Projekt okładki i opracowanie graficzne

Wojtek Janikowski

Zdjęcia

Michał Rusinek

Redaktorka inicjująca i prowadząca

Dorota Gruszka

Opieka redakcyjna

Anna Szulczyńska

Adiustacja

Aleksandra Kiełczykowska

Korekta

Katarzyna Onderka

© Copyright Michał Rusinek

© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-6961-3

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2024

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Jan Żaborowski

Kiedy byłem mały, dostałem w prezencie globus. Moją ulubioną zabawą było kręcenie nim z zamkniętymi oczami i zatrzymywanie go palcem. Jeśli po otwarciu oczu palec nie wskazywał któregoś z oceanów – co zdarzało się dość często – ale stały ląd, wyobrażałem sobie, że tam właśnie wylądowałem. Moja wiedza z dziedziny geografii i kultury była dość ograniczona
i oparta na karmionych bajkami stereotypach, ale za to wyobraźnię miałem wybujałą, jak to bywa w młodym wieku, więc wyobrażałem sobie, co mógłbym robić tu czy ówdzie.

Moich rodziców nie było stać na dalekie podróże. Wakacje spędzaliśmy w Polsce. Granicę przekraczałem tylko w Tatrach, nielegalnie stawiając drżącą z emocji stopę za biało-czerwonym słupkiem, a więc już w Czechosłowacji. Po raz pierwszy legalnie przekroczyłem granicę dopiero w wieku dwunastu lat, kiedy mój stryj i stryjenka (Finka) zabrali mnie ze sobą na miesiąc do Finlandii. Podróżować za granicę zacząłem jednak tak naprawdę dopiero wtedy, kiedy stałem się pełnoletni i upadła żelazna kurtyna. Te dwa fakty bowiem, szczęśliwym dla mnie trafem, zbiegły się w czasie.

Podobno Polak docenia podróże nie wtedy, kiedy je odbywa, ale kiedy może potem o nich opowiedzieć. Z tego wynika, że najważniejsze w bagażu powrotnym Polaka nie są prezenty dla rodziny i przyjaciół, ale opowieści. Zorientowałem się szybko, że moja potrzeba dostrzegania anegdotycznych sytuacji powoduje, że owych opowieści przywożę tyle, że już nie mieszczą się w bagażu, ale stanowią swego rodzaju nadbagaż: słowo, które wywołuje popłoch wśród wszystkich podróżujących samolotami i zmusza ich do przepakowywania się w pośpiechu lub bolesnych dopłat. Na szczęście żadna linia lotnicza, nawet z tych najtańszych, nie każe sobie płacić za nadbagaż opowieści. Na szczęście dla mnie.

Od 2019 roku co miesiąc publikuję po jednej takiej opowieści w formie felietonu w miesięczniku „Twój Styl”. Przez pięć lat zebrała się ich już pokaźnej wielkości walizka. Książka ta jest taką właśnie walizką, pełną nieprzewodnikowych opowieści i anegdot zainspirowanych podróżowaniem. Walizki mają to do siebie, że czasami nie dolatują w to samo miejsce, co ich właściciele czy właścicielki, a czasem nawet przypadkiem trafiają do cudzych rąk. Czytając zebrane w tej książce felietony, mogą sobie Państwo wyobrazić, że przez pomyłkę odebraliście na lotnisku moją walizkę i zamiast swoich rzeczy osobistych – przeglądacie teraz moje opowieści podróżne. Proszę się nie krępować. Mam nadzieję, że Państwa one rozbawią i umilą czas czekania na Waszą walizkę.

Michał Rusinek

Kraków, marzec 2024

Podobno odczuwamy coś jako artystyczne wtedy, kiedy wprawia nas to w zdziwienie. Cóż w tym dziwnego, że sztuka jest w muzeum? Prawdziwe zdziwienie wywołuje obraz w nieoczekiwanym miejscu. Na przykład na ścianie budynku w Manchesterze.

W Nara daniele uważane są za świętych posłańców i traktowane z szacunkiem. Szacunku jednak nie odwzajemniają, więc trzeba zachować ostrożność. Także na drodze.

Na łódce zacumowanej przy nabrzeżu kanału Oudezijds Achterburgwal zamieszkała bardzo fotogeniczna czapla. Czemu wybrała sobie akurat głośne sąsiedztwo dzielnicy czerwonych latarni? Upodobania ptactwa wodnego znane są tylko dociekliwym ornitologom.

Obok świątyni małp można kupić orzeszki w torebce. Ale nie łudźmy się, że będą je nam jadły z ręki. Z drugiej ręki na tychmiast ukradną nam całą torebkę. Albo pomarańczę, którą przynieśliśmy dla siebie.

Nie wiadomo dlaczego wszyscy mówią do kotów „ty”, choć jako żywo żaden kot nigdy z nikim nie pił bruderszaftu.

Święta krowa pilnuje gromadki zupełnie nieświętych małp, których gangi opanowały ruiny pobliskiej świątyni. Śpią, niewiniątka, ale śnią zapewne o czynach niecnych. Ich snów też trzeba pilnować.

Wiele lat temu, w czasach, kiedy można już było bez większych problemów podróżować za granicę, ale jeszcze nie było telefonów komórkowych, pojechaliśmy na wycieczkę kolejową do Grecji i Turcji. Podróżowali z nami ludzie z różnych środowisk. Część w celach handlowych, część, żeby zobaczyć, jak wygląda inny świat. Pamiętam, jak za oknami pociągu, od strony korytarza, ukazał się widok majestatycznego Olimpu, o szczycie, rzecz jasna, przesłoniętym chmurami. Staliśmy tak wszyscy na korytarzu i wpatrywaliśmy się w tę mityczną górę. Ciszę przerwał jeden z naszych współwycieczkowiczów, mówiąc: „E, Babia Góra ładniejsza…”. Większość mu właściwie przytaknęła i rozeszła się do przedziałów, nie kryjąc rozczarowania. Wieczorem spotkaliśmy się całą grupą w kolejce do budki telefonicznej w pobliżu miejsca, w którym zatrzymaliśmy się na noc. Wszyscy dzwonili do swoich rodzin w Polsce, by powiedzieć, że dojechali szczęśliwie. I że z okien pociągu widzieli absolutnie wspaniały, niesamowity, słynny Olimp!

Andrzej Wajda zachwycił się kiedyś kolażem Wisławy Szymborskiej. Opisał go tak: „Co my tu widzimy? My tu widzimy Raj. Ale w Raju, dziwnym trafem, stoi czerwona budka londyńska, budka telefoniczna. Dlaczego wkleiła tę budkę tutaj Szymborska? Bo Szymborska dobrze wie, że Polacy chcą jechać wszędzie, ale nie mogą tam nie mieć telefonu! No bo co to jest za Raj, z którego nie możesz zadzwonić? Polak musi się pochwalić! Raj bez telefonu w ogóle nie istnieje!”.

Jest taki stary dowcip: rozbija się statek, na bezludną wyspę wyrzucony zostaje młody Polak i, powiedzmy, Claudia Schiffer (tu można wstawić nazwisko aktualnie znanej modelki). Dość szybko wybucha między nimi gorące i namiętne uczucie. Po pewnym czasie mężczyzna jednak markotnieje. Claudia zaczyna go wypytywać, co się stało, co może dla niego zrobić. On chwilę się wzbrania, ale wreszcie prosi ją, żeby na chwilę przebrała się w jego garnitur. Ona się godzi, choć podejrzewa, że chodzi mu o jakąś drobną perwersję wprowadzającą urozmaicenie w ich życie seksualne. Kiedy jednak staje przed nim w marynarce, on kładzie jej rękę na ramieniu i mówi, podekscytowany: „Stary, nie uwierzysz! Sypiam z Claudią Schiffer!”.

Te anegdoty mówią właściwie o tej samej zdumiewającej cesze, chyba nie tylko polskiej, polegającej na tym, że potrafimy czerpać radość czy przyjemność wyłącznie z tego, co umiemy opowiedzieć innym. Samo doznanie nam nie wystarcza, a raczej nie dostarcza takich bodźców jak doznanie opowiedziane. Opowiedziane, czyli zamienione w tekst. Nie musi to być tekst literacki. Wystarczy, że będzie to prosty komunikat.

Postmoderniści twierdzą, że wszystko jest tekstem. Także w tym sensie, że czytając książkę lub oglądając film, rozumiemy opisane czy pokazane tam sytuacje tylko dlatego, że kiedyś coś podobnego przeczytaliśmy lub zobaczyliśmy na ekranie. Nie dlatego, że coś podobnego przeżyliśmy. „Jak to? – oburzy się tu ktoś z pewnością. – Przecież wzruszają mnie filmy o miłosnych rozczarowaniach, bo sama przeżyłam miłosne rozczarowanie!”. Albo: „Lepiej rozumiem dramat człowieka zamkniętego w windzie, bo sam tego doświadczyłem!”. No dobrze. To spróbujmy odpowiedzieć inaczej: to rozczarowanie, ten dramat i wszystko, co przeżywamy – musimy opowiedzieć, chociażby sami sobie, jeśli nie ma w okolicy Claudii Schiffer lub budki telefonicznej, najlepiej czerwonej. Opowiadając – zamieniamy w tekst. I dopiero wtedy przeżycie staje się prawdziwe, w jakimś sensie użyteczne.

Choćby na potrzeby felietonu.

Podróżowanie wydaje się czynnością zawsze jakoś bardziej ryzykowną od siedzenia w domu. Nie wiem, co na ten temat mówią statystyki i czy aby ryzyko zawału przed telewizorem – zwłaszcza w ostatnich czasach – nie jest większe od ryzyka utraty zdrowia czy nawet życia w podróży. To, co nieznane lub mniej znane, wydaje się nam niebezpieczne. Oswojenie – usypia naszą czujność.

Tak się złożyło, że w 2004 roku, w czasie drugiej intifady, musiałem pojechać do Izraela. Turyści omijali wtedy ten kraj, przez co trudno było kupić nawet kartki pocztowe czy pamiątki. Nie lubię czytać przewodników, nudzą mnie zwłaszcza opisy ciekawostek. Czytając je, mam wrażenie słuchania jakiegoś wujka, przechwalającego się przy kolacji, gdzie on to nie był i czego nie widział. Poza tym, czytane przed wyjazdem, przewodniki są w zasadzie katalogiem spojlerów: pokazują coś, co się dopiero zobaczy. Psują zabawę podróżowania.

Jest w nich też mnóstwo cudownie niepraktycznych porad. Niestety, zgubiłem już przewodnik, który czytałem przed wspomnianym wyjazdem do Izraela, zacytuję więc dwie porady z pamięci. Pierwsza dotyczyła bezpieczeństwa. Autorzy sugerowali, by unikać takich miejsc jak targi czy autobusy komunikacji miejskiej, bo tam najczęściej dochodzi do zamachów. Na następnej stronie przewodnika przeczytać można było porady, co warto przywieźć z Izraela i gdzie to kupić. Otóż zakupy najlepiej robić na targu, a na targ dojechać można autobusem linii takiej to a takiej.

W czasach studenckich dostałem piękny w swym idiotyzmie prezent: torbę na sprzęt fotograficzny. Idiotyzm polegał na tym, że nie miałem aparatu fotograficznego, a właściwie miałem tylko kieszonkowego olympusa. Zamiast odłożyć ją na półkę i zacząć zbierać pieniądze na porządną lustrzankę – postanowiłem potraktować ją jako ekstrawagancki bagaż podręczny, co było czystą głupotą. Dwukrotnie usiłowano mi tę torbę ukraść. Raz, w paryskiej bazylice Sacré-Coeur, ktoś postanowił sprawdzić, co mam w środku, ale spłoszył go dźwięk otwieranego rzepu. Swoją drogą, zawartość spłoszyłaby go tym bardziej: o ile dobrze pamiętam, miałem tam kanapkę z gulaszem angielskim, a może nawet, co gorsza, paprykarzem szczecińskim.

Za drugim razem, kilka lat później, w Neapolu, postanowił mi ją wyrwać pewien młody człowiek na skuterze. Nie kierowca, a pasażer. To klasyczny sposób okradania w tamtych stronach. Torba była już jednak nieco nadwerężona i złodziejowi został w ręku sam pasek. Z zawartości i tak nie miałby pożytku: znów nie był to kosztowny aparat, lecz przewodnik po Neapolu, w którym przestrzegano przed złodziejami na skuterach.

Podobno w ten sam sposób, także w Neapolu, postanowiono kiedyś wyrwać torbę z bezcennym, jedynym egzemplarzem maszynopisu książki profesorowi K., wybitnemu historykowi, już nie najmłodszemu. Profesor torbę miał porządniejszą od mojej, a motywację, by jej nie stracić – ogromną. Złodziej wlókł profesora za skuterem przez kilka przecznic Neapolu, aż wreszcie zrezygnował, przeklinając. Nie próbowałby w ogóle okradać starszego pana, gdyby wiedział, że ma do czynienia z uczestnikiem powstania warszawskiego, w którym to powstaniu stracił on rękę, ale zyskał niezłomny hart ducha i upór.

Nic tak nie usypia naszej czujności jak dziecięca niewinność. Dlatego też najlepszymi złodziejami są dzieci. Kiedyś w Rzymie grupkę czcigodnych krakowskich intelektualistów otoczyła ponoć wesoła, roześmiana gromadka. W pewnej chwili dzieci zarzuciły panom na głowy wielkie kartony. Kiedy panowie podnieśli do góry ręce, żeby się oswobodzić, dzieci dokładnie opędzlowały im zawartość kieszeni. I roześmiane pobiegły w siną rzymską dal.

Jak do tej pory najdotkliwiej okradziono mnie w moim rodzinnym mieście, w restauracji. Kiedy zgłaszałem sprawę na policji, przesłuchujący mnie przedstawiciel organów ścigania cały czas sugerował, że złodzieje musieli być obcokrajowcami, którzy przyjechali tu z jakichś niebezpiecznych krajów.

Dziesięć lat temu byłem w Kalifornii. Niestety krótko, niestety służbowo i niestety w zimie. W dniu, w którym zaplanowano wycieczkę na plażę w Santa Monica (gdzie zresztą mieszkał niegdyś słynny szekspirolog Jan Kott), ulewa była taka, że nie dało się wysiąść z samochodu, a przez szyby widać było tylko kilka miotanych wiatrem palm. Ocean był kompletnie niewidoczny.

Znam małżeństwo, które wybrało się w podróż poślubną na Wyspy Kanaryjskie. Tam jest podobno przez cały rok ciepło i słonecznie, ale zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Takie właśnie odstępstwo zdarzyło się temuż małżeństwu: przez cały tydzień ich pobytu lał deszcz. Wrócili do Krakowa ze skwaszonymi minami i wkrótce się rozwiedli. Będąc w Santa Monica, miałem w pamięci tę smutną i pouczającą historię, postanowiłem więc nie nadawać zjawiskom meteorologicznym znaczeń symbolicznych. Jak leje, to leje. I już.

Wygłaszałem tam dwa wykłady w dwóch polskich klubach: w Los Angeles i San Diego. Po pierwszym wykładzie podeszła do mnie pewna pani i powiedziała, że jest odwieczną sekretarką Hugh Hefnera, czyli redaktora naczelnego „Playboya”, i chętnie mu mnie przedstawi, bo słyszała, że pisuję do polskiej edycji tego magazynu. Niestety, nie udało się, bo miałem za mało czasu. Po drugim wykładzie podszedł pewien pan, zapytał, kiedy wracam do Polski, i szeptem poprosił, żebym pozdrowił od niego Macieja Giertycha. Zanim zdążyłem mu powiedzieć, że istnieje małe prawdopodobieństwo, iż kiedykolwiek spotkam pana G. – już go nie było. Więc też się nie udało. Może przez ten deszcz?

Władze stanu Kalifornia postanowiły walczyć z korkami i zanieczyszczeniem powietrza powodowanym przez samochody, promując tak zwany carpooling. Jest to słowo nieprzetłumaczalne na język polski, bo określa zjawisko, które jest u nas mało znane, a ten stan rzeczy raczej prędko się nie zmieni. Polega ono na tym, że jeśli w jakimś zakątku miasta mieszkają ludzie pracujący w tej samej firmie, to zamiast jeździć do pracy swoimi samochodami, umawiają się tak, że na zmianę ktoś kogoś podwozi. Oszczędzają w ten sposób paliwo, dbają o środowisko, zmniejszają korki i zajmują mniej miejsca na parkingu. Władze stanu, chcąc zachęcić kierowców do carpoolingu, umożliwiły im na przykład korzystanie z szybkich pasów ruchu na autostradzie. Krótko mówiąc, pasem tym może jechać każdy, kto wiezie choć jednego pasażera.

Opowiadano mi wówczas, że policja zatrzymała pewnego Kalifornijczyka, który – by móc korzystać z szybkiego pasa na autostradzie – nabył w sex shopie nadmuchiwaną lalkę i woził ją na przednim siedzeniu. Nie wiemy, czy kierowca wpadł, bo lalka zaczęła flaczeć i nie zdążył jej dopompować, czy też po prostu nie była ona wystarczająco realistyczna i przez to wzbudziła podejrzenia policji. Może akurat wtedy nie lało i była lepsza widoczność?

Los Angeles wydaje się nie mieć kresu. Nie ma też właściwie centrum. Przypomina bardziej państwo niż miasto. Dzielnica, w której mieszkałem, nazywa się Studio City i cieszy się specyficzną sławą: tam właśnie powstaje większość kalifornijskich filmów pornograficznych. Spora liczba okolicznych domów z basenami to po prostu swego rodzaju plany filmowe. Moi gospodarze opowiadali, że ofiarą pornografii padł remontujący im dach robotnik. Tak się mianowicie zapatrzył na akcję filmu kręconego w sąsiedniej willi, że spadł z dachu i złamał nogę.

Wszystko przez pogodę. Gdyby wtedy lało, nie naprawiałby dachu, a nawet gdyby naprawiał, to i tak niewiele by widział wokoło – więc nic by mu się nie stało.

Dalsza część w wersji pełnej