Projekt okładki
Tomasz Majewski

Opieka redakcyjna
Rafał Szmytka
Adam Zechenter

Koordynacja projektu
Agata Błasiak

Opieka promocyjna
Aneta Kozłowska

Wybór zdjęć
Damian Markowski
Rafał Szmytka

Korekta
Paweł Denkowski
Joanna Kłos
Kamila Sowińska

Indeks
Tomasz Babnis

Copyright © by Damian Markowski
Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2025

ISBN 978-83-8427-522-1

Znak Horyzont
www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2025

Plik przygotował Woblink

woblink.com

Jam jest częścią tej siły,
Która wiecznie zła pragnąc,
Wiecznie czyni dobro.

Goethe, Faust

Historia bez czerni i bieli

Wie pan, co było najgorsze w moim życiu? – Pan Karol zamilkł nagle, jakby w oczekiwaniu na moją reakcję.

Zamarłem. Nie spodziewałem się takiego otwarcia ze strony rozmówcy. Do tej pory był skryty, z trudem przywoływał te najbardziej wartościowe wspomnienia. Najlepsze i najciekawsze, bo niechciane przez niego samego. Pamiętał w najdrobniejszych szczegółach wydarzenia, twarze, słowa… ale wszystko to przechowywał w sferze pamięci negatywnej.

– Najgorsze jest to – kontynuował – że według wielu ludzi wszystko było czarne i białe. Tak proste. Jednostronne. Albo-albo. A tak nie było. Nigdy. Przynajmniej ze mną i z tym, co przeżyłem.

Teraz ścisza głos, jak gdyby chciał powiedzieć o czymś, co nie powinno wybrzmieć zbyt głośno:

– Są rzeczy, z których można być dumnym. Wyniosłem kiedyś małe dziecko wśród świstu kul z chaty podpalonej przez bandziorów. I inne sprawy, które chciałoby się zapomnieć. Tak, właśnie tak. Ale są też sytuacje, kiedy nie ma dobrego wyjścia. I wychodzi trochę dobrze, a trochę źle. Taka była nasza sytuacja. Jak już nie mieliśmy Polski, nikogo, tylko siebie.

Nic nie było proste w historii żołnierzy Istriebitielnych Batalionów, czyli Batalionów Niszczycielskich. I wcale nie dotyczyło to wyłącznie pana Karola. Historia wepchnęła jego – oraz kilkanaście tysięcy innych polskich młodych mężczyzn i chłopców – pod koła swojego pociągu. Stali się jej zakładnikami i ofiarami, choć przecież wcześniej nic od nich nie zależało, a i wpływ na bieżące wydarzenia mieli – jak to prawie dzieci – znikomy. W pewnym momencie się ocknęli, zostawieni sami sobie jako pionki w grze prowadzonej przez poważniejszych graczy. Stanęli przed koniecznością przyjęcia broni od przeklętego wroga, od komunistycznego diabła, po to, by przeżyć. By nie dać się zgładzić przez ukraińską partyzantkę prowadzącą czystkę polskiej ludności. Aby uratować się ze straszliwych pogromów urządzanych im przez sąsiadów.

I broń tę przyjęli. Wzięli karabiny z dłoni splamionej krwią ich ojców i braci. Tej samej, która zamachnęła się na wolność Rzeczpospolitej pamiętnego 17 września 1939 roku. Z ręki, która strzelała w polskie głowy w katyńskim lasku, która – zaciśnięta w pięść – wymierzała ciosy tysiącom aresztowanych w czekistowskich katowniach. Która zamykała drzwi bydlęcych wagonów z obywatelami polskimi różnej narodowości, wysyłanymi w drogę na „nieludzką ziemię”, skąd tyle tysięcy miało już nigdy nie wrócić. Wówczas, w czterdziestym czwartym, ta dłoń, dłoń oprawcy, dała im broń, by mogli walczyć o fizyczne przetrwanie.

Czy jednak wzięli ją jedynie w celu samoobrony? A może kipiała w nich zła, paląca i niszcząca żądza zemsty za to, czego doświadczyli sami i czego doświadczyły ich rodziny? Wziąć wreszcie odwet. Przestać w końcu być zwierzyną łowną. Nie kryć się po ziemiankach, strychach, piwnicach, psich budach. Nigdy więcej przeszywających grozą nieskończenie długich nocy w zbożu, na środku pola, gdzieś pod zwalonym drzewem na skraju lasu, w zimnej wodzie przydrożnego rowu. Nigdy więcej koszmarnej bezradności, przerywanej własnym łkaniem, kiedy tamci mordowali ojca, matkę, brata, siostrę. Kiedy hulali bezkarnie i z Polakami robili, co chcieli. Zapłacić za to wszystko. Tak żeby teraz tamci zatańczyli w rytm ich muzyki. Żeby musieli się BAĆ. Tak jak oni, dla których strach stał się codziennością. Od dwóch długich, potwornie długich lat.

Kilkanaście tysięcy uzbrojonych ludzi. Mniej liczne były uzbrojone oddziały powstańczej Warszawy w pierwszych dniach wielkiego wolnościowego zrywu Polaków. Ponad dwukrotnie mniej zbrojnych liczyła słynna wołyńska 27. Dywizja Piechoty Armii Krajowej. To wreszcie niemal połowa wszystkich uzbrojonych w oddziałach leśnych w szczytowym okresie powojennego powstania antykomunistycznego na ziemiach polskich. Armia niechciana. Prawdziwie wyklęta.

Jak to ujął jeden ze strybków1, w czasie, kiedy podejmowali niełatwe decyzje, już nie mieli Polski… ani honoru, sztandarów, tych wszystkich wspaniałych narodowych imponderabiliów. Pozbawiono ich nawet nadziei, że ziemia, na której wzrastali i która była im kołyską i miejscem lat dziecinnych, stanie się ponownie polska. W zasadzie nie zostało im nic. Mieli jeszcze tylko własne życie. I postanowili o nie walczyć. To dlatego zdecydowali się przyjąć broń od czerwonego szatana. Nie po to, by budować komunizm, który dla większości z nich był czymś równie obcym i znienawidzonym jak nazizm. Nie po to, by zamiast Polski budować Związek Sowiecki na Kresach. Byli częścią tamtej zszarganej kresowej społeczności. Niejako przedstawicielami mniejszości skazanej na zagładę. Przez banderowców – bo powinni byli już dawno „wyjechać”, jak szyderczo określono to w ulotkach – grożących wymyślną śmiercią i spaleniem domu tym, którzy pozostaną na „odwiecznie ukraińskiej ziemi”. Ten ich „wyjazd” miał być po prostu ucieczką przed śmiercią niechybną a straszną. Byli też skazani na śmierć przez bolszewików – bo ci nie ukrywali, że nie będą już tak „tolerancyjni” wobec Polaków, jak to się działo w latach 1939–1941. O ich ówczesnej tolerancji świadczyły przecież tysiące aresztowanych, zakatowanych w nieludzkim śledztwie, zesłanych do łagrów; długie składy bydlęcych wagonów z zamarzającymi w środku ludźmi w czarną, zimową noc toczących się gdzieś na koniec świata, gdzie wiatr hulał po stepie lub tajdze… Dobrze zapamiętali tę tolerancję ci, którym przyszło w upalne dni lipca czterdziestego pierwszego szukać zwłok najbliższych wśród zwałów rozkładających się ciał wyciągniętych dopiero co z więziennych kloak, z szybów kopalni, z dołów naprędce zalanych wapnem. Albo ci, którzy w niemieckich gazetach dwa lata później szukali nazwisk ukochanych osób na katyńskiej liście.

Skoro nie ma już Polski, nie ma jej wspaniałej Armii Krajowej (AK), która przynajmniej próbowała (bez większych sukcesów) bronić ich przed zagładą, to czy nie nadszedł czas, by wziąć swój los w swoje ręce? Swój, prawda, ale nie tylko swój. Także los tych tysięcy Polaków koczujących na zgliszczach wiosek. Kryjących się w miasteczkach w cuchnących, pełnych śmieci mieszkaniach pozostałych po zagładzie Żydów. Polaków, którzy po klęsce fatalnej w skutkach operacji „Burza” i aresztowaniu przez Sowietów najbardziej wartościowych ludzi nie mieli już na kogo liczyć. Chyba tylko na cud…

Gdyby wszystko potoczyło się zwyczajnie, nie powinno być o nich mowy w tej ani żadnej innej książce. Byli bardzo młodzi, zdecydowanie za młodzi na wojnę. Piętnaście–siedemnaście lat to nie jest czas na zabijanie, pościgi, ucieczki, zasadzki. Jeśli w ogóle powinien nadejść w życiu jakiegokolwiek człowieka czas na podobne sprawy. Nie powinni byli nawet załapać się na końcówkę tamtej wojny światowej. Raczej widzielibyśmy ich na podkolorowanych fotografiach czasu odbudowy Polski. Jeden uśmiechałby się znad wrocławskiego rumowiska, inny pewnie wyglądałby uśmiechnięty z którejś legnickiej kamienicy. Jeszcze inny – którego transport pojechałby bardziej na północ – osiadłby w zrujnowanym Gdańsku czy Olsztynie. Żaden z nich nie chciał zostać bohaterem. A przynajmniej nie takim, jakim został. Herosem mimo woli… Gdyby tylko wszystko potoczyło się zwyczajniej. Jakoś tak bardziej „normalnie”. Jeśli można użyć tego słowa do opisania wydarzeń wojennych, wielkich ruchów ludności, bratobójczych walk, ucieczek, pościgów, powojennej zawieruchy…

Zwyczajnie, gdyby było, jak być powinno, trafiliby jako kolejne młode roczniki do armii Andersa lub przynajmniej do Berlinga. U tego pierwszego krwawiliby zwycięsko na stokach Monte Cassino, Widma, Gardzieli, braliby Ankonę, Bolonię… Szlak ich znaczony byłby triumfem nad znienawidzonym niemieckim najeźdźcą. Biliby go tak, jak on bił polskie wojsko w przeklętym trzydziestym dziewiątym. W wyzwolonych miastach i wioskach spotykaliby się z pięknymi dziewczętami, mogliby zakręcić palec w kruczoczarnych włosach Włoszki. Może przeżyliby tam – jako zwycięzcy i wyzwoliciele – inicjację seksualną jak wielu z tych, co do Andersa zdążyli…

Albo trafiliby na inny front jak ich starsi bracia. Najpierw do Żytomierza, do ośrodków formowania 1. Armii Wojska Polskiego. Komunistycznej. Dowodzonej przez oficera o „poszlakowanej” opinii. I potem przeszliby dalej – za Niemcami – aż do ich matecznika. Już bez takiej chwały jak ci chłopcy i dziewczęta z II Korpusu. Za to z wielokrotnie bardziej obfitą daniną krwi. Pod Niesky, Budziszynem, Dreznem. Krwi przelanej, i owszem, za nowe polskie granice na zachodzie, ale i w fałszywym mirażu „braterstwa broni” z nowym-starym okupantem i najeźdźcą. Jako jego janczarzy. Przyboczni. Wierni, bo nie dano im innego wyboru.

Była dla nich i trzecia droga. Zasilić konające podziemie niepodległościowe, rozbijane stopniowo, na kilka razy przez uderzenia czekistów. Zejść w podziemie tak głęboko, jak tylko się da, przekazywać na zachód przez przeklętą dla Kresowian linię Curzona (pewnie nie wiedział, ilu osobom kojarzyć się będzie jego dzieło z klęską i wygnaniem) meldunki o tych, co nadal pozostali na Wschodzie. Tym coraz mniej polskim… Włączyć się w skład trzeciej już kresowej konspiracji raz za razem dobijanej przez obławy NKWD i aresztowania czekistów. Podjąć rękawicę i stanąć do kolejnej bitwy, którą nie sposób było wygrać? Zająć następny z góry skazany na straty bastion, aby powiewać z niego, do czasu, podartym sztandarem i koniec końców paść, jak padło już tak wielu wcześniej?

No właśnie, to wszystko wcale nie było takie proste. Bo kierownictwo podziemia niechętnie patrzyło na napływ kolejnych ludzi w jego szeregi. Mieli już za sobą fatalną w skutkach operację „Burza”, gdy pomocą przywitali nadjeżdżające kolumny „wyzwolicieli”, by im pokazać, że tu – we Lwowie, w Łucku, Stryju – jest i będzie Polska. A tamci, owszem, pomoc przeciwko Niemcom przyjęli, pozwolili nawet umierać u swego boku w ciężkich bojach z nazistami. A później – jak to przebiegli ludzie Wschodu – otoczyli, rozbroili, aresztowali. Żołnierzy – do Berlinga. Oficerów – na śledztwo i do więzienia. Wiedzieli czekiści, jak rozgrywać takie sytuacje. Decyzja polskich władz o ujawnieniu AK doprowadziła do jej faktycznej likwidacji. A w dawnych województwach wschodnich z oddziałów leśnych stopniowo rezygnowano. Obawiano się utraty tych ostatnich ludzi, pozostałości patriotycznej części społeczeństwa, którzy z najwyższym trudem przetrwali w tym terenie sowieckie wywózki, egzekucje NKWD podczas „ewakuacji więzień”, niemieckie egzekucje i aresztowania, banderowskie pogromy, wreszcie koszmarną dla kresowych oddziałów Armii Krajowej akcję „Burza”, gdy więzienia zapełniły się kwiatem polskiej partyzantki.

Ci, którzy wkrótce mieli się stać „jastrząbkami”, znaleźli się zatem w sytuacji bez dobrego rozwiązania. Mogli trwać na miejscu wraz z rodzinami, oczekując na kolejne ciosy, jakie spadłyby ze strony Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) i Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), czy tego by chcieli, czy nie. Przecież wcześniej nie byli członkami żadnych formacji zbrojnych. Byli dziećmi. Dziećmi zmuszonymi patrzeć, jak antypolskie czystki obejmują ich rodzinne tereny z Wołynia i zamieniają ich małe ojczyzny w pustynię. O nie, nikt ich nie pytał, czy tej walki chcieli. Ich zdanie nie miało tutaj żadnego znaczenia, bo cóż znaczy to, co myślą dzieci jeszcze w warunkach wojny palącej cały ówczesny świat? Walka ta została im narzucona, wydana. Mogli tylko pozostać bierni, licząc, że po raz kolejny uda się uciec. Może za cenę pozostawienia w kryjówce czy płonącym domostwie kogoś bliskiego. I za cenę zapamiętania po kres swojego życia krzyku z tego płonącego budynku. Matki, siostry, brata… Wierzyć, że gdy „wielki brat” ogłosił „transfer ludności” i „repatriację” (kolejne słowa, jakie zostaną owiane przekleństwem), będą mogli liczyć na łaskę dożycia do podstawienia transportów bydlęcych wagonów na najbliższą stację kolejową.

Wybrali inne wyjście. Walczyć. Walczyć za wszelką cenę. Tam, gdzie ich domy, gdzie się urodzili. Gdzie wyrastali i gdzie wielu patrzyło w paraliżującej bezsilności na śmierć najbliższych osób. Z bronią od znienawidzonych czerwonych. W końcu, gdy już przestali być potrzebni, wyrzucono ich z Kresów tak samo jak resztę Polaków. Ale tamten etap, kiedy byli strybkami, gdy podlegali NKWD, miał zaciążyć na ich życiu na długie lata.

Byli drugimi żołnierzami „wyklętymi”. Wyklętymi już za życia i za młodu, gdy z ukosa patrzyli na nich ci, co z Sowietami i ich poplecznikami zwykli rozmawiać wyłącznie mową broni. Przypięto im łatkę kolaborantów i enkawudzistowskich sługusów. Zwykle nie bacząc na złożoność sytuacji, w której się znaleźli i z której dobrego wyjścia nie mieli. Odarto ich z godności i odsądzono od czci i wiary. Stali się celem dla rodzimego podziemia, które widzieć w nich chciało raczej zdrajców niż obrońców pozostawionej na pastwę ludności. Nawet jeśli to samo podziemie nie miało już własnych możliwości stanięcia w obronie bezbronnych. Podwójnie wyklęci. Podwójnie, bo po odzyskaniu niepodległości i zrzuceniu jarzma komunizmu (a może właściwiej byłoby napisać: podczas stopniowego odchodzenia od komunizmu) zostali ponownie zakwalifikowani poza nawias bohaterów o narodowe imponderabilia, zaliczeni do współpracowników Sowietów, którzy przecież zabrali im prawie wszystko.

Historia kręci swoje ogromne koło w sobie tylko znaną stronę. I zaczyna to robić wtedy, kiedy chce. Tak jak zakręciła losem Ukrainy i całej Europy tej niedawnej nocy z 23 na 24 lutego. Wróciły koszmary sprzed dziesiątków lat. Wojna w swoim najpotworniejszym kształcie – z nalotami, exodusem ludności cywilnej, ze zbrodniami na bezbronnych – powróciła. Pan Karol nie dożył tej daty. Ale pamiętam jego prorocze słowa:

– Krew niewinnych ludzi długo nie zaschnie. Swoją zemstę już miałem. Ale Ukraina jeszcze odpowie kiedyś za to, co się tam stało.

Trochę się na to oburzyłem. Bo jakże to, dlaczego obecne pokolenia płacić mają za grzechy przeszłych? Nie przyjąłem takiej wersji świata.

– Wspomni pan kiedyś, co mówiłem – upierał się mój rozmówca. Jego słowa okazały się prorocze, jeśliby rozpatrywać je w kategorii tego, że narody są po latach rozliczane ze swoich czynów.

Strybki, jastrząbki albo strzelczyki – tak jeszcze z polska, z przedwojennego czasu, się nazywali. Jak wtedy, przed przeklętym wrześniem trzydziestego dziewiątego, kiedy uczyli się musztry, strzelania i biegali po lasach na udawanych manewrach. Z tamtych czasów, w gruncie rzeczy lat beztroski, została im tylko ta nazwa. Cała reszta była znacznie bardziej ponura. Teraz mieli prawdziwą wojnę. Odciskała na nich krwawe, bolesne i niezatarte piętno. Głównie psychiczne, bo rany fizyczne, choćby i ciężkie, można przecież uleczyć. Ran zadanych duszy i chowanych głęboko w umyśle i pamięci już wyleczyć nie sposób. Bo przecież czasu cofnąć się nie da.

Lubię oglądać stare zdjęcia. Uwiecznieni na nich ludzie są jakby zatrzymani w czasie. Odcisnęli się na jego stale zapisującej się karcie swoim mikropierwiastkiem historii ludzkości. Został po nich jakiś ślad. To już coś. Niewiele, a jednak. A przecież z tamtych lat tyle istnień przepadło bezpowrotnie i na zawsze, bez śladu. Nie pozostały po nich wspomnienia, listy, pamiętniki, zdjęcia. Po prostu nic. Jakby ich nigdy nie było. Miałem szczęście spotkać świadków historii, którzy zostawili po sobie całkiem dużo. Poza tym, że dane im było przeżyć, zostanie po nich ich relacja. Mniej lub bardziej subiektywna, wszak każdy człowiek ma własny świat i widzi go w niepowtarzalny sposób. Ale dzięki tym relacjom ocalono od zapomnienia więcej światów.

Spoglądam na fotografie strybków. Niestety, zachowało się ich niewiele. Tych zbiorowych – raptem kilka. W sumie to nie miał ich kto fotografować. Sowieci byli jak zwykle skupieni na sobie i własnych sprawach. A na kresowej wsi prawie już nie było aparatów fotograficznych. Zabronili ich Niemcy. Mimo to kilka zdjęć udało się wykonać. Na nich – młode, zawzięte, właściwie chłopięce twarze. W rękach broń. Widać od razu, że ze wschodu – duże karabiny, erkaemy, jakby toporne, mniej zgrabne od tych zachodnich czy nawet przedwojennych, polskich. Dziwne, za duże mundury, zresztą najróżniejsze – polskie bluzy mundurowe, mundury sowieckie, jeszcze jakieś inne. Bez dystynkcji. Bez oznak. Bez orłów, pogoni, gwiazd. Mundury bezpańskie, tak jak noszący je żołnierze. Większość nawet bez mundurów, w ubraniach cywilnych. Wspólny mianownik – smutne oczy. Pozbawione życia. Z niepokojącą głębią. Oczy, które widziały zbyt wiele na swój wiek. Teraz już wiem, co się za nią kryło. Ile dróg do piekieł przemierzyli, zanim wrócili – z Polski do Polski.

Swojego dobrego czasu chłopcy ci nie mieli nawet za komunizmu. Dlaczego, skoro byli tak blisko „wielkiego brata”, ba, bliżej nawet niż niejeden z utrwalaczy systemu w Polsce w jej nowych, „sprawiedliwych” granicach? Władze Polski, ludowej głównie z nazwy, bo już z pewnością nie z szacunku wobec tego mitycznego „ludu”, patrzyły na nich z podejrzliwością. W końcu przybyli „stamtąd”. Nie wiadomo, czy nie byli przesiąknięci jakże karygodną i uwłaczającą myślą, że kiedyś tam była Polska, a nie Związek Sowiecki. Nie wpisywali się w oficjalną wykładnię historii. Stanowili jej żywe zaprzeczenie. A ci, którzy byli wcześniej w kresowej AK lub powojennym – tym najgorszym, bo antykomunistycznym – podziemiu, mogli liczyć na wikt i pobyt w więzieniach. Oczywiście na koszt „ludowego” państwa. Aby im się odechciało tej ukraińskiej czy białoruskiej ziemi. Jakby swojej mieli za mało. Komunizm odrzucił tych, których uznał za nieodpowiednich. Ale przygarnął innych byłych strybków – takich, którzy gotowi byli na ten romans bez opamiętania. Pójść drogą zniewolenia, służby bez refleksji. A może i z refleksją, wszak niektórzy wiedzieli, że z tego porozumienia wyniosą konkretne profity. I o tych będzie mowa.

Popełnili też własne błędy. Kiedy stało się jasne, że komunizm w Polsce nie przetrwa. Gdy w latach 80. jego fundamenty zaczęły kruszeć, próbowali – dość nieudolnie – zbliżyć się do środowisk akowskich. Stać się ich częścią. Prawdopodobnie liczyli, że nadchodząca wielka zmiana zastanie ich już po tej „właściwej”, „patriotycznej” stronie. Czynili te starania nawet mimo zaangażowania niejednego z nich w budowę komunizmu. Takiego bez ludzkiej twarzy. Przeglądam dotyczące ich materiały w Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Dziesiątki z nich współpracowało aktywnie z aparatem bezpieczeństwa. Część tych, którzy związali się z wojskiem, miało epizody współpracy z informacją wojskową. Służbę w Istriebitielnych Batalionach zawsze podkreślano w charakterystykach. Znaczy się: swoi. Dość mocno kłóci się to wszystko z późniejszymi staraniami o przyjęcie do rodziny weteranów Polskiego Państwa Podziemnego.

Co zatem naprawdę stało się ich udziałem? Kim były polskie strzelczyki? Jak się zapisali na kartach historii?

Na pewno stali się symbolem. Symbolem polskiego losu wplecionego w wojenną i powojenną historię. Zapisywali ostatnie karty polskiej obecności na wschodnich rubieżach Rzeczpospolitej. Stali się bohaterami dla tysięcy osób bezbronnych, porzuconych przez wszystkich i pozbawionych jakiejkolwiek nadziei. Choć sami nadziei nie dawali, bo już jej nie mieli. Zresztą, skąd wziąć nadzieję, gdy patrzyło się na straszliwą śmierć bliskich, gdy ma się kilkanaście lat, a tylko karabin w ręku gwarantuje przeżycie kolejnego dnia? Gdy z domów sąsiadów rozlewa się nienawiść, a każdy krok może być ostatnim, bo nie wiadomo, kiedy wpadnie się w zasadzkę śmiertelnego wroga?

Mierząc się z próbą opowieści historii polskich strybków, zetknąłem się z dawno umarłym światem przeszłości, z takim, jaki był on naprawdę. Nie w pełni czarnym ani nieskazitelnie białym. Światem w odcieniach szarości. Widmo przesiąknięte krwią i strachem wypełzło z opowieści moich rozmówców i dołączyło do ciemnych kart historii „skrwawionych ziem”, jak trafnie nazwał dawne ziemie wschodnie Rzeczpospolitej Timothy Snyder. Jak upiór przywołało duchy zmarłych, ich imiona, czyny, okoliczności śmierci… Rzeczywistość, w jakiej musiało się odnaleźć kilkanaście tysięcy młodych Polaków, którzy wstąpili mniej lub bardziej dobrowolnie do Batalionów Niszczycielskich, nie sposób odmalować jednoznacznie, prosto, jako czarno-białą.

Do pewnego stopnia historia tej nienazwanej nigdy armii była dotąd wstydliwym tematem. Jastrząbki pozostawały w cieniu barwnej epopei Armii Krajowej i heroicznych, acz zakończonych klęską bojów powojennego podziemia. Ich dzieje można by nazwać trwaniem w nadziei, że dane im będzie przeżyć i uda się im ocalić tak wielu rodaków, jak to tylko możliwe. Z drugiej jednak strony byli wśród nich i tacy, którzy służyli nie tylko dla nadziei. Czyżby zatem i tacy, którzy poświęcili się zemście? Wszyscy, z którymi rozmawiałem, przyznali się do wiary w Boga. A w jednym przypadku nie tyle w Boga, ile w pewien Absolut, istotę nadrzędną. Uderzało jednak, że w tamtych chwilach do tej wiary się nie odwoływali, bo żaden z moich rozmówców nie przyznał, by znaczyła dla niego coś więcej. Owszem, modlili się, głównie w chwilach zagrożenia życia. Ale czy mogli modlić się szczerze do Boga, który przecież z założenia jest dobry, a na co dzień patrzeć na ogrom niepowstrzymanego zła? Oraz gdy czynili je sami?

Pozostali zagadką. Kartą historii niepasującą do żadnej ze zgranych talii. Nie sposób ich włączyć bez zastrzeżeń do grona kombatantów. Nie byli legendarnymi chłopakami z AK, których znamy z tylu wspaniałych fotografii z powstania warszawskiego. Nie mogą przedstawić się jako ofiary komunistycznych represji, choć pośrednio również nimi byli. Nie znam historii ani jednego członka IB, który zdecydowałby się pozostać na dawnych Kresach i w ten sposób zachować dla siebie małą ojczyznę, o którą walczył. Z sąsiadami. Zresztą… czy przeżyłby długo na tamtym terenie?

Ale z drugiej strony ile ludzkich żyć ocalili? Ilu bezbronnych uratowali ci jeszcze chłopcy tylko dzięki temu, że mieli w ręce broń?

Służyli Sowietom? Tak. Dostali broń od jednego z krwawych okupantów? Tak. Umacniali nowy, powojenny krwawy stalinizm po wyparciu Niemców? Tak. Chcąc nie chcąc. Zabijali niewinnych i przypadkowych ludzi? Na pewno. Przynajmniej niektórzy z nich, chociaż starali się przedstawiać wyłącznie jako obrońcy atakowanej polskiej ludności. Tak naprawdę to nikt ich nie chciał. Nikomu nie byli potrzebni. Ani Polskiemu Państwu Podziemnemu, które miało ich za sowieckich sprzedawczyków. Ani tak naprawdę nawet samym Sowietom, bo ci chcieli jak najszybciej zastąpić ich Ukraińcami, by to Ukraińcy – ci prokomunistyczni – zabijali tych nacjonalistycznych i patriotycznych. Podzielić ich i tym łatwiej wzbudzić nienawiść w ukraińskiej społeczności. Dziel i rządź. Odwieczna zasada stosowana przez tyranów i dyktatorów, aby tym łatwiej utrzymać się u władzy kosztem słabszych.

Długo, bardzo długo po wojnie nieśli swoje traumy. Opuszczenie. Kolejne ważne słowo w krótkim, ułomnym alfabecie jastrząbków. Opuszczenie było obecne we wspomnieniach wszystkich byłych polskich żołnierzy IB. Czuli się opuszczeni. Najpierw przez Polskę. Bo ta powinna ich bronić – w ich mniemaniu – przeciwko obu okupantom. I oczywiście przed wrogiem dla polskich Kresowian najgorszym, czyli przed ukraińskimi nacjonalistami. To pierwsze opuszczenie popchnęło ich do tego, że stali się strzelczykami. Trudno było nie wyczuć żalu. Żalu do Polski. Tej odległej ojczyzny, jaka ich zostawiła na pastwę ukraińskich nacjonalistów.

Drugie opuszczenie to rozłąka z rodzinnymi stronami. Wielu na zawsze pozostało myślami tam, gdzie był ich kraj lat dziecinnych. W borach Wołynia, na malowniczych pagórkach Podola, wśród rześkiego powietrza Karpat Wschodnich. Traumę wygnańców podzielili z milionową rzeszą Polaków zmuszonych do opuszczenia na zawsze dawnych Kresów. I ta świadomość, że są żołnierzami nie do końca potrzebnymi. Czy jednak naprawdę? Najbardziej byli potrzebni sami sobie. I swoim rodzinom. Ich walka była zatem walką o życie. To własne oraz ich najbliższych. I tych tysięcy Polaków, którzy zostali sierotami po przegranej, zhańbionej Polsce pozostałej na wschód od nowej, powojennej granicy.

Ich losy pełne były różnych odcieni szarości. W tej książce próbowałem wydobyć je na światło dzienne. Przybliżyć ich racje. Sięgnąć po historię żołnierzy podwójnie wyklętych.

Każdy człowiek jest historią. Jedyną w sobie. Niepodrabialną. Taką, która nigdy się nie powtórzy. Pozostanie wyjątkowa. Utwierdziłem się w tym przekonaniu podczas rozmów z ludźmi z tamtego świata. Nieistniejącego od dawna, a determinującego ich życie aż po jego kres. Znaczącego swoją nieusuwalność niewidzialnym piętnem, dawno przebrzmiałym łańcuchem zdarzeń, przygód, traum, emocji. Zadziwiające, jak mimo upływu lat, pokonania tylu następnych dziejowych i osobistych zakrętów pozostał w nich obecny człowiek jako istota. Roman Bratny, pytany niegdyś o swoje życie, odpowiedział, że tak naprawdę to umarł w powstaniu. Razem ze swoimi koleżankami i kolegami, którzy wtedy odeszli. A wszystko, co nastąpiło później, po wojnie, było dlań tylko dodatkiem. Nazwałbym to wspólnym mianownikiem dla tamtego pokolenia.

Wydawało mi się nawet, że zacząłem tamtych ludzi rozumieć. Chyba to jednak było tylko złudzenie, z którego zostałem wyrwany. Na rok przed śmiercią ocalałej z zagłady Polaków na Wołyniu Janiny Kalinowskiej ze ściśniętym gardłem słuchałem jej historii, opowieści o śmierci rodziców, o niemal cudownym jej ocaleniu. Kiedy skończyła opowiadać, byłem w stanie wydusić z siebie jedynie głupie słowo: „rozumiem”.

– Nie, nic pan nie rozumie. Niby jak ma pan rozumieć? – odparła ostro moja rozmówczyni.

I miała rację pani Janina. Nie byłem w stanie ich zrozumieć, choć nie miałem złych intencji. Nie zrozumie ich nikt, kto nie przeżył czegoś podobnego. Przestałem więc próbować ich zrozumieć. Zrozumiałem, że wystarczy wysłuchać. To właśnie starałem się robić. Słuchać. I przekazać ich opowieść dalej.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

1 Strybki (z ukr.) – potoczna nazwa członków organizacji paramilitarnej Istriebitielne Bataliony.