Prowadził ich przez mrok

Wielkość postaci historycznej mierzy się także zainteresowaniem jej życiem przez kolejne pokolenia. Książka Ewy K. Czaczkowskiej pokazuje, że postać Sługi Bożego Stefana kard. Wyszyńskiego żyje w naszej świadomości, inspiruje do poszukiwań i stawiania nowych pytań. Jest także ważnym świadectwem dociekliwości pokolenia, które nie miało już z nim osobistego kontaktu, lecz próbuje na własny sposób zmierzyć się zarówno z biografią Prymasa Tysiąclecia, jak i jego legendą. Autorka jest dobrze do tego zadania przygotowana. Od wielu lat jako dziennikarka zajmuje się tematyką religijną, ma także odpowiednie wykształcenie i doświadczenie w pracy historycznej, zdobyte m.in. przy pisaniu biografii ks. Jerzego Popiełuszki. O tym, że nawet postacie tak silnie zakorzenione w naszej świadomości i kulturze religijnej jak św. Faustyna Kowalska można przedstawić inaczej, przekonuje napisana przez Ewę Czaczkowską pasjonująca biografia pt. Siostra Faustyna. Biografia świętej.

Także jej monografia poświęcona Prymasowi Tysiąclecia pt. Kardynał Wyszyński, która ukazała się w serii Autoportrety w 2009 roku, spotkała się z przychylnymi recenzjami i zdobyła sobie licznych czytelników. Obecnie mamy do czynienia z jej poszerzonym wydaniem. Oprócz napisania zupełnie nowych rozdziałów autorka dokonała w swej pracy licznych uzupełnień, możliwych dzięki dodatkowym kwerendom i badaniom. Warto dodać, że Ewa Czaczkowska w swym pisarstwie historycznym nie tylko postawiła na sprawną narrację, ale profesjonalnie zbadała zawartość licznych archiwów, aby podjąć się ustalenia nowych faktów oraz naszkicować wieloraką postać Stefana Wyszyńskiego jako księdza, naukowca specjalizującego się w katolickiej nauce społecznej, wreszcie biskupa, prymasa Polski, członka kolegium kardynalskiego oraz duchowego przywódcy, próbującego ogarnąć dziejowe przeznaczenie własnego narodu. Publikacja Ewy Czaczkowskiej jest tym ważniejsza, że pomimo wielu opracowań monograficznych, cząstkowych, nikt – poza nią – nie podjął się trudu zmierzenia na nowo z biografią kard. Stefana Wyszyńskiego.

Od chwili ukazania się w 1982 roku w Paryżu prekursorskiego studium Andrzeja Micewskiego Kardynał Wyszyński. Prymas i mąż stanu aż do czasu ukazania się jej książki nie było publikacji, której autor w sposób równie wszechstronny próbowałby się zmierzyć z najważniejszymi wątkami posługi wielkiego kapłana i przewodnika narodu, a także z jego nauczaniem. Autorka umieszcza swoje rozważania na tle szerokiej panoramy dziejowej, dzięki czemu jej książka jest także ważnym przyczynkiem do rozważań o dziejach najnowszych Kościoła w Polsce. Zasługą Ewy K. Czaczkowskiej jest to, że nie tylko wykorzystała obszerną literaturę na ten temat, ale dotarła również do wielu nowych, nieznanych dokumentów, zgromadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej, Archiwum Prymasa Polski, Archiwum Instytutu Prymasowskiego Stefana Kardynała Wyszyńskiego oraz Archiwum Akt Nowych, m.in. do Pro memoria Prymasa, pokazujących jego stosunek do opozycji demokratycznej i narodzin Solidarności, oraz obszernej dokumentacji z lat jego uwięzienia. Co ważne, ten specyficzny rodzaj źródeł, jakimi są materiały peerelowskich organów bezpieczeństwa bądź administracji państwowej, odpowiedzialnej za prowadzenie polityki wyznaniowej komunistycznego państwa, potrafiła krytycznie ocenić i zweryfikować. Dzięki temu uniknęła sądów uproszczonych i jednostronnych, często natomiast doszła do nowych i ciekawych konkluzji. Potrafiła także dotrzeć do wielu świadków epoki, choć z pewnością ich lista nie została wyczerpana. Jednak i tak udało jej się na przykład porozmawiać z ludźmi, którzy nie doczekają się już nowej edycji jej pracy, a przez całe życie byli blisko prymasa Polski. Wartość ich wypowiedzi, nawet subiektywnych, zabarwionych wielkimi emocjami, nie tylko dodaje książce kolorytu, lecz także wzbogaca ją o nowe, często ważne świadectwa. Z pewnością autorka nie wykorzystała wszystkich źródeł pisanych, bo wtedy potrzebna byłaby dodatkowa ogromna kwerenda nie tylko w archiwach państwowych, ale i kościelnych. Odrębnym zagadnieniem jest dostępność dokumentacji wytworzonej przez Sekretariat Stanu Stolicy Apostolskiej, z pewnością kluczowej dla zrozumienia zarówno wielu działań samego Prymasa, jak i jego pozycji w Kościele powszechnym. Nie ulega bowiem wątpliwości, że postać kard. Wyszyńskiego zasługuje na szersze ujęcie jako osoby w jakimś sensie symbolicznej dla dziejów Kościoła w XX wieku. Przyszło mu bowiem zmierzyć się nie tylko z dwoma totalitaryzmami, ale także stawić czoła wieloletniej, zaplanowanej ateizacji, która była częścią zmagań o duszę narodu i o jego tożsamość. Zdawał sobie też sprawę z tego, jaki kryzys przeżywa chrześcijaństwo na Zachodzie, i chciał Kościołowi nad Wisłą oszczędzić wielu gorzkich doświadczeń. Stąd brała się jego wstrzemięźliwość, jeśli chodzi o natychmiastową i prostą recepcję nauczania Soboru Watykańskiego II w polskich warunkach. Jest kwestią do dyskusji, ile w tym było wyczucia wszystkich zagrożeń i niebezpieczeństw, a ile dystansu wobec niektórych soborowych propozycji, które szybko na Zachodzie zaczęły wydawać owoce inne aniżeli oczekiwano.

W tym sensie do napisania pozostają ciągle rozdziały na temat relacji kard. Wyszyńskiego z kolejnymi papieżami: Piusem XII, Janem XXIII, Pawłem VI, Janem Pawłem I oraz Janem Pawłem II. Mało znana jest rola, jaką prymas Polski odgrywał w kwestiach tzw. polityki wschodniej Stolicy Apostolskiej, a był to jeden z najważniejszych kierunków zaangażowania papiestwa w czasach pontyfikatu Jana XXIII, a przede wszystkim Pawła VI. Wiadomo, że dla Stolicy Apostolskiej przygotowywał specjalne studia na temat sytuacji katolików na obszarze ówczesnego Związku Sowieckiego, interesując się zwłaszcza położeniem Kościoła na byłych Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Miał także przekazane mu przez Stolicę Apostolską szczególne uprawnienia jurysdykcyjne w stosunku do katolików na Wschodzie. Niewiele nadal wiemy o udziale prymasa Polski w stworzeniu tam struktur Kościoła podziemnego, czego elementem było tajne wyświęcenie przez niego w Gnieźnie w czerwcu 1967 roku na biskupa ks. Jana Cieńskiego ze Złoczowa z archidiecezji lwowskiej, który przez 25 lat służył wiernym zarówno obrządku łacińskiego, jak i wschodniego. Bez tej posługi odrodzenie Kościoła na Wschodzie w latach 90. byłoby trudniejsze. Dopiero pamiętając o tych faktach, dostrzec można szerszy, nie tylko polski, wymiar posługi kard. Wyszyńskiego, a także jej znaczenie dla Kościoła powszechnego w ubiegłym stuleciu. Napisanie tych rozdziałów wymagałoby jednak kwerendy w archiwach ukraińskich i białoruskich, a także udostępnienia wszystkich dokumentów znajdujących się w archiwach kościelnych w Polsce, a zwłaszcza, notatek i dzienników Sługi Bożego. Na ponadnarodowy wymiar posługi Prymasa autorka wskazuje w uzupełniającym tę edycję rozdziale o udziale kard. Wyszyńskiego w pracach Soboru Watykańskiego II, przy czym – jak się wydaje – jest to temat ciągle wymagający dalszych poszukiwań źródłowych oraz konfrontacji świadectw poszczególnych osób z dokumentami kościelnymi, ale także służby zagranicznej poszczególnych krajów. Sprawa ma wielkie znaczenie. Bez wyjątkowej pozycji prymasa Polski nie byłoby historycznego konklawe jesienią 1978 r. i wyboru Papieża Polaka. Biografowie Karola Wojtyły ciągle – w moim przekonaniu – zbyt słabo akcentują udział kard. Wyszyńskiego w tym historycznym wydarzeniu, choć sam Jan Paweł II podkreślał to wielokrotnie zarówno słowem, jak i gestem.

Autorce udało się w książce naszkicować wizerunek Prymasa żywego, a nie koturnowego bohatera, który nigdy nie popełnia błędów i zawsze ma rację. Pisze także o sprawach kłopotliwych, np. problemach kard. Wyszyńskiego ze zgromadzeniami zakonnymi czy poszczególnymi biskupami oraz różnicy zdań z watykańskimi dyplomatami. Nie zawsze były to relacje wolne od napięć i konfliktów, gdyż choć członkowie episkopatu Polski nigdy nie kwestionowali wyjątkowej roli Prymasa Polski, czasem nie zgadzali się z jego poszczególnymi posunięciami. Było to tym trudniejsze, że uwikłane w świadome działania dezintegracyjne i prowokacje ze strony komunistycznych władz, które starały się Kościół podzielić w ramach różnych operacji dezintegracyjnych, aby w konsekwencji go zniszczyć. Nie ulega bowiem wątpliwości, że mimo wielu taktycznych manewrów zasadniczym celem komunistycznego aparatu władzy była pełna kontrola nad Kościołem, ograniczanie jego wpływów, wykorzenienie wiary i budowa nowego, ateistycznego światopoglądu. W tym sensie czasy PRL były nie tylko próbą politycznego ograniczenia wolności Polaków, przekreśleniem ich dążeń do suwerenności i zmuszeniem do uległości wobec Związku Sowieckiego. Były także zmaganiem o kształt polskiej duszy. Stawką była przyszłość Kościoła. Autorka umiejętnie pokazuje, że kard. Wyszyński, odwołując się do pokładów narodowej tożsamości i religijności, podjął to wyzwanie i zwyciężył w walce o zachowanie żywej wiary Polaków. Narodowi zrozpaczonemu po wojennych klęskach, przesuniętemu brutalnie ze Wschodu na Zachód, wykorzenionemu, Prymas dał poczucie sensu trwania w nowych okolicznościach. Potrafił to trudne, a dla wielu zupełnie niezrozumiałe i tragiczne doświadczenie: utratę ojczyzny na Kresach Wschodnich i przymusowe przesiedlenia na Ziemie Zachodnie i Północne, wpisać w logikę planów Opatrzności Bożej. Odwołując się do piastowskiego dziedzictwa na tym obszarze, przekonywał Polaków do zaproponowanej przez siebie interpretacji sensu narodowych dziejów. Z tego nauczania czerpał konkretne wskazówki do sposobu wytrwania i przetrwania w komunistycznym państwie. Autorka słusznie więc podkreśla uniwersalność nauczania kard. Wyszyńskiego. W każdym bowiem czasie ważne będą prymasowskie pouczenia o naszych obowiązkach wobec Boga, Ojczyzny i nas samych.

Po lekturze książki stawiać można także pytanie, na czym polegała świętość Prymasa Tysiąclecia i dlaczego właśnie jego rodacy obdarzyli tak wyjątkowym tytułem, choć wielkich i świątobliwych hierarchów stojących na czele polskiego Kościoła w przeszłości nie brakowało. Zadaniem odpowiednich gremiów kościelnych było wskazanie wszystkich rysów świętości w życiu i nauczaniu Sługi Bożego, stworzenie jego portretu duchowego, ustalenie, jak realizował w praktyce cnoty kardynalne: roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie i męstwo. Książka Ewy Czaczkowskiej nie jest hagiografią prymasa Wyszyńskiego, tylko bardzo sprawnie i rzeczowo napisaną biografią z ambicjami dzieła naukowego, choć na wiele tych duchowych pytań także stara się odpowiadać.

Z pewnością z wieloma sądami i ocenami autorki można, a może nawet należy się spierać, ale nie umniejsza to w żaden sposób wartości książki. Autorka wyraźnie wskazuje na ważny rys świętości prymasa Wyszyńskiego, nauczyciela i przewodnika, który potrafił przez pryzmat Ewangelii odczytywać znaki czasów. Prowadził naród przez mrok lat komunizmu, nie pozwalając mu w czasach chaosu zapomnieć o Bogu. Samotny wobec dziejów i te dzieje współkształtujący. Można go podziwiać, można się z nim spierać, lecz nie można wobec dzieła jego życia przejść obojętnie, o czym świadczą także wierni modlący się przy grobie Sługi Bożego w warszawskiej archikatedrze.

dr Andrzej Grajewski

Aresztowanie

Był wieczór piątek 25 września 1953 roku. Prymas Stefan Wyszyński leżał już w łóżku w sypialni na pierwszym piętrze pałacu arcybiskupów warszawskich przy ulicy Miodowej w Warszawie. Przed godziną wrócił z kościoła św. Anny, gdzie w dzień bł. Ładysława z Gielniowa, patrona stolicy, odprawił mszę. „Mówcie za mnie różaniec”, prosił na zakończenie. Dochodziła godzina 22.30, gdy jego kapelan ks. Hieronim Goździewicz zameldował, że do bramy pałacu dobija się kilka osób. Przedstawiły się jako delegacja ministra Antoniego Bidy, szefa Urzędu ds. Wyznań¹.

– O tej porze? – Prymas domyślał się celu późnej wizyty. Kazał otworzyć bramę. Szybko się ubrał, schodząc na dół, zapalił na piętrze wszystkie światła. To samo zrobił na parterze. – Niech Warszawa wie, co się dzieje w domu prymasa.

W tym czasie grupa funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa (UB) przeskoczyła przez mur okalający pałac od strony ogrodu. Tam spotkał ich bp Antoni Baraniak, sekretarz prymasa.

– Ci panowie chcieli strzelać – zdenerwowany relacjonował prymasowi.

– Szkoda, że nie strzelali, wiedzielibyśmy, że to napad, a tak to nie wiemy, co sądzić o tym nocnym najściu.

Nagle jeden z ubeków krzyknął. Baca, owczarek prymasa, dobrze wyczuł złe zamiary nieproszonych gości. Ugryzł funkcjonariusza w palec. Rana nie była groźna. Prymas polecił siostrze Maksencji, elżbietance, która zawiadywała prymasowskim gospodarstwem, przynieść jodynę i opatrzyć ranę.

„Wreszcie wszystko się wyjaśniło. Jeden z panów zdjął palto, wyjął z teki list i otworzywszy – podał papier zawierający decyzję rządu”, notował później prymas. Z pisma dowiedział się, że rząd zakazuje mu dalszego wykonywania funkcji kościelnych. Ma opuścić Warszawę i zamieszkać w wyznaczonym klasztorze bez prawa opuszczenia go aż do nowego zarządzenia władz.

– Decyzji tej nie mogę się poddać i dobrowolnie tego domu nie opuszczę. Przedstawiciele rządu tyle razy prowadzili ze mną rozmowy – i pan Mazur, i pan prezydent Bierut. Jeśli są niezadowoleni z mojego postępowania, znali drogę, by mi o tym powiedzieć – powiedział prymas.

Na życzenie oficera złożył jednak na dokumencie parafkę i dopisał: „Powyższe przeczytałem”, po czym oddał pismo płk. Karolowi Więckowskiemu, szefowi Departamentu XI Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP), odpowiedzialnemu za walkę z Kościołem. Aresztowanie prymasa przeprowadzili, poza Więckowskim, funkcjonariusze MBP: por. Kazimierz Opara, płk Zbigniew Paszkowski i por. Puchała.

W tym czasie kilkunastu innych funkcjonariuszy UB przeszukiwało pałac. Rewizję prowadzili najpierw w pomieszczeniach służbowych i prywatnych prymasa, a następnie w pokojach innych mieszkańców domu.

Wyszyński nie był zaskoczony nocnym najściem UB. Od miesięcy przygotowywał się na taką ewentualność. Dużo wcześniej polecił siostrze Maksencji skompletować ciepłą bieliznę, skarpety, palto, uszyć dobre buty. Jednak w momencie aresztowania, gdy płk Więckowski zapytał, jakie rzeczy każe sobie zapakować, prymas odpowiedział, że niczego mu nie potrzeba.

– Jak to nie potrzeba, nie rozumiem – zdziwił się płk Więckowski.

– Przyszedłem tu z gołymi rękoma i tak odejdę. Nie mam nic własnego z wyjątkiem książek. Otrzymałem wszystko po kard. Hlondzie – koszule, buty... Wszystko, co tu jest, jest własnością prymasa Polski – odpowiedział prymas.

Siostra Maksencja, przynaglona przez funkcjonariusza, spakowała jednak walizkę. Inny ubek przyprowadził bp. Baraniaka, najbliższego współpracownika prymasa, który kilka godzin później również został aresztowany. Prymas, sądząc, że to bp Baraniak zastąpi go podczas nieobecności, złożył przed nim deklarację: „Jako arcybiskup gnieźnieński i warszawski, prymas Polski, kardynał, legat Stolicy Świętej ze specjalnymi uprawnieniami na wszystkie diecezje i diecezje zachodnie oświadczam, że nie rezygnuję z tych stanowisk. Za konsekwencje mojego usunięcia niech ponoszą odpowiedzialność ci, którzy wydali rozkaz”.

Prymas wziął brewiarz i różaniec. Podano mu płaszcz oraz kapelusz. Siostrze Maksencji zdążył jeszcze powiedzieć, że gdyby został postawiony przed sądem, nie potrzebuje adwokatów. Sam będzie się bronił.

Na chwilę wszedł jeszcze do kaplicy. Potem wsiadł do samochodu, a z nim trzech funkcjonariuszy UB. Było już po północy z 25 na 26 września 1953 roku, gdy samochód z prymasem odjechał sprzed pałacu arcybiskupów. Z ulicy Miodowej skręcił w Długą, gdzie otoczyło go sześć innych aut. Kolumna wjechała na Trasę W–Z, następnie skręciła w stronę Jabłonnej. Jechała przez Nowy Dwór Mazowiecki, Golub-Dobrzyń w kierunku Grudziądza. Tu po krótkim postoju samochody zawróciły do Jabłonowa Pomorskiego. Prymas nie wiedział, dokąd jedzie. W piśmie pokazanym mu kilka godzin wcześniej przez oficera UB przeczytał tylko, że do jakiegoś klasztoru. O czym myślał w czasie tej podróży? Może o tym, że nie jest pierwszym więzionym metropolitą Warszawy. W 1863 roku władze carskie zesłały na 20 lat w głąb Rosji abp. Szczęsnego Felińskiego za nielojalność wobec caratu.

Kilka godzin po północy 26 września 1953 roku samochód zatrzymał się przy bramie klasztoru Kapucynów w Rywałdzie Królewskim, niedaleko Jabłonowa Pomorskiego. Zakonnicy, zupełnie zaskoczeni najazdem nieproszonych gości, mimo agresywnych nalegań ubeków nie wpuścili ich. O piątej rano, gdy kapucyni jak zwykle otworzyli bramy i kościół, funkcjonariusze MBP wtargnęli do klasztoru i zajęli część pierwszego piętra. Według relacji mieszkającego w klasztorze o. Wiesława Sujaka jeden z braci zdołał zauważyć prymasa².

W pałacu na ulicy Miodowej wciąż trwała rewizja. Do szóstej wieczorem 26 września funkcjonariusze UB sprawdzili wszystkie pomieszczenia – od piwnicy po strych. Wywożenie dokumentów, które prawdopodobnie miały być wykorzystane w procesie pokazowym prymasa, książek i innych przedmiotów trwało jeszcze dwie godziny. Operacja zakończyła się o godzinie 20. Większość materiałów zabranych przez UB prymas odzyskał pod koniec listopada 1956 roku. Jednak część z nich przechowywana w archiwum dawnego MSW została odnaleziona dopiero niedawno w zbiorach Instytutu Pamięci Narodowej (IPN).

Nazajutrz po aresztowaniu prymasa, w sobotę 26 września, w „Trybunie Ludu”, organie prasowym KC PZPR, ukazał się artykuł Edwarda Ochaba, członka Biura Politycznego PZPR, zatytułowany Kto przeszkadza w normalizacji stosunków między Kościołem i Państwem?³. Ochab ostro atakował w nim prymasa. Oskarżył go o politykę antypaństwową i warcholstwo, o dążenie do rozbicia jedności narodu, o działania przeciw utworzeniu stałych diecezji na Ziemiach Zachodnich. „Prymas Wyszyński w pierwszym rzędzie ponosi odpowiedzialność za sabotowanie i łamanie Porozumienia [zawartego między rządem a episkopatem 14 kwietnia 1950 roku], za faktyczną pomoc okazywaną zachodnioniemieckim Krzyżakom i angloamerykańskim wrogom naszego narodu w szkalowaniu i zohydzaniu Polski Ludowej. Wielokrotne ostrzeżenia ze strony rządu i społeczeństwa nie zmitygowały awanturniczego wychowanka Watykanu. Ale Polska Ludowa nie jest Polską szlachecką, w której warcholstwo karmazynów uchodziło bezkarnie, a agenci i zausznicy Watykanu rządzili się jak szare gęsi”.

Słowa Ochaba brzmiały jak wyrok, ale oficjalnej informacji o aresztowaniu prymasa wciąż nie było.

Wiadomość o tym rozchodziła się jednak szybko pocztą pantoflową. Już w sobotę ludzie przychodzili pod pałac na ulicę Miodową w nadziei, że dowiedzą się czegoś więcej. Wieczorem przyjechała przyrodnia siostra prymasa Julia Wyszyńska. Ale pałac był ciemny, nikt się nie pokazywał i nie można się było niczego dowiedzieć. W niedzielę o aresztowaniu prymasa powiedział z ambony w kościele Sióstr Wizytek ks. Jan Zieja, przyjaciel i współpracownik Wyszyńskiego. Apelował o wierność prymasowi i Kościołowi, za co niebawem został przeniesiony poza Warszawę jako „uciążliwy obywatel”⁴.

Historyk dr Jacek Żurek przypuszcza, że przeniesienie poza Warszawę mogło być wyłącznie inicjatywą kurii warszawskiej.

– Ks. Zieja mówił po latach, że za Warszawę przeniosła go kuria warszawska po to, by go chronić przed represjami władz – podkreśla Żurek. – W materiałach UB zachowały się informacje o tym, że ks. Zieja po aresztowaniu Wyszyńskiego w rozmowach, także w seminarium warszawskim mocno krytykował biskupów, co musiało nie podobać się kurialistom. To był chyba powód wysłania go poza Warszawę przez władze kościelne.

Władze nie ogłaszały informacji o aresztowaniu prymasa w obawie, że taka wiadomość może doprowadzić do wybuchu społecznego niezadowolenia. Musiały najpierw przygotować sobie grunt. Mieli im w tym pomagać działacze PAX. Według informacji uzyskanych przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego w noc aresztowania prymasa Bolesław Piasecki i jego najbliżsi współpracownicy zostali o tym uprzedzeni przez Julię Brystygier, dyrektor Departamentu V MBP. Brystygierowa zapoznała ich także z oświadczeniem, które mieli podpisać biskupi. Na jej polecenie działacze PAX 26 września rozjechali się po kraju, aby przeprowadzić poufne rozmowy z biskupami. Mieli ich uprzedzić, że aresztowany zostanie każdy, kto nie podpisze oświadczenia, a także każdy biskup – poza Michałem Klepaczem – który zostanie wybrany na przewodniczącego episkopatu. Pośrednio tę wersję zdarzeń potwierdził Andrzej Micewski, ale zaprzeczył jej Ryszard Reiff, działacz PAX⁵.

Wiadomo natomiast, że w sobotę 26 września z posłami Stowarzyszenia PAX spotkał się w sejmie Edward Ochab. Jedynie poseł Konstanty Łubieński miał oponować przeciw temu, co się stało. Przekonywał, że aresztowanie prymasa jest błędem, bo wykorzysta go do akcji antypolskiej „propaganda niemiecka i amerykańska”, a rząd polski stracił w episkopacie rozmówcę, który „rozumiał konieczność przemian społeczno-ekonomicznych” i był „najbardziej postępowy z całego episkopatu”. Wreszcie – mówił – trudno będzie ludziom wytłumaczyć, że aresztowanie ma charakter polityczny, a nie walki ideologicznej⁶. Łubieński z powodu tej wypowiedzi uchodził w oczach swych kolegów za bohatera, co nie zmienia faktu, że organ prasowy PAX „Słowo Powszechne” szedł w tej sprawie ręka w rękę z „Trybuną Ludu”.

Gdy Ochab rozmawiał z posłami PAX-u, wicepremier Józef Cyrankiewicz był już w kontakcie z biskupami. Miał za zadanie zmusić do kapitulacji episkopat. I to szybko. Już w noc aresztowania kard. Wyszyńskiego u biskupa łódzkiego Michała Klepacza, mającego opinię kompromisowego, pojawiła się płk Julia Brystygier. Przekonywała go, by objął funkcję przewodniczącego episkopatu. Klepacz kilka lat później w obecności uwolnionego prymasa wspominał tamtą noc i rozmowę: „ja w tym czasie, też nocą, późną godziną, miałem ten temat rozmowy. I wówczas powiedziałem, że aresztowanie ks. Prymasa rozlegnie się potężnym echem w całym świecie. – Tak, pokrzyczą jak po kardynale Mindszentym, a później ucichną”⁷, usłyszał w odpowiedzi.

To był dopiero początek trzydniowych rozmów między rządem a episkopatem. Na godzinę 11 do Urzędu Rady Ministrów został wezwany sekretarz episkopatu bp Zygmunt Choromański. Cyrankiewicz chciał się koniecznie dowiedzieć, kto zostanie następcą Wyszyńskiego. Trzy godziny później odbyło się spotkanie wicepremiera z członkami kościelno-rządowej komisji mieszanej – biskupami Michałem Klepaczem, Zygmuntem Choromańskim i Tadeuszem Zakrzewskim. „Takich konferencji odbyło się kilka w niedzielę i poniedziałek”, relacjonował episkopatowi w poniedziałek bp Choromański. „Rząd się spieszy, ale nie ustąpi”, dodał. Komisja Główna Episkopatu, naglona sytuacją, zebrała się już w niedzielę⁸. Na zebranie plenarne w poniedziałek przyjechało 15 biskupów, w tym 10 ordynariuszy, 5 biskupów pomocniczych oraz 6 wikariuszy kapitulnych. W tym czasie 16 biskupów, łącznie z prymasem, było uwięzionych, internowanych albo wyrzuconych z diecezji⁹. Między rządem a biskupami trwało nerwowe ustalanie zasad wyboru następcy Wyszyńskiego oraz treści deklaracji, jaką episkopat miał wydać w związku z nową sytuacją. Biskupi nie chcieli się zgodzić, by rząd wskazywał im, kogo mają wybrać na przewodniczącego episkopatu. Cyrankiewicz nie ustępował: wybór nowego przewodniczącego musi być uzgodniony z rządem. Stanęło na tym, że episkopat wybierze dwóch kandydatów na przewodniczącego, a jednego z nich wskaże rząd. Episkopat, istotnie, wybrał dwie osoby: bp. Michała Klepacza i abp. Walentego Dymka, ale ten ostatni propozycji nie przyjął¹⁰. W ten sposób przewodniczącym został bp Klepacz, który od początku był wskazywany przez rząd. Dłużej trwało natomiast ustalenie treści deklaracji. Na spotkaniu z biskupami 26 września Cyrankiewicz domagał się, aby w dokumencie biskupów znalazło się „wyrażone stanowisko wobec prymasa, potępienie biskupa Kaczmarka, Stolicy Apostolskiej, »L’Osservatore Romano«, zachodnioniemieckiego duchowieństwa, kanclerza RFN Konrada Adenauera, »imperialistycznych zapędów Ameryki« i by uwypuklono w nim te punkty porozumienia państwa z Kościołem z 1950 r., które mówiły o działalności konspiracyjnej duchowieństwa i wyciąganiu konsekwencji kanonicznych wobec skazanych sądownie księży”¹¹.

Biskupom udało się uniknąć podpisania takiej deklaracji, ale tę wersję episkopatu, w której z dezaprobatą mówiono o niedawnym procesie bp. Czesława Kaczmarka i aresztowaniu prymasa, Cyrankiewicz odrzucił¹².

Wreszcie w poniedziałek 28 września biskupi zgodzili się przyjąć deklarację. „Episkopat Polski w trosce o dobro Kościoła i narodu, a zarazem w interesie jedności i zwartości naszego narodu, zdecydowany jest starać się, aby nie dopuścić na przyszłość do wypaczania intencji i treści Porozumienia z kwietnia 1950 roku i stworzyć sprzyjające warunki dla normalizacji stosunków między Państwem a Kościołem”¹³, brzmiało pierwsze zdanie deklaracji. Bp Choromański widział jej dobre strony: „Deklaracja Episkopatu nic nie mówi o Kardynale Prymasie – może to i lepiej, jeżeli nie może zawierać protestu o tym, co się stało”. To było szukanie światła w ciemności. Akt, zgodnie z intencją rządu, został w społeczeństwie odczytany jako odcięcie się biskupów od prymasa Wyszyńskiego. Episkopat w tej samej deklaracji odciął się również od bp. Kaczmarka, który kilka dni wcześniej został skazany na 12 lat więzienia za rzekome szpiegostwo. I znów sekretarz episkopatu bp Choromański tłumaczył, że przecież nie potępiono biskupa, tylko „fakty ujawnione w procesie”. Biskupi zapowiedzieli też w deklaracji, że będą karać duchownych wkraczających „na drogę szkodzenia ojczyźnie”. Potępili antypolską i rewizjonistyczną działalność części kleru niemieckiego, powołującego się przy tym na Watykan. Bp Choromański wyjaśniał, że deklaracja „nie zajmuje stanowiska wobec Watykanu”, a tylko stwierdza, że odłam duchowieństwa niemieckiego nadużywa autorytetu Stolicy Świętej¹⁴. Bp Klepacz przyznał: „deklaracja, którą uchwalił episkopat, jest polityczną wygraną Rządu”. I tłumaczył: „w długofalowym planie Kościoła takie postawienie sprawy było jedynie słuszne”¹⁵.

Biskupi działali pod ogromną presją. Przedstawiciele władz sugerowali, że położenie prymasa zależy od ich postawy. Liczyli się z tym, że po prymasie władze aresztują kolejnych członków episkopatu. Być może zastanawiali się, kto będzie następny. Nie brali widać pod uwagę, co później wytknął im prymas, że rząd był w trudnej sytuacji, bo musiał wytłumaczyć przed społeczeństwem jego uwięzienie. A zatem biskupi mogli wykorzystać trudne położenie władz i coś wytargować dla Kościoła. Jednak biskupi zrobili jeszcze jeden poważny błąd. Nie wiedzieli, gdzie jest przetrzymywany prymas. Rozmówcy ze strony rządowej sugerowali, że może być wszczęte przeciw niemu dochodzenie sądowe, dlatego, obawiając się, że prymas siedzi w więzieniu jak bp Kaczmarek, podpisali prośbę do władz o umieszczenie go w jednym z klasztorów¹⁶. Intencja zapewne była zbożna, ale efekt w odbiorze społecznym fatalny. Na tej też podstawie komuniści w 1956 roku głosili, że prymas jest izolowany w porozumieniu z episkopatem. Chcieli przenieść odpowiedzialność na biskupów. Tymczasem w 1953 roku biskupi przyjęli jeszcze jeden dokument – apel do wiernych, by kierowali się wytycznymi episkopatu. Był to wyraźny sygnał, aby w związku z aresztowaniem prymasa nie podejmowali żadnych akcji protestacyjnych. Kapłani zostali wprost zobowiązani do przeciwdziałania „wszelkim próbom siania niepokoju, godzącym we wspólne dobro Kościoła i państwa”¹⁷.
To był tragiczny dzień w historii episkopatu Polski. Biskupi, którzy jeszcze niedawno krytykowali prymasa za zbytnią uległość wobec komunistów, sami skapitulowali na całej linii. Klepacz z biskupami Zygmuntem Choromańskim i Tadeuszem Zakrzewskim, członkami komisji mieszanej, zostali przyjęci przez Bolesława Bieruta w Belwederze. Według relacji bp. Zakrzewskiego premier Bierut po rozmowie utrzymywanej w życzliwym tonie powiedział, że byłoby mu bardzo miło, gdyby biskupi wypili z nim kawę, po czym otworzyły się drzwi do sali ze stołami zastawionymi smakołykami. Wokół stali fotoreporterzy. Biskup Klepacz podziękował, mówiąc: „w chwili, kiedy Kościół w Polsce i cały nasz naród jest w żałobie, nie możemy brać udziału w tym posiłku”¹⁸. Bierut nie nalegał.

Dopełnieniem deklaracji było ślubowanie na wierność Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, jakie biskupi złożyli 17 grudnia 1953 roku w Belwederze, który był wówczas siedzibą Rady Państwa. Nie wszyscy będący na wolności biskupi i wikariusze kapitulni się stawili (ale ślubowania dopełnili w wojewódzkich Urzędach ds. Wyznań). Rota przysięgi, zaczynająca się od słów: „Ślubuję uroczyście wierność Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i jej rządowi”, była tą samą, którą 5 maja 1953 roku przedstawił premier Bierut w zarządzeniu do dekretu z 9 lutego. Rota miała charakter ogólny, nie zawierała elementów antykościelnych ani antykatolickich, jednak jej złożenie było – jak zauważa dr Bartłomiej Noszczak – wyrazem słabości episkopatu i jego upokorzeniem. Biskupi dokonali bowiem aktu, który w takiej formie został w maju 1953 roku odrzucony przez Komisję Główną Episkopatu¹⁹.

– Biskupi zachowali się strasznie – mówi Bohdan Cywiński. W jego opinii jednak to nie strach przed reakcją komunistów był najważniejszym tego powodem. – Część biskupów była przeciwna niektórym decyzjom prymasa, część mówiła, że się doigrał. W gruncie rzeczy chodziło o to, że on był wybrany na prymasa wbrew opinii większości z nich.

Zdaniem informatorów MBP również księża zbliżeni do kurii warszawskiej uważali, że „cena, za jaką episkopat odciął się od Wyszyńskiego, jest niesłychanie wysoka i osłabi autorytet episkopatu, który przecież mógł mocniej trwać na swoim stanowisku, stawiając – według nich – rząd w bardzo trudnej sytuacji. Przy czym podkreślają, że za rok czy za pół roku Klepacz zostanie również przyparty do muru przez nowe żądania i wreszcie dojdzie do tego, że z episkopatu nikt nie zostanie”²⁰.

Honor episkopatu próbował ratować ks. Wojciech Zink, rządca diecezji warmińskiej i wikariusz generalny prymasa. Zink przyjął pod naciskiem władz wybór na wikariusza kapitulnego, co unormował abp Wyszyński, czyniąc go swoim wikariuszem generalnym. Wdzięczny prymasowi za tę decyzję ks. Zink jako jedyny odmówił rozesłania deklaracji i komunikatu episkopatu do dziekanów, aby ci odczytali go w kościołach 4 października. „Tylko pies Baca i ksiądz Zink upomnieli się o swojego prymasa”, powtarzał później z goryczą Wyszyński. Według innej wersji prymas miał powiedzieć, że upomnieli się o niego tylko pies i Niemiec (ks. Zink był warmińskim autochtonem). Te słowa – mniej poprawne politycznie – lepiej oddają dramat opuszczenia. Ks. Zink drogo zapłacił za swoją postawę. Kilka dni później został aresztowany. W więzieniu spędził 16 miesięcy, ale po wyjściu nie mógł wrócić do diecezji²¹.

– Publicznie zaprotestował jedynie abp Józef Gawlina, który był członkiem polskiego episkopatu, choć rezydował w Rzymie – mówi Jacek Żurek. – Gawlina po ślubowaniu biskupów Klepacza i Choromańskiego przysłał do episkopatu piękną depeszę, w której sprzeciwiał się zachowaniu biskupów. Odpowiedział mu bp Choromański, ale nie była to ładna odpowiedź.

Wreszcie, po czterech dniach po zatrzymaniu prymasa, władze poinformowały o tym społeczeństwo – 29 września 1953 roku na pierwszej stronie „Słowa Powszechnego” i „Trybuny Ludu” opublikowano dokumenty rządu i episkopatu. Prezydium Rady Ministrów oskarżało abp. Wyszyńskiego o to, że mimo ostrzeżeń uporczywie nadużywał pełnionych funkcji do łamania porozumienia z rządem, podburzał i wytwarzał atmosferę jątrzenia, która sprzyjała wrogiej działalności, „co jest szczególnie szkodliwe w obliczu zakusów na nienaruszalność Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”²². Obok ukazała się deklaracja episkopatu i oświadczenie wicepremiera Cyrankiewicza chwalącego stanowisko biskupów. W odredakcyjnym komentarzu „Trybuna Ludu” pisała, że polska opinia publiczna, „w tym ogół wierzących i szerokie koła duchowieństwa”, od dawna oczekiwały opamiętania ze strony „kierownika episkopatu” (tak komuniści nazywali prymasa) i odcięcia się od jego „zgubnej i szkodliwej linii politycznej”.

– Uwięzienie prymasa było porażką władz państwowych, ale także przegraną polityki Wyszyńskiego. Polityki opartej na nadziei na minimum partnerskiego podejścia komunistów do Kościoła katolickiego – ocenia historyk prof. Jan Żaryn.

Aresztowanie kard. Wyszyńskiego wywołało szok w Polsce i na świecie. Wielu duchownych spodziewało się zaostrzenia represji wobec Kościoła. „Społeczeństwo było dogłębnie wstrząśnięte i oburzone. Wiedzieliśmy o tym z podsłuchów telefonicznych, z przejętej korespondencji i od organów bezpieki”, relacjonował ppłk Józef Światło, wicedyrektor Departamentu X Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, który w grudniu 1953 roku zbiegł na Zachód. Tajne służby zostały postawione w stan gotowości²³. Minister bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz nakazał swoim funkcjonariuszom nie dopuścić do demonstracji, obserwować wszystkie kościoły, księży i wiernych: „wszyscy funkcjonariusze UB w całym kraju otrzymali polecenie uczęszczania na nabożeństwa do kościołów i przysłuchiwania się dosłownie od rana do nocy temu, co się mówi o aresztowaniu prymasa”²⁴.

Według obliczeń MBP komunikat episkopatu nawołujący wiernych do spokoju został odczytany w niedzielę 4 października w większości kościołów (ich liczba wynosiła ok. 85 proc. spośród 6400, w których odbyły się nabożeństwa). Najczęściej czytano list w Olsztyńskiem i Warszawskiem. Natomiast przeczytania go odmówiło najwięcej duchownych (20–25 proc.) w parafiach w województwach opolskim, łódzkim i rzeszowskim. Po przeczytaniu komunikatu 191 księży w całym kraju miało skomentować go pozytywnie, a 98 – negatywnie. Na biurko szefa MBP Stanisława Radkiewicza spływały „gorące” wiadomości: „na terenie woj. warszawskiego wielu księży po odczytaniu z ambon komunikatu episkopatu w sposób pozytywny oceniło posunięcie rządu”, „na Okęciu i w parafii Grabów (Warszawa) szereg księży w czasie kazań ogłosiło
żałobę”²⁵. Inni duchowni wzywali do modlitw w intencji prymasa, mówili o prześladowaniu Kościoła w Polsce, o tym, że czytają oświadczenie episkopatu na polecenie władz. 30 września podczas zebrania dekanatu Warszawa -Śródmieście ks. Modzelewski – donosił UB jakiś tajny informator – powiedział, że gdyby „odczytał ten dokument z ambony, to musiałby on uciekać z parafii z powodu dużego oburzenia wiernych, spowodowanego zarówno usunięciem prymasa, jak i deklaracją episkopatu”. Część księży kwestionowała autentyczność deklaracji episkopatu. Za „uprawianie wrogiej propagandy na temat komunikatu Rządowego w sprawie Wyszyńskiego” został aresztowany ks. Henryk Klecicki z Grabowa. Funkcjonariusze UB informowali też, że w Bydgoskiem i w Warszawie „zanotowano sygnały o usiłowaniu spowodowania publicznych wystąpień i zbierania podpisów pod petycjami do Rządu w związku z izolacją Wyszyńskiego”²⁶. Te zamierzenia zostały prawdopodobnie stłumione w zarodku, bo nic nie wiadomo o publicznych protestach. Trudno się dziwić, że do nich nie doszło. Polacy od kilku lat poddawani stalinowskiemu terrorowi żyli w strachu. W sytuacji kiedy aresztowanie groziło za opowiedzenie politycznego dowcipu, publiczne manifestacje w obronie prymasa musiałyby się zakończyć długoletnim więzieniem.

Dlatego nie było protestów na wielką skalę. Wiadomo o co najmniej jednej podziemnej organizacji młodzieżowej, która powstała właśnie w reakcji na aresztowanie prymasa. „Ludu Polski, katolicy, w więzieniu męczy się ksiądz prymas i ks. biskup Baraniak. Żądajcie, aby ich uwolnili, i módlcie się za nich. Piszcie do gazet i do władz – z Bogiem”, takie ulotki znaleziono w centrum Warszawy 30 września. 2 października w podwarszawskich Markach ktoś na murze napisał: „Żądamy zwolnienia księdza prymasa i bpa Baraniaka, Niech żyje Maria Królowa Korony Polskiej”. 5 października w Głogowie znaleziono ulotkę: „Odezwa do Narodu Polskiego – Chłopi i Robotnicy. W obliczu terroru, zdrady narodu, wzywamy was do walki z komunizmem, precz ze zdrajcami narodu, niech żyje wolność. Organ Walki”. Tego samego dnia także w Warszawie rozrzucono ulotki wzywające ludzi, aby w pierwsze piątki miesiąca na znak protestu w miejscach publicznych ustał ruch oraz aby przyjmować komunię świętą w intencji prymasa Wyszyńskiego. MBP znalazło i oczywiście aresztowało inicjatorów tego pomysłu. Ulotki informujące o aresztowaniu prymasa, niszczeniu Kościoła, wyrażające sprzeciw wobec komunizmu i wzywające do walki z nim znajdowano także w innych częściach kraju²⁷.

W obronie kard. Wyszyńskiego protestowano natomiast za granicą. Manifestacje odbyły się w Paryżu, Rzymie i Londynie. 30 września Pius XII nałożył ekskomunikę na wszystkich sprawców uwięzienia prymasa, w tym I sekretarza PZPR i premiera Bolesława Bieruta. 20 listopada do polskiej ambasady w Rzymie wpłynął list protestacyjny papieża. Słowa solidarności z internowanym prymasem i prześladowanym Kościołem w Polsce ogłaszali biskupi i episkopaty wielu krajów, ambasadorzy i posłowie akredytowani przy Stolicy Apostolskiej, Polonia, inne Kościoły chrześcijańskie oraz politycy i parlamenty, na przykład brytyjska Izba Gmin, Izba Reprezentantów USA. W wielu krajach katolicy modlili się o uwolnienie kard. Wyszyńskiego²⁸. W Polsce ludziom pozostały tylko indywidualne modlitwy w intencji uwolnienia prymasa – na Jasnej Górze niebawem zaczęły się modlitewne czuwania – i plotki zamiast informacji. Odzwierciedlały one ówczesny stan umysłów, które opanował wielki strach. W jednym z listów, które przychodziły do Polskiego Radia w październiku 1953 roku, słuchaczka pytała: „Za co pozbawiono władzy księdza biskupa Stefana Wyszyńskiego? Bo u nas to mówią, że rząd chce znieść religię, ma pozamykać kościoły, wymordować księży i zrobić spółdzielnie. I ma być bieda i nędza. A Pan Bóg ześle siarkę z nieba i wybawi naród i upadnie komuna”. Autor innego listu pytał: „Czy jest prawdą, jakoby tow. Cyrankiewicz miał być głową Kościoła katolickiego w Polsce?”²⁹.

Zwycięstwo komunistów wydawało się całkowite. Uwięzienie prymasa Wyszyńskiego miało w ich przekonaniu usunąć ostatnią poważną przeszkodę do podporządkowania Kościoła państwu.

1 Moment aresztowania prymasa odtworzony na podstawie wspomnień kard. Wyszyńskiego i innych towarzyszących mu osób, meldunków funkcjonariuszy MBP, ustaleń historyków: Prymas Tysiąclecia Kardynał Stefan Wyszyński, Teki Edukacyjne IPN, Warszawa 2003, s. 29–31; S. Wyszyński, Zapiski więzienne, Warszawa–Ząbki 2001, s. 11–14; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Stefana Kardynała Wyszyńskiego Prymasa Tysiąclecia, t. 1, Warszawa 1994, s. 659–667; H. Dominiczak, Organy bezpieczeństwa PRL 1944–1990, Warszawa 1997, s. 238; L. Szala, W przededniu aresztowania, w: Wspomnienia o Stefanie kardynale Wyszyńskim. Czas nigdy go nie oddali, red. A. Rastawicka, B. Piasecki, Kraków 2001, s, 91, 92; A. Micewski, Kardynał Wyszyński prymas i mąż stanu, Paryż 1982, s. 135–138; Stefan Kardynał Wyszyński, Prymas Polski w dokumentach aparatu bezpieczeństwa PRL (1953–1956), wyd. i oprac. B. Piec, Warszawa 2001, s. 13–17.

2 W. Sujak, Koszmarna noc, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim, dz. cyt., s. 93–97; J. Żaryn przypuszcza, że przez kilka godzin prymasa trzymano w areszcie w Miedzeszynie, skąd przewieziono go do Rywałdu, zob. J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003, s. 139.

3 E. Ochab, Kto przeszkadza w normalizacji stosunków między Kościołem i Państwem?, „Trybuna Ludu”, 26 IX 1953.

4 J. Żakowski, Mroczne wnętrza. Uwięziony prymas prywatnie w oczach współwięźniów i swojej siostry, Warszawa 2000, s. 95–97; Z. Rostkowski, Ks. Jan Zieja (1897–1991), „Wiadomości Diecezjalne. Pismo Urzędowe Kurii Diecezjalnej w Drohiczynie” 2004, nr 2.

5 J. Nowak-Jeziorański, Wojna w eterze. Wspomnienia, t. 1: 1948–1956, Kraków 1991, s. 231; A. Micewski, Współrządzić czy nie kłamać. PAX i Znak w Polsce 1945–1976, Paryż 1978, s. 60; B. Noszczak, Polityka państwa wobec Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce w okresie internowania prymasa Stefana Wyszyńskiego 1953–1956, Warszawa 2008, s. 76–77.

6 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 669, 670.

7 K. Gruszczyński, Biskup Michał Klepacz 1893–1967, Łódź 1993, s. 275; A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 59 nn.; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Stefana Kardynała Wyszyńskiego Prymasa Tysiąclecia, t. 2: 1956–1965, Warszawa 1996, s. 27.

8 Archiwum Prymasa Polski (dalej: APP), Komisja Główna Konferencji Episkopatu Polski (dalej: KEP), protokół z 27–28 IX 1953, s. 1 nn.

9 W.J. Wysocki, Osaczanie Prymasa. Kardynał Stefan Wyszyński jako „podopieczny” aparatu bezpieczeństwa w latach 1953–1956, Warszawa 2002, s. 94. Londyński „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 8 X 1953, nr 240, informował, że w zebraniu episkopatu uczestniczyło tylko 9 ordynariuszy.

10 Wskazuje na to protokół Komisji Głównej KEP z 27–28 IX 1953. O takim też wyniku głosowania pisał sam prymas Wyszyński: Z Pro memoria, 11 V 1957, w: P. Raina, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1956–1961, t. 3, Warszawa 2004, s. 54.

11 B. Noszczak, Polityka państwa…, dz. cyt., s. 78.

12 J. Żurek, Osoba prymasa Stefana Wyszyńskiego w protokołach posiedzeń Komisji Głównej Episkopatu Polski (1953–1956), w: Kościół i Prymas Stefan Wyszyński 1956–1966, red. A. Dziurok, W.J. Wysocki, Katowice–Kraków 2008, s. 9, 13; A. Dudek, Państwo i Kościół w Polsce 1945–1970, Kraków 1995, s. 35, 36.

13 W trosce o normalizację stosunków między Państwem a Kościołem, „Trybuna Ludu”, 29 IX 1953.

14 APP, Komisja Główna KEP, protokół z 27–28 IX 1953, s. 1 nn.

15 W.J. Wysocki, Osaczanie Prymasa. Kardynał Wyszyński w operacyjnym „rozpracowywaniu” przez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego i Urząd ds. Wyznań, w: Polska prymasa Wyszyńskiego. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej w ramach obchodów roku Prymasa Stefana Wyszyńskiego w Tarnowie 26.04.2001, red. B. Wójcik, Tarnów 2001, s. 147.

16 B. Noszczak, Polityka państwa…, dz. cyt., s. 80,81; J. Zabłocki, Prymas Stefan Wyszyński. Opór i zwycięstwo 1948–1956, Warszawa 2002, s. 158.

17 Komunikaty Konferencji Episkopatu Polski 1945–2000, wstęp i oprac. J. Żaryn, Warszawa– Poznań 2006, s. 58.

18 K. Gruszczyński, Biskup Michał Klepacz…, dz. cyt., s. 277.

19 B. Noszczak, Polityka państwa…, dz. cyt., s. 94, 95, przyp. 189.

20 W.J. Wysocki, Osaczanie Prymasa, dz. cyt., s. 77 nn.

21 Słowa prymasa przytacza ks. S. Skorodecki, w: J. Żakowski, Mroczne wnętrza, dz. cyt., s. 50. Według innej wersji prymas mówił, że w jego obronie stanął tylko „zakonnik, Niemiec i pies”. Ów zakonnik to salezjanin, od 1948 r. sekretarz prymasa, od 1951 r. biskup pomocniczy gnieźnieński Antoni Baraniak. W więzieniu był torturowany, ale nie powiedział nic przeciwko prymasowi. Ubecy chcieli wydobyć od niego informacje, które mogliby wykorzystać przeciw kard. Wyszyńskiemu w przygotowywanym publicznym procesie.

22 W trosce o normalizację stosunków między Państwem a Kościołem, „Trybuna Ludu”, 29 IX 1953.

23 O działaniach operacyjnych podjętych przez MBP w związku z aresztowaniem prymasa Wyszyńskiego pisze obszernie: B. Noszczak, Polityka państwa…, dz. cyt., s. 98–110.

24 Z. Błażyński, Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955, t. 1, Warszawa 1990, s. 185, 186.

25 Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: AIPN), Prymas – meldunki okresowe dot. izolacji Wyszyńskiego (1954–1956), sygn. 1572/288, k. 2–4; zob. dane KW PZPR dotyczące odczytania w kościołach 4 października 1953 r. komunikatu episkopatu, w: B. Noszczak, Polityka państwa…, dz. cyt., s. 87. Tenże pisze obszernie o akcji władz i resortu bezpieczeństwa związanej z odczytaniem w kościołach 4 października komunikatu episkopatu, tamże, s. 82–92.

26 W.J. Wysocki, Osaczanie Prymasa, dz. cyt., s. 73 nn.

27 Tamże, s. 90 nn.; tenże, Osaczanie Prymasa. Kardynał Wyszyński w operacyjnym „rozpracowaniu”..., s. 139 nn.; tenże, Reakcje Warszawy na uwięzienie prymasa Polski, wystąpienie na sesji: W 50. rocznicę powrotu Kardynała Stefana Wyszyńskiego do posługi prymasowskiej, UKSW, 9 X 2006; AIPN, Prymas – meldunki okresowe dotyczące izolacji Wyszyńskiego (1954–1956), sygn. 1572/288 k. 4; B. Noszczak, Polityka państwa…, dz. cyt., s. 98–105.

28 J. Żaryn, Dzieje Kościoła…, dz. cyt., s. 150, 151.

29 D. Jarosz, M. Pasztor, W krzywym zwierciadle. Polityka władz komunistycznych w Polsce w świetle plotek, Warszawa 1995, s. 95–97.

Część pierwsza

Gdzie zostawiłem duszę, serce i wiele zdrowia

W 1938 roku ks. Stefan Wyszyński odwiedził w Skulsku, niedaleko Konina, tamtejszego proboszcza a swojego dawnego wychowawcę i dyrektora niższego seminarium duchownego we Włocławku ks. Antoniego Bogdańskiego. Ten wykształcony w Szwajcarii duchowny, asceta i harcerz, pierwszy naczelny kapelan Związku Harcerstwa Polskiego (ZHP) w II Rzeczypospolitej, miał duży wpływ na rozwój przyszłego prymasa. Uczył go teologii moralnej, katechetyki, liturgiki i języka francuskiego. Bogdański wciągnął młodego ks. Wyszyńskiego do założonego przez siebie Stowarzyszenia Księży Charystów, których celem było doskonalenie życia wewnętrznego i dzielenie się dobrami z innymi.

„Niezapomniany ten człowiek – wspominał wiele lat później prymas – podczas pewnego wykładu liturgii powiedział: »Przyjdzie czas, gdy przejdziecie przez takie udręki, o jakich człowiek naszego wieku nawet myśleć nie umie. Wielu kapłanom wbijać będą gwoździe w tonsury, wielu z nich przejdzie przez więzienie...«”.

Te słowa, a wypowiedział je w 1919 roku, zapadły ks. Wyszyńskiemu głęboko w pamięć. Po wojnie przekonał się, że nie pamiętał ich żaden z kolegów, którzy przeżyli wojnę. Z trzynastu księży z jego roku uwięzionych w obozie koncentracyjnym w Dachau zginęło dziewięciu.

Gdy w 1938 roku ks. Wyszyński odwiedził ks. Bogdańskiego, ten 47-letni wówczas kapłan był umierający. Zdążył jeszcze powiedzieć swemu dawnemu wychowankowi coś, co jeszcze bardziej nim wstrząsnęło. Ks. Bogdański „czytał po prostu w moim przyszłym życiu. Wszystko, co mnie spotyka dziś, już wtedy mi przepowiedział – wspominał prymas 30 lat później, w maju 1969 roku. – Skąd wiedział, to była jego tajemnica, bo jeszcze się na to absolutnie nie zanosiło, ani w myślach, ani w pragnieniach, ani w planach Kościoła Chrystusowego”¹.

1 S. Wyszyński, Dzieła zebrane, t. 4: 1958, Warszawa 2002 s. 415–416; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Stefana Kardynała Wyszyńskiego Prymasa Tysiąclecia, t. 1, Warszawa 1994, s. 62, 63; Człowiek niezwykłej miary. Ojciec Święty Jan Paweł II o kardynale Stefanie Wyszyńskim. Kardynał Stefan Wyszyński o sobie. Kardynał Józef Glemp o kardynale Stefanie Wyszyńskim, Warszawa 1984, s. 19, 20.

Rozdział pierwszy

Z takim zdrowiem to na cmentarz

„Na demokratyczne czasy Prymas Polski nie może być błękitnej krwi”², tłumaczył kiedyś Wyszyński gorliwej katoliczce, która dopytywała się o jego pochodzenie.

Gdy Stefan Wyszyński został prymasem, miał 47 lat. Był dojrzałym, ukształtowanym człowiekiem i kapłanem. O tym, w jaki sposób pełnił funkcję prymasa, jakich dokonywał wyborów, decydowały nie tylko okoliczności zewnętrzne, ale również to wszystko, co przeżył, czego doświadczył i nauczył się do tego momentu. Nie można więc zrozumieć stylu kard. Wyszyńskiego jako człowieka, duszpasterza i polityka, jeśli nie pozna się tych wcześniejszych kilkudziesięciu lat jego życia. Nie pozna środowiska, w którym się wychował, studiował i pracował; wydarzeń, które na zawsze zostawiły w nim ślad, i ludzi, którzy kształtowali jego osobowość. A nade wszystko nie uwzględni wewnętrznego, duchowego wymiaru życia, który jak zawsze najtrudniej uchwytny, był przecież motorem jego działania.

Los nie oszczędzał Stefana Wyszyńskiego. Można by powiedzieć, że do 1946 roku, gdy został biskupem lubelskim, był poddawany próbie. Urodził się, gdy Polska była jeszcze pod zaborami. Przeżył dwie wojny i powstanie warszawskie, widział śmierć, cierpiał głód i tułaczkę. W dzieciństwie przeżył śmierć matki. Przez długie lata zmagał się z chorobą. Dobrze poznał życie mazowieckiej wsi, gdzie mieszkał kilkanaście lat od urodzenia, i środowisko robotników przemysłowych, wśród których pracował przed wojną.

Wyszyński był synem wiejskiego organisty. Jego dziadowie pracowali na roli. Rodzina wywodziła się z zagrodowej szlachty podlaskiej. Gniazdo rodu leżało w okolicach miejscowości Wyszonki, dzisiaj w powiecie Wysokie Mazowieckie. Nie wiadomo, kiedy dokładnie przodkowie prymasa przeprowadzili się z Podlasia na Mazowsze. Wiadomo natomiast, że w 1822 roku we wsi Skuszew w parafii Kamieńczyk nad Bugiem, czyli już na Mazowszu, urodził się pradziad Stefana Wojciech Wyszyński. Nie jest zatem prawdą to, co podaje się w większości tekstów biograficznych o prymasie, że na Mazowsze przywędrował z Podlasia dopiero jego dziad Piotr (on również urodził się w Skuszewie w 1851 roku). W dodatku – być może dla dorobienia przodkom patriotycznej przeszłości – podaje się, że musiał on uciekać przed carskimi represjami za pomoc powstańcom styczniowym czy unitom. Syn Piotra Stanisław Wyszyński (1876–1970), urodzony we wsi Gać, parafia Kamieńczyk, w 1899 roku ożenił się z Julianną, z domu Karp (1877–1910). Ona również wywodziła się z parafii Kamieńczyk, z tym że wcześnie osierocona, pracowała jako pomoc domowa w Warszawie. W 1900 roku młodzi Wyszyńscy zamieszkali w Zuzeli nad Bugiem, niewielkiej wsi położonej na wschodnich krańcach województwa mazowieckiego, gdzie Stanisław otrzymał posadę organisty. Tu rok później, 3 sierpnia 1901 roku, o trzeciej w nocy, urodził się Stefan Wyszyński, przyszły prymas Polski.

Stefan był ich drugim dzieckiem. Pierwsza urodziła się Anastazja (1900–1974, zamężna z Janem Sułkiem), po Stefanie – Stanisława (1903–1982, żona Józefa Jarosza), Janina (1905–1995, wyszła za mąż za Czesława Jurkiewicza), Wacław (1907–1918, zmarł na tyfus) i Zofia (ur. i zm. 1910)³.

Rodzina Wyszyńskich żyła skromnie, mimo iż w XIX-wiecznej wsi organista stał dość wysoko w hierarchii społecznej. „Organista to był ktoś; nie było tam [w domu] wielkiego bogactwa, ale biedy też nie było”, wspominali mieszkańcy Zuzeli. Pamiętają, że dom Wyszyńskich był czysty i schludny. Bywali tam pewnie dość często, bo Stanisław Wyszyński – który był nie tylko organistą, ale i wiejskim społecznikiem, i takiego bakcyla zaszczepił synowi – współorganizował straż ogniową, teatr ludowy, reorganizował ochronkę parafialną, pisał chłopom urzędowe pisma. Biegał z nimi po zagrodach kilkuletni Stefan⁴. W domu Wyszyńskich, co na wsi w tym czasie było rzadkością, były książki: religijne – Biblia, żywoty świętych, a także przyrodnicze, historyczne oraz literatura piękna: dzieła Mickiewicza i Kraszewskiego. Ojciec Stefana prenumerował też pismo katolickie „Ziarno”.

Przyszły prymas wychowywał się w tradycyjnym domu, w bardzo religijnej atmosferze. Ojciec Stefana długie godziny spędzał w kościele na kolanach, modląc się. „Nigdy nie siadał w ławce, zawsze klęczał na posadzce, co narażało Go na zaziębienia. Nie lubił, gdy Mu przerywano Jego porządek modlitw”⁵. Obojgu rodzicom bliski był kult Matki Bożej.

„Mój ojciec z upodobaniem jeździł na Jasną Górę, a moja matka do Ostrej Bramy. (...) oboje odznaczali się głęboką czcią i miłością do Matki Najświętszej i jeżeli co na ten temat ich różniło – to wieczny dialog, która Matka Boża jest skuteczniejsza: czy ta, co w Ostrej świeci Bramie, czy ta, co Jasnej broni Częstochowy...”⁶, wspominał po latach prymas. To z domu rodzinnego wyniósł on silną pobożność maryjną. Przed obrazami Matki Boskiej Częstochowskiej, Ostrobramskiej i Nieustającej Pomocy codziennie klękała do pacierza i różańca cała rodzina. Rytm życia wyznaczał rok liturgiczny: święta, posty, odpusty, procesje, nabożeństwa.

Religijność łączyła się w domu Wyszyńskich z silnym patriotyzmem. Gdy w urzędach, w szkole językiem obowiązującym był rosyjski, w domu modlono się po polsku. Ojciec Stefana uczył dzieci polskiej historii i kultury w popularnej wówczas formie obrazkowej. W domu Wyszyńskich, najpierw w Zuzeli, a potem w Andrzejewie, dokąd się przeprowadzili wiosną 1910 roku, na ścianach obok obrazów religijnych wisiały portrety bohaterów narodowych – Tadeusza Kościuszki i księcia Józefa Poniatowskiego. Na stole stał wysoki krzyż z pozytywką grającą melodię Jeszcze Polska nie zginęła. Od ojca odebrał też późniejszy prymas pierwsze lekcje patriotyzmu, gdy nocą, w konspiracji, z kilkoma zaufanymi gospodarzami Zuzeli porządkowali w okolicy groby powstańców styczniowych. Na życiu Stefana Wyszyńskiego silnym piętnem odcisnęły się wydarzenia 1910 roku. W kwietniu rodzina Wyszyńskich przeprowadziła się do pobliskiego Andrzejewa, dużej, liczącej ponad 2 tysiące mieszkańców wsi nad rzeką Mały Brok. Ojciec dostał tu posadę organisty i do dyspozycji cały dom (w Zuzeli mieszkali tylko w dwóch izbach). Nie było to bez znaczenia dla rodziny z pięciorgiem dzieci i szóstym w drodze. Matka Stefana Julianna Wyszyńska bała się tej przeprowadzki, źle się czuła i miała złe przeczucia: „Na śmierć mnie tam wieziesz”⁷, mówiła do męża. W październiku urodziła córkę Zofię. Umarły obie – najpierw matka, tydzień później córka. „Matka moja umierała prawie miesiąc. My – dzieci – siedząc w szkole, z lękiem nadsłuchiwaliśmy, czy nie biją dzwony kościelne. Dla nas byłby to znak, że matka już nie żyje”⁸, mówił prymas po ponad 60 latach, w 1971 roku.

O silnym charakterze Stefana, wówczas dziewięciolatka, świadczy wydarzenie poprzedzające śmierć matki. Pewnego dnia chłopiec nie wracał ze szkoły, gdyż za jakieś przewinienie został za karę po lekcjach. Umierająca matka chciała mieć wszystkie dzieci przy sobie. Do szkoły przybiegła siostra Stanisława. Nauczyciel nie chciał jednak puścić Stefana do domu. On, zrywając się z ławki, oświadczył, że dziękuje za taką naukę i więcej do szkoły nie przyjdzie. Jak zapowiedział, tak zrobił. Do szkoły w Andrzejewie już nie wrócił. Matka umarła 31 października. Miała 33 lata. „Trudno opisać smutek, pustkę i żałość, gdy po pogrzebie Matki wróciliśmy z Ojcem z cmentarza do pustego domu. Zdawało się, że ustało wszelkie życie”⁹, wspominał prymas. Zdjęcie matki towarzyszyło mu do końca życia. Widać na nim kobietę o pięknych, regularnych rysach twarzy, z bujnymi włosami zaczesanymi do góry. Stefan Wyszyński nie miał zdjęcia wyłącznie z matką. Jedyna znana taka fotografia jest fotomontażem z lat 60. Po latach prymas wspominał, że matka była wyniosła, nieco dumna, ale spokojna i zawsze starannie ubrana. „Często mi stoi w oczach Jej szczupła, wysoka sylwetka, z ogromnymi włosami, które rozczesywała bardzo starannie i dyskretnie. Matka była bardzo pracowita, zawsze zajęta, troskliwa, przestrzegała starannie porządku domowego, do którego nas wdrażała nawet w drobnych, osobistych sprawach”¹⁰.

Rok po śmierci żony Stanisław Wyszyński, wdowiec z pięciorgiem dzieci, ożenił się po raz drugi, z Eugenią Godlewską (1883–1948), przyjaciółką pierwszej żony. W dniu ślubu ojca dzieci cały dzień przesiedziały na cmentarzu przy grobie matki¹¹. Z drugiego małżeństwa Stanisław miał dwoje dzieci: Julię (1913–1995) i Tadeusza (1917–1981).

Prymas do końca życia wspominał matkę, za którą tęsknota była jego, jak mówił, „duchową przestrzenią”. W 70. rocznicę jej śmierci, 31 października 1980 roku, a pół roku przed swoją śmiercią, pisał: „Ojcze Niebieski, zabrałeś nam, dzieciom, matkę Juliannę i zostawiłeś nas sierotami. Wiemy, że wszystko czynisz przez Miłość. Ale związek z matką, którą dałeś, jest tak wielki, że trudno pojąć, że miłość Boża pozbawia nas miłości macierzyńskiej. Fiat Voluntas Tua [niech się stanie wola Twoja]”¹².

Wiara Wyszyńskiego od dziecka była silna. Nigdy, jak mówił, nie miał związanych z nią wątpliwości. Śmierć matki umocniła w nim przekonanie o konieczności zgadzania się z wolą Bożą. Niemniej i jemu, wielkiemu prymasowi, zwyczajnie po ludzku trudno było zrozumieć, dlaczego tak się stało.

Utrata matki w dzieciństwie miała głębokie konsekwencje. Przyszły prymas przeniósł miłość do matki na Matkę Bożą. Po święceniach kapłańskich w 1924 roku pierwszą swoją mszę pojechał odprawić na Jasną Górę, aby – jak pisał – mieć Matkę, która „już będzie zawsze, która nie umiera”¹³. Od tego momentu jeszcze mocniej związał się duchowo z Matką Bożą, stale pogłębiał pobożność maryjną, rozwijając ją stopniowo aż do momentu, gdy w 1953 roku zawierzył jej całe życie. Wierzył też w duchową obecność zmarłej matki: „Nieraz mi się wydaje, gdy stoję na ambonie, że za mną stoi moja przedwcześnie zmarła Matka. Gdy podejmuję i prowadzę jakieś wyjątkowo ciężkie prace, to mam wrażenie, że Ona mi doradza i podpowiada”¹⁴.

Ale macochę Wyszyński też zaakceptował, szanował ją i, jak mówią ci, którzy ją znali, pokochał. Nie był na jej pogrzebie we wrześniu 1948 roku, gdyż przechodził rekonwalescencję po operacji wyrostka robaczkowego, lecz jej zdjęcie powiesił obok fotografii matki. Znaczące jest, że – jak wspomina jego przyrodnia siostra Julia – Stefan rzadko przyjeżdżał do domu na święta czy inne uroczystości rodzinne, ale dopóki żyła macocha, zawsze (z wyjątkiem 1944 roku) zjawiał się w domu w dniu jej imienin, 13 września¹⁵.

O tym, że zostanie księdzem, Wyszyński wiedział właściwie od zawsze. Od momentu gdy mógł to uchwycić świadomą myślą. Jako dziecko miał związane z tym sny – śniło mu się, że ożeniono go i z tego powodu strasznie płakał, bo myślał, że nie będzie już mógł zostać księdzem – i zabawy. Lubił przesiadywać w konfesjonale i „spowiadać” kolegów oraz chodzić pod baldachimem w procesji. Wiedział dobrze, jak to się robi, bo jako syn organisty mieszkającego obok kościoła bywał tam częściej niż inne wiejskie dzieci. Od piątego roku życia był już ministrantem. Przyszłość Stefana jako kapłana widziała także jego matka. Wyszyński po latach wspominał, że kiedyś – tuż przed śmiercią – matka zwróciła się do dziewięcioletniego syna ze słowami: „»Stefan, ubieraj się«. Ponieważ była jesień, koniec października, zrozumiałem, że mam gdzieś iść. Włożyłem palto. Spojrzała na mnie i powiedziała: »Ubieraj się, ale nie tak, inaczej się ubieraj«”. Po latach syn zrozumiał, a od razu pojął to ojciec, że matce chodziło o strój kapłański¹⁶.

Po śmierci matki Stefan Wyszyński w domu, pod okiem ojca, pobierał prywatne lekcje. W czerwcu 1912 roku zdał egzamin do IV Gimnazjum Państwowego im. Mikołaja Reja w Warszawie, ale z powodu ówczesnej polityki narodowościowej nie został przyjęty. Ojciec zapisał go więc do prywatnego gimnazjum męskiego Wojciecha Górskiego, gdzie w przeciwieństwie do szkół rządowych było więcej nauczycieli Polaków i więcej przedmiotów wykładano w języku polskim. „Szkoła Górskiego posiadała tak wielki autorytet społeczny i narodowy, że budziła swoisty patriotyzm szkolny. Zwłaszcza w mieście, które posiadało silne szkolnictwo państwowe. Mijanie na ulicy ucznia w czapce szkoły państwowej zawsze mobilizowało ducha wyższości i satysfakcji”¹⁷, wspominał prymas. Jednak po wakacjach 1915 roku, po pierwszym roku wojny światowej, Wyszyński musiał zmienić szkołę. Przeniósł się do gimnazjum męskiego w Łomży, gdyż droga do Warszawy została odcięta przez front rosyjsko-niemiecki. Andrzejewo, gdzie mieszkali Wyszyńscy, zostało spalone – ocalały tylko kościół i ulica z organistówką. W Łomży nie było lepiej. Stefan, jak większość mieszkańców, cierpiał głód. Z kolegami ze stancji jeździł na wieś, by zdobyć coś do jedzenia. Jako harcerz przeżył w Łomży – jak wspominał – „pierwsze cierpienie dla Ojczyzny, a może nawet pasowanie na rycerza”¹⁸.

Do harcerstwa Stefan Wyszyński wstąpił jeszcze przed wybuchem wojny, w gimnazjum Górskiego. Ruch skautowski, który na ziemiach polskich miał silną orientację niepodległościową, był zakazany przez zaborcę. Harcerze mieli służyć Bogu i ojczyźnie oraz trwać przy polskości. W 1916 roku, w Łomży, Drużyna im. Tadeusza Kościuszki nawiązała kontakt z Polską Organizacją Wojskową (POW), założoną przez Józefa Piłsudskiego. Za udział w manewrach z peowiakami w 1917 roku Wyszyński został z kolegami ukarany przez Niemców chłostą.

Latem 1917 roku Stefan Wyszyński podjął najważniejszą decyzję w życiu: postanowił wstąpić do seminarium duchownego. Poinformował o tym rodzinę w czasie wakacji, po ukończeniu IV klasy gimnazjum. Ojciec zgodził się, ale nie bez oporów. Prawdopodobnie wspólnie zdecydowali, że Stefan będzie studiować nie w seminarium w Płocku (Andrzejewo należało wówczas do rozległej diecezji płockiej, a od 1925 roku – do diecezji łomżyńskiej), ale we Włocławku. Seminarium włocławskie było najstarszym i wówczas jednym z najlepszych na ziemiach polskich. Uczyli się tam także koledzy Stefana z Andrzejewa, lecz nie to było najważniejsze. Zasadniczym powodem wyboru seminarium w innej diecezji – twierdzi ks. prof. Piotr Nitecki, który zbadał dokładnie okres dzieciństwa i młodości przyszłego prymasa – były prawdopodobnie napięcia między proboszczem w Andrzejewie a organistą, ojcem Stefana. Nie chciał on zapewne, by syn – „organiściak”, jak czasem mówili księża – ucząc się w Płocku, odczuwał skutki tych nieporozumień¹⁹. Proboszcz wydał Stefanowi pozytywną opinię, ale rok później wypowiedział ojcu pracę. Wyszyńscy zamieszkali we Wrociszewie koło Warki w znacznie gorszych warunkach mieszkaniowych.

Kiedy we wrześniu 1917 roku Wyszyński przyjechał do Włocławka, było to 40-tysięczne miasto przemysłowe, rozwijające się szybko dzięki m.in. fabryce celulozy. Wyszyński po zdaniu egzaminów z języka polskiego, historii, łaciny, teologii i historii został przyjęty do Liceum im. Piusa X, które było właściwie niższym seminarium duchownym²⁰. Ze wspomnień prymasa wynika, że w tym okresie ogromny wpływ na jego duchowy rozwój oprócz wspomnianego już ks. Antoniego Bogdańskiego miał ks. Bronisław Ostrzycki, ojciec duchowy liceum. „Kapłan ciężko chory, surowy, święty, w sposób niesłychanie zwarty kładł w nasze dusze podstawy życia wewnętrznego, religijnego. Był bardzo trzeźwy. Ilekroć ktoś koloryzował albo wchodził na wyższy stopień doskonałości, niżby wypadało, mówił: Domine, domine, trzeźwo, niżej. Najpierw chodzić po ziemi, a później patrzeć w niebo”²¹.

W maju 1920 roku, gdy na wschodnich rubieżach Polski od ponad roku toczyła się wojna polsko-bolszewicka, Stefan Wyszyński zdawał we Włocławku maturę. Egzamin składał z wielu przedmiotów: literatury polskiej i powszechnej, matematyki, fizyki, biologii, kosmografii, fizjologii, anatomii, francuskiego i niemieckiego, a prócz tego z historii Kościoła i przedmiotów teologicznych wykładanych w liceum. Latem armia bolszewicka Michaiła Tuchaczewskiego była już pod Włocławkiem, próbując sforsować Wisłę. W wyniku armatniego ostrzału uszkodzone zostały m.in. katedra i pałac arcybiskupi. Wśród kleryków usuwających zniszczenia nie było jednak Stefana Wyszyńskiego, który w domu leczył gruźlicę. Był to efekt złego odżywiania w czasie wojny i latach powojennych.

O czasach seminaryjnych przyszłego prymasa wiemy niewiele. Program czteroletnich studiów obejmował wykłady z Pisma Świętego, teologii – fundamentalnej, dogmatycznej, moralnej, ascetycznej, mistycznej, pasterskiej – prawa kanonicznego, filozofii, historii Kościoła i historii filozofii, etyki, socjologii, pedagogiki, apologetyki, homiletyki, a także zajęcia poświęcone katechizacji oraz higienie. Kleryków uczono języka hebrajskiego i, oczywiście, śpiewu. Wykłady odbywały się częściowo po łacinie. Stefan Wyszyński powiedział kiedyś o sobie: „Byłem chyba na swój sposób »świętym klerykiem«”²².

Z przyszłym prymasem we Włocławku studiował Henryk Ryszewski, który po kilku latach opuścił seminarium. W grudniu 1970 roku przesłał on do Departamentu IV MSW maszynopis swej książki Purpura kardynalska i czerwień, w której wspomina czasy wspólnej z prymasem nauki we włocławskim seminarium. Ryszewski był wówczas emerytowanym dziennikarzem i jak można wnioskować z informacji w nadesłanym liście: „współpracuję z Wami”, informatorem SB. Jego tekst jest grafomański, ale wydaje się, że niektórym fragmentom książki można zaufać. Ryszewski pisał m.in.: „Pamiętasz [zwracał się do Wyszyńskiego], jak twardym było nasze życie (...). Wszak my na śniadanie dostawaliśmy żurek bez kartofli, aby zaoszczędzić na chlebie, a do herbaty maczaliśmy suchary z razowca nadbużańskiego, które nam rodzice przysyłali. Jak bardzo psuliśmy żołądki, wiesz najlepiej, bo przez długie lata odczuwałeś ciągle bóle. Nawiedzała nas wszawica, świerzb i tyfus brzuszny. Jedenastu alumnów zachorowało, czterech zmarło”.

O Wyszyńskim pisał: „Nie był on skłonny do zwierzeń. (...) Najbardziej rzucała się w oczy jego pobożność, daleka jednak od wszelkiej taniej dewocji. Nie modlił się »na pokaz«, by zwrócić na siebie życzliwą uwagę władz seminaryjnych. (...) Czy Stefan miał prawdziwe powołanie do kapłaństwa? Niewątpliwie, że tak, a w miarę upływu czasu powołanie to rozrastało się i piękniało. Był niesłychanie pracowitym, w nauce – ambitny i zapamiętały. Może dlatego, że wiele rzeczy zdobywał z trudem (np. nie miał zdolności językowych). Przysłowiowym »kowalem« jednak nigdy nie był. Po ojcu nie odziedziczył ani muzykalności, ani głosu i do chóru kleryckiego nie należał. (...) Znam go jako dobrego kolegę. Krzywdy nie robił, donosicielstwem, które w szczególny sposób kwitło w seminarium, brzydził się. Lubił się pośmiać, pożartować z kolegami i z kolegów, ale czynił to w ich obecności, nie dopuszczał się nadużyć. Nie powiem, żeby lgnął do szerszego koleżeństwa. Już w seminarium zdradzał się jako samotnik w pracy i w walce”²³.

Wyszyński, wbrew tej opinii, angażował się jednak w życie seminaryjnej wspólnoty – był prezesem Bractwa Abstynenckiego, a także szefem gazetki seminaryjnej, o co zresztą według Ryszewskiego mieli obaj ze sobą rywalizować.

Przez cały okres studiów Wyszyński chorował na gruźlicę, która odzywała się jeszcze przez wiele lat. Trudne warunki życia w seminarium – brak właściwego pożywienia, niedogrzane pomieszczenia – nie pozwalały skutecznie się z niej wyleczyć. Władze seminarium wysyłały chorujących kleryków na praktyki wakacyjne do dobrze prosperujących parafii, by tam, lepiej odżywiani, poprawili swoją kondycję fizyczną. Wyszyńskiego wysyłano do Lichenia. Podczas jednego z takich pobytów spisywał cuda i łaski, jakich doznali pielgrzymi za sprawą Matki Bożej Licheńskiej²⁴. Niestety, dokument ten w czasie wojny zaginął. Do Lichenia wysłano go dla podreperowania zdrowia także w lipcu 1924 roku.

Stefan Wyszyński przyjął święcenia kapłańskie 3 sierpnia 1924 roku. Przyjmował je sam. Koledzy z roku zostali wyświęceni 29 czerwca. On musiał czekać do 3 sierpnia, gdyż tego dnia kończył 23 lata. Według ówczesnych przepisów prawa kanonicznego, aby przyjąć święcenia kapłańskie, trzeba było mieć ukończone 24 lata.

– W uzasadnionych przypadkach biskup mógł obniżyć wymagany wiek kandydata o rok – tłumaczy Bronisław Dembowski, emerytowany biskup włocławski.

Tak stało się ze Stefanem Wyszyńskim. I właśnie sprawa wieku, a nie choroby, była w ocenie ks. Piotra Niteckiego powodem przyjęcia święceń o miesiąc później niż jego koledzy z roku²⁵. To, że został dopuszczony do święceń, jest zasługą bp. Stanisława Zdzitowieckiego. Wyszyński, który był chorowitym klerykiem, poważnie zaniemógł tydzień przed święceniami kolegów, pod koniec czerwca 1924 roku. Trafił do szpitala z silnym zapaleniem płuc, które – według innych relacji – początkowo uznano za tyfus. Lekarz, który postawił tę diagnozę, poszedł na urlop, a drugi zorientował się w błędzie poprzednika, i Wyszyński szybko opuścił oddział zakaźny. Po wyjściu ze szpitala wyjechał na rekonwalescencję do Lichenia, a do Włocławka przyjechał dopiero na święcenia kapłańskie. Przyjmował je w kaplicy Matki Bożej z rąk, nota bene też bardzo chorego, bp. Wojciecha Owczarka. Z rodziny towarzyszyła mu tylko siostra Stanisława, z którą był najsilniej związany. Wyszyński był jeszcze bardzo słaby. „Z takim zdrowiem to chyba raczej trzeba iść na cmentarz, a nie do święceń”, zauważył z przekąsem zakrystianin. On natomiast, leżąc na posadzce kościoła, gdy zebrani odmawiali nad nim Litanię do Wszystkich Świętych, bał się, że nie wstanie i nie utrzyma się na nogach. Przez dłuższy czas każdego dnia, gdy odprawiał mszę św., wydawało mu się, że czyni to po raz ostatni. Modlił się, aby być księdzem chociaż przez rok. „Innych ambicji życiowych wtedy nie miałem, bo brak było sił i zdrowia na to, żeby można było kreślić jakieś plany (...)”²⁶. Mszę prymicyjną odprawił 5 sierpnia na Jasnej Górze. Pojechał tam, by, jak wspominał, „mieć Matkę, która nie umiera”, która stanie „w każdej mojej Mszy Świętej, jak stała przy Chrystusie na Kalwarii”²⁷. A pół wieku po święceniach mówił, że Maria szła przed nim jako światło, życie, nadzieja i wspomożycielka, w ciężkiej sytuacji. „I wydaje mi się, dzieci Boże, że stawiając wszystko na Bogurodzicę, nie zostałem zawiedziony”²⁸. Następnego dnia, 6 sierpnia 1924 roku, ks. Wyszyński był już u rodziny we Wrociszewie. Stąd pojechał znów do Lichenia. Został tam do początku września. Podczas tego pobytu objawy choroby ustąpiły. Wyszyński był przekonany, że stało się to za sprawą Matki Bożej. Mówił później, że Maryja go uzdrowiła²⁹.

W ten sposób latem 1924 roku ks. Stefan Wyszyński rozpoczynał życie kapłańskie – z kiepskim zdrowiem, ale z dużym potencjałem intelektualnym, który rozpoznali w nim przełożeni. Dlatego rok później został wysłany na dalsze studia. Do tego czasu pracował jako wikary przy parafii katedralnej we Włocławku. Był również prefektem w szkole przy fabryce celulozy oraz na kursach wieczorowych dla młodzieży pracującej i redaktorem dziennika diecezjalnego „Słowo Kujawskie”. Przyszły prymas miał zamiłowania publicystyczne, które rozwijał w następnych latach. W „Słowie Kujawskim” redagował stałą rubrykę informacyjną „Z życia kościelnego” oraz pisywał teksty, bardzo jeszcze młodzieńcze w formie. Na przykład 14 stycznia 1925 roku pod pseudonimem „idem” opublikował artykuł z okazji 400. rocznicy hołdu pruskiego. W bardzo podniosłym, wręcz pompatycznym stylu pisał, że istnienie Wolnego Miasta Gdańska to znieważenie przez Prusaków godła polskiego, świętości narodowej, to ranienie duszy polskiej. „Ten, który przed wiekami leżał w prochu pod potęgą orła białego, teraz pluje w twarz temu, który go z pyłu podźwignął. Na to umie się zdobyć tylko dusza pruska, bez serca i normalnie działających władz umysłowych”³⁰.

W październiku 1925 roku biskup włocławski Stanisław Zdzitowiecki wysłał Wyszyńskiego na Uniwersytet Lubelski (nazwę KUL otrzymał w 1928 roku). Był to ośrodek naukowy młody – powstał w 1918 roku – ale liczący się, gdyż przejął tradycję i kadrę Akademii Duchownej w Petersburgu.

2 S. Wyszyński, Pro memoria. Zapiski z lat 1948–1949 i 1952–1953, Warszawa 2007, s. 565.

3 Z najnowszych badań genealogicznych rodziny Stefana Wyszyńskiego wynika, że protoplastą „linii prymasowskiej” był Stanisław Wyszyński, który w XVII stuleciu z obawy przed wyrugowaniem przeniósł się z Wyszonek na Podlasiu na Mazowsze, gdzie gospodarował w Skuszewie i Fideście. Te i inne hipotezy opisuje R. Czarnowski, U kolebki życia prymasa Wyszyńskiego, Łomża 2001, s. 36 nn.; P. Raina, Kardynał Wyszyński. Droga na Stolicę Prymasowską, t. 1, Warszawa 2000, s. 7–10, przyp. 26, s. 14; A. Micewski, Kardynał Wyszyński prymas i mąż stanu, Paryż 1982, s. 18 nn.; Z. Peszkowski, Ojciec. Wspomnienie o kardynale Stefanie Wyszyńskim, prymasie Polski, Warszawa 2004, s. 183, 184.

4 R. Czarnowski, U kolebki życia prymasa…, dz. cyt, s. 3, 27.

5 S. Wyszyński, Z Pro memoria, 15 II 1970, w: P. Raina, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1969–1970, t. 9, Warszawa 2003, s. 144.

6 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 17.

7 J. Jurkiewicz, Wspomnienia rodzinne, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim. Czas nigdy go nie oddali, red. A. Rastawicka, B. Piasecki, Kraków 2001, s. 11 nn.

8 S. Wyszyński, Sursum corda. Wybór przemówień, Poznań–Warszawa 1974, s. 193; R. Czarnowski, U kolebki życia prymasa…, dz. cyt., s. 44, 45.

9 Stefan Kardynał Wyszyński. Biografia w fotografiach, Orchard Lake 1969, s. 23; J. Jurkiewicz, Wspomnienia rodzinne, dz. cyt., s. 10.

10 S. Wyszyński, Pro memoria, dz. cyt., s. 564; tenże, Z Pro memoria, 31 X 1975, w: P. Raina, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1975, t. 14, Warszawa 2006, s. 157.

11 J. Góra, J. Grzegorczyk, Skrawek nieba albo o Ojcu i Królu, Poznań 2001, s. 173.

12 S. Wyszyński, Z Pro memoria, 31 X 1980, w: P. Raina, Kardynał Wyszyński i Solidarność, Warszawa 2005, s. 131.

13 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 21.

14 R. Czarnowski, U kolebki życia prymasa…, dz. cyt., s. 41.

15 J. Żakowski, Mroczne wnętrza. Uwięziony prymas prywatnie w oczach współwięźniów i swojej siostry, Warszawa 2000, s. 87; P. Nitecki, Włocławskie dzieje ks. Stefana Wyszyńskiego 1917–1946, Wrocław 2008.

16 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 20 i n.; J. Tyszka, Lata szkolne i akademickie, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim, dz. cyt., s. 36.

17 P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 1, dz. cyt., s. 14 nn.; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 29 nn.

18 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 35 nn.

19 P. Nitecki, Włocławskie dzieje…, dz. cyt., s. 25.

20 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 41, 42; S. Wyszyński, Wspomnienia z dzieciństwa, „Wiadomości Archidiecezjalne Warszawskie”, r. LXIV, nr 7–9, s. 187; P. Nitecki, Włocławskie dzieje…, dz. cyt., s. 24–25.

21 S. Wyszyński, Sursum corda, dz. cyt., s. 43.

22 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 49 nn..; P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 1, dz. cyt., s. 22 nn., 96.

23 AIPN, Henryk Ryszewski, Purpura kardynalska i czerwień, sygn. 0445/83, s. 3–8.

24 W. Prusowski, Prymas Stefan Wyszyński w Licheniu, marzec 2001 (kopia maszynopisu w posiadaniu autorki).

25 P. Nitecki, Włocławskie dzieje…, dz. cyt., s. 39.

26 Stefan Kardynał Wyszyński. Droga życia, red. I. Czarcińska i in., Warszawa 2001, s. 31; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość i posługa Stefana Kardynała Wyszyńskiego Prymasa Tysiąclecia, t. 4: 1972–1981, Warszawa 2002, s. 193; P. Nitecki, Włocławskie dzieje…, dz. cyt, s. 41 nn.

27 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 23–24; Stefan Kardynał Wyszyński. Biografia w fotografiach, dz. cyt., s. 30.

28 S. Wyszyński, Wszystko postawiłem na Maryję, Warszawa 2007, s. 28 nn.

29 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 71, 72.

30 Tamże, s. 75 nn.

Rozdział drugi

Dyszel w głowie

Bardzo ważnym etapem w życiu ks. Stefana Wyszyńskiego były cztery lata (1925–1929) spędzone na KUL. Po pierwsze, mógł tu rozwijać swoje zainteresowania społeczno-ekonomiczne, słuchać wykładów najlepszych profesorów, w tym przede wszystkim ks. prof. Antoniego Szymańskiego, wieloletniego rektora KUL i twórcy lubelskiej szkoły katolickiej nauki społecznej, a także o. Jacka Woronieckiego, słynnego teologa moralisty i tomisty. Po drugie, Wyszyński spotkał na KUL ks. Władysława Korniłowicza, który wywarł ogromny wpływ na jego duchowość i styl duszpasterski. Po trzecie wreszcie, związał się z Stowarzyszeniem Katolickiej Młodzieży Akademickiej (SKMA) „Odrodzenie”, które w latach międzywojennych było silnym ośrodkiem kształtującym inteligencję katolicką.

Ks. Wyszyński chciał studiować w Lublinie nauki społeczno-ekonomiczne, ale za radą ks. Szymańskiego, dawniej profesora seminarium we Włocławku, obrał prawo kanoniczne. Ks. Szymański wiedział, że studia z zakresu prawa, oprócz wiedzy merytorycznej, uczą logicznego myślenia, a jedno i drugie jest atutem w karierze kościelnej. Nie były nim natomiast studia z młodej, dopiero się formującej dziedziny wiedzy, jaką była katolicka nauka społeczna. Wyszyński poznawał ją na KUL, ale pierwszym kierunkiem studiów było prawo kanoniczne. Ks. prof. Piotr Nitecki, autor książki poświęconej studiom ks. Wyszyńskiego na KUL, zauważa również, że być może ks. Szymański już wówczas dostrzegł w nim to, co potwierdziły późniejsze losy prymasa, a mianowicie iż był on „bardziej typem działacza chrześcijańsko-społecznego o pogłębionej formacji intelektualnej niż typowym teoretykiem, naukowcem oderwanym od realiów życia i koncentrującym się wyłącznie na teorii problemów”³¹.

Wyszyński był dobrym studentem. Podczas czterech lat studiów złożył 24 egzaminy roczne. Otrzymał jedną ocenę celującą, 13 ocen bardzo dobrych, 9 dobrych i jedną ocenę dostateczną. Co ciekawe – tę ostatnią z socjologii u ks. prof. Szymańskiego. Pierwszy i czwarty rok studiów ukończył z oceną ogólną dobrą, drugi – bardzo dobrą, a trzeci z wyróżnieniem³². W grudniu 1927 roku uzyskał tytuł licencjata (wcześniej w seminarium duchownym zrobił magisterium), a w czerwcu 1929 roku obronił pracę doktorską z prawa kanonicznego. Ze spisu treści wynika, że rozprawa zatytułowana Prawa rodziny, Kościoła i państwa do szkoły planowana była jako większe dzieło, ale nie zdążył go ukończyć. Do uzyskania dyplomu doktorskiego wystarczył jeden rozdział pracy: Prawa Kościoła do szkoły. Ta wiedza na pewno przydała się Wyszyńskiemu po wojnie, gdy jako prymas przez lata walczył z komunistami o utrzymanie nauczania religii w szkole.

Pracę doktorską Wyszyńskiego komisja oceniła na cztery. Czy stopień został zaniżony niesprawiedliwie? Tak twierdzi ks. Zdzisław Peszkowski, słynny kapelan Rodzin Katyńskich, który od 1957 roku, gdy po raz pierwszy przyjechał z Kanady do Polski, był w zażyłych relacjach z prymasem. Jego zdaniem – a można sądzić, że była to relacja samego prymasa – poszło o jedną z tez pracy, którą członkowie komisji podważali, gdyż nie znali tajnego komentarza biura episkopatu na temat zakresu, w jakim prawo państwowe dotyczy biskupów. I pomimo uznania racji doktoranta komisja postawiła mu czwórkę. Po uczelni rozeszła się wiadomość, że ks. Wyszyński został przez komisję skrzywdzony, a on sam otrzymał z wydziału naganę za rozpowszechnianie uwag podważających stopień. Wyszyński chciał się bronić, napisał nawet list do dziekana wydziału, ale po rozmowie z ks. Korniłowiczem zamiast tego wysłał inny – z podziękowaniem za wszystko, czego na KUL się nauczył³³. Natomiast Andrzej Czuma, założyciel struktur opozycji demokratycznej w PRL, syn prof. Ignacego Czumy, wykładowcy KUL i nauczyciela ks. Wyszyńskiego, twierdzi, że problemy z doktoratem były poważniejsze.

– Ks. prof. Jan Wiślicki, kanonista, nie chciał w ogóle zaakceptować pracy doktorskiej ks. Wyszyńskiego, gdyż uważał, że nie przeczytał on istotnej części literatury – mówi Andrzej Czuma. – Mój ojciec przekonał go jednak, że ważniejszy od tego jest nowatorski walor pracy Wyszyńskiego.

Po ukończeniu studiów na KUL ks. Wyszyński zastanawiał się nad karierą naukową. Jesienią 1932 roku pod kierunkiem ks. prof. Szymańskiego otworzył przewód habilitacyjny z zakresu „teologii rzeczywistości ziemskich” (autorem terminu był ceniony przez Wyszyńskiego profesor uniwersytetu w Louvain, późniejszy ekspert soborowy ks. Gustaw Thils), a zatytułowany Środowisko moralne pracy fabrycznej. Temat sugeruje, że zamierzał w pracy habilitacyjnej wykorzystać obserwacje, a być może i badania, jakie prowadził wśród robotników Włocławka, dokąd wrócił po studiach lubelskich. Do wybuchu wojny nie zdołał jednak zamknąć przewodu, a w czasie okupacji stracił wszystkie materiały³⁴. „Teologia rzeczywistości ziemskich” czy raczej „teologia doczesności”, bo takiego terminu używał Wyszyński, była dla niego nie tylko teorią, ale i praktyką. Uważał, że całe życie chrześcijanina, a zatem doczesność ziemska, musi być przesiąknięte wiarą. Tak żyjąc, człowiek przekształca doczesność w duchu chrześcijańskim i zbawia siebie. Ta myśl przenikała całe jego nauczanie.

„»Doczesnością« – mówił – jestem ja sam, moja dusza i moje ciało, i ja tę moją duszę i ciało muszę poprzez życie doczesne oddać Bogu w sposób i według myśli Bożej”³⁵. A zatem mam odczytać myśl Bożą, jaką dla mnie wybrał drogę życia i ją realizować jako własną.

Wyszyński dwukrotnie otrzymał propozycję pracy naukowej na KUL. W 1936 roku mógł objąć katedrę etyki społecznej, a po wojnie, w 1945 roku, katedrę polityki społecznej, nieobsadzoną po śmierci ks. prof. Szymańskiego. Za każdym razem jednak odmawiał³⁶. Nie chciał rezygnować z pracy duszpasterskiej we Włocławku, w którą mocno się zaangażował.

Z perspektywy lat widać, że wiedza na temat stosunków społeczno-ekonomicznych, teorii ustroju oraz nauczania społecznego Kościoła, jaką zdobył na KUL, następnie rozwijana i sprawdzana w pracy duszpasterskiej wśród robotników Włocławka, była nieoceniona, gdy Wyszyński został prymasem kraju, w którym rządy zawłaszczyli komuniści.

W Lublinie ks. Wyszyński mieszkał w Konwikcie Teologicznym na Starym Mieście przy ulicy Archidiakońskiej. Kierownikiem konwiktu (od 1922 do 1930) był ks. Władysław Korniłowicz, absolwent uniwersytetu we Fryburgu, wykładowca KUL. Wyszyński natomiast – z woli księży-studentów – został jego zastępcą i seniorem księży. Ks. Korniłowicz należał do ważnych postaci Kościoła w Polsce – w 1978 roku, a więc jeszcze za życia prymasa, rozpoczął się jego proces beatyfikacyjny (prymas był w nim też świadkiem). Ojciec, jak mówili o ks. Korniłowiczu jego wychowankowie, miał ogromny wpływ na formację duchową i intelektualną ks. Wyszyńskiego. Prymas podkreślał, że lata kiedy był on jego spowiednikiem i kierownikiem duchownym, były jak drugie seminarium.

Wyszyński po raz pierwszy zetknął się z ks. Korniłowiczem już we Włocławku w 1919 roku, gdy ten jako kapelan tamtejszego garnizonu przez kilka miesięcy wykładał też w seminarium. Poznali się bliżej dopiero w Lublinie, gdzie Korniłowicz wykładał liturgikę i teologię moralną, prowadził kółko tomistyczne, głosił rekolekcje. „Jako kierownik życia wewnętrznego – wspomina prymas – Ojciec łatwy nie był. Niezwykle taktowny i cierpliwy, onieśmielał jednak swoim milczeniem. (...) Ojciec był zdania, że Bóg lubi czekać, aż człowiek w pełni dojrzeje i przynaglony miłością sam zacznie mówić”³⁷.

W tym samym czasie w Laskach pod Warszawą ks. Korniłowicz tworzył z matką Różą Czacką (trwa również jej proces beatyfikacyjny) ważny w Polsce międzywojennej ośrodek życia religijnego. Matka Czacka, sama niewidoma, w latach 20. ubiegłego wieku zorganizowała w Laskach zakład dla niewidomych dzieci, a do opieki nad nimi utworzyła Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża. Ks. Korniłowicz został ojcem duchowym sióstr, a potem całego dzieła Lasek, gdzie praca z niewidomymi na ciele łączyła się z pracą z „niewidomymi” na duszy, czyli ludźmi niewierzącymi i poszukującymi wiary. Dla nich, a także dla wszystkich pragnących pogłębić wiarę, stworzył tu dom rekolekcyjny. Do Lasek przyjeżdżali więc inteligenci, którzy jako warstwa społeczna w XIX stuleciu ulegli głębokiej laicyzacji, a teraz powoli wracali do korzeni religijnych; bywały osoby pochodzenia żydowskiego, zaglądali socjaliści (również komunista Henryk Dembiński), a z drugiej strony – działacze nacjonalistycznego Obozu Wielkiej Polski. Za sprawą ks. Korniłowicza, świetnego spowiednika i rekolekcjonisty, dokonało się tu wiele nawróceń, a także konwersji z judaizmu. Stworzył on też w Laskach ośrodek propagowania w Polsce myśli św. Tomasza z Akwinu w interpretacji francuskiego filozofa Jacques’a Maritaina, twórcy personalizmu chrześcijańskiego³⁸. Maritain głosił, że każdy człowiek, niezależnie od tego, kim jest i skąd pochodzi, czy jest wierzący czy niewierzący, ma godność nadaną mu przez Boga, której nikt nie może mu odebrać. Nie może tego zrobić również wspólnota, naród ani państwo. Jego prekursorskie myślenie miało wpływ na treść dokumentów przyjętych przez Sobór Watykański II. Ks. Korniłowicz, który z Maritainem się przyjaźnił, popularyzował jego myśl w najambitniejszym przed wojną piśmie katolickim „Verbum” oraz na spotkaniach w Laskach tzw. Kółka, w którym uczestniczyła młodzież akademicka i inteligenci. Propagował też – i to na wiele lat przed Soborem – ideę odnowy liturgicznej w Kościele. Msze św. były wówczas odprawiane po łacinie. ale ponieważ wierni nie znali łaciny albo znali ją słabo, kwestie przeznaczone dla ludu wypowiadał ministrant. Ks. Korniłowicz był jednym z pierwszych w Polsce – co wspomina prymas – organizatorów tzw. mszy św. recytowanych, których uczestnicy odpowiadali na wezwania kapłana.

Otwartość na drugiego człowieka, miłość i szacunek dla każdego, kto przybywał do Lasek, a także praca nad intelektualnym pogłębianiem wiary oraz franciszkańska prostota – to był ów duch Lasek, który poznał i pokochał ks. Wyszyński. Po raz pierwszy przyjechał tu w 1926 roku, a przywiózł go właśnie ks. Korniłowicz. Na dłużej zamieszkał w czasie wojny i odtąd na dobre związał się z tym miejscem i jego mieszkańcami.

Obserwując styl i duchowość ks. Korniłowicza, to, w jaki sposób swoje życie wewnętrzne i stosunek do ludzi buduje na odnowionej myśli św. Tomasza, przyszły prymas sam rozwijał się w tym duchu. Ks. Wyszyński był pod wrażeniem postawy ojcostwa ks. Korniłowicza w relacjach z ludźmi. „Ojcostwo ks. Korniłowicza miało cechy wybitnie nadprzyrodzone – pisał Wyszyński w »Tygodniku Powszechnym« w 1946 roku po śmierci Korniłowicza. – (...) Rodził ludzi dla Boga, a gdy raz ich pozyskał, już nie był obojętny na wszystkie, nieraz najdrobniejsze sprawy swych duchowych dzieci. (...) Był Ojcem dla Sióstr Franciszkanek Służebniczek Krzyża, dla gromadki braci tercjarskich, dla kółka tomistycznego, dla dziatwy ociemniałej, dla rzeszy studenckiej, dla mnóstwa konwertytów, dla ochrzczonych przezeń Żydów, dla księży akademików lubelskich, dla tych wszystkich, wśród których pracował i którzy przez Ojca posługę ujrzeli Boga”³⁹.

Podobnie jak ks. Korniłowicz, również ksiądz, a potem biskup Wyszyński chciał być ojcem duchownym dla innych. Był nim dla młodzieży i robotników we Włocławku, po wojnie dla studentów i inteligencji w Lublinie, dla grupy apostolskiej dziewcząt, tzw. ósemek, a gdy został biskupem i prymasem, pragnął nim być dla całej wspólnoty wierzących. „Dzieci moje!”, to były pierwsze słowa, które wypowiedział podczas ingresu do katedry lubelskiej. „Dwa te słowa mogą się wydawać wam zuchwalstwem”, mówił, podkreślając, że tak może się dziać tylko w porządku ziemskim. „Ale istnieje inny jeszcze porządek na świecie, stokroć silniej łączący ludzi, niż więzy krwi, nazwiska, rodu. To porządek łaski nadprzyrodzonej, ustanowiony na krzyżu przez Chrystusa Pana. W imię tego porządku staję dziś przed wami, jako wasz, z woli Boga i Stolicy Świętej, ojciec. (...) W duchu tej wspólnoty, która powstała między nami, mam nie tylko prawo, ale i obowiązek uważać was, najmilsi, za dzieci swoje, nazywać was dziećmi swoimi, odczuwać swoje ojcostwo wobec was, zespolonych ze mną w jedną rodzinę Bożą”⁴⁰.

Ks. Wyszyński, który sam miał postawę synowską wobec Boga Ojca, uznał, podobnie jak wcześniej ks. Korniłowicz, że jest to najlepsza forma duchowej postawy wobec wiernych świeckich – synów i córek oraz wobec księży, dla których chciał być biskupem-ojcem.

Ks. Władysław Korniłowicz, a także inny znany tomista o. Jacek Woroniecki mieli duży wpływ na formację intelektualną członków SKMA „Odrodzenie”, do którego w styczniu 1926 roku przystąpił ks. Wyszyński. Celem ruchu, jak mówiła słynna piosenka odrodzeniowców, było „meblowanie głów”: „Wszystko nam jedno – jak każdy wam powie – dreszczy unikać, a dyszel mieć w głowie!”. Ten „dyszel w głowie” to była linia wytyczająca całą działalność człowieka ukształtowaną na chrześcijaństwie⁴¹. „Dyszel mieć w głowie” – wspominał jeden z członków „Odrodzenia”, filozof prof. Stefan Swieżawski – znaczyło też myśleć w sposób uniwersalny (nie uważać cząstkowego rozwiązania za jedyne, ale patrzeć szerzej) i obiektywny (mieć szacunek dla rzeczywistości, wyważony osąd i krytycyzm wobec własnych poglądów). Obiektywizm polegał również na „unikaniu jakiegoś grzebania się w swoim »ja«”, co ma przełożenie na religijność.

„Trzeba »burzyć kapliczki« pobożności czysto podmiotowej, indywidualistycznej („dreszczy unikać”) i budować wspólnotę – taki był nasz program”, mówił prof. Swieżawski⁴².

„Odrodzenie” – zgodnie z personalizmem chrześcijańskim Maritaina – wymagało od swoich członków aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym – politycznym, ekonomicznym i kulturalnym – by w ten sposób odnawiać świat w duchu Ewangelii. W działalności ruchu akcentowano poznanie kwestii robotniczej, problemów wsi i tego, co ma do powiedzenia na ich temat nauka społeczna Kościoła. Jesteśmy katolikami społecznymi – mówili o sobie „odrodzeniowcy” w deklaracji ideowej stowarzyszenia. Silny społeczny rys ruchu musiał odpowiadać zainteresowaniom ks. Wyszyńskiego i jeszcze je pogłębiać. Między „Odrodzeniem” w poszczególnych ośrodkach akademickich były jednak różnice w spojrzeniu na kwestie społeczno-polityczne. W Warszawie i Lublinie dość silne były wpływy chadeckie, głównie dzięki aktywności ks. prof. Szymańskiego (studiowali tu m.in. późniejsi liderzy chadecji Stefan Kaczorowski i Konstanty Turowski). W Wilnie i we Lwowie, gdzie studentami byli m.in. Stefan Swieżawski, Stanisław Stomma, Jerzy Turowicz, społeczne oblicze „Odrodzenia” było bardziej liberalne. „Odrodzeniowcy” w Warszawie i Lublinie stali na gruncie encykliki papieskiej Quadragesimo anno o budowaniu całego ustroju społecznego w oparciu o wskazania Ewangelii. Ich koledzy we Lwowie i Wilnie uważali natomiast, że chrześcijanie powinni wnosić wartości ewangeliczne do struktur społecznych, w których żyją. To myślenie odezwało się wśród lwowskich „odrodzeniowców” po październiku 1956 roku, gdy zaangażowali się w działalność polityczno-publiczną.

„Odrodzenie” w duchu Maritaina stawiało na aktywność w każdym obszarze życia człowieka. Jego członkowie byli przekonani, że jeżeli chrześcijaństwo ma się stać na nowo uniwersalnym fundamentem kultury, to polski model religijności – sentymentalny, indywidualistyczny – musi ulec zmianie. Powinien stać się bardziej wspólnotowy i świadomy religijnie⁴³. Dlatego członkowie stowarzyszenia pogłębiali wiedzę religijną oraz życie duchowe, stając się w Polsce prekursorami soborowej odnowy liturgicznej. Duchowni związani z „Odrodzeniem” odprawiali recytowane, a potem śpiewane przez wiernych msze św. Nikt wtedy jeszcze nie myślał o używaniu języka polskiego w czasie liturgii. Chodziło tylko o to, by wierni zamiast odmawiać w czasie mszy pacierze i różaniec, odpowiadali po łacinie na wezwania kapłana. „Odrodzenie” włączyło się w ten sposób w światowy ruch odnowy liturgicznej, który powszechnie dokonał się kilkadziesiąt lat później w wyniku Soboru Watykańskiego II. Można domyślać się, że te właśnie doświadczenia z okresu działania w „Odrodzeniu” sprawiły, że Stefan Wyszyński jako biskup lubelski, a potem warszawsko-gnieźnieński kładł duży nacisk na sposób sprawowania mszy św. i na to, by włączać w nią ludzi – uczyć łacińskich odpowiedzi i śpiewu odpowiedniego do części mszy św.

Ks. Wyszyński w lubelskim oddziale „Odrodzenia” kierował, dość krótko, jedną z sekcji stowarzyszenia – zagadnień narodowych. „Odrodzenie” miało charakter narodowy, ale rozumiany zupełnie inaczej, niż proponowała endecja i jej akademicki odpowiednik Młodzież Wszechpolska. „Zarzucaliśmy Wszechpolakom, że wywracają hierarchię wartości, a religię oraz dobro Kościoła podporządkowują dobru narodu. Byliśmy przekonani, że takie postawienie sprawy w sposób nieunikniony prowadzi do totalitaryzmu narodowego, a w przypadku Polski sprzeciwia się naszej najwspanialszej tradycji: idei jagiellońskiej”⁴⁴, mówił prof. Swieżawski.

Ks. Wyszyński w czasie studiów doktoranckich i później, aż do wybuchu wojny, uczestniczył w organizowanych co roku Tygodniach Społecznych „Odrodzenia”. Były one okazją do wymiany opinii i poznania „odrodzeniowców” ze wszystkich ośrodków akademickich w Polsce. Ks. Wyszyński w czasie Tygodni Społecznych słuchał wykładów katolickiej elity intelektualnej tego okresu, oprócz wspomnianych już ks. prof. Szymańskiego, o. Woronieckiego, także prof. Ignacego Czumy, prof. Leopolda Caro, ks. Jana Piwowarczyka, prof. Konrada Górskiego. Poznał kapelanów „Odrodzenia”, którzy należeli do grona najwybitniejszych polskich duchownych tego okresu, m.in. o. Jacka Woronieckiego, o. Michała Czartoryskiego (beatyfikowany w 1999 roku), ks. Waleriana Meysztowicza, ks. Stanisława Wojsa. W „Odrodzeniu” zetknął się także z późniejszymi działaczami Chrześcijańskiej Demokracji, m.in. Antonim Chacińskim, Konstantym Turowskim, Stefanem Kaczorowskim⁴⁵. Poznał osoby, które po wojnie tworzyły środowisko „Tygodnika Powszechnego” i „Znaku” – Jerzego Turowicza (poznali się bliżej podczas wakacji w Białce Tatrzańskiej, latem w 1935 roku), Stanisława Stommę, Antoniego Gołubiewa, a także prof. Stefana Swieżawskiego. Sam ks. Wyszyński był nie tylko słuchaczem, ale po uzyskaniu doktoratu także wykładowcą Tygodni Społecznych. W latach 30. głosił referaty na temat rozwoju Akcji Katolickiej w krajach zachodnich (co było plonem jego wyjazdu na stypendium), znaczenia Tygodni Społecznych dla rozwoju znajomości myśli katolickiej. Mówił o chrześcijańskiej koncepcji solidaryzmu, o współczesnych ruchach katolickich i społeczno-zawodowych w Europie⁴⁶. Od 1929 roku Wyszyński należał do utworzonego przez seniorów „Odrodzenia” Związku Polskiej Inteligencji Katolickiej.

„Odrodzenie” wywarło na pewno duży wpływ na myślenie ks. Wyszyńskiego o sprawach społecznych. Można przypuszczać, że utwierdziło go w przekonaniu, iż katolik nie może swej wiary ograniczać do życia prywatnego, ale musi jej zasady wprowadzać w każdy obszar życia społecznego. Personalizm chrześcijański przybliżony przez ks. Korniłowicza uwrażliwiał go na stosunek do drugiego człowieka, także niewierzącego, któremu należny jest szacunek z racji godności pochodzącej od Boga.

Wspólnota przeżyć i poglądów „odrodzeniowców” łączyła ich także po wojnie, mimo że różniła ich ocena możliwości uczestniczenia w życiu publicznym kraju rządzonego przez komunistów. Stowarzyszenie w zmienionych warunkach politycznych nie mogło działać, ale z ludźmi „Odrodzenia” Wyszyński spotykał się do końca życia. Jako biskup lubelski, a potem gnieźnieńsko-warszawski i prymas, przyjmował ich na opłatku, a w 1957 roku zainicjował spotkania tej grupy w Częstochowie. Z czasem przerodziły się one w Dni Skupienia Inteligencji Katolickiej na Jasnej Górze, na których spotykali się już nie tylko „odrodzeniowcy”, ale ludzie z różnych środowisk katolickich. Celem tych rekolekcji było kształtowanie elity katolickiej kraju. Prymas przypominał im, aby z racji odpowiedzialności za Kościół byli obecni w życiu publicznym zgodnie ze wskazaniami nauczania społecznego Kościoła. W 1980 roku spotkaniom „Odrodzenia” nadał nieoficjalną nazwę Ruch Kultury Chrześcijańskiej Odrodzenie⁴⁷.

Mało znanym a znaczącym faktem z życia prymasa Wyszyńskiego przed wojną jest jego przynależność do charystów, czyli Stowarzyszenia Religijnego „Związek Kapłanów Miłości Apostolskiej”. Stowarzyszenie to utworzył we Włocławku wspomniany już ks. Antoni Bogdański. Celem ruchu było pogłębianie życia duchowego kapłanów, wiedzy filozoficzno-teologicznej, wspólnoty kapłańskiej oraz łączenie ascezy z aktywnością duszpasterską. Charyści z dużą intensywnością odprawiali więc praktyki religijne, brali udział w specjalnych rekolekcjach, a swoje dochody oddawali na rzecz społeczności, w której pracowali, oraz na misje. Wyszyński przystąpił do charystów zaraz po święceniach kapłańskich, ale to w Lublinie pod okiem ks. Korniłowicza, który w tym mieście był odpowiedzialny za ruch, rozwinął tę działalność. W sierpniu 1926 roku, zaledwie dwa lata po święceniach, został sekretarzem generalnym stowarzyszenia, co było pewnie jakimś wyrazem uznania i zaufania do młodego kapłana. Przez dwa lata (1926–1928) redagował także biuletyn ruchu „Charitas Christi”⁴⁸. Nie wiadomo, jak długo przynależał do stowarzyszenia, ale skromny styl życia, jaki prowadził przed wojną i jako prymas, po części był zapewne efektem tego okresu w jego życiu.

Lata spędzone na KUL-u były dla przyszłego prymasa, a wówczas rozpoczynającego karierę naukową księdza i społecznika, niezwykle istotne dla rozwoju intelektualnego i duchowego. Ważny był też rok, który spędził za granicą. Za sprawą ks. Korniłowicza ks. dr Wyszyński uzyskał stypendium naukowe na podróż studyjną po Europie. Nie była to jego pierwsza podróż zagraniczna. Latem 1926 roku z pielgrzymką lubelskich studentów zwiedzał Włochy. Był m.in. w Rzymie, na Monte Cassino, w Asyżu. Podczas drugiej podróży, od września 1929 do czerwca 1930 roku, odwiedził ośrodki naukowe w Austrii, Włoszech, Francji, Belgii, Holandii i Niemczech. Słuchał wykładów na uczelniach, poznawał katolicką naukę społeczną i zbierał materiał porównawczy do opisu jej metodologii⁴⁹. Zapoznawał się z działalnością Akcji Katolickiej, chrześcijańskich stowarzyszeń i związków zawodowych. W Paryżu był na przykład słuchaczem w Instytucie Społecznym, gdzie uczęszczał na wykłady z demografii. Efektem podróży były dwie książki. W Dziele kardynała Ferrai opisał metody pracy apostolskiej arcybiskupa Mediolanu wśród robotników, a w Głównych typach Akcji Katolickiej zawarł refleksje na temat pracy tego stowarzyszenia wśród katolików włoskich, francuskich, belgijskich, niemieckich i holenderskich. Przed wojną prymas odwiedził Włochy jeszcze raz, w 1936 roku. Prawdopodobnie był to jego letni urlop. Podróżował z ks. Janem Tyszką, kolegą z Andrzejewa, wyświęconym dwa lata później od Wyszyńskiego⁵⁰.

31 P. Nitecki, Ksiądz Stefan Wyszyński student Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w latach 1925–1929, Lublin 2006, s. 18 nn.

32 Tamże, s. 28, 29.

33 Stefan Kardynał Wyszyński. Biografia w fotografiach, dz. cyt., s. 34, 35.

34 To, że prymas Wyszyński cenił myśl Gustawa Thilsa, podkreślał, w rozmowie z autorką, kard. Józef Glemp. Wiele lat później, w 1971 r., gdy silne wpływy w Kościele miała tzw. teologia wyzwolenia, prymas uczestniczył w synodzie biskupów. W liście do bp. Bronisława Dąbrowskiego napisał znamienną rzecz. Zauważył, że konsultorzy synodu „nieco się zapuszczają” w tzw. teologię doczesności (tak określał teologię wyzwolenia). „Nie byłoby w tym nic złego, gdyby nie to, że samo pojęcie nie jest ustalone. Wymaga wypracowania nie w tym kierunku, by się podporządkowywać »doczesności« – jak niektórzy myślą, tylko raczej pomóc »doczesności« do lepszego służenia ludziom”, w: P. Raina, Arcybiskup Bronisław Dąbrowski. Portret, Warszawa 2008, s. 123, 124.

35 S. Urbański, Duchowe oblicze kard. Stefana Wyszyńskiego, w: Duchowość Prymasa Tysiąclecia. Materiały z sympozjum, red. J. Machniak, J.W. Gogola, Kraków 2002, s. 192.

36 P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 1, dz. cyt., s. 121.

37 S. Wyszyński, Przedmowa, w: T. Landy, R. Wosiek, Ksiądz Władysław Korniłowicz, Warszawa 2003, s. 7.

38 E. Czaczkowska, Laski – dać życiu sens, „Rzeczpospolita”, 31 III 2001.

39 S. Wyszyński, Nasz Ojciec ksiądz Władysław Korniłowicz, Warszawa 1980, s. 88, 89.

40 Tenże, Nauczanie społeczne 1946–1981, Warszawa 1990, s. 9.

41 E. Mucha, Dreszczy unikać i dyszel mieć w głowie. O Stowarzyszeniu Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”, „Przegląd Powszechny” 2004, nr 10, s. 58 nn.

42 S. Swieżawski, Plantacja Ducha Świętego (wysłuchał Janusz Poniewierski). Apokryf nr 12, „Tygodnik Powszechny” 1997, nr 51–52.

43 M. Przeciszewski, Stowarzyszenie Katolickiej Młodzieży „Odrodzenie”, „Więź” 1988, nr 2.

44 S. Swieżawski, Plantacja Ducha Świętego…, dz. cyt.

45 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 91 nn.

46 P. Nitecki, Ksiądz Stefan Wyszyński…, dz. cyt., s. 76–79.

47 W cieniu Prymasa Tysiąclecia. Z Romualdem Kukołowiczem rozmawia Piotr Bączek, Warszawa 2001, s. 136.

48 P. Nitecki, Ksiądz Stefan Wyszyński…, dz. cyt., s. 60–64.

49 S. Wyszyński, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., s. 702.

50 S. Wyszyński, Z Pro memoria, 6 IX 1970, w: P. Raina, Kardynał Wyszyński. Czasy Prymasowskie 1969–1970, t. 9, Warszawa 2003, s. 253.

Rozdział trzeci

Dr Zuzelski

W czerwcu 1930 roku, po studiach w Lublinie i niemal rocznym naukowym wojażu po Europie, ks. Wyszyński z tytułem doktora wrócił do Włocławka. Akurat w momencie gdy wielki kryzys gospodarczy, który rozpoczął się na nowojorskiej giełdzie w fatalny „czarny czwartek” 24 października 1929 roku, coraz mocniej dawał o sobie znać na ziemiach polskich. Ogromny spadek produkcji, wysokie bezrobocie, drastyczne obniżenie cen produktów rolnych doprowadziły do poważnego zubożenia robotników i chłopów, wielu z nich skazując na nędzę. Rosły przestępczość i demoralizacja. Podobnie było w 60-tysięcznym Włocławku, który od początku stulecia rozwijał się szybko dzięki m.in. zakładom celulozy, przemysłu ceramicznego, chemicznego, spożywczego. Teraz na ulicach miasta pojawili się bezrobotni i robotnicy żądający podwyżek płac. Nastroje społeczne się radykalizowały, rosła popularność socjalistów i komunistów. Umacniał się lewicowy ruch związkowy. Nie bez powodu nazywano miasto „czerwonym Włocławkiem”.

W opinii ks. Wyszyńskiego, doktora prawa i specjalisty w dziedzinie katolickiej nauki społecznej, światowy kryzys ekonomiczny nie był tylko „chwilowym załamaniem się koniunktur gospodarczych”, lecz w dużej mierze „koniecznym następstwem kapitalistycznej gospodarki światowej”. Głównego źródła kryzysu upatrywał on w braku norm etycznych w ekonomii. A konkretnie: w pogwałceniu zasad chrześcijańskich w życiu gospodarczym⁵¹. Dlatego po powrocie do Włocławka ks. Wyszyński bardzo mocno zaangażował się w popularyzowanie tego, co na tematy społeczne ma do powiedzenia Kościół, oraz w bezpośrednią pomoc robotnikom. Nawiązał ścisłą współpracę z ruchem związkowym – którego rozwój Kościół wspierał – a konkretnie: z Chrześcijańskimi Związkami Zawodowymi (ChZZ). Kontakty z ChZZ ks. Wyszyński miał jeszcze przed studiami na KUL, ale po latach spędzonych w „Odrodzeniu”, które propagowało katolicyzm społeczny, motywacja do pracy z robotnikami była prawdopodobnie jeszcze większa. Już od grudnia 1931 roku ks. Wyszyński prowadził we Włocławku Chrześcijański Uniwersytet Robotniczy (ChUR). Co sobotę w Domu Robotniczym wykładał historię ruchów chrześcijańsko-społecznych, doktryny społeczne, w tym kapitalizmu i komunizmu. Wspólnie z alumnami ostatniego roku seminarium, gdzie wykładał, prowadził w ramach ChUR dział interwencji ekonomicznej oraz dział budowy osiedli robotniczych. W 1932 roku został asystentem kościelnym Chrześcijańskich Związków Zawodowych. Działał nie tylko we Włocławku, ale właściwie na terenie całych Kujaw. W 1933 roku w starostwie miasta doprowadził do spotkania pracowników i dyrektorów włocławskich fabryk. Uważał za sukces to, że wbrew obawom dyrektorów robotnicy nie upominali się o podwyżki, ale prosili o szacunek dla siebie i swojej pracy. Dla ks. Wyszyńskiego był to dowód wysokiej świadomości i godności robotników oraz znaczenia wartości moralnych w stosunkach społecznych. Nieraz wspominał też fabrykanta Żyda, który miał zmysł i wrażliwość społeczną. Pozwolił powiesić w hali fabrycznej obraz Najświętszego Serca Pana Jezusa i nie był zwolennikiem pracy robotników w niedziele. Gdy ks. Wyszyński poprosił go dla pracowników o wolne od pracy w dni świąteczne, ten odpowiedział: „Ja nie przeszkadzam im, niech się modlą. I ja zarobię, i oni zarobią”⁵².

Chrześcijańskie Związki Zawodowe we Włocławku były stosunkowo silne – liczyły kilka tysięcy członków i miały mocną reprezentację w radzie miasta⁵³, ale generalnie, jak pisał Wyszyński, stan chrześcijańskiego ruchu robotniczego w Polsce przed wojną był „opłakany” – rozbity, bez dynamicznych przywódców, ze słabym „podkładem ideologicznym”, sympatyzujący z ideami socjalistycznymi⁵⁴. Aby wzmocnić chrześcijańską reprezentację związkową, zaangażował się w prowadzenie wielotygodniowych negocjacji, których efektem miało być połączenie ChZZ z katolickim Zjednoczeniem Zawodowym Polskim (nastąpiło to czerwcu 1939 roku). Współorganizował również konferencję porozumiewawczą księży pracujących w Chrześcijańskich Uniwersytetach Robotniczych. Ks. Wyszyński wspierał też finansowo budowę siedziby ChZZ we Włocławku. Gdy w 1937 roku ziemianie z Sodalicji Mariańskiej ofiarowali mu większą sumę pieniędzy na leczenie za granicą – wciąż odzywała się gruźlica płuc – poprosił ich, by mógł przeznaczyć je na budowę domu związków. Ironią losu, budynek otwarty w czerwcu 1939 roku, po wojnie służył przez lata komunistycznym związkom zawodowym⁵⁵.

Zasady katolickiej nauki społecznej ks. Wyszyński popularyzował nie tylko na licznych wykładach, w pracy związkowej, ale także w prasie i w broszurach. Według Mariana E. Romaniuka, autora czterotomowego kalendarium życia Stefana Wyszyńskiego, w latach 1930–1939 opublikował on 413 artykułów (288 w latach 1921–1929). Pisał je głównie w wydawanym przez seminarium włocławskie piśmie „Ateneum Kapłańskie”, którego od 1932 roku był redaktorem naczelnym, oraz w miesięczniku „Prąd”. Niektóre podpisywał pseudonimem dr Zuzelski, nawiązującym do nazwy miejscowości, w której się urodził, ale miał i inne: idem, „ks. W.S”, „X”, dr Z. Prawdopodobnie do niego należały również podpisy: Dr Ozimina i S. Oracz⁵⁶. Większość publikacji Wyszyńskiego to drobne materiały informacyjne, recenzje, sprawozdania, ale były wśród nich większe formy i poważniejsze publikacje. Zajmował się w nich popularyzowaniem katolickiej nauki społecznej, w tym analizą kapitalizmu i komunizmu.

Ks. Wyszyński krytykował zarówno kapitalizm z leżącym u jego podstaw liberalizmem, jak i komunizm wyrosły z marksizmu. Wychodząc z założeń nauczania społecznego Kościoła, podkreślał, że u źródeł obu ustrojów leży błędna koncepcja człowieka oraz oderwanie życia ekonomicznego i społecznego od zasad moralnych, które tkwią w religii. „W komunizmie na czoło wysuwa się dobro państwa, w kapitalizmie – dobro przedsiębiorcy; i tu, i tam robotnik jest tylko siłą, czynnikiem produkcji; i komunizm, i kapitalizm oceniły stanowisko robotnika w procesie wytwórczym jako czynnik drugorzędny; i tu, i tam wysuwa się na czoło mistyka maksymalnej produkcji”⁵⁷, pisał w tekście Inteligencja w straży przedniej komunizmu.

Wyszyński oskarżał liberalizm ekonomiczny o to, że stawiając za cel nadrzędny zysk, prowadzi do radykalizacji poglądów robotników i powiększania w ten sposób wpływów socjalizmu⁵⁸. Po latach wspominał, że po serii wykładów na temat kapitalizmu i komunizmu, które prowadził dla robotników w 1932 roku, „jeden z robotników wstał i (...) powiedział: Z tego co ksiądz profesor nam mówił widać, że kapitał do cholery i komuna do cholery. A ty człowieku weź się i powieś!”⁵⁹.

Po kilku latach studiowania nauki społecznej Kościoła, założeń marksizmu, ale również śledzenia wydarzeń w ZSRR wiedział dobrze, czym grozi komunizm w praktyce. „Bolszewizm zrobił z Rosji wielkie więzienie”, „system pracy jest niewolą”, wolności obywatelskie są całkowicie oddane „na łup administracji państwowej”, a wolność sumienia oznacza „wolność od religii”, która według marksistów to opium dla ludu – pisał w swoich tekstach⁶⁰. Komunizm – podkreślał – niszczy wolność i prawa jednostki, niszczy inicjatywę prywatną, moralność i religijność.

Wyszyński widział ogromne zagrożenie komunizmem w świecie i Polsce lat 30., dlatego poświęcił tej kwestii około 30 prac. Nie były to rozprawy naukowe. Tłumaczył w nich założenia ideowe komunizmu i jego skutki w życiu indywidualnym i społecznym, w tym w sferze moralno-religijnej. „Pochód komunizmu na Zachód napotyka przeszkodę u wrót Polski. Społeczeństwo nasze, dzięki swej wielkiej jeszcze sile religijno-moralnej, z trudem podtrzymywanej pracą Kościoła, tworzy wał ochronny”, oceniał w 1936 roku w wykładzie Nowy najazd komunizmu na Polskę⁶¹. Wyszyńskiemu, jak widać, już przed wojną bliska była idea Polski jako przedmurza chrześcijaństwa. Zwracał uwagę na taktykę i propagandę komunistyczną, szerzącą się również w kulturze.

Ks. dr Wyszyński uważał, że aby się ustrzec przed „barbarzyństwem rewolucji rosyjskiej”, która wywiera wpływ na wielu ludzi, trzeba, po pierwsze, informować społeczeństwo o życiu w ZSRR, po drugie, obalić mit o twórczej roli i konieczności rewolucji dla rozwoju społeczno-gospodarczego, po trzecie wreszcie, przeciwstawić fałszywym dążeniom ateistycznego komunizmu program przebudowy ustroju społecznego oparty na społecznych zasadach nauki katolickiej. „Zwalczanie komunizmu odbywać się będzie przez wprowadzanie katolickich zasad w życie jednostek i całego społeczeństwa”⁶², pisał.

Wyszyński ostrzegał przed komunizmem robotników i inteligencję, u której widział tendencję do „chrzczenia komunizmu” (co sprawdziło się po wojnie). „Ostatecznym celem komunizmu nie jest poprawa stosunków społeczno-gospodarczych, nie jest sprawiedliwość społeczna, ani też dążenie do poprawy bytu ludności. Bolszewizm sprawiedliwość społeczną mechanizuje, doprowadzając do likwidacji praw jednostki na korzyść społeczeństwa. Celem bolszewizmu jest ogólnoświatowy przewrót cywilizacyjny, wyniszczenie kultury chrześcijańskiej, do którego to celu chce skierować siły inteligencji”.

Tłumaczył: „Komunizm odrzucił Boga, nie w imię człowieka, ale (...) w imię społecznego kolektywu, jako nowego bóstwa”.

Na długo przed wprowadzeniem komunizmu w Polsce Wyszyński wiedział, że „niebezpieczeństwo komunistyczne jest wyjątkowe”, bo jest powszechne. „Grozi ono wszystkim: Kościołowi – swym ateizmem i materializmem, państwu – całkowitą jego negacją, narodowi – swym internacjonalizmem, rodzinie, społeczeństwu, stanom i zawodom – swą jednoklasowością, człowiekowi samemu – duchem kolektywizmu”⁶³. Przewidywał, że w niedalekiej przyszłości będzie musiało dojść do rozstrzygającej konfrontacji katolicyzmu i bezbożnictwa. W jednym z artykułów przywoływał wypowiedź amerykańskiego biskupa Fultona J. Sheena: „Zmierzą się dwie zasady, w imię których usiłują uporządkować świat: nienawiść i miłość. Wiemy, że miłość wszystko zwycięża... Mistyczne ciało antychrysta może być zwyciężone tylko przez Mistyczne Ciało Chrystusa – Kościół”. I dodał od siebie: „w walce z komunizmem rozstrzygające znaczenie będzie miał katolicyzm”⁶⁴. Ks. Antoni Poniński twierdzi nie bez racji, że takie widzenie przez ks. Wyszyńskiego tego problemu nie tylko na płaszczyźnie ideologii, ale wiary, pozwoliło mu znaleźć właściwy sposób na obecność Kościoła w powojennej Polsce⁶⁵.

Teksty Wyszyńskiego, w których przestrzegał przed komunizmem, po wojnie posłużyły polskim komunistom do ataku na prymasa. Autorem jednej z tego typu broszur, wydanej w 1953 roku, był prawdopodobnie członek Biura Politycznego KC PZPR Edward Ochab. Czytelnicy nie mieli jednak możliwości skonfrontowania jej treści z tekstami Wyszyńskiego, gdyż jego broszury i książki zostały po wojnie z bibliotek wycofane. W Bibliotece Narodowej kilkadziesiąt jego prac znajdowało się w katalogu zastrzeżonym. Książki udostępniano tylko za zgodą dyrektora placówki.

Ks. Wyszyński odrzucał rewolucyjny sposób przebudowy stosunków społecznych. Wiedział, że kwestii robotniczej nie rozwiąże się w drodze rewolucji marksistowskiej. Był jednak kapłanem postępowym. Opowiadał się za przebudową stosunków społecznych, lecz w sposób ewolucyjny. Uważał, że właściwą drogą rozwiązania sprawy robotniczej jest przebudowa stosunków społecznych w duchu katolickiej nauki społecznej. Kościół – pisał w 1931 roku w artykule Kościół i miłosierdzie wobec klęski bezrobocia – nie jest powołany do organizowania życia gospodarczego, ale w swoim nauczaniu, kierując się Ewangelią, musi przypominać, na jakich zasadach budować życie ekonomiczne i publiczne, by wprowadzić w życie chrześcijańskie pojęcie sprawiedliwości i usunąć nędzę społeczną⁶⁶. Kościół nie ma proponować konkurencyjnego ustroju społeczno-gospodarczego, ale przypominać o istnieniu związku między życiem religijno-moralnym a gospodarczym. Niemniej, gdy w 1931 roku ukazała się druga encyklika poświęcona kwestiom społecznym, Quadragesimo anno, w której papież Pius XI proponował konkretne ustrojowe rozwiązania kwestii robotniczej, Wyszyński uznał to za dobrą propozycję. Pius XI odrzucił kapitalizm oraz socjalizm i zaproponował „trzecią drogę” rozwoju społecznego – ustrój korporacyjny łączący robotników i pracodawców. Ks. dr Wyszyński pisał wówczas, że ustrój korporacyjny to najlepsza forma życia społeczno-gospodarczego z tego względu, że „stoi na krańcowym biegunie zarówno w stosunku do indywidualizmu i liberalizmu, jak i kolektywizmu”. Stawia na człowieka, podkreślając jego wartość indywidualną i społeczną⁶⁷. Do czasu wojny Wyszyński dużo pisał o „trzeciej drodze” rozwoju, która długo obowiązywała w nauce społecznej Kościoła, ale równocześnie nie porzucił myśli, że „katolicyzm nie jest systemem społeczno-gospodarczym i systemu takiego nie ma zamiaru stwarzać. W każdym systemie spełnia swoje zadania, głosząc nakaz sprawiedliwości i miłości, kształtując sumienia jednostki, a przez to przenikając swą nauką zespoły, społeczeństwa, państwa”⁶⁸.

W późniejszej o kilka lat, bo napisanej w czasie wojny, prawdopodobnie w 1942 roku, książce Miłość i sprawiedliwość społeczna Wyszyński zauważa, że właściwym ustrojem społecznym jest taki, jaki będzie pomagał człowiekowi się rozwijać, realizować ziemskie i pozaziemskie przeznaczenie, cele społeczne i nadprzyrodzone, a zatem ustrój „zbudowany na obraz i podobieństwo człowieka, który jest stworzony na obraz i podobieństwo Boże”. Natomiast ustrój, który gwałci naturalne cele człowieka, jest niesprawiedliwy. „Stąd zarówno liberalizm, jak i komunizm czy totalizm, każdy w swoim zakresie, gwałcąc już to osobowy, już społeczny charakter człowieka, są gwałtem przeciwko naturze ludzkiej”⁶⁹. Ks. Wyszyński wyliczał w swoich publikacjach prawa naturalne, nadane człowiekowi przez Boga, a zatem nienaruszalne, które muszą być przez państwo respektowane, by ustrój społeczny mógł być nazywany sprawiedliwym. Jest to m.in. prawo do życia, do wolności, w tym wyznania, do posiadania środków do życia, własności prywatnej. Wyszyński o respektowanie tych praw będzie się upominał również po wojnie, w nowych warunkach ustrojowych. I już nie tylko w publikacjach, ale w homiliach i rozmowach z przedstawicielami komunistycznych władz.

Ks. Wyszyński w swoich przedwojennych tekstach wielokrotnie zwracał też uwagę na tragiczne dla morale człowieka konsekwencje bezrobocia i nędzy. Postulował pracę księży wśród bezrobotnych – obejmowanie ich opieką nie tylko duchową czy charytatywną, ale także kulturalną i oświatową⁷⁰.

Wyszyński nie ograniczał swojej pracy we Włocławku do robotników, co było, oczywiście, bardzo ważnym doświadczeniem dla przyszłego prymasa, który wcześniej poznał dobrze życie wsi. Pracował także wśród ziemian zrzeszonych w Sodalicji Mariańskiej Ziemian Ziemi Kujawsko-Dobrzyńskiej, dla których prowadził rekolekcje. Radykalizm jego poglądów społecznych nie wszystkim się jednak podobał. Po interwencji grupy ziemian u biskupa włocławskiego Karola Radońskiego otrzymał zakaz głoszenia dla nich kazań⁷¹. Wyszyński bowiem, widząc upośledzenie materialne wsi, opowiadał się za przeprowadzeniem reformy rolnej, parcelacją wielkich majątków ziemskich.

Prowadził również wykłady dla inteligencji Włocławka, uczestniczył w krajowych zjazdach Związku Inteligencji Katolickiej oraz prasy katolickiej. Dla różnych grup społecznych organizował też dni społeczne na wzór Tygodni Społecznych „Odrodzenia”. Działał również w Akcji Katolickiej, która przed wojną była silnym, wielomilionowym stowarzyszeniem katolickim. Dla Akcji prowadził w Warszawie studium katolickie. Organizował też Katolicki Związek Młodzieży Robotniczej i sieć Katolickich Uniwersytetów Ludowych.

Aktywność społeczna ks. Wyszyńskiego została doceniona przez kard. Augusta Hlonda, który poznał go podczas wizyty we Włocławku w 1937 roku. W tym samym roku Hlond zaprosił Wyszyńskiego do Rady Społecznej przy prymasie Polski, której członkiem był też ks. prof. Szymański, opiekun naukowy Wyszyńskiego. Przyszły prymas współredagował wydaną w marcu 1939 roku deklarację Rady o uwłaszczeniu pracy. Sugerowano w niej wprowadzenie uczestnictwa robotników we własności, zyskach i zarządzie przedsiębiorstw przemysłowych. Ks. Wyszyński nie był natomiast współautorem wcześniejszego dokumentu Rady, postulującego reformę rolną i parcelację wielkich majątków za odszkodowaniem, ale za tym się opowiadał. Jego dziełem był natomiast projekt nowego programu wykładów z nauczania społecznego w seminariach duchownych⁷².Praca z robotnikami nie była bynajmniej podstawowym zajęciem ks. Wyszyńskiego, choć to właśnie tej dziedzinie poświęcał wiele uwagi i serca. Wyszyński od września 1931 roku do wybuchu wojny w 1939 roku pracował jako wikary przy bazylice katedralnej we Włocławku (kilka wcześniejszych miesięcy był wikarym w Przedczu na Kujawach). Pełnił też kilka innych funkcji: był sekretarzem Liceum im. Piusa X, dyrektorem Diecezjalnych Dzieł Misyjnych, a jako doktor prawa kanonicznego w sądzie biskupim zajmował się sprawami małżeńskimi (był promotorem sprawiedliwości i obrońcą węzła małżeńskiego, a w końcu sędzią). Od 1931 roku wykładał w seminarium włocławskim. Nauczał tego, co lubił i na czym się znał: wykładał naukę społeczną Kościoła. Przez kilka lat miał też zajęcia z prawa kanonicznego. Dla alumnów I roku prowadził zajęcia z historii etyki katolickiej i społecznej oraz ekonomii społecznej, dla II i III roku – systemu katolickiej nauki społecznej, dla IV – z socjologii stosowanej, a dla V – wykłady na temat Akcji Katolickiej. W 1937 roku założył w seminarium pracownię socjologiczną⁷³.

Ale tym, co ks. Wyszyński najczęściej wspominał z czasów włocławskich, była właśnie praca z robotnikami w Chrześcijańskich Związkach Zawodowych. „Praca podjęta z własnego upodobania i popędu serca w ChZZ, gdzie zostawiłem i duszę, i serce, i wiele zdrowia, dawała mi wiele radości. Jakżeż aż do dziś dnia pamiętam o tych szeregach braci robotniczej, która z pieśnią na ustach »My chcemy Boga« szła posłuszna za głosem Kościoła świętego, wierząc, że w duchu wskazań społecznych tego Kościoła może zapanować na świecie prawdziwa sprawiedliwość miłością krzepiona”⁷⁴.

51 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 27.

52 S. Wyszyński, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., II kazanie świętokrzyskie, 20 I 1974, s. 586.

53 Tenże, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., s. 279, 813, 964, 972; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 116 nn.; W. Kujawski, Szkic włocławskich dziejów Stefana Wyszyńskiego, „Ateneum Kapłańskie”, maj–czerwiec 2001, t. 136, z. 3.

54 A. Poniński, Realista i prorok. Zarys poglądów ks. Stefana Wyszyńskiego na socjalizm i komunizm, „Ateneum Kapłańskie”, maj–czerwiec 2001, t. 136, z. 3; S. Wyszyński, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., s. 813.

55 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 31.

56 M.P. Romaniuk, Kardynał Stefan Wyszyński, Prymas Tysiąclecia, przewodnik bibliograficzny 1921–2005, Radom 2006, s. 18, oraz przyp. 12.

57 S. Wyszyński, Inteligencja w straży przedniej komunizmu, Katowice 1939, s. 113.

58 Tenże, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., „Nasze dezyderaty”, Do profesorów katolickiej nauki społecznej, Jasna Góra 22 I 1963, s. 196.

59 R. Nęcek, Państwo w nauczaniu społecznym prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego, Kraków 2004, s. 150.

60 S. Wyszyński, Kultura bolszewizmu a inteligencja polska, w: Początki nauczania społecznego (1934–1939), Warszawa 2001, s. 14 nn.

61 Tamże, s. 31. Analizę przedwojennych tekstów S. Wyszyńskiego na temat komunizmu zob. A. Poniński, Realista i prorok, dz. cyt.

62 S. Wyszyński, Początki nauczania..., dz. cyt., s. 39–41, 42.

63 Tenże, Inteligencja w straży…, dz. cyt., s. 137, 141.

64 Tenże, Nowy najazd komunizmu na Polskę, „Ateneum Kapłańskie” 1936, r. 22, s. 69–78.

65 A. Poniński, Realista i prorok, dz. cyt.

66 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 113, 114.

67 S. Wyszyński, Początki nauczania…, dz. cyt., s. 153.

68 Tamże, s. 54.

69 Tenże, Miłość i sprawiedliwość społeczna. Rozważania społeczne, Poznań 1993, s. 267.

70 Tenże, Początki nauczania…, dz. cyt., s. 121 nn.

71 P. Grajnert, Praca we Włocławku, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim, dz. cyt., s. 57.

72 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 170, 173.

73 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 26; P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 1, dz. cyt., s. 42; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 114 nn.

74 Stefan Kardynał Wyszyński, Biografia w fotografiach, dz. cyt., s. 37.

Rozdział czwarty

Siostra Cecylia odprawia mszę

Po wybuchu wojny ks. Stefan Wyszyński musiał uciekać z Włocławka. Jego artykuły o hitleryzmie publikowane w „Ateneum Kapłańskim” oznaczały wyrok śmierci. Już w 1935 roku, czyli dwa lata po dojściu do władzy Adolfa Hitlera, pisał, że dąży on do zorganizowania państwa totalnego w „pogańskim ujęciu”, a głównego w tym przeciwnika widzi w Kościele katolickim⁷⁵. Z niebezpieczeństwa grożącemu ks. Wyszyńskiemu zdawali sobie sprawę jego przełożeni. Prawdopodobnie z tego powodu bp Karol Radoński postanowił, że Wyszyński pojedzie do Lublina, gdzie wysłał też kleryków ostatniego roku włocławskiego seminarium. Zamierzał udzielić im tam święceń kapłańskich. Ksiądz dotarł do Lublina, ale nie doczekawszy się biskupa, który wyjechał do Rumunii, powrócił do Włocławka⁷⁶. Podobnie jak biskup pomocniczy Michał Kozal, miał nadzieję, że Niemcy zezwolą na funkcjonowanie seminarium. Porozumiewając się po niemiecku, prowadził nawet z Niemcami w tej sprawie negocjacje. Niestety, w październiku nastąpiły pierwsze aresztowania wśród włocławskich księży. Rektor seminarium ks. Franciszek Korszyński, a następnie bp Michał Kozal stanowczo polecili Wyszyńskiemu natychmiast opuścić Włocławek. Zrobił to niechętnie, ociągając się. Szybko jednak doszły do niego wiadomości, że szuka go gestapo. Mieszkanie ks. Wyszyńskiego zostało już splądrowane, a kilka dni później po podpaleniu przez Niemców części seminarium spłonęła jego pokaźna biblioteka. 7 listopada Niemcy aresztowali niemal wszystkich profesorów seminarium, bp. Kozala i 22 kleryków. W sumie 44 osoby. Większość zginęła w niemieckim obozie koncentracyjnym w Dachau (bp Kozal został beatyfikowany w 1987 roku). Niemcy aresztowali także ks. Michała Szwabińskiego z Grabkowa, u którego ks. Wyszyński zatrzymał się na krótko po wyjeździe z Włocławka. Stefan Wyszyński uszedł z życiem. Gdyby został we Włocławku, podzieliłby los kolegów. Przez całe życie miał tę świadomość.

Od listopada 1939 do lipca 1940 roku ks. Wyszyński mieszkał u ojca we Wrociszewie. Gdy i tam dotarły wiadomości, że jest poszukiwany przez gestapo, krótko ukrywał się u siostry Janiny Jurkiewicz pod Warszawą. Czas spędzony we Wrociszewie był dla Stefana Wyszyńskiego trudny. Po okresie intensywnej pracy we Włocławku nie miał tu czym się zająć. „Nasi rodzice byli ludźmi bardzo dobrymi, bardzo porządnymi, na swoją miarę kulturalnymi. Mieliśmy w domu pianino, ojciec prenumerował encyklopedie, ja zgromadziłam sporą bibliotekę, ale to był prosty dom. Co ten człowiek miał tam robić, czego nowego mógł się dowiedzieć. Skazany był na intelektualną bezczynność”, mówiła przyrodnia siostra Julia. Natomiast ona wspominała ten okres z sentymentem, gdyż nawiązała wówczas z bratem bliskie więzi, których później – jak twierdzi – już nigdy nie dało się odtworzyć⁷⁷. We Wrociszewie pogłębiała się maryjność przyszłego prymasa, który codziennie długie godziny spędzał przed ołtarzem Matki Bożej w miejscowym kościele. W dzień, na ile pozwalała mu dostępna literatura, pisał serie kazań na tematy społeczne. W niedziele chodził po wsi i czytał chłopom Sienkiewicza. Ten tryb życia doskwierał mu na tyle, że nie wahał się ani chwili, kiedy otrzymał propozycję od ks. Korniłowicza. Miał jechać do Kozłówki na Lubelszczyznę i jako kapelan zaopiekować się zakonnicami i niewidomymi dziećmi – uciekinierami z zakładu w Laskach, który został zniszczony na początku wojny. Dzieci mieszkały początkowo w ośrodku prowadzonym przez franciszkanki w Żułowie pod Krasnymstawem, ale był on za mały, by pomieścić wszystkich potrzebujących. Dlatego część przeniosła się do pałacu hrabiego Aleksandra i Jadwigi Zamoyskich w Kozłówce. Zamoyscy udzielili schronienia dziesiątkom innych osób – z ziemiaństwa, arystokracji, inteligencji.

W Kozłówce Wyszyński mógł znowu pracować jako duszpasterz i prowadzić wykłady, które żartobliwie okrzyknięto „akademią kozłowiecką”. Siostry uczył prawa kanonicznego i etyki społecznej, dzieci – religii, a te, które mieszkały w pałacu, dodatkowo łaciny. Dla gości Zamoyskich prowadził rekolekcje oraz konferencje z nauki społecznej Kościoła. Jeździł również do folwarku w Nasutowie, gdzie odprawiał msze dla robotników rolnych i partyzantów ukrywających się w lasach ordynacji⁷⁸.

Wyszyński z powodu swoich poglądów wzbudzał wśród gości Zamoyskich intelektualne ożywienie, ale również niepokój. Zofia Czacka po latach wspominała, że mimo rozbieżnych poglądów, a zwłaszcza oceny życia przed drugą wojną światową, wszyscy zdawali sobie sprawę, że mają do czynienia z kimś niezwykłym, silnym duchem, wielkiego formatu⁷⁹. „Wysoki, szczupły, o nieco pochylonej sylwetce, jasnej karnacji i pogodnym uśmiechu, robił wrażenie człowieka skupionego, zrównoważonego, nie ulegającego gwałtownym emocjom”, pisała Monika Znamierowska-Kozik. Z jej ojcem prof. Czesławem Znamierowskim Wyszyński prowadził w Kozłówce bardzo burzliwe dyskusje o etyce⁸⁰.

Ks. Wyszyński znalazł się w Kozłówce w samym centrum środowiska znanego mu już wcześniej, ale obcego. Ukrywający się w pałacu arystokraci i ziemianie byli okaleczeni przez wojnę, zubożali, a gospodarze wyjątkowo gościnni i rozbudzeni patriotycznie (hr. Zamoyski za przynależność do AK został aresztowany przez gestapo). Ks. Michał Słowikowski, wówczas proboszcz w pobliskiej wsi Kamionka, twierdzi, że Wyszyński mówił mu wprost, że nie czuje się dobrze w tej pałacowej atmosferze, dlatego zamierza opuścić Kozłówkę⁸¹. Decyzję przyspieszyła obława niemieckiej żandarmerii, która cudem nie zakończyła się rozstrzelaniem mieszkańców pałacu. Ks. Wyszyński uciekł do folwarku w Nasutowie, a stamtąd we wrześniu 1941 roku wyjechał do Zakopanego. Zamieszkał w domu urszulanek szarych. Jeździł tam już w latach 30., czasem nawet dwa razy w roku – latem i zimą, by leczyć odnawiającą się gruźlicę. Tym razem pobyt mógł się zakończyć tragicznie. Został zatrzymany przez gestapo i kilka godzin przetrzymywany w katowni „Palace”. Podczas przesłuchania zorientował się, że gestapowcy nic nie wiedzą o jego przedwojennej działalności. Jednak po zwolnieniu natychmiast
wyjechał⁸². Kilka następnych miesięcy pracował wśród ociemniałych dzieci w Żułowie. Przebywał tam też ks. Korniłowicz, więc mieli znowu czas na dyskusje tomistyczne. „Ojciec kazał nam czytać, a myśmy się wypowiadali. Dyskusje były zawzięte”⁸³, wspominał. W Żułowie doszło do zdarzenia, które musiało być przeżyciem dla księdza, skoro wspominał je po wielu latach. Spacerując po okolicy, trafił do jakiejś chałupy, gdzie na barłogu rodziła samotnie, odrzucona przez wieś kobieta. Za późno było na sprowadzanie pomocy. Sam odebrał poród⁸⁴.

W czerwcu 1942 roku ks. Wyszyński opuścił Żułów. Na prośbę ks. Korniłowicza pojechał do Lasek pod Warszawą, by zostać tam kapelanem sióstr oraz katechetą grupki ociemniałych dzieci. Zastąpił w tej roli poszukiwanego przez gestapo ks. Jana Zieję, kapelana przy Komendzie Głównej Armii Krajowej (AK). W Laskach Wyszyński mieszkał do końca wojny. Przez te trzy lata zżył się bardzo z ich mieszkańcami, a przede wszystkim z założycielką ośrodka matką Różą Czacką. Tu poznał też bliżej Antoniego Marylskiego, najbliższego współpracownika matki Czackiej, ale ich przyjaźń rozwinęła się dopiero po wojnie. Odtąd Laski stały się dla ks. Wyszyńskiego domem: „wbrew zamierzeniu utopiłem w Laskach więcej serca niż rozumu. Właściwie nie można powiedzieć, co wiąże tam serce – nie poszczególne »byty« laskowskie, ale raczej »powietrze« laskowskie”⁸⁵, pisał tuż po wojnie. Tę specyficzną atmosferę tworzyła wspólnota ludzi otwarta na innych – niewidomych na ciele albo „niewidomych na duszy”, wrażliwa na świat i trwająca na nieustannej modlitwie u stóp krzyża. To była owa duchowość sióstr franciszkanek Służebnic Krzyża, którą współtworzył ks. Korniłowicz, a która wyrastała z duchowości franciszkańskiej. W swej ewangelicznej prostocie życia była ona bliska ks. Wyszyńskiemu.

W czasie wojny przez ośrodek w Laskach, położony na skraju Puszczy Kampinoskiej, przewinęło się mnóstwo ludzi. Nocą szukali tu pomocy partyzanci, a w dzień zajeżdżało gestapo, tropiąc poszukiwanych. Jeden z budynków zakładu zajmowali niemieccy żandarmi, a w innych, pod ich bokiem, ukrywali się uciekinierzy. Dla grup AK produkowano w Laskach miny do wysadzania szyn kolejowych, prowadzono nasłuch radiowy. W tej napiętej atmosferze mieszkańcom i personelowi ośrodka bardzo potrzebny był duchowy opiekun⁸⁶.

„(...) podtrzymywałem na duchu strwożonych sytuacją przyfrontowego życia głównie modlitwą do Matki Bożej – wspominał Wyszyński. – Rzecz znamienna – chociaż zakład przechodził przez bardzo ciężkie chwile obstrzału artyleryjskiego, pacyfikacji Kampinosu itp., nigdy nie byliśmy zmuszeni do odłożenia wieczornego różańca”⁸⁷.

Kiedy miejscowi akowcy szli do akcji, ks. Wyszyński w ich intencji prowadził przed Najświętszym Sakramentem nocne adoracje. „Dzieci, przystępujemy do akcji”, rozpoczynał czuwanie. Zachęcał też do modlitwy „za więźniów Pawiaka, obozów i oflagów, za deportowanych, za armię walczącą w Polsce i na wszystkich frontach świata”. Karteczki z takimi intencjami losowano pod koniec spotkań z personelem ośrodka, na których „ksiądz profesor”, jak go nazywano w Laskach, głosił pogadanki historyczne i przekazywał z nasłuchu najnowsze informacje o sytuacji na froncie⁸⁸.

W Laskach wiosną 1944 roku ks. Wyszyński wstąpił do Armii Krajowej. Był jej kapelanem. Przysięgę składał na ręce ks. Jerzego Baszkiewicza, naczelnego kapelana AK Okręgu Lasów Kampinoskich. Przyjął pseudonim Radwan III. W bezpośredniej akcji bojowej nigdy nie uczestniczył. Ks. Baszkiewicz właściwie nie potrafił wytłumaczyć, dlaczego tak się stało. Może nie wysłał ponad 40-letniego ks. Wyszyńskiego na pierwszą linię walk dlatego, że miał do dyspozycji jeszcze pięciu innych, młodszych kapelanów⁸⁹. „Ja bym na waszym miejscu poszedł”, mówił ks. Wyszyński grupie dziewcząt, tzw. ósemek, których był opiekunem duchowym, gdy przyszły go zapytać, czy mogą przyłączyć się do powstania⁹⁰. W przeddzień jego wybuchu poświęcił w Laskach powstańczy szpitalik, do którego pierwsi ranni trafili już 1 sierpnia. Odtąd przez całe powstanie ks. Wyszyński sprawował opiekę duchową nad rannymi powstańcami. Odprawiał dla nich msze św., spowiadał, rozgrzeszał, dodawał otuchy i przygotowywał na śmierć (to samo czynił później, gdy pod koniec powstania do Lasek trafiali w mundurach Wehrmachtu ranni Niemcy, Węgrzy i Ukraińcy). W szpitalu powstańczym asystował też przy operacjach przeprowadzanych przez prof. Kazimierza Cebertowicza, które w dniach najcięższych walk trwały dzień i noc. „Nogi i ręce wynoszono koszami. Na razie nie można ich było pochować uczciwie, więc kładziono je do dołu”⁹¹, wspominał. Z miejsc gdzie w okolicy toczyły się walki powstańcze, znosił do szpitala rannych. Na plecach przeniósł cztery kilometry ranną w nogę łączniczkę. Po wojnie dziewczyna przypomniała się prymasowi. „Teraz chrzczę jej dzieci, bo małżeństwo, oboje są lekarzami, uwzięło się na dwunastu apostołów”⁹², opowiadał kard. Wyszyński. Obecność i postawa duchownego najpierw w dniach powstańczej nadziei, a potem klęski była bardzo ważnym znakiem dla wszystkich osób w Laskach. „Ksiądz Profesor był spokojny i ufny w Opatrzność Bożą. Nigdy nie opuścił żadnego nabożeństwa. Nieraz były bardzo napięte sytuacje na zewnątrz, a w kaplicy normalnie odprawiały się nabożeństwa z takim spokojem, jakby nic się nie stało”⁹³, wspomina s. Róża Szewczuk. Wiele osób przechowało w pamięci podobny obraz kapelana – spokojnego, opanowanego, z niezachwianą wiarą. Po latach, w zupełnie innej sytuacji, prymas tłumaczył Antoniemu Marylskiemu, że „nie ma Boga w niepokoju”, że człowiek niespokojny nie może oddziaływać spokojnie na innych⁹⁴. Gdy w 1976 roku Wyszyński święcił w Laskach tablicę upamiętniającą wydarzenia powstańcze, zauważył, że pomimo wielu niebezpiecznych sytuacji, dwukrotnej pacyfikacji Kampinosu nikt z przebywających w ośrodku nie został
nawet ranny.

„Czasami pociski obcinały gałęzie, a jednak nie tykały ludzi. (...) w czasie tych różnych pacyfikacji nie przestawaliśmy nigdy służyć Bogu w tej kaplicy. I chociaż niekiedy artyleria grała w ciągu dnia, gdy nadchodziła godzina 6 wieczorem, gdy odmawialiśmy tutaj różaniec, wszystko się uspokajało. Taki był jakiś dziwny harmonogram Opatrzności Bożej”⁹⁵.

Według ks. Baszkiewicza rząd w Londynie chciał przyznać ks. Wyszyńskiemu Order Virtuti Militari, a dowództwo Armii Krajowej – Krzyż Walecznych. Nie precyzuje jednak, kiedy to było, niemniej wiadomo, że prymas nie przyjął żadnego z odznaczeń⁹⁶.

W czasie wojny ks. Wyszyński, mieszkając w Laskach, prowadził także w Warszawie tajne nauczanie. Dla młodzieży z Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Ziem Zachodnich w klasztorze Zmartwychwstanek wykładał katolicką naukę społeczną i historię doktryn ekonomiczno-społecznych. Głosił też rekolekcje dla różnych grup społecznych i środowisk organizowane przez zgromadzenia zakonne, m.in. urszulanki szare i szarytki. W celach konspiracyjnych przyjął pseudonim „siostra Cecylia” (w Kozłówce nosił pseudonim „Basia”), który brzmiał jednak wyjątkowo mało wiarygodnie, gdy pytano, kiedy siostra Cecylia odprawi mszę św. albo kiedy będzie słuchać spowiedzi⁹⁷. Wykłady z zakresu „teologii pracy”, które Wyszyński głosił podczas wojny, ukazały się w sierpniu 1946 roku w formie książki Duch pracy ludzkiej. To jedna z ważniejszych publikacji Wyszyńskiego z zakresu pracy, która niejako sumuje jego przemyślenia na ten temat z okresu przedwojennego. Ks. dr Wyszyński postrzega pracę nie tylko poprzez jej pryzmat fizyczny, zewnętrzny, ale także duchowy i nadprzyrodzony. Zwracają uwagę dwie myśli: że praca ma charakter stwórczy i odkupieńczy. Człowiek – podkreśla autor – właściwie niczego nie tworzy sam, ale korzystając z darów ducha, jest współpracownikiem Boga w dziele stworzenia. Praca człowieka jest więc „dalszym ciągiem twórczej pracy Bożej, jest wykańczaniem dzieła stworzenia”⁹⁸. Człowiek, który podejmuje pracę z miłości ku Bogu, modli się przez pracę. Taka praca nie zastępuje modlitwy, ale prowadząc do spotkania i zjednoczenia człowieka z Bogiem, staje się modlitwą. Praca, która ma odniesienie do Boga, ma na uwadze dobro człowieka i bliźniego, prowadzi do rozwoju duchowego człowieka, do doskonalenia jego cnót. Wyszyński podkreśla, że praca podejmowana z miłości do Boga włącza człowieka w dzieło odkupienia świata, gdyż ma ona zdolność czynienia zadośćuczynienia za grzechy i uczestniczenia w wypraszaniu łask. Ważna jest jednak intencja, z jaką praca jest podejmowana. („Intencja w pracy staje się ośrodkiem moralnym. Ona nadaje jej wartość nadprzyrodzoną”)⁹⁹. Jeżeli natomiast praca nie ma wymiaru duchowego, to człowiek – przestrzegał przyszły prymas – staje się niewolnikiem materii.

Wyszyński uważał za punkt wyjścia postępu społeczno-gospodarczego, moralno-religijnego i kultury taką pracę, jaka udoskonala rzeczy i udoskonala samego człowieka,. W tej książce, podobnie jak przed wojną i w następnych latach, opowiadał się za prywatną własnością dóbr, które będą jednak użytkowane nie egoistycznie, ale dla dobra wspólnego. Konsekwentnie bronił zasady: „Posiadanie prywatne – użytkowanie wspólne”¹⁰⁰.

Gdy tylko stało się to możliwe, ks. Wyszyński wrócił z Warszawy do Włocławka. Było to w marcu 1945 roku. Seminarium było zniszczone, aresztowani w 1939 roku księża profesorowie i klerycy nie wracali. Powoli docierały informacje, że większość z nich została zamęczona w Dachau. Diecezja włocławska była jedną z trzech (obok chełmińskiej i poznańskiej), które w czasie wojny poniosły największe straty wśród duchowieństwa – zginęła niemal połowa kapłanów¹⁰¹. Byli wśród nich koledzy Wyszyńskiego z tego samego roku w seminarium. Na szesnastu księży wyświęconych z nim w 1924 roku trzynastu było więzionych w obozach koncentracyjnych, dziewięciu z nich zginęło. Ks. Wyszyński długo miał wyrzuty sumienia, że przeżył wojnę cały i zdrowy, że nie uczestniczył z nimi we wspólnocie cierpienia. Uważał, że podobnie jak oni powinien doświadczyć prześladowań w imię Chrystusa prześladowanego. Dopiero gdy został uwięziony w 1953 roku, uznał, że dołączył do ich grona. „Już lękałem się, że nie dostąpię tego zaszczytu, którego doznali niemal wszyscy moi koledzy. Dziś lęk mnie opuścił. I dlatego raduję się na sposób, który Ty, Ojcze, zrozumiesz”¹⁰², pisał do ojca z więzienia w październiku 1953 roku. Gdy został biskupem lubelskim, na biurku położył fragment ludzkiej kości przywieziony z obozu koncentracyjnego na Majdanku. Głęboko wryło mu się w pamięć to, co tam zobaczył: „Olbrzymie pryzmy kilkunastometrowej długości, jedna przy drugiej, każda co najmniej po dwa metry wysokości, u podstawy do trzech metrów szerokości. Zupełnie jak na »polu Ezechielowym«. Myślałem wtedy: »Oto człowiek. Oto, co świat niewiary umie zrobić z człowieka, gdy straci wiarę, że człowiek jest dzieckiem Bożym«”.

Uznał przywiezioną stamtąd kość za relikwię, jedną z tych, które Kościół przechowuje i umieszcza na ołtarzach¹⁰³.

Prawdopodobnie pamięć o kolegach, profesorach i klerykach włocławskiego seminarium kazała mu tym bardziej intensywnie pracować, by jak najszybciej otworzyć tę uczelnię dla studentów. Wykłady rozpoczęły się już w kwietniu 1945 roku, ale najpierw w odległym o 30 km od Włocławka Lubrańcu. Wyszyński do czasu powrotu z Dachau rektora seminarium ks. Franciszka Korszyńskiego pełnił jego obowiązki (dzielił je z ks. Adamem Jankowskim). Pracował bardzo ciężko. Z powodu braku kapłanów pełnił jednocześnie obowiązki wikarego w Lubrańcu i proboszcza w dwóch innych parafiach – w Kłobii i Zgłowiączce. W niedzielę jechał więc z Lubrańca kolejką do Kłobii, gdzie odprawiał mszę św. i spowiadał. Następnie szedł 7 km do Zgłowiączki. Tu odprawiał drugą mszę, spowiadał, a potem pieszo szedł do Lubrańca 11 km. W maju 1945 roku część wydziałów seminarium przeniesiono do Włocławka. Od tego czasu aż do jesieni, kiedy całe seminarium pracowało już w dawnej siedzibie, dojeżdżał z Lubrańca dwukołową bryczką, którą sam powoził¹⁰⁴. Czasem już jako prymas opowiadał o tym wikariuszom, gdy narzekali na pracę w małych parafiach albo zbyt wiele obowiązków duszpasterskich. On sam był przyzwyczajony do intensywnej pracy i skromnych warunków życia. W takich się wychował i kształcił, w takim duchu formowali go charyści i „drugie” seminarium ks. Korniłowicza. Jako biskup, a potem kardynał, też żył skromnie. Przed przeprowadzką do Lublina w 1946 roku prosił kurię, by rozpoczęty remont mieszkania, które miał zająć, ograniczyć do najniezbędniejszych rzeczy. „Potrzeby moje osobiste są bardzo skromne. Nie chciałbym za żadną cenę, by diecezja miała się zadłużyć na zbędne remonty mieszkania. (...) robienie wydatków na dom biskupi uzależniam od mojej zgody”. W innym liście ponawiał prośbę, „by wszystko było jak najskromniejsze”, aby później nie musiał pewnych rzeczy usuwać. „Zwłaszcza idzie mi o moje osobiste mieszkanie. Nie przywożę z sobą żadnych mebli, gdyż wszystko mi zabrano podczas wojny. Może uda się księdzu Rektorowi zdobyć jakieś łóżko do sypialni. Niech będzie zwykłe, żelazne, nie meblowe”¹⁰⁵. Zanim otrzymał nominację na biskupa lubelskiego, zdążył jeszcze we Włocławku uruchomić tygodnik dla rodzin katolickich „Ład Boży”. Wielu mieszkańców Włocławka zapamiętało go jako dobrego kaznodzieję i spowiednika. Aby posłuchać kazania lub wyspowiadać się u ks. dr. Wyszyńskiego, do Włocławka specjalnie przyjeżdżały grupy młodzieży z Poznania i Warszawy. To ci, którzy w czasie okupacji w Warszawie słuchali jego wykładów na tajnych kompletach.

75 Dr Zuzelski, Z walk religijnych w Niemczech, „Ateneum Kapłańskie”, grudzień 1935, t. 36, z. 5.

76 P. Grajnert, Praca we Włocławku, dz. cyt., s. 57–58; A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 32, 33. Według tego autora ks. Wyszyński i seminarzyści do Lublina w ogóle nie dojechali z powodu wkroczenia na terytorium Polski wojsk radzieckich.

77 J. Żakowski, Mroczne wnętrza, dz. cyt., s. 85, 94.

78 Niezwykły gość. Ksiądz Stefan Wyszyński u Aleksandra i Jadwigi Zamoyskich w Kozłówce, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce 2000, s. 22 nn.

79 Tamże, s. 65.

80 Tamże, s. 42.

81 M. Słowikowski, Posługa kapłańska na Lubelszczyźnie, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim, dz. cyt., s. 65. Niestety, wątek ten został opuszczony w przedruku wspomnień ks. Słowikowskiego zamieszczonych w książce Niezwykły gość.

82 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 187, 188.

83 Niezwykły gość…, dz. cyt., s. 17.

84 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 33.

85 A. Gościmska, R. Kamiński, Laski w czasach okupacji 1939–1945, Warszawa 1987, s. 62 nn.

86 Ludzie Lasek, oprac. T. Mazowiecki, Warszawa 2000, s. 260 nn.

87 S. Wyszyński, Zapiski więzienne, Warszawa–Ząbki 2001, s. 32.

88 A. Gościmska, R. Kamiński, Laski w czasach…, dz. cyt., s. 61.

89 J. Baszkiewicz, Powstańczy kapelan Armii Krajowej, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim, dz. cyt., s. 74, 75.

90 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 204.

91 S. Wyszyński, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., s. 134.

92 K. Sidor, Wzgórze Watykanusa, Warszawa 1981, s. 299.

93 R. Szewczuk, W jego obecności wszyscy czuliśmy się bezpieczni, w: Wspomnienia o Stefanie Kardynale Wyszyńskim, dz. cyt., s. 73.

94 J. Moskwa, Antoni Marylski i Laski, Kraków 1987, s. 232.

95 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 4, dz. cyt., s. 336.

96 J. Baszkiewicz, Powstańczy kapelan…, dz. cyt., s. 76.

97 A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 33, 34.

98 S. Wyszyński, Duch pracy ludzkiej. Myśli o wartości pracy, Warszawa 2000, s. 56.

99 Tamże, s. 71; por. J. Machniak, Duchowość pracy ludzkiej w myśli teologicznej kard. Stefana Wyszyńskiego, w: Duchowość Prymasa Tysiąclecia, dz. cyt., s. 135–158.

100 S. Wyszyński, Duch pracy ludzkiej, dz. cyt., s. 49 nn.

101 Kościół katolicki w Polsce 1918–1990. Rocznik statystyczny, red. L. Adamczuk, W. Zdaniewicz, Warszawa 1991, s. 130, 132.

102 S. Wyszyński, Zapiski więzienne, dz. cyt., s. 44.

103 J. Góra, J. Grzegorczyk, Skrawek nieba…, dz. cyt, s. 165.

104 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 216 nn.; P. Raina, Kardynał Wyszyński, t. 1, dz. cyt., s. 85 nn.; A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 39, 40.

105 B. Pylak, Stefan Wyszyński biskup lubelski 1946–1949, Lublin 2000, s. 23.

Rozdział piąty

Czy już zeszliśmy na dno, czy lecimy w przepaść?

Wyszyński miał niecałe 45 lat, gdy został biskupem. Ze zdjęć spogląda twarz – wydawałoby się – dużo młodsza, jasna, szczupła. O nominacji dowiedział się 25 marca 1946 roku. Wolę Watykanu oznajmił mu prymas August Hlond, wówczas arcybiskup gnieźnieńsko-poznański, który w tym celu wezwał go do Poznania. „W pierwszej chwili – wyznał – nie wyobrażałem sobie, że mogę opuścić Włocławek i dopiero co zorganizowane seminarium”¹⁰⁶. Wyszyński, który od dziecka chciał być księdzem, nie pragnął biskupstwa. Widział siebie jako wykładowcę katolickiej nauki społecznej, publicystę i działacza społecznego. Po wielu latach, w 1971 roku, wyznał, że był tą nominacją „mocno przestraszony”, ponieważ czuł, że przerasta ona jego siły. Dlatego prosił kardynała o czas do namysłu. „Musiałem jednak ustąpić, bo kardynał Prymas August Hlond, który mi zwiastował wolę Stolicy Świętej, powiedział: »papieżowi się nie odmawia«”¹⁰⁷. Była to jedna z najtrudniejszych jego decyzji: zgoda na wypełnienie woli Bożej wbrew własnym planom i zamierzeniom. Dlatego jeszcze się z sobą mocował, chociaż ustąpił. Sakrę biskupią miał przyjąć 12 maja 1946 roku na Jasnej Górze, a 3 maja (święto Matki Bożej Królowej Polski) rozpocząć tam rekolekcje. Postanowił, że jeżeli do 2 maja do włocławskiego seminarium nie wrócą profesorowie więzieni w czasie wojny w niemieckich obozach koncentracyjnych, nie pojedzie do Częstochowy. Oznaczało to, że nie przyjmie sakry biskupiej. Tłumaczył sobie, że w seminarium bardzo brakuje profesorów. Jednocześnie od połowy kwietnia przez dwa tygodnie odprawiał msze św. w intencji ich powrotu. W przeddzień planowanego wyjazdu, 2 maja 1946 roku, do włocławskiego seminarium wrócili z Niemiec czterej księża profesorowie. Następnego dnia rano Stefan Wyszyński pojechał na Jasną Górę¹⁰⁸. Ingres do katedry w Lublinie odbył w niedzielę 26 maja 1946 roku. Uczestniczyło w nim 50 tys. osób. „W oczach waszych widzę życzliwość i oddanie – nie tylko dla nieba, ale dla tego świętego posłannictwa Bożego, w imię którego dziś tu staję przed wami, pełen lęku i niepokoju, czy podołam zadaniu, czy ziszczę wasze tęsknoty i nadzieje”, mówił bp Wyszyński w swojej pierwszej homilii. Ingres stał się manifestacją religijną miasta, które przez kilka miesięcy 1944 i 1945 roku było siedzibą narzuconych przez ZSRR organów nowej władzy – Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), przekształconego decyzją Stalina w Rząd Tymczasowy Rzeczpospolitej Polskiej oraz Krajowej Rady Narodowej. W lubelskiej katedrze obok księży i wiernych zasiedli przedstawiciele miejscowych władz państwowych, samorządowych, sądowniczych, wojskowych, m.in. wicewojewoda Sokołowski i prezydent miasta Włodarski. To był jeszcze ten czas, kiedy władzom komunistycznym zajętym rozprawą z podziemnymi organizacjami zbrojnymi – Narodowymi Siłami Zbrojnymi (NSZ), Zrzeszeniem „Wolność i Niezawisłość” (WiN) oraz byłymi członkami AK (którym urządzano procesy w kraju albo wywożono w głąb ZSRR) – zależało na dobrych relacjach z Kościołem. Do tak różnorodnego grona słuchaczy nowy biskup lubelski powiedział rzecz znamienną: „Mądrość polityczna polega nie na niszczeniu odrębności, tylko na ich uzgadnianiu dla wspólnego dobra”. To właśnie cel, jakim jest dobro wspólne całej społeczności, wskazuje, że „wyższą mądrością jest współpraca niż walka klas. Dobrze pomyślana współpraca znajdzie miejsce i dla Boga w fabryce, i dla zasad moralnych w gospodarce, i dla sprawiedliwości w rozdziale dochodu społecznego, i dla robotnika w życiu obywatelskim i gospodarczym, i dla uznania godziwych pragnień awansu społecznego”.

Zgodnie z katolicką nauką społeczną podkreślał, że „życie społeczne tym większą ma wartość, im lepiej szanuje” istniejące w nim odrębności, im lepiej umie harmonizować i zespalać różne wspólnoty, które tworzą się, by zrealizować szczegółowe cele i potrzeby człowieka: gospodarcze, społeczne, kulturalne, religijne i moralne. Wzywał też do zachowania jedności, bo większą mądrością jest „jednoczyć niż rozbijać”¹⁰⁹.

Komuniści, którzy po wojnie przejęli władzę w Polsce, kierowali się inną zasadą. Dążąc do totalnego zawładnięcia państwem i społeczeństwem, powoli zawłaszczali kolejne obszary życia publicznego, eliminując z niego wszystkich, którzy się temu sprzeciwiali i próbowali zachować niezależność. Nowy biskup lubelski, zapewne w przekonaniu, że wciąż jest więcej spraw, które łączą Polaków, niż dzielą, i zgodnie z zasadą, że Kościół musi pracować w każdych warunkach ustrojowych, kilka dni po ingresie złożył wizytę dowódcy okręgu wojskowego płk. Mikołajczykowi oraz wojewodzie lubelskiemu. Jak pisała prasa, bp Wyszyński wyraził „chęć nawiązania współpracy władz kościelnych z władzami administracji państwowej przy odbudowie kraju i jedności narodowej”¹¹⁰.

Lublin był dobrze znany młodemu biskupowi, ale diecezja była trudna z powodu zniszczeń wojennych, braku księży, którzy zostali wymordowani w czasie wojny, i antykomunistycznej partyzantki ukrywającej się w lasach, a zwalczanej przez UB, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW), Wojska Wewnętrzne NKWD i milicję. Poprzednik Wyszyńskiego, bp Marian Fulman, zmarły w grudniu 1945 roku, nie był już w stanie kierować diecezją z powodu wieku (80 lat) i przeżyć wojennych (przeszedł obóz w Sachsenhausen i internowanie w Nowym Sączu). Wyszyński był młody, energiczny, miał doświadczenie organizacyjne i społecznikowskie i z zapałem przystąpił do pracy. Rozpoczął odbudowę seminarium i katedry. Zreorganizował pracę kurii, stworzył m.in. wydziały duszpasterski, gospodarczy i spraw szkolnych, wspierał odrodzenie stowarzyszeń religijnych, rozwijał wspólnoty różańcowe. Powołał Caritas, a w jej ramach utworzył referat do walki z alkoholizmem. Pijaństwo było wówczas poważnym problemem społecznym, dlatego zalecił, by w każdej parafii powstawały Bractwa Trzeźwości. Zainicjował w diecezji lubelskiej wielką akcję duszpasterską, której celem było przygotowanie wiernych do pełnego i świadomego uczestniczenia we mszy i ożywienie kultu Eucharystii. Chodziło o wyjaśnienie i nauczenie ludzi tekstów liturgicznych oraz śpiewu odpowiedniego do części mszy św. W tych zaleceniach biskupa można odnaleźć echo doświadczeń ks. Wyszyńskiego z okresu „Odrodzenia”. Jako były redaktor prasy katolickiej i publicysta zachęcał księży, by włączali prasę katolicką do pracy duszpasterskiej, sam, co ciekawe, jako biskup współredagował „Wiadomości Diecezjalne Lubelskie”.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

106 S. Wyszyński, Pro memoria, dz. cyt. s. 470; tenże, Sursum corda, dz. cyt., s. 198. Podaje się różne daty poinformowania ks. Wyszyńskiego o nominacji biskupiej: 24 marca – tę datę zamieszcza M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 234, najczęściej jednak pojawia się data 25 marca, zob. np. A. Micewski, Kardynał Wyszyński…, dz. cyt., s. 42.

107 S. Wyszyński, Sursum corda, dz. cyt., s. 191.

108 M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 235, 236.

109 S. Wyszyński, Nauczanie społeczne…, dz. cyt., s. 9–13; B. Pylak, Stefan Wyszyński…, dz. cyt., s. 24 nn.; M.P. Romaniuk, Życie, twórczość…, t. 1, dz. cyt., s. 239.

110 B. Pylak, Stefan Wyszyński…, dz. cyt., s. 30.

Część druga

Czerwony kardynał czy strateg

Rozdział pierwszy

Prymas Polski. Dlaczego on?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

Pakt z ludźmi? Pakt z diabłem?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Anioł stróż i spotkanie z „Krwawą Luną”

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czwarty

Zrobić z prymasa komunistę

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piąty

Non possumus

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szósty

Nigdy nie byłem tchórzem

Dostępne w wersji pełnej

Część trzecia

Nie zamieniłbym tych lat na inne

Rozdział pierwszy

Lepiej w więzieniu niż na Miodowej

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

Podwójna gra siostry i kapelana

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Przyrzekam, że cię nigdy nie opuszczę

Dostępne w wersji pełnej

Część czwarta

Kto zawładnie duszami Polaków

Rozdział pierwszy

Trzeba pomóc Gomułce

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

Rozpaliłem wam żagiew

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

W świecie uchodzili za przyjaciół

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czwarty

Gramy na dwóch fortepianach

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział piąty

Zadanie moje życiowe jest skończone

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział szósty

Kryptonim „Prorok”

Dostępne w wersji pełnej

Część piąta

Charyzmatyk i władca absolutny

Rozdział pierwszy

Nie mieścił się w schematach

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

One go kochały

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Nie dali się poróżnić

Dostępne w wersji pełnej

Część szósta

Prymas zza żelaznej kurtyny

Rozdział pierwszy

Co jest dobre dla Kościoła, postanawiam ja

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

Ja do Niemiec nie pojadę

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Gra w trójkącie

Dostępne w wersji pełnej

Część siódma

Wolni synowie i dzieci Boże

Rozdział pierwszy

Przytępione ostrza mieczy

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział drugi

Domini canis – pies Pana

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział trzeci

Doradca Solidarności czy mediator?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział czwarty

Śmierć interreksa

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Indeks nazwisk

Dostępne w wersji pełnej

Zdjęcia

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Projekt okładki
Paweł Panczakiewicz
PANCZAKIEWICZ.ART.DESIGN / www.panczakiewicz.pl

Fotografie na okładce
East News / Laski Diffusion

Opieka redakcyjna
Agnieszka Rudziewicz

Recenzenci naukowi
prof. UMK dr hab. Mirosław Golon
prof. zw. dr hab. Jan Żaryn

Adiustacja
Anna Kopeć-Śledzikowska / Wydawnictwo JAK

Korekta
Barbara Gąsiorowska / Wydawnictwo JAK

Indeks
Anna Kopeć-Śledzikowska / Wydawnictwo JAK

Wybór ilustracji
Iwona Podgórska

Copyright © by Ewa K. Czaczkowska
© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2013

ISBN 978-83-240-6088-7

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Anna Jakubowska