Dominice

SPOTKANIA…

„[…] jesteśmy ogniwem w wielkim łańcuchu pokoleń, to nas zobowiązuje”.

Herbert nieznany. Rozmowy,
zebrał i oprac. H. Cito,
Fundacja Zeszytów Literackich,
Warszawa 2008, s. 25

„Nasza indywidualna tożsamość nie kształtuje się w samotniczej izolacji, ale w interakcjach z innymi, tj. kształtuje się dialogicznie, i dlatego od charakteru tych relacji, od ich treści i klimatu, zależy, kim każdy z nas będzie”.

R. Kapuściński, Lapidarium V,
Czytelnik, Warszawa 2002, s. 37

Zdarzają się w życiu niezwykłe spotkania. Spotkania, które mają swoje konsekwencje. Spotkania, które skutkują dalszymi historiami. Łączą ludzi w jakimś poważniejszym celu, którego początkowo nie znamy. Nie wiadomo, czy dzieje się tak za sprawą zrządzenia losu, przypadku czy też Pana Boga, ale z pewnością jest w tym jakiś zamiar, głębszy sens. Te przypadkowe spotkania są w jakiś niepojęty sposób zamierzone i zaplanowane. Jestem wdzięczna losowi, przypadkowi, a może po prostu Panu Bogu za niezwykle ważne dla mnie spotkanie, o którym pragnę Państwu opowiedzieć. Wierzę, że ta historia i książka, która trafia w ręce Czytelniczek i Czytelników, przyniosą dużo dobrego. Nie chcę, aby to zabrzmiało patetycznie, ale jestem autentycznie przekonana, że biorę udział w wyjątkowym, wartościowym i ważnym projekcie, który jest potrzebny, oczekiwany, a przy tym swojski, zwyczajny, mający potencjał wyjaśniania codzienności, wspierania w rozumieniu innych, oswajaniu tego, co niejasne w postępowaniu ludzi wychowanych w innej kulturze. Zacznijmy jednak od początku, choć wskazać początek tej historii wcale nie jest tak prosto…

Jestem naukowcem i nauczycielem akademickim. Pracuję w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prowadzę zajęcia i badania z zakresu mediów, komunikacji, kultury oraz socjologii codzienności. Zajmuję się zjawiskami i przemianami cywilizacyjnymi, które analizuję na przykładzie różnych społeczeństw oraz wspólnot. Interesuje mnie współczesność, konflikty, katastrofy i kierunki zmian społecznych, kulturowych, politycznych, a także gospodarczych. Bardzo lubię swoją pracę. Mam już spore doświadczenie, ale każda nowa grupa studentów zawsze jest dla mnie wyzwaniem. Bardzo wiele zmieniło się w Polsce w ciągu ostatnich lat. Mam możliwość obserwować, badać i analizować rozwój kultury oraz społeczeństwa po przemianach ustrojowych roku 1989. Każdy nowy rocznik studentek i studentów jest inny. Ich stosunek do wielu kwestii ulega zmianom. Zmiany zachodzą zarówno na poziomie makro-, jak i mikrospołecznym. Przez kilka lat prowadziłam również zajęcia na specjalizacji praca socjalna. Były one dla mnie bardzo inspirujące. Jest to specjalizacja mająca własną specyfikę. Pracę socjalną wybierają zazwyczaj osoby wrażliwe, skupione na innych, starające się poznać narzędzia stwarzające realną szansę rozwiązywania poważnych problemów społecznych. Te zajęcia zawsze dawały mi dużą satysfakcję. To właśnie na takich zajęciach w ramach specjalizacji praca socjalna spotkałam Vincenta Helbiga.

Vincent Helbig urodził się i wychował w Halle w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Jest rodowitym Niemcem. Na początku zaskoczył mnie tym, że znakomicie mówił po polsku. Nie miał praktycznie żadnych problemów z gramatyką, poprawnie odmieniał słowa, jego słownictwo było bogate i różnorodne. Na zajęciach chętnie zabierał głos w dyskusjach. Był lubiany w mocno sfeminizowanej grupie koleżanek – studentek. Obowiązkowy. Sumienny. Punktualny. Grzeczny. Nigdy nie chciał być ulgowo traktowany w przypadku zaliczeń, czasami bardzo wymagających projektów, nad którymi pracował samodzielnie. Ostatecznie projekt, który realizował, dotyczył dostosowania jednego z obiektów w Krakowie do potrzeb osób z niepełnosprawnością. Został wykonany solidnie, a prezentacja wyników wraz z dokumentacją zdjęciową była na wysokim poziomie. Ze względu na swoje zainteresowania Vincent wybrał stadion klubu sportowego Cracovia. Obecność Vincenta na ćwiczeniach okazała się bardzo przydatna z punktu widzenia metodyki zajęć. Przy omawianiu różnych systemów pomocowych, zagadnień związanych z komunikacją, procedur reagowania oraz wielu innych kwestii mogliśmy je na bieżąco konfrontować z programami przyjętymi w Niemczech. Poza tym jako zawodowy pracownik niemieckiej policji Vincent mógł się z nami podzielić unikatowymi doświadczeniami zdobytymi podczas podejmowanych na służbie interwencji. To spotkanie na uczelni było więc interesujące zarówno dla mnie, jak i studentek z grupy.

Czasami po zajęciach Vincent zostawał nieco dłużej, żeby dopytać o pewne kwestie, a przy tym często dzielił się własnymi refleksjami i spostrzeżeniami. Dzięki tym rozmowom poznawałam historię Vincenta i dowiadywałam się stopniowo, w jaki sposób trafił do Polski i do Krakowa. Opowiedział mi, co go motywowało do przyjazdu na naszego kraju. Dlaczego zaczął się uczyć polskiego. Doceniałam jego determinację, tak ważną przy nauce języka. Pamiętam, że korzystał nawet z pomocy logopedy, starając się zmiękczyć swoje twardo wymawiane, typowo niemieckie „r”, po którym poznawano, że nie jest rodowitym Polakiem. Wiedziałam, że spotkałam nietuzinkową osobę.

Vincenta wyróżniały fascynacja naszym krajem oraz niezwykle pozytywny stosunek do niego i do samych zamieszkujących go ludzi. Miał w sobie otwartość na inny system kulturowy. Znał stereotypy na temat Polaków. Przyjechał do nas solidnie w nie wyposażony. Podczas kolejnych spotkań z Polakami weryfikował te wyobrażenia. Obalał utrwalone przekonania. Uczył się z nich śmiać, szukał ich przyczyn. Nie krytykował, ale starał się zrozumieć ich etymologię. Poznawał przyczyny różnych zachowań. Z pewnością studia socjologiczne dodatkowo wyposażyły go w wiedzę, dzięki której już nie tylko intuicyjnie i spontanicznie, ale także bardziej profesjonalnie potrafił przyglądać się Polakom oraz polskiemu społeczeństwu. Vincent był ciekawy polskiej historii, tradycji, polskich zwyczajów. Bez poczucia wyższości wchodził w nowe relacje.

Interesowało mnie to, jak ten młody Niemiec się rozwija, jaki ma stosunek do wielu spraw, które z bliska obserwuje w naszym kraju. Widziałam zaskoczenie jego koleżanek ze studiów, gdy wyrażał się o Polsce. Wypowiadał się zazwyczaj z pewną dozą fascynacji i zachwytu. Zawsze z szacunkiem. Mówił, o tym, że Polska to piękny kraj. Podobała mu się polska mentalność, sposób bycia, szczerość, przyjazne nastawienie do innych. Fascynował się kulturą naszej ojczyzny, naszą historią, tradycją, naszymi osiągnięciami. Wypowiadając się w takim tonie, wprowadzał swoje rówieśniczki w zdumienie. Przy czym czynił to absolutnie zwyczajnie, bez zadęcia, bez pompy czy fałszu. Vincent, młody Niemiec, naprawdę czuł się w Krakowie znakomicie. Studiował, rozwijał się, poznawał ludzi, kolekcjonował doświadczenia. Vincent chciał tu nawet zamieszkać na stałe. Opowiadał o naszym kraju inaczej, niż zazwyczaj myślą o nim młodzi ludzie. Jego sposób widzenia Polski był do pewnego stopnia szokujący, ale przy tym pobudzający do myślenia, analizowania, konfrontowania się z własnymi przekonaniami. Pamiętam, jak na innych zajęciach studentka po powrocie z zagranicznej uczelni, na której uczyła się w ramach programu Erasmus, opowiadała, że na jednych z zajęć studenci z różnych krajów zostali poproszeni o przygotowanie prezentacji o swoich ojczyznach. Młodzież z krajów Zachodu przedstawiała laurki o swoich kulturach i miejscach zamieszkania. Natomiast studenci z Polski, Węgier czy Czech bardzo krytycznie mówili o własnych krajach, koncentrując się na aspektach negatywnych, a nie pozytywnych. Ostatecznie Vincent z bardzo dobrym wynikiem ukończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim i zajął się swoim prywatnym życiem, znikając mi na jakiś czas z oczu.

Po upływie około dwóch lat niespodziewanie się ze mną skontaktował. Miał przy tym niezwykłą prośbę, abym zapoznała się z napisaną przez niego książką i wyraziła opinię na jej temat. Uznałam to za wyraz zaufania i z zainteresowaniem zgodziłam się na lekturę dzieła Vincenta. Książkę przeczytałam z marszu i od razu wiedziałam, że to nie przypadek, że trafiła w moje ręce. I tutaj należą się Czytelnikom i Czytelniczkom pewne dodatkowe wyjaśnienia.

14 czerwca 1940 roku do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz-Birkenau trafił mój wujek – Józef Paczyński. Był jednym z pierwszych więźniów tego ośrodka zagłady. Otrzymał numer obozowy 121. Przetrwał w obozie kilka lat. Przeżył być może dlatego, że był pracownikiem komanda fryzjerów, strzygł między innymi komendanta obozu Rudolfa Hössa. W styczniu 1945 roku doczekał ewakuacji Auschwitz-Birkenau. Wyruszył w marszu do Wodzisławia Śląskiego, a potem do obozu w Melk, filii KL Mauthausen. Ostatecznie wyzwolenie przyszło w maju 1945 roku. Jako wielki orędownik pojednania narodu polskiego i niemieckiego został odznaczony Krzyżem Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec.

W ciągu ostatnich dekad życia wujka Józefa Paczyńskiego regularnie się z nim spotykałam. Był częstym gościem w moim domu rodzinnym. Spotykaliśmy się nie tylko podczas Świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy, ale także przy innych okazjach. Często odwiedzaliśmy go w jego domu. Każde spotkanie stanowiło okazję do opowiadania o obozowym życiu. To interesujące, że przez wiele lat bardzo aktywnego życia zawodowego, a był nauczycielem i dyrektorem szkoły w Brzesku, wujek unikał wspomnień. Za to w późniejszym wieku wykorzystywał każdą sposobność, żeby przekazywać mi swoje unikatowe, niezwykłe, często bolesne historie i wspomnienia. Mimo bardzo zaawansowanego wieku Józef Paczyński brał udział we wszystkich uroczystościach odbywających się w Muzeum Auschwitz, żeby świadczyć o prawdzie, przypominać o niej i dzielić się nią z kolejnymi pokoleniami. Z tego też powodu udzielał licznych wywiadów. Ale najważniejsze wydaje mi się to, że zawsze chętnie spotykał się z młodzieżą, w tym młodzieżą niemiecką. Uważał, że to niezwykle istotne. Przywiązywał do tego dużą wagę. Podobnie jak do tego, abyśmy ja i moja rodzina dowiedzieli się jak najwięcej na temat jego obozowych doświadczeń. Gromadziłam te opowiadania, mając świadomość ich wagi. Zawsze chciałam coś z nimi zrobić, lecz bliskość emocjonalna oraz intymność tych zwierzeń nie pozwalały mi na formalne opracowanie tych wspomnień.

Spotkanie z Vincentem Helbigiem stało się dla mnie szansą na zaangażowanie się w projekt, który pozwala symbolicznie kontynuować dzieło Józefa Paczyńskiego – dążyć do rozwijania komunikacji, wzajemnego szacunku, poznawania się, rozumienia i budowania mostów. Możliwość lektury książki Vincenta okazała się ważna jeszcze z innego powodu. Niemiecki badacz Jan Assmann przy omawianiu mechanizmów odnoszenia się do historii wskazuje na dwa rodzaje pamięci: pamięć komunikacyjną i pamięć kulturową. Ta pierwsza trwa tyle, ile życie świadków pewnych zdarzeń. Przemija wraz z odejściem owych nosicieli pamięci, świadków historii. Zasięg tego typu pamięci szacuje się na mniej więcej osiemdziesiąt lat. Po upływie tego czasu miejsce tej żywej pamięci komunikacyjnej zajmuje pamięć kulturowa, o innej specyfice. Jest ona zazwyczaj kreowana, często pojawiają się wówczas nowe interpretacje zdarzeń. Instytucjonalizacja pamięci często nieco modyfikuje jej pierwotny wymiar. Po śmierci Józefa Paczyńskiego i innych świadków zdarzeń w obozach koncentracyjnych nastał moment na nowe działania. Osobiście właśnie dzięki Vincentowi dostrzegłam szansę na kontynuowanie i doskonalenie komunikacji oraz budowanie relacji polsko-niemieckich wśród młodych ludzi. Stanowi dla mnie inspirację do realizacji symbolicznego zadania powierzonego mi przez wujka Józia. Angażując się w projekt Vincenta, mam nadzieję na kreowanie przestrzeni dialogu, wymiany, nowego ciekawego spojrzenia Niemców na Polaków i Polaków na Niemców. Odświeżenie relacji, nową komunikację, polemikę z wyobrażeniami i stereotypami, ale z zachowaniem wzajemnego szacunku.

Oddajemy w Państwa ręce unikatową książkę, w której młody Niemiec Vincent Helbig opowiada o swoim doświadczeniu poznawania Polski. Polski, którą ostatecznie pokochał. Polski, w której zdobył wyższe wykształcenie, poznał żonę, założył rodzinę. Polski, w której buduje swój dom. Polski, która jest jego drugą Ojczyzną z wyboru. Niesamowicie brzmią słowa młodego Niemca, który we wstępie do tej publikacji wyznaje: „Jestem wdzięczny, że mogłem poznać i pokochać ten kraj”.

W książce o Chopinie Jarosław Iwaszkiewicz napisał, że „czasami drobne zdarzenia wywołują całe morza atramentu”. Spotkanie z Polską obudziło w Vincencie potrzebę poznania. Intensywność doznań wywołała potrzebę opisania tego, opowiedzenia innym swojej historii. Ta chęć spotkania się z Czytelnikami, podzielenia się swoimi obserwacjami, przemyśleniami oraz osobistymi doświadczeniami budzi szacunek. Fascynująca jest jeszcze jedna kwestia, a mianowicie: proces rodzenia się świadomości, że chce się coś poznać, zobaczyć, przekonać się na własnej skórze, jak żyją inni, o których niby wiele się wie, bo Polacy to w końcu sąsiedzi, ale de facto zna się jedynie stereotypy. Kiedy następuje ten niezwykły moment przebudzenia się woli poznania? Jaki impuls, fakt, jaka myśl czy też czynnik powoduje, że w człowieku zaczyna kiełkować pragnienie poznania, zmierzenia się z rzeczywistością, spotkania z nieznanym? To intrygujące zagadnienie i z pewnością trudno na to pytanie odpowiedzieć. W przypadku Vincenta wpływ miały zapewne różne elementy: pochodzenie jego dziadków, otwarcie się na wiarę, zainteresowanie sportem, a może wszystkie te czynniki razem wzięte. Vincent ma brata i siostry, ale to w nim budzi się ta niezwykła ciekawość, która nie będzie jedynie krótką młodzieńczą fascynacją, lecz przerodzi się w trwały i skrupulatnie realizowany plan poznawania i uczenia się Polski. Na koniec zaowocuje to „całym morzem atramentu” w postaci niezwykłej książki o tym, jak Niemiec pokochał Polskę.

Książka Vincenta Helbiga stanowi opowieść, na którą składają się liczne, zwykłe i niezwykłe, spotkania. Nie da się ukryć, że nasz autor ma szczęście do ludzi. Mógł przecież w trakcie tej swojej wyjątkowej przygody spotkać inne osoby, a wtedy jego życie w naszym kraju pewnie nie potoczyłoby się tak, jak się ostatecznie potoczyło. I znowu można zastanawiać się, czy to los tak chciał, przypadek, a może dobry Bóg, który nad tymi spotkaniami czuwał. W każdym razie wiele z tych spotkań było niezwykłych dla obu stron. Vincent umiał z nich czerpać, ale przy tym wiele dawał w zamian. Doceniano jego szacunek i kulturę osobistą. Potrafił sobie zjednywać ludzi. W większości przypadków spotkania te okazały się obopólnie ważne i pożyteczne. A było ich naprawdę wiele, że wspomnę tutaj o spotkaniu miłości życia, Dominiki – obecnie żony Vincenta – aktualnych właścicieli domu prababci Agnes, księdza Kamila, państwa Szymańskich, a w szczególności pana Szymańskiego, członka AK, czy dwóch rodzin, niemieckiej i polskiej, na polskiej ziemi w restauracji (nomen omen) Eden w Krakowie.

Spotkania, rozmowy, poczucie humoru, dystans do siebie, otwartość, a także szacunek, ciekawość drugiej strony i zaangażowanie – to wszystko ukształtowało pozytywną relację Vincenta z Polską i zaowocowało szczerym uczuciem. Polska odwdzięcza mu się tym samym. Vincent założył rodzinę, planuje osiąść tu na stałe wraz ze swoją żoną. W Polsce zamierza wychowywać dzieci z pełnym poszanowaniem polskiej oraz niemieckiej kultury oraz obu języków. Jak sam stwierdza w zakończeniu swojej książki Wasz Niemiec. Jak pokochałem Polskę – „Ja jestem pewien, że chęć poznawania Polski była najlepszą decyzją mojego życia”.

Zapraszam Państwa do zapoznania się z opowieścią Vincenta Helbiga, która jest napisana szczerze, z humorem, bez zbędnego zadęcia, a w której nie brakuje przy tym poważnej refleksji. Czyta się tę historię jednym tchem, często śmiejąc się do rozpuku. Autor dzieli się własnymi emocjami, przeżyciami i doświadczeniami związanymi z Polską, która jawi mu się jako miejsce warte poznania i docenienia. Przytacza wiele zabawnych anegdot, sytuacji, zdarzeń. Proponuje nam, abyśmy spojrzeli na swój kraj z jego perspektywy. Warto to zrobić. Warto spojrzeć na Polskę oczami młodego Niemca, który znalazł tutaj szczęście i spełnienie. I który z Polską świadomie związał swoje życie.

I jeszcze jedno: sukces Vincenta w relacjach z Polakami jest także zasługą jego postawy. To młody, wrażliwy i uważny człowiek. Ludzi zjednywał sobie swoją osobowością, spokojem i umiejętnością słuchania. W relacjach z Polakami nie było ani poczucia wyższości jednej strony, ani kompleksów drugiej. Często właśnie to okazuje się kluczem do sukcesu. Nie można również pominąć szczerego szacunku Vincenta do polskich symboli narodowych, polskiej tradycji, przeżywania religii, znaczenia rodziny w naszym kraju. Dostrzega w tym wartość, podoba mu się to, wyraża to w prosty i jednoznaczny sposób. Nie widzi w tym niczego staromodnego, konserwatywnego ani nienowoczesnego, wręcz przeciwnie – docenia autentyczność i niebagatelną rolę tych wartości.

Pamiętam, jak zapytałam Vincenta na zajęciach, dlaczego wybrał pracę socjalną jako kierunek studiów. Odpowiedział, że gdy pracował w niemieckiej policji i brał udział w różnych interwencjach, w wielu przypadkach brakowało mu konkretnych narzędzi do działania, wiedzy, jak postąpić, jak rozwiązać problem. Myślę, że jego książkę można potraktować do pewnego stopnia jako narzędzie czy pretekst do dialogu i wzajemnego poznawania się Niemców oraz Polaków. Z tego też powodu uważam, że książka Vincenta Helbiga nie tylko powinna, ale wręcz musi zostać przetłumaczona i wydana u naszego zachodniego sąsiada. Autor nie dość, że pokazuje w niej Polskę, w której mogą przeglądać się Polacy, to jeszcze – a może przede wszystkim – przedstawia Polskę Niemcom i całej Europie Zachodniej.

Dzięki spotkaniu z Vincentem wypełniłam symboliczne zobowiązanie wobec swojego wujka Józefa Paczyńskiego, więźnia obozu koncentracyjnego KL Auschwitz-Birkenau. Jestem Vincentowi za to wdzięczna. Czekałam na taką sposobność od lat. Dziękuję mu także za zaufanie, którym mnie obdarzył. Gorąco wspieram jego projekt i życzę, aby dzięki jego książce działy się dobre rzeczy. Mam nadzieję, że przyniesie ona kolejne spotkania, wiele spotkań, wiele rozmów, śmiechu, anegdot i zbliżeń między ludźmi. Niech ta historia zacznie żyć swoim życiem, budując mosty pomiędzy sąsiadami.

Wierzę, że historia Vincenta Helbiga może przynieść polsko-niemieckim relacjom więcej pożytku, niż nam się wydaje.

Małgorzata Bogunia-Borowska
14 stycznia 2024 roku

Bibliografia

Assmann J., Kultura pamięci, tłum. A. Kryczyńska-Pham, [w:] Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, red. M. Saryusz-Wolska, Universitas, Kraków 2009, s. 59–99.

Herbert nieznany. Rozmowy, zebrał i oprac. H. Cito, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2008.

Iwaszkiewicz J., Chopin, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2007.

Kapuściński R., Lapidarium V, Czytelnik, Warszawa 2002.

Wójcik A., Zdziarski M., Rozdział drugi. Józef, [w:] tychże, Dobranoc, Auschwitz. Reportaż o byłych więźniach, Znak Horyzont, Kraków 2016, s. 23–48.

WSTĘP

Polska jest piękna. Wiem, że takie słowa ze strony rodowitego Niemca wielu – po obu stronach granicy – mogą zaskakiwać. Zanim się na nie pierwszy raz zdobyłem, przekonałem się, że Polska to kraj niezwykłych ludzi o fascynującej mentalności, z niesamowitą kulturą, wyjątkowymi obyczajami i zdumiewającą historią. Jestem głęboko przekonany, iż Polacy posiadają ogromny skarb, który nie składa się jednak ze złota ani diamentów. Poznając ten skarb, czyli ich ojczyznę, odnosiłem wrażenie, że sami Polacy często nie są świadomi jego wartości, a moim zdaniem powinien ją dostrzec cały świat. Jestem wdzięczny, że mogłem poznać i pokochać ten kraj. Dzięki niemu poruszam się dzisiaj w dwóch światach. Ten pierwszy, niemiecki – stanowiący podstawę mojego bytu – znam od dzieciństwa. Poza nim istnieje dla mnie jeszcze świat polski: polski sposób myślenia i polskie podejście do życia, z którego tak wiele wyniosłem i które zdecydowanie wzbogaciło życie nie tylko moje, ale także – w pośredni sposób – mojej rodziny, niemieckich znajomych i przyjaciół. Żałuję, że nie poznałem wcześniej tego świata leżącego na wschód od mojej ojczyzny i że przez większość mojego życia Polska była mi taka obca. Dzisiaj mogę z całą pewnością powiedzieć, że pokochałem Polskę. Jestem wdzięczny za przeróżnych Polaków, których spotkałem na swojej drodze. Za pewnego chłopaka ze wsi, który bez zastanowienia zaprosił mnie do swego domu i gościł, jakbym był jego przyjacielem. Za polskiego księdza, który z taką miłością opowiadał mi o swojej ojczyźnie, że aż sam zapragnąłem się stać polskim patriotą. Za dziewięćdziesięciodwuletniego żołnierza Armii Krajowej, który zobaczył we mnie młodego wolontariusza przynoszącego mu obiady, a nie niemieckiego wroga. Jak to się stało, że dziś pragnę budować pozytywne relacje z Polakami? Właśnie o tym jest ta książka.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

POZNAJMY SIĘ BLIŻEJ

Projekt okładki
Tomasz Majewski

Zdjęcia na okładce
Michał Lichtański

Redaktor nabywający
Krzysztof Chaba

Opieka redakcyjna
Magdalena Kowalewska

Opieka promocyjna
Karolina Domańska

Menadżer projektu
Marianna Starzyk

Redakcja
Marek Bartosik

Adiustacja
Maria Zając

Korekta
Maria Zając
Joanna Kłos

Fotografie wewnątrz książki
Archiwum prywatne autora

Copyright © by Vincent Helbig
Copyright © for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8367-739-2

Znak Horyzont
www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Plik przygotował Woblink

woblink.com