami o to, że „wraz z innymi” popełnił zbrodnie przeciwko narodowi żydowskiemu, zbrodnie przeciwko ludzkości, a także zbrodnie wojenne, w całym okresie sprawowania rządów przez nazistów, a w szczególności w okresie drugiej wojny światowej. Ustawa o karach dla nazistów i osób z nimi współpracujących z roku 1950, na podstawie której był sądzony, stanowi, że „winny popełnienia któregoś […] z tych przestępstw […] podlega karze śmierci”. Na każdy z tych zarzutów Eichmann odpowiadał: „W rozumieniu aktu oskarżenia – niewinny”.

W jakim więc sensie uważał się za winnego? W trakcie długotrwałych przesłuchań oskarżonego – jego zdaniem, „najdłuższych w historii” – ani obrona, ani nawet trzej sędziowie nie raczyli mu zadać tego oczywistego pytania. Jego adwokat Robert Servatius, zamieszkały w Kolonii, wynajęty przez Eichmanna, a opłacany przez rząd izraelski (działający na podstawie precedensu, jaki miał miejsce na procesie norymberskim, gdzie wszystkich pełnomocników obrony opłacał trybunał zwycięskich mocarstw), udzielił na to pytanie odpowiedzi w wywiadzie prasowym: „Eichmann poczuwa się do winy przed Bogiem, a nie przed prawem”, ale odpowiedź ta nie znalazła aprobaty u samego oskarżonego. Obrona z pewnością wolałaby, żeby oświadczył on, iż jest niewinny w tym sensie, że w świetle obowiązującego wówczas nazistowskiego systemu prawnego nie uczynił niczego złego, gdyż to, o co go oskarżono, to nie były zbrodnie, tylko „akty usankcjonowane przez państwo”, nie mogące podpadać pod kompetencje władz sądowych żadnego innego kraju (par in parem imperium non habet); on zaś miał obowiązek im się podporządkować, przy czym – według Servatiusa – za czyny, które popełnił, „otrzymuje się odznaczenia w wypadku zwycięstwa lub idzie się na szubienicę w wypadku przegranej”. Poza granicami Izraela (na spotkaniu w bawarskiej Akademii Katolickiej, poświęconemu temu, co „Rheinischer Merkur” nazwał „delikatną kwestią możliwości i ograniczeń związanych z podjęciem tematu odpowiedzialności politycznej i historycznej w toku postępowania sądowego”), Servatius posunął się o krok dalej, oświadczając, że „jedyne prawnie uzasadnione zagadnienie z zakresu prawa karnego, związane z procesem Eichmanna, polega na wydaniu wyroku w sprawie Izraelczyków, którzy go porwali, czego jak dotychczas nie uczyniono” – twierdzenie to, nawiasem mówiąc, poniekąd trudno daje się pogodzić z wielokrotnymi i otoczonymi szerokim rozgłosem wypowiedziami Servatiusa w Izraelu, w których nazwał on przebieg procesu „wielkim osiągnięciem duchowym”, oceniając go wyżej aniżeli proces norymberski.

Postawa samego Eichmanna była inna. Przede wszystkim błędny był zarzut popełnienia masowego mordu: „Z zabijaniem Żydów nie miałem nic wspólnego. Nigdy nie zabiłem żadnego Żyda ani nie-Żyda: nigdy nie zabiłem żadnego człowieka. Nigdy nie wydałem rozkazu zabicia Żyda lub nie-Żyda, ja po prostu tego nie zrobiłem”. Później opatrzył to twierdzenie zastrzeżeniem: „Tak się złożyło […], że ani razu nie musiałem tego zrobić”, gdyż dał wyraźnie do zrozumienia, że zabiłby własnego ojca, gdyby otrzymał taki rozkaz. Dlatego wielokrotnie powtarzał, że można go było oskarżyć jedynie o „współudział” w zagładzie Żydów, którą w Jerozolimie określił jako „jedną z największych zbrodni w dziejach ludzkości”. (Stwierdził to już w tak zwanych dokumentach Sassena, czyli w wywiadzie, jakiego udzielił w roku 1955 w Argentynie holenderskiemu dziennikarzowi nazwiskiem Sassen, byłemu SS-manowi, który również uciekał przed wymiarem sprawiedliwości. Wywiad ten – po pojmaniu Eichmanna – został częściowo opublikowany w amerykańskim tygodniku „Life”, częściowo zaś w niemieckim „Der Stern”). Obrona zignorowała poglądy samego Eichmanna, za to oskarżenie zmarnowało mnóstwo czasu na nieudane próby udowodnienia, że Eichmann co najmniej raz własnoręcznie dopuścił się zabójstwa (chłopca żydowskiego na Węgrzech), a jeszcze więcej czasu poświęciła – tym razem z lepszym skutkiem – słowom, które podczas rozmowy telefonicznej nagryzmolił na pewnym dokumencie dotyczącym Jugosławii Franz Rademacher, ekspert do spraw żydowskich w niemieckim Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Brzmiały one: „Eichmann proponuje rozstrzeliwanie”. Okazało się, że był to jedyny „rozkaz zabicia” – o ile rzeczywiście nim był – na który istniał choćby strzęp dowodu.

Materiał dowodowy okazał się bardziej wątpliwy, niż wydawało się podczas procesu, na którym sędziowie przyjęli wersję oskarżyciela wbrew kategorycznemu zaprzeczeniu Eichmanna, zaprzeczeniu nieskutecznemu, gdyż zapomniał on „o małym incydencie [zaledwie tysiąc ludzi], który nie był tak bardzo uderzający”, jak się wyraził Servatius. Incydent rozegrał się jesienią 1941 roku, w sześć miesięcy od momentu zajęcia Serbii przez Niemców. Od samego początku okupacji armia niemiecka była wystawiona na nękające działania partyzantów. Władze wojskowe postanowiły wówczas rozwiązać za jednym zamachem dwa problemy, nakazując, aby za każdego zabitego żołnierza niemieckiego rozstrzelać stu zakładników – Żydów i Cyganów. Wprawdzie ani Żydzi, ani Cyganie nie byli partyzantami, ale – jak powiedział zajmujący odpowiedzialne stanowisko cywilne w zarządzie wojskowym Staatsrat Harald Turner – „Żydów już i tak trzymaliśmy w obozach, w końcu to też byli obywatele serbscy, a poza tym mieli zniknąć” (cytat za: Raul Hilberg, The Destruction of European Jews, 1961). W obozach, założonych przez generała Franza Böhmego, wojskowego gubernatora tego regionu, umieszczono wyłącznie mężczyzn pochodzenia żydowskiego. Ani generał Böhme, ani Staatsrat Turner nie czekali na aprobatę Eichmanna, nim zaczęli rozstrzeliwać tysiącami Żydów i Cyganów. Kłopoty zaczęły się w momencie, gdy Böhme postanowił – bez konsultacji z odpowiednimi władzami SS i policji – deportować wszystkich Żydów ze swego terenu, przypuszczalnie po to, by udowodnić, iż do oczyszczenia Serbii z Żydów nie potrzeba żadnych specjalnych oddziałów wojskowych, działających pod odrębnym dowództwem. Powiadomiono o tym Eichmanna, ponieważ chodziło o deportację, on zaś odmówił zgody, gdyż przeszkadzałoby to w wykonaniu innych planów. To jednak nie Eichmann, tylko Martin Luther z Ministerstwa Spraw Zagranicznych zwrócił Böhmemu uwagę, że „na innych terenach [to znaczy w Rosji] dowódcy wojskowi pozbyli się znacznie większej ilości Żydów i nawet o tym nie wspomnieli”. Tak czy inaczej, jeżeli nawet Eichmann istotnie „zaproponował rozstrzeliwanie”, to polecił wojskowym, żeby robili dalej swoje, wyjaśniając, że sprawa zakładników znajduje się wyłącznie w ich gestii. Była to naturalnie sprawa armii, gdyż dotyczyła samych mężczyzn. Wcielanie w życie Ostatecznego Rozwiązania na terenie Serbii rozpoczęło się sześć miesięcy później, kiedy to urządzono obławę na kobiety i dzieci i zlikwidowano je w ciężarówkach zamienionych w komory gazowe. Wzięty w krzyżowy ogień pytań, Eichmann wybrał – jak zwykle – najbardziej zawiłe i najmniej prawdopodobne wyjaśnienie: Rademacherowi potrzebne było poparcie Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy – miejsce pracy Eichmanna – dla stanowiska, jakie zajął w tej sprawie, dlatego też sfabrykował on ów dokument. (Sam Rademacher tłumaczył ten incydent dużo bardziej rozumnie na własnym procesie, który toczył się przed sądem zachodnioniemieckim w roku 1952: „Armia była odpowiedzialna za porządek na terenie Serbii i musiała rozstrzeliwać buntujących się Żydów”. Brzmiało to bardziej prawdopodobnie, ale nie odpowiadało prawdzie, bo wiemy – ze źródeł nazistowskich – że Żydzi się nie „buntowali”). O ile trudno było interpretować uwagę poczynioną w rozmowie telefonicznej jako rozkaz, jeszcze trudniej było dać wiarę, że Eichmann był władny wydawać rozkazy generałom armii niemieckiej.

Czyżby więc przyznał się do winy, gdyby oskarżono go o współudział w zbrodni? Możliwe, ale z pewnością poczyniłby istotne zastrzeżenia. Czyny, jakie popełnił, są zbrodnią jedynie z perspektywy teraźniejszej, a on był zawsze szanującym prawo obywatelem, gdyż rozkazy Hitlera, które, rzecz jasna, wykonywał najlepiej jak umiał, posiadały w Trzeciej Rzeszy „moc prawa”. (Obrona mogła była powołać się na poparcie tezy Eichmanna na zeznanie jednego z najwytrawniejszych znawców prawa konstytucyjnego Trzeciej Rzeszy, obecnego ministra kultury i oświaty w rządzie bawarskim, Theodora Maunza, który stwierdził w roku 1943, w Gestalt und Recht der Polizei, że „rozporządzenie führera […] jest centralną osią obecnego porządku prawnego”). Ci, którzy powiadają dziś, że Eichmann mógł był postąpić inaczej, albo po prostu nie wiedzą, albo zapomnieli już, jak miały się sprawy. Eichmann nie chciał być jednym z tych, którzy teraz udają, że „zawsze byli przeciw”, podczas gdy w rzeczywistości robili bardzo skwapliwie, co im nakazano. Ponieważ jednak czasy się zmieniają, podobnie jak profesor Maunz, Eichmann „spojrzał na sprawę inaczej”. Nie pragnął zaprzeczać, że zrobił to, co zrobił, a nawet zaproponował, by go „publicznie powiesić ku przestrodze wszystkich antysemitów świata”. Nie chciał przez to powiedzieć, że czegokolwiek żałuje: „Skrucha – to dobre dla małych dzieci” (sic!).

Nawet pomimo znacznych nacisków własnego adwokata nie zmienił stanowiska. Podczas omawiania propozycji Himmlera z roku 1941, by wymienić milion Żydów za 10 tysięcy ciężarówek, i roli, jaką pełnił w tym planie Eichmann, zapytano go: „Czy oskarżony w czasie rozmów z przełożonymi dał kiedykolwiek wyraz współczuciu dla Żydów albo stwierdził, że istnieje możliwość udzielenia im pomocy?”. Odpowiedź brzmiała: „Złożyłem przysięgę, że będę mówił tylko prawdę. Nie kierowałem się litością, występując z propozycją tej transakcji” – co może byłoby i słuszne, gdyby nie fakt, że to nie Eichmann ją wysunął. W dalszym ciągu nie mijał się on jednak z prawdą, kiedy mówił: „Powody wyjaśniłem dziś rano”, a przedstawiały się one następująco: Himmler wydelegował do Budapesztu swojego człowieka, aby zajął się sprawą emigracji Żydów. (Nawiasem mówiąc, zrobił się z tego kwitnący interes: Żydzi mogli wydostać się na wolność za ogromne pieniądze, o czym jednak Eichmann nie wspomniał). Fakt, że „sprawa emigracji znalazła się wówczas w rękach człowieka nie należącego do aparatu policyjnego”, wywołał jego oburzenie: „musiałem pomóc w przeprowadzeniu deportacji, a sprawy związane z emigracją, w których uważałem się za eksperta, przekazano człowiekowi przychodzącemu do naszego pionu z zewnątrz. […] Miałem tego dosyć. […] Postanowiłem, że muszę coś zrobić, żeby sprawy emigracji znalazły się w moich rękach”.

Podczas procesu Eichmann usiłował – najczęściej bez powodzenia – wyjaśnić ów drugi punkt mający uzasadnić, dlaczego nie przyznaje się do winy „w rozumieniu aktu oskarżenia”. Akt oskarżenia stwierdzał nie tylko, że działał on z premedytacją, lecz także, że kierował się niskimi pobudkami i miał pełną świadomość zbrodniczego charakteru swych czynów. Co się tyczy niskich pobudek, Eichmann był całkowicie przekonany, że nie jest, jak się wyraził, innerer Schweinehund, czyli nędznym łajdakiem z samej swej istoty, zaś co do sumienia, był święcie przekonany, że odczuwałby wyrzuty sumienia jedynie wówczas, gdyby nie wykonał otrzymanego rozkazu, to znaczy nie posłał milionów mężczyzn, kobiet i dzieci na śmierć, czyniąc to z wielką energią i najbardziej pedantyczną starannością. Trzeba przyznać, że trudno było się z tym nie zgodzić. Pół tuzina psychiatrów uznało go za „normalnego”. – „W każdym razie normalniejszego niż ja sam po badaniach, jakim go poddałem!”, jak miał ponoć wykrzyknąć jeden z psychiatrów, inny natomiast doszedł do wniosku, że cała konstrukcja psychiczna Eichmanna, jego stosunek do własnej rodziny, żony i dzieci, matki i ojca, braci, sióstr i przyjaciół, jest „nie tylko normalny, ale jak najbardziej pożądany”, wreszcie zaś duchowny, który odwiedzał go regularnie w więzieniu po zakończeniu rozprawy apelacyjnej przed Sądem Najwyższym, pokrzepił wszystkich na duchu oświadczywszy, iż Eichmann jest „człowiekiem myślącym bardzo pozytywnie”. U podstaw tej komedii znawców duszy tkwił brutalny fakt, że Eichmann absolutnie nie przedstawiał przypadku patologii moralnej, a tym bardziej prawnej. (Niedawne rewelacje pana Hausnera piszącego w „Saturday Evening Post” o rzeczach, których „nie mógł on ujawnić na procesie”, stanowią zaprzeczenie informacji udostępnionych nieformalnie w Jerozolimie. Dowiadujemy się teraz, że psychiatrzy uznali rzekomo Eichmanna za człowieka „owładniętego groźnym i nie dającym się zaspokoić pociągiem do zabijania”, o „osobowości perwersyjnego sadysty”. W takim razie powinien on znaleźć się w zakładzie psychiatrycznym). Co gorsza, nie przedstawiał on również bynajmniej przypadku patologicznej nienawiści do Żydów, fanatycznego antysemityzmu lub poddania się wpływom jakiejkolwiek indoktrynacji. „Osobiście” nie miał nigdy nic przeciwko Żydom, przeciwnie – istniało mnóstwo „osobistych powodów”, żeby nie żywił do Żydów nienawiści. Wprawdzie wśród jego najbliższych przyjaciół znajdowali się fanatyczni antysemici – na przykład Lászlo Endre, węgierski sekretarz stanu do spraw politycznych (czyli żydowskich), powieszony w Budapeszcie w roku 1946 – ale według Eichmanna należało to rozumieć mniej więcej w ten sposób, że „niektórzy z jego najlepszych przyjaciół byli antysemitami”.

Niestety – nikt mu nie wierzył. Oskarżyciel nie wierzył mu, bo nie na tym polegało jego zadanie. Pełnomocnik obrony wykazał całkowitą obojętność, gdyż wszystko wskazywało na to, iż w odróżnieniu od Eichmanna nie interesowały go zagadnienia sumienia. A sędziowie mu nie wierzyli dlatego, że byli ludźmi zbyt wielkiej dobroci, a może i dlatego, że pamiętali o samych podstawach swego zawodu, toteż nie mogli zakładać, że osoba „normalna”, w pełni władz umysłowych, nie poddana indoktrynacji i niepozbawiona wszelkich skrupułów, była całkowicie niezdolna do odróżnienia dobra od zła. Woleli oni wyciągnąć ze sporadycznych kłamstw, jakich się dopuszczał, wniosek, że Eichmann to kłamca – i dlatego nie sprostali największemu wyzwaniu moralnemu, a nawet prawnemu, wpisanemu w jego sprawę. Wychodzili z założenia, że oskarżony – tak jak wszyscy „normalni ludzie” – musiał zdawać sobie sprawę ze zbrodniczego charakteru swych czynów, Eichmann zaś był istotnie normalny o tyle, o ile „nie był żadnym wyjątkiem w systemie rządów nazistowskich”. Jednak w sytuacji, jaka zapanowała w Trzeciej Rzeszy, można się było spodziewać, że jedynie „wyjątki” zareagują „normalnie”. Ta prosta oczywistość stawiała sędziów przed dylematem, którego nie umieli ani rozwiązać, ani zignorować.

Urodził się 19 marca 1906 roku w Solingen, małym niemieckim mieście w Nadrenii, słynącym z wyrabianych tam noży, nożyczek i narzędzi chirurgicznych. W pięćdziesiąt cztery lata później, oddając się swej ulubionej rozrywce, jaką było pisanie pamiętnika, przedstawił to pamiętne wydarzenie w następujący sposób: „Dziś, dokładnie po piętnastu latach i jednym dniu od daty 8 maja 1945 roku, zaczynam cofać się myślą do dnia 19 marca 1906 roku, kiedy to o godzinie piątej nad ranem rozpocząłem życie na tym świecie, przyjąwszy postać człowieka”. Zgodnie z jego przekonaniami religijnymi, które nie uległy zmianie od czasów nazistowskich (w Jerozolimie określił się jako Gottglaubiger – naziści nazywali w ten sposób tych, którzy zerwali z chrześcijaństwem – i odmówił złożenia przysięgi na Biblię), fakt narodzin przypisywał nosicielowi „Wyższego Sensu”, istocie poniekąd tożsamej z „mechanizmem wszechświata”, której podlega życie ludzkie, samo w sobie pozbawione „głębszego sensu”. (Terminologia dająca sporo do myślenia. Nazwać Boga Höheren Sinnesträger oznacza w sensie językowym przyznać Mu określone miejsce w hierarchii wojskowej, gdyż naziści zastąpili wojskowy termin Befehlsempfänger – „odbiorca rozkazu” – terminem Befehlsträger – „nosiciel rozkazu” – podkreślając w ten sposób brzemię doniosłej odpowiedzialności, jakie rzekomo spoczywało na tych, którzy mieli rozkaz wykonać. Ponadto Eichmann, jak wszyscy związani z Ostatecznym Rozwiązaniem, był oficjalnie także „nosicielem tajemnic” – Geheimnisträger, co u osoby mającej wysokie mniemanie o sobie na pewno nie było powodem do śmiechu). Atoli Eichmann, który nie przejawiał wielkiego zainteresowania metafizyką, zachował wyjątkowo milczenie w kwestii jakichkolwiek bardziej intymnych relacji pomiędzy „Nosicielem Sensu” i „nosicielem rozkazu” i przeszedł do rozważań nad ewentualną drugą przyczyną sprawczą swojej egzystencji – do swych rodziców: „Z pewnością nie wypełniałaby ich tak wielka radość w związku z przyjściem na świat pierworodnego syna, gdyby mogli zobaczyć, jak w godzinie mych narodzin Norna nieszczęścia wplatała już – na złość Nornie pomyślności – nici bólu i zgryzoty w osnowę mego żywota. Na szczęście jednak nieprzenikniona zasłona zakrywała przed nimi przyszłość”.

Nieszczęścia zaczęły się dosyć wcześnie: w czasach szkolnych. Ojciec Eichmanna, początkowo księgowy w Towarzystwie Tramwajów i Elektryczności w Solingen, a od roku 1913 urzędnik tej samej firmy w austriackim Linzu, miał pięcioro dzieci: czterech synów i córkę. Wydaje się, że tylko najstarszy Adolf nie był w stanie ukończyć szkoły średniej, ani nawet otrzymać dyplomu zawodowej szkoły technicznej, w której został wówczas umieszczony. Przez całe życie Eichmann wprowadzał ludzi w błąd co do charakteru swoich „nieszczęść”, chowając się za bardziej zaszczytne kłopoty finansowe ojca. W Izraelu jednak, podczas pierwszych spotkań z kapitanem Avnerem Lessem – oficerem śledczym, który spędził z nim około 35 dni i sporządził na podstawie 76 nagranych taśm magnetofonowych maszynopis ich rozmów liczący 3564 strony – był niezwykle pobudzony, przepełniał go entuzjazm z powodu tej wyjątkowej okazji „wyrzucenia z siebie […] wszystkiego, co wiedział”, a tym samym zajęcia miejsca wśród najbardziej chętnych do współpracy oskarżonych, jacy dotąd istnieli. (Jego entuzjazm wkrótce osłabł, choć nigdy nie zgasł całkowicie, wówczas gdy w oparciu o niepodważalne dokumenty postawiono mu konkretne pytania). Najlepszym dowodem jego bezgranicznego początkowo zaufania, jakim bez reszty obdarzył kapitana Lessa, było to, że po raz pierwszy w życiu przyznał się do swych młodzieńczych porażek, mimo że musiał zdawać sobie sprawę, iż tym samym zadaje kłam treści kilku istotnych rubryk we wszystkich wypełnionych przez siebie nazistowskich ankietach personalnych.

Cóż, w klęskach Eichmanna nie było nic nadzwyczajnego: ponieważ „nie należał do uczniów najbardziej przykładających się do nauki” – a także, można by dodać, do najzdolniejszych – ojciec zabrał go najpierw ze szkoły średniej, a potem z zawodowej, na długo przed egzaminami końcowymi. Dlatego zawód, jaki Eichmann wpisywał we wszystkich oficjalnych dokumentach – technik budowlany – miał tyle samo wspólnego z rzeczywistością co twierdzenie, jakoby miejscem jego urodzenia była Palestyna i jakoby mówił płynnie po hebrajsku i żydowsku, co było jeszcze jednym absolutnym kłamstwem, którym uwielbiał raczyć swych kompanów z SS oraz swoje ofiary. Na tej samej zasadzie udawał zawsze, że zwolniono go z pracy w austriackiej spółce Vacuum Oil, ponieważ należał do partii narodowosocjalistycznej. Wersja, z jakiej zwierzył się kapitanowi Lessowi, była mniej drastyczna, choć przypuszczalnie również nieprawdziwa: znalazł się na bruku z powodu bezrobocia, a w owych czasach zwalniano z pracy przede wszystkim kawalerów. (Wyjaśnienie to, mimo że na pozór prawdopodobne, nie może całkowicie zadowalać, gdyż pracę stracił wiosną 1933 roku, kiedy to był już przez dwa okrągłe lata zaręczony z Veroniką vel Verą Liebl, swą późniejszą żoną. Dlaczego się z nią nie ożenił, gdy miał jeszcze dobrą posadę? Pobrali się ostatecznie w marcu 1935 roku, przypuszczalnie dlatego, że w SS, tak samo jak w Vacuum Oil, kawalerom zawsze groziła utrata pracy, nie mogli oni także uzyskać awansu). Samochwalstwo zawsze stanowiło, jak widać, jedną z zasadniczych wad charakteru Eichmanna.

Podczas gdy młody Eichmann borykał się z kłopotami w szkole, jego ojciec odszedł z Towarzystwa Tramwajów i Elektryczności i zaczął prowadzić samodzielny interes. Kupił małe przedsiębiorstwo górnicze i skierował swego niewiele obiecującego syna do pracy w tymże przedsiębiorstwie w charakterze zwykłego robotnika, ale tylko do momentu, kiedy znalazł mu posadę w dziale sprzedaży spółki Oberösterreichischen Elektrobau, gdzie Eichmann pozostał przez ponad dwa lata. Miał wówczas 22 lata i był pozbawiony wszelkich perspektyw kariery zawodowej. Jedyną rzeczą, jakiej się ewentualnie nauczył, była umiejętność sprzedawania. Wydarzenia, jakie wówczas nastąpiły, sam Eichmann nazwał pierwszym przełomem w swoim życiu. I znowu dysponujemy dwiema znacznie różniącymi się wersjami owych wydarzeń. W ręcznie pisanym życiorysie, sporządzonym w roku 1939 w celu uzyskania awansu w SS, opisał je następująco: „W latach 1925–1927 pracowałem jako przedstawiciel handlowy austriackiej spółki Elektrobau. Z własnej woli odszedłem z tego stanowiska, gdyż wiedeńskie Vacuum Oil zaproponowało mi reprezentowanie swoich interesów na terenie Górnej Austrii”. Istotne jest tu słowo „zaproponowało”, ponieważ zgodnie z tym, co powiedział w Izraelu kapitanowi Lessowi, nikt mu nigdy niczego nie proponował. Jego matka zmarła, kiedy miał dziesięć lat, a ojciec ożenił się powtórnie. Kuzyn ze strony macochy – którego Eichmann nazywał „wujem” – był prezesem austriackiego Automobilklubu i mężem córki pewnego żydowskiego przemysłowca z Czechosłowacji. Wykorzystał on swoją znajomość z naczelnym dyrektorem austriackiej spółki Vacuum Oil – był nim Żyd nazwiskiem Weiss – by uzyskać dla swego pechowego krewnego posadę komiwojażera. Eichmann okazał należną wdzięczność; żydowscy członkowie jego rodziny byli owymi „osobistymi powodami”, dla których nie żywił on nienawiści do Żydów. Nawet w latach 1943 i 1944, kiedy Ostateczne Rozwiązanie nabrało pełnego rozmachu, pamiętał o przysłudze: „Córka owego małżeństwa, w świetle ustaw norymberskich pół-Żydówka […] przyszła mnie prosić o pozwolenie na emigrację do Szwajcarii. Naturalnie spełniłem to życzenie, a tenże wuj przyszedł mnie z kolei prosić o interwencję w sprawie pewnego małżeństwa żydowskiego z Wiednia. Wspominam o tym tylko dlatego, żeby pokazać, iż osobiście nie żywiłem do Żydów nienawiści, zarówno bowiem matka, jak i ojciec wychowali mnie w duchu ściśle chrześcijańskim, a opinie mojej matki różniły się – dlatego że miała żydowskich krewnych – od opinii panujących w kręgach SS”.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Tytuł oryginału:
Eichmann in Jerusalem. A Report on the Banality of Evil.
The Viking Press, New York 1964 (wyd. 2 poszerzone)

© 1963, 1964 by Hannah Arendt
Copyright renewed © 1991, 1992 by Lotte Kohler
Published by arrangement with Viking Penguin, a division of Penguin Group (USA) Inc.

Dodatek pochodzi z książki: The Jew as Pariah: Jewish Identity and Politics in the Modern Age, ed. Ron Feldman, Grove, 1978

Projekt okładki
Przemysław Dębowski

Fotografia na 1. str. okładki
Corbis / FREE

Korekta
Katarzyna Mach

© Copyright for the translation by Adam Szostkiewicz

ISBN 978-83-240-6577-6

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Anna Jakubowska