Oddałyśmy to, co miałyśmy najcenniejszego, ale nie znajdziecie naszych nazwisk wyrytych na żadnym pomniku.

Aisha, ocalała z gwałtu podczas wojny w Bangladeszu w 1971 roku

Prolog

Dziewczynka, którą byłam

Wrzucili karteczki z imionami do miski i rozpoczęli losowanie. Dziesięć imion, dziesięć dziewcząt. Dziewczyny dygotały jak kocięta, które wpadły pod kapiący kran. W tej loterii nie mogły niczego wygrać. Mężczyźni, którzy ciągnęli losy, byli bojownikami Państwa Islamskiego i każdy miał dostać jedną z nich jako niewolnicę.

Naima wpatrywała się w swoje dłonie, czuła w uszach pulsującą krew. Obok stała dziewczyna młodsza od niej, mniej więcej czternastoletnia, i popłakiwała ze strachu, ale kiedy Naima spróbowała wziąć ją za rękę, jeden z mężczyzn ściągnął pasek i smagnął nim jak batem, żeby je rozdzielić.

Był starszy i większy od pozostałych. Miał około sześćdziesięciu lat, brzuch wylewał mu się kaskadą ze spodni, usta wykrzywiał złośliwy grymas. ISIS trzymało Naimę w niewoli już od dziewięciu miesięcy. Wiedziała, że żaden z tych ludzi nie jest życzliwy, ale modliła się, by akurat ten jej nie wylosował.

– Naima. – Jej imię przeczytał Abu Danoon. Wyglądał młodziej, prawie jak jej brat, podbródek pokrywał mu jeszcze miękki meszek. Może będzie miał mniej okrucieństwa w sercu.

Losowanie trwało. Temu grubemu, starszemu, przypadła młodziutka dziewczyna stojąca koło niej. On jednak powiedział do pozostałych coś po arabsku, wyciągnął dwa szeleszczące banknoty studolarowe i rzucił je na stół. Abu Danoon wzruszył ramionami, schował pieniądze do kieszeni i oddał mu wylosowaną przez siebie karteczkę.

Kilka minut później grubas już wpychał Naimę do czarnego land cruisera. Ruszyli ulicami Mosulu, miasta, o którego odwiedzeniu kiedyś marzyła. Teraz było jednak stolicą tych potworów, oprawców, którzy wdarli się do jej ojczyzny i porwali ją oraz sześcioro spośród jej rodzeństwa, a także tysiące innych.

Wyjrzała przez przyciemniane szyby. Jakiś staruszek siedzący na wozie poganiał batem osła, żeby ten go pociągnął. Wokół kręcili się ludzie na zakupach, chociaż jedyne kobiety widoczne na ulicy nosiły czarne hidżaby. Dziwnie było patrzeć, jak toczy się codzienne życie – prawie jakby oglądała film.

Człowiekiem, w którego ręce trafiła, był Irakijczyk Abdul Hasib, mułła. Ci religijni byli najgorsi.

– Robił mi wszystko – opowiadała później. – Bicie, seks, szarpanie za włosy, seks, wszystko… Odmawiałam, więc mnie zmuszał i bił. Mówił: „Jesteś moją sabaya”, moją niewolnicą. Potem po prostu leżałam i usiłowałam wyjść umysłem poza ciało, jakbym się nad nim unosiła, jakby działo się to komuś innemu. Miał dwie żony i córkę, ale nie zrobiły nic, żeby mi pomóc. Oprócz zaspokajania go musiałam zajmować się domem. Pewnego dnia, kiedy zmywałam, podeszła jedna z żon i kazała mi połknąć tabletkę – coś w rodzaju viagry. Dawały mi też pigułki antykoncepcyjne.

Jedyne chwile wytchnienia przychodziły co dziesięć dni, kiedy mułła jechał do Syrii, żeby odwiedzić inną część kalifatu.

Po mniej więcej miesiącu Abdul Hasib sprzedał ją innemu Irakijczykowi, Abu Ahli, za cztery tysiące pięćset dolarów – a więc ze znacznym zyskiem.

– Abu Ahla prowadził fabrykę cementu, miał dwie żony i dziewięcioro dzieci. Dwóch jego synów było bojownikami ISIS. Traktował mnie tak samo, zmuszał do seksu, ale potem zabrał mnie do domu swojego przyjaciela Abu Sulejmana i sprzedał za osiem tysięcy dolarów. Abu Sulejman sprzedał mnie Abu Daudowi, który po tygodniu odsprzedał mnie Abu Faisalowi, wytwórcy bomb w Mosulu. Ten trzymał mnie przez dwadzieścia dni i gwałcił, a potem sprzedał Abu Badrowi.

W sumie kupiło ją dwunastu różnych mężczyzn. Wymienia ich po kolei, pseudonimy i prawdziwe nazwiska, nawet imiona ich dzieci. Zapamiętała to wszystko, bo była zdeterminowana, żeby zapłacili za jej krzywdy.

– To, że nas tak odsprzedawali jeden drugiemu, jakbyśmy były kozami, było najgorsze – stwierdziła. – Próbowałam się zabić, wyskoczyć z jadącego samochodu. Kiedy indziej znalazłam jakieś tabletki i wszystkie połknęłam. Ale i tak się obudziłam. Czułam, że nawet śmierć mnie nie chce.

Piszę książkę o gwałcie na wojnie. To najstarszy oręż znany człowiekowi. Niszczy rodziny i pustoszy wioski. Zmienia dziewczynki w wyrzutków pragnących, by ich życie się skończyło, choć jeszcze nie zaczęło się na dobre. Z wojennego gwałtu rodzą się dzieci, które codziennie przypominają swoim matkom o przeżytej gehennie i często są odrzucane przez społeczność jako „zła krew”. A książki historyczne prawie zawsze go ignorują.

Za każdym razem, kiedy wydaje mi się, że usłyszałam najgorszą możliwą historię, spotykam kogoś takiego jak Naima. W dżinsach, koszuli w kratkę i czarnych adidasach, z jasnobrązowymi włosami ściągniętymi w kucyk, odsłaniającymi bladą, czystą twarz wyglądała jak nastolatka, chociaż miała dwadzieścia dwa lata. Do niewoli trafiła tuż po osiemnastych urodzinach. Siedziałyśmy na poduszkach w jej starannie wysprzątanym namiocie w obozie Khanke w pobliżu miasta Dahuk w północnym Iraku. Wokół ciągnęły się długie rzędy podobnych białych namiotów, które stały się prowizorycznymi domami dla tysięcy jezydów. Rozmawiałyśmy godzinami. Kiedy już zaczęła mówić, nie chciała przestać. I chociaż czasem się śmiała, opowiadając mi o drobnych aktach zemsty, których udało jej się dokonać na swoich oprawcach, nigdy się nie uśmiechała.

Zanim wyszłam, odwróciła telefon, żeby pokazać mi wsunięte za ramkę zdjęcie paszportowe. Przedstawiało ją – młodszą, uśmiechniętą uczennicę. Tylko ta fotografia została jej z dzieciństwa, w którym nigdy nie słyszała słowa „gwałt”.

– Muszę wierzyć, że nadal jestem tą dziewczynką – powiedziała.

Może myślisz, że gwałt jest czymś, co „zawsze zdarzało się na wojnie” i idzie w parze z plądrowaniem. Odkąd człowiek – mężczyzna – ruszył na wojnę, brał siłą kobiety, czy to po to, by upokorzyć wroga, dokonać zemsty, zaspokoić żądzę, czy po prostu dlatego, że mógł. Gwałt jest zjawiskiem tak powszechnie kojarzonym z wojną, że mówimy o gwałcie zadanym czemuś – na przykład miastu – by opisać dokonany ogrom zniszczeń.

Trafiłam do dziennikarstwa wojennego przypadkiem, jako jedna z niewielu kobiet w zawodzie nadal zdominowanym przez mężczyzn. Nie interesowały mnie strzelaniny, lecz to, co działo się za linią frontu – jak ludzie organizują sobie życie, zapewniają jedzenie, edukację i dach nad głową dzieciom i jak chronią starszych, gdy wokół rozpętuje się piekło.

Afgańska matka, która opowiadała mi, jak zeskrobywała mech ze skał, żeby nakarmić dzieci, kiedy przeprowadzała je przez góry, uciekając przed bombardowaniem. Matki, które wyczarowywały kanapki ze smażonej mąki i zebranych liści, a żeby ogrzać dzieci, paliły meble albo framugi okienne, na oblężonym starym mieście we wschodnim Aleppo, wśród bombardowań zmieniających ulice w szary pył. Kobiety Rohingja, które niosły dzieci przez lasy i rzeki, szukając bezpiecznego schronienia, kiedy birmańscy żołnierze spalili ich chaty i zmasakrowali mężczyzn.

Nie znajdziemy nazwisk tych kobiet w podręcznikach do historii ani na pomnikach mijanych na naszych dworcach kolejowych i w centrach miast. Jednak dla mnie to one są prawdziwymi bohaterkami.

Im dłużej wykonywałam tę pracę, tym bardziej narastał we mnie niepokój, nie tylko z powodu oglądanych okropności, ale także wrażenia, że zazwyczaj słyszymy jedynie połowę opowieści – może dlatego, że relacje zbierają głównie mężczyźni. Nawet dziś historie konfliktów opowiadane są przede wszystkim przez nich. Głosy kobiet aż nazbyt często się pomija. Podczas pierwszego etapu wojny w Iraku w 2003 roku, przed obaleniem Saddama Husajna, byłam jedną z sześciorga korespondentów i korespondentek wysłanych na miejsce przez „Sunday Times”. Trzech moich kolegów reporterów i jedna z dwóch koleżanek nie przytoczyli w swoich relacjach ani jednej wypowiedzi jakiejkolwiek Irakijki. Tak jakby kobiet w ogóle tam nie było.

Nie tylko dziennikarze widzą w krajach ogarniętych wojną terytoria należące do mężczyzn. Kobiety często wyklucza się z rokowań w sprawie zakończenia działań zbrojnych, mimo że z licznych badań wynika, iż porozumienia pokojowe zawarte z ich udziałem są trwalsze.

Kiedyś myślałam, że jako kobiety jesteśmy w strefie wojny bezpieczniejsze, że istnieje pewien kodeks nakazujący traktować naszą płeć z honorem. Ale wśród grup terrorystycznych i złoczyńców nie ma honoru. Wydaje się jasne, że w wielu dzisiejszych strefach konfliktu bardziej niebezpiecznie jest być kobietą. W ciągu ostatnich pięciu lat w kolejnych krajach widziałam więcej szokującej brutalności skierowanej przeciwko kobietom niż przez ponad trzy dekady przepracowane w zawodzie korespondentki zagranicznej.

Wystarczy odwiedzić wielkie światowe galerie sztuki czy przekartkować dzieła klasyków, by stwierdzić, że gwałt na wojnie nie jest niczym nowym. Pierwsza książka historyczna w dziejach Zachodu, pióra Herodota, zaczyna się od opisu serii porwań kobiet dokonanych przez Fenicjan, następnie Greków, a w końcu Trojan, którzy schwytali Helenę, powodując tym samym grecką inwazję na Azję i odwet Persów. „Boć przecie to jasne, że gdyby [kobiety] same nie chciały, nigdy nie zostałyby uprowadzone”1 – twierdzi Herodot i jest to zapowiedź tego, jak mężczyźni będą pisać historię. W Iliadzie Homera grecki generał Agamemnon obiecuje Achillesowi pod dostatkiem kobiet, jeśli zdobędzie Troję: „(…) kiedy bogowie wielkie miasto Priama pozwolą nam w gruzy obrócić, (…) dwadzieścia Trojanek ponadto niech sobie wybierze”2. Cały zatarg między tymi dwoma wojownikami wziął się zresztą stąd, że Agamemnon został zmuszony do oddania kobiety, którą wziął jako „zdobycz wojenną”, i próbował się dobrać do podobnej zdobyczy Achillesa.

Przyzwolenie na dokonywanie gwałtów i plądrowanie było sposobem wynagradzania rekrutów, którym nie płacono żołdu. Zwycięski władca mógł zaś podkreślić swoją wiktorię, karząc i gnębiąc przeciwników, co Rzymianie określali terminem Vae victis („Biada zwyciężonym”).

Działo się tak nie tylko w czasach antyku. Jeśli prześledzimy historię od starożytnych Greków, Persów i Rzymian, od Aleksandra Wielkiego i pozostawionych w całej Azji Środkowej pamiątek po podbojach w postaci jasnowłosych, niebieskookich dzieci, po „pocieszycielki” cesarskiej armii japońskiej oraz masowe gwałty czerwonoarmistów na Niemkach podczas drugiej wojny światowej, widzimy, że kobiety od dawna traktowano jako łupy wojenne.

„Uświadomienie sobie przez mężczyznę, że jego genitalia mogą służyć za budzącą postrach broń, trzeba zaliczyć do najważniejszych odkryć czasów prehistorycznych, obok wykorzystania ognia i pierwszego prymitywnego kamiennego topora” – doszła do wniosku amerykańska pisarka Susan Brownmiller w swojej przełomowej pracy na temat gwałtu, Against Our Will (Wbrew naszej woli), opublikowanej w 1975 roku.

Gwałt jest wojennym orężem w tym samym stopniu co maczeta, pałka czy kałasznikow. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat grupy fanatyków religijnych i etnicznych szowinistów od Bośni po Rwandę, od Iraku po Nigerię, od Kolumbii po Republikę Środkowoafrykańską stosowały gwałt jako celową strategię, niemal broń masowego rażenia, nie tylko po to, by niszczyć godność i terroryzować społeczności, ale także aby wyeliminować tych, których uważają za etnicznych wrogów albo niewiernych.

„Podbijemy wasz Rzym, połamiemy wasze krzyże i zniewolimy wasze kobiety” – ostrzegał Abu Muhammad al-Adnani, rzecznik Państwa Islamskiego, w skierowanym do Zachodu przesłaniu w 2014 roku, kiedy bojownicy ISIS wtargnęli do północnego Iraku i Syrii, porywając tysiące dziewcząt takich jak Naima.

Podobne groźby rzucało Boko Haram, jeszcze bardziej bezwzględna organizacja terrorystyczna, która wdzierała się do wiosek w północnej Nigerii, zabijając mężczyzn i wyłapując dziewczyny, by przetrzymywać je w obozach, gdzie miały rodzić nowe pokolenie dżihadystów. Oto mrożąca krew w żyłach, rozgrywająca się w realnym świecie wersja Opowieści podręcznej Margaret Atwood.

– Porwałem wasze córki. Sprzedam je na targu, na Allaha – oświadczył Abubakar Shekau po uprowadzeniu kilkuset uczennic. – Wydam za mąż kobietę w wieku dwunastu lat. Wydam za mąż dziewczynkę w wieku dziewięciu lat.

Słuchałam kobiet opowiadających historie, które nie mieściły się w głowie, starałam się je wiernie zrelacjonować czytelnikom mojej gazety, wkładając w to całe serce, i wciąż zadawałam sobie pytanie: „Jak to możliwe, że to się ciągle dzieje?”.

Intymny charakter gwałtu oznacza, że wiele przypadków pozostaje niezgłoszonych, tym bardziej w strefach konfliktu, gdzie łatwo o odwet i stygmatyzację, a trudno o dowody. To nie zabójstwo, tutaj nie ma zwłok, więc podanie konkretnych liczb jest trudne.

Nawet jednak w przypadkach, o których wiemy, bo odważne kobiety zdecydowały się opowiedzieć o swojej gehennie, rzadko podejmuje się jakieś działania. Niemal jakby gwałt był bagatelizowany i uznawany za dopuszczalny, jeśli zdarza się na wojnie, zwłaszcza w dalekich krajach. Albo jakbyśmy nie chcieli wiedzieć. Czasami po postawieniu ostatniej kropki i wysłaniu tekstu dostawałam odpowiedź od redakcji, że materiał jest zbyt szokujący dla czytelników. Bywało, że publikowano go z ostrzeżeniem: „Uwaga, drastyczne treści”.

Ku mojemu zdumieniu pierwszy raz sądzono gwałt jako zbrodnię wojenną dopiero w 1998 roku.

A przecież chyba gwałt podczas wojny był nielegalny od wieków? Najdawniejszy taki proces, o którym wzmianki udało mi się znaleźć, odbył się w niemieckim mieście Breisach w 1474 roku. Peter von Hagenbach, rycerz w służbie księcia Burgundii, został skazany za złamanie „praw boskich i ludzkich” – pięcioletnie rządy terroru w dolinie górnego Renu, w czasie których gwałcił i mordował cywilów. Twierdził, że „tylko wykonywał rozkazy”, ale obronę tę odrzucono i wykonano egzekucję. Niektórzy historycy uważają powołaną przez arcyksięcia Austrii, złożoną z dwudziestu ośmiu mężczyzn komisję, przed którą stanął von Hagenbach, za pierwszy w dziejach międzynarodowy trybunał karny. Inni przekonują, że nie chodziło tu o gwałty wojenne, bo nie trwał wtedy żaden konflikt.

W jednej z pierwszych szeroko zakrojonych prób skodyfikowania praw wojny zanegowano pokutujący od dawna pogląd, że gwałt jest nieuchronną konsekwencją działań zbrojnych. Rozkaz generalny nr 100, zwany też Kodeksem Liebera, wydany przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Abrahama Lincolna w 1863 roku i dotyczący zachowania żołnierzy Unii w czasie wojny secesyjnej, surowo zabraniał gwałtu – „pod karą śmierci”.

W 1919 roku, w reakcji na potworności pierwszej wojny światowej, między innymi masakrę setek tysięcy Ormian dokonaną przez Turków, utworzono komitet do spraw odpowiedzialności, tak zwany Komitet Piętnastu. Gwałt i przymusowa prostytucja znalazły się wysoko na liście trzydziestu dwóch zbrodni wojennych.

Nie powstrzymało to jednak gwałtów podczas drugiej wojny światowej. Oburzenie makabrą tej wojny, w której o gwałty oskarżano wszystkie strony konfliktu, doprowadziło zwycięzców do utworzenia pierwszych międzynarodowych trybunałów w Norymberdze i Tokio, mających sądzić zbrodnie wojenne. Nie odbył się jednak ani jeden proces w sprawie przemocy seksualnej.

Nie było nawet przeprosin. Zamiast tego – milczenie. Milczenie w sprawie niewolnictwa seksualnego „pocieszycielek”. W sprawie tysięcy Niemek zgwałconych przez żołnierzy Stalina, o czym nie było nawet wzmianki w moich szkolnych podręcznikach do historii. Milczano także w Hiszpanii, gdzie falangiści generała Franco gwałcili kobiety i wypalali im piętna na piersiach.

Taka reakcja zbyt długo była normą. Gwałty wojenne spotykały się z cichym przyzwoleniem, dokonywano ich bezkarnie, a przywódcy wojskowi i polityczni je lekceważyli, jakby były dopiskiem na marginesie. Albo zaprzeczano, że w ogóle do nich doszło.

Artykuł 27 IV konwencji genewskiej, przyjętej w 1949 roku, stanowi w drugim akapicie: „Kobiety będą specjalnie chronione przed wszelkimi zamachami na ich cześć, zwłaszcza przed gwałceniem, zmuszaniem do prostytucji i wszelką obrazą wstydliwości”.

Przez dziesięciolecia była to najbardziej niedostrzegana zbrodnia wojenna. W sercu Europy musiały zacząć znów powstawać obozy gwałtu, żeby problem przyciągnął uwagę międzynarodowej opinii publicznej. Podobnie jak wiele innych osób o przemocy seksualnej w konfliktach zbrojnych po raz pierwszy usłyszałam w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, podczas wojny w Bośni.

Oburzenie, które wybuchło, sugerowało koniec istniejącego wcześniej cichego przyzwolenia. W 1998 roku, tym samym, w którym zapadł pierwszy wyrok skazujący, gwałt jako zbrodnia wojenna został zapisany w Statucie Rzymskim, ustanawiającym Międzynarodowy Trybunał Karny.

Dziewiętnastego czerwca 2008 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ jednogłośnie przyjęła rezolucję 1820 w sprawie przemocy seksualnej w konfliktach zbrojnych, głoszącą, że „gwałt i inne formy przemocy na tle seksualnym mogą stanowić zbrodnię wojenną, zbrodnię przeciwko ludzkości lub konstytutywny element ludobójstwa”.

Rok później powstał urząd specjalnej przedstawicielki sekretarza generalnego ONZ do spraw przemocy seksualnej w konfliktach zbrojnych.

Jednak w ciągu dwudziestu jeden lat istnienia Międzynarodowy Trybunał Karny nie skazał ani jednego oskarżonego o gwałt wojenny. Jedyny wyrok skazujący został obalony po apelacji.

Wpisanie tych zbrodni do aktów prawnych to dobry początek, wyraźnie jednak nie daje gwarancji egzekwowania tych zapisów ani nawet porządnego dochodzenia. Ze względu na samą swoją naturę zbrodnie seksualne często nie mają świadków, brak też bezpośrednich rozkazów na piśmie, więc niełatwo cokolwiek udowodnić, a ofiarom trudno nawet przyznać, co zaszło. Nie pomaga też fakt, że dochodzenie często prowadzą mężczyźni, którzy nie zawsze mają wprawę w przesłuchiwaniu pokrzywdzonych w tak delikatnych sprawach. Stanowiska decyzyjne zajmują prokuratorzy lub sędziowie – na ogół mężczyźni – którzy nie traktują przemocy seksualnej priorytetowo, za najważniejsze sprawy uznając masowe egzekucje, a czasem nawet sugerują, że kobiety „same się prosiły”.

Niestety uznanie przez społeczność międzynarodową, że przemoc seksualną często stosuje się jako celową strategię wojskową, za co można sprawców ścigać sądownie, w wielu miejscach na świecie niczego nie zmieniło. W raporcie specjalnej przedstawicielki sekretarza generalnego ONZ do spraw przemocy seksualnej w konfliktach zbrojnych z 2018 roku wymieniono dziewiętnaście krajów, w których kobiety były w tym czasie gwałcone na wojnach, a także dwanaście krajowych formacji wojskowych i policyjnych oraz trzydzieści dziewięć grup niepodlegających żadnemu państwu dopuszczających się tych zbrodni. W raporcie zaznaczono, że nie jest to bynajmniej kompletna lista, lecz obejmująca przypadki, „co do których dostępne były wiarygodne informacje”.

A potem powstał ruch #MeToo. Chyba wiele z nas zapamiętało rok 2017 jako punkt zwrotny w mówieniu o przemocy seksualnej. Kampania pod tym hasłem, przeprowadzona po zarzutach wysuniętych przez kilka aktorek i asystentek produkcji wobec hollywoodzkiego producenta Harveya Weinsteina, uwolniła rzeszę napastowanych kobiet od poczucia winy i wstydu i ośmieliła je do zabrania głosu.

Tak jak wiele innych kobiet śledziłam #MeToo z mieszaniną zachwytu i zgrozy. Zachwytu, że kobiety zaczęły tak licznie mówić o swoich doświadczeniach i nie miały zamiaru dłużej znosić molestowania, które często my, kobiety dziś w średnim wieku, traktowałyśmy jako coś oczywistego. Zgrozy, że przemoc seksualna jest tak rozpowszechnionym zjawiskiem – doświadcza jej w ciągu życia jedna trzecia z nas. Przemoc ta jest ślepa na rasę, klasę i granice państw: dzieje się wszędzie.

Czułam jednak także pewien niepokój. Co z kobietami, które nie mają pieniędzy na prawników ani dostępu do mediów? Co z tymi w krajach, gdzie gwałt jest używany jako broń?

Jak to widzieliśmy w przypadku oskarżeń przeciwko Harveyowi Weinsteinowi, nawet na liberalnym Zachodzie silne, niezależne kobiety, które ujawniają seksualnych drapieżców, robią to z dużą trudnością i ze strachem. Często są piętnowane przez prasę i muszą się ukrywać, jak doktor Christine Blasey Ford, psycholożka, która zarzuciła napaść seksualną Brettowi Kavanaugh, sędziemu nominowanemu do Sądu Najwyższego, w czasach kiedy oboje byli nastolatkami.

Wyobraźmy sobie więc kobiety bez pieniędzy i wykształcenia, w miejscach, gdzie władzę sprawuje się z karabinem lub maczetą w dłoni. Nie dla nich pomoc psychologiczna czy odszkodowanie. Często to właśnie one zostają potępione i skazane. Skazane na życie z traumą, na bezsenne noce, na problemy z nawiązywaniem relacji, nie mówiąc już o szkodach psychicznych, może też na bezdzietność – mogą nawet spotkać się z ostracyzmem w swoich społecznościach, co jedna z nich nazwała „powolną śmiercią”.

Na całym świecie kobiece ciało nadal jest w znacznej mierze polem bitwy, a setki tysięcy kobiet noszą niewidzialne rany wojenne.

Postanowiłam więc opowiedzieć historie niektórych z nich ich własnymi słowami. Był to początek szokującej podróży przez Afrykę, Azję, Europę i Amerykę Południową, by zbadać jedne z najmroczniejszych czynów znanych człowiekowi. W kolejnych miejscach, do których jechałam, przekonywałam się, jak powszechne są gwałty, bo społeczności międzynarodowej i krajowym sądom wciąż nie udaje się oddać sprawców w ręce sprawiedliwości.

Nie są to historie, które łatwo opowiadać ani których łatwo słuchać. Ale często traktują o zdumiewającej odwadze i heroizmie.

Kobiety nie są jedynie biernymi świadkami historii. Pora przestać opowiadać tylko połowę dziejów.

1 Herodot, Dzieje, tłum. S. Hammer, Warszawa 2007, s. 20.

2 Homer, Iliada, tłum. I. Wieniewski, Kraków 1984, s. 162.

1

Na wyspie Mussoliniego

Leros, sierpień 2016 roku

Kiedy wspominam tamto lato na maleńkiej greckiej wyspie Leros, opuszczony zakład dla obłąkanych, gdzie po raz pierwszy spotkałam jezydki, zaśmiecony odchodami gołębi i rdzewiejącymi żelaznymi stelażami łóżek, wciąż widzę oczy tej dziewczyny, przepastne, pełne niepokoju, proszące.

Wciska mi do ręki swój telefon, żeby pokazać nagranie wideo. Widzę metalową klatkę, w niej kilkanaście młodych kobiet, a wokół arabskich mężczyzn z kałasznikowami na ramionach, zanoszących się szyderczym śmiechem. W pierwszej chwili nie rozumiem. Kobiety wyglądają na skamieniałe z przerażenia. Potem mężczyźni się odsuwają, klatkę ogarniają płomienie, słychać krzyki i nagranie się kończy.

– Tam jest moja siostra – powiedziała dziewczyna. – Palą żywcem dziewice.

Wszystko wokół jakby się zatrzymuje i zaczyna wirować. Właśnie zobaczyłam piekło. Nie wiem, czy dźwięk w mojej głowie to dobiegający z zewnątrz szum morza, czy hucząca mi w uszach krew. Przez dziurę w dachu leje się słoneczny żar, po twarzach spływa nam pot. Przez gruzy, wśród potłuczonego szkła i zwalonych krokwi, brnie mała jezydka, zabiedzona chudzinka. Coś sobie nuci, pasemka włosów przykleiły jej się do policzka jak pierzaste liście. Zbliża się coraz bardziej do ziejącego w podłodze krateru, aż spanikowana zrywam się i ją stamtąd odciągam. Jej matka, oparta o kamienny mur obok dziewczyny, której siostrę spalono żywcem, obojętnie gapi się w dal. Co ci ludzie przeszli?

Chcę się wydostać z tego psychiatryka z zakratowanymi oknami i poplamionymi ścianami. Przed przyjazdem obejrzałam stary film dokumentalny Wyspa wyrzutków i w głowie kłębią mi się pochodzące z niego obrazy ogolonych na łyso mężczyzn i kobiet, nagich i przykutych łańcuchami do łóżek, z drgającymi, wykręconymi pod dziwnym kątem kończynami, albo ubranych w bezkształtne kaftany, stłoczonych w jakiejś sali na podłodze i wpatrujących się w kamerę.

Przez kraty w oknach widzę w dole rzędy białych prefabrykowanych kontenerów otoczonych ogrodzeniem z siatki i drutu kolczastego, a dalej Morze Egejskie, tworzące dysonans perfekcją głębokiego błękitu.

Obóz, w którym mieszkają jezydki, jest oddalony o ponad tysiąc mil od ich ojczyzny, leżącej między Syrią a Irakiem, u podnóża wysokiej świętej góry, na której, jak wierzą, spoczęła arka Noego.

Nigdy wcześniej nie zetknęłam się z jezydami. Ich religia należy do najstarszych na świecie, ale, jak większość ludzi, po raz pierwszy usłyszałam o nich pod koniec lata 2014 roku, kiedy zobaczyłam zdjęcia tysięcy jezydów uwięzionych na tej górze, dokąd uciekali przed kolejnymi konwojami ubranych na czarno bojowników ISIS, chcących ich eksterminować.

Tego parnego sierpniowego dnia w ruinach przytułku dla obłąkanych jezydki jedna po drugiej wychodziły z cienia, żeby opowiedzieć mi swoje historie, historie, które wstrząsnęły mną do głębi, które były gorsze od wszystkiego, co słyszałam w ciągu trzech dekad pracy w zawodzie korespondentki zagranicznej.

Załamane kobiety o chudych, wiotkich ciałach i z długimi włosami o fioletowawym odcieniu, okalającymi twarze pozbawione światła, wydawały mi się zawieszone między życiem a śmiercią. Wszystkie straciły rodziców, braci, siostry. Szeptem, głosem cichym jak tchnienie wiatru, opowiadały o swojej ukochanej ojczyźnie Sindżar – wymawiały to „Szingal” – i o noszącej taką samą nazwę górze, która miała dać im schronienie, ale wielu i wiele z nich zginęło na jej zboczach z głodu i pragnienia. Opowiadały o miasteczku Koczo, które bojownicy ISIS oblegali przez trzynaście dni, a potem wyrżnęli wszystkich mężczyzn i starsze kobiety, a dziewice pojmali. I o kinie Galaxy na wschodnim brzegu rzeki Tygrys, gdzie dziewczyny – niektóre były ich siostrami – podzielono na brzydkie i piękne, a następnie wystawiono na sprzedaż jako niewolnice seksualne dla bojowników ISIS.

Matka dziewczynki, która omal nie wpadła do dziury w podłodze, pochodziła z Koczo. Miała trzydzieści pięć lat, nazywała się Asma Bashar, a jej głos przypominał staccato karabinu maszynowego. Pozostałe nazywały ją Asma Loco, bo, jak twierdziły, postradała zmysły. Powiedziała mi, że w rzezi zginęło czterdzieścioro członków jej rodziny, w tym jej matka, ojciec i bracia. Cztery siostry i dwanaście siostrzenic i bratanic zostało zabranych jako niewolnice seksualne.

– Nie mam nikogo oprócz jednej siostry, której udało się uciec z niewoli i która jest teraz w Niemczech – wyznała. – Biorę pigułki, żeby wymazać to, co się stało, z pamięci.

Ayesha, której rodzice i bracia zostali zabici przez ISIS (Georgios Makkas/Panos Pictures)

Odezwała się młodsza kobieta, która dotąd stała pod popękaną niebieską ścianą nieruchoma jak portret:

– Mam dwadzieścia lat, ale czuję się, jakbym dawno skończyła czterdzieści.

Miała na imię Ayesha. Powiedziała, że jej rodzice i bracia zginęli w Koczo.

– Widziałam, jak umiera moja babcia, jak umierają dzieci, i teraz pamiętam tylko złe rzeczy. Cztery moje koleżanki zostały sprzedane za jedynie dwadzieścia euro.

Udało jej się uciec z mężem w góry, a potem jakoś przedostali się przez rozdartą wojną Syrię do Turcji. Zapłacili pięć tysięcy dolarów przemytnikom ludzi, żeby przepłynąć przez Morze Egejskie do Grecji. Po kilku nieudanych próbach przeprawy w połatanych, przepełnionych pontonach wreszcie dotarli na tę wyspę.

– Po tym wszystkim okazuje się, że wciąż nie jesteśmy wolne – powiedziała. Pokazała mi lewy nadgarstek. Bladą skórę przecinały wypukłe czerwone blizny, jak pełzające wściekłe robaki. – Usiłowałam się zabić nożem. – Wzruszyła ramionami. Ostatni raz próbowała zaledwie dwa tygodnie wcześniej.

* * *

Leros zawsze była wyspą wyrzutków – kolonią trędowatych, obozem internowania dla więźniów politycznych i przytułkiem dla chorych umysłowo uznanych za nieuleczalne przypadki. W 2015 roku stała się jedną z wielu greckich wysp, na które trafiali liczni uchodźcy uciekający przed wojną w Syrii, Iraku i Afganistanie.

Znalazłam się tu jako dziennikarka właśnie za sprawą kryzysu uchodźczego. Pięć wysp należących do Grecji, w tym Leros, ogłoszono centrami kryzysowymi (hotspots), kiedy w 2016 roku Unia Europejska dobiła targu z Turcją, płacąc jej trzy miliardy euro za zatrzymanie kolejnych przepraw przez Morze Egejskie. Dziesięć tysięcy uchodźców, którzy utknęli na wyspach, zgromadzono w tych pięciu ośrodkach przejściowych, ale procedura azylowa była tak powolna, że właściwie stały się one więzieniami na wyspach. Odwiedziłam też inne ośrodki – na Lesbos, Chios i Kos – i byłam świadkiem trudnych do zaakceptowania kontrastów: zdesperowani uchodźcy odgrodzeni w obozach, na stadionach i w dawnych fabrykach, gdzie krążyło tylu handlarzy żywym towarem, że kobiety zakładały na noc pieluchy, by nie musieć wychodzić z namiotów za potrzebą, a nieopodal beztroscy wczasowicze cieszyli się słońcem i morzem, jedząc musakę i popijając ouzo.

Na Leros było inaczej. Nigdy wcześniej nie widziałam podobnego miejsca. Nie brakowało tu typowych dla greckich wysp rybackich wiosek z oślepiająco białymi domami, rozrzuconymi w malowniczym bezładzie, z wiatrakami i tawernami nad brzegiem mieniącego się błękitem morza. Ale główne miasto, Lakki, przywodziło na myśl stalinowskie art déco: szerokie aleje, ostrokątne bryły willi z surowego betonu, kino z kolumnadą, okrągły rynek, szkoła przypominająca silos zbożowy, minimalistyczna wieża zegarowa, a także budynki, które wyglądały jak UFO i jak staroświeckie radio tranzystorowe. Czułam się, jakbym trafiła przypadkiem na zapomniany plan filmowy.

Wyspa odgrywała kiedyś ważną rolę w planach stworzenia drugiego Cesarstwa Rzymskiego, które snuł Mussolini. Leros, odbita razem z całym archipelagiem Dodekanezu Turkom osmańskim w 1912 roku, stała się częścią włoskiego imperium kolonialnego, obejmującego również Libię, Somalię i Erytreę. Kiedy w latach dwudziestych Mussolini doszedł do władzy, uznał, że głęboki naturalny port wyspy tworzy idealną bazę morską, która pozwoli Włochom przejąć kontrolę nad całym wschodnim Morzem Śródziemnym. Wysłał więc na Leros marynarkę i administratorów, a także architektów, żeby zaprojektowali nowoczesne miasto w faszystowskim stylu, nazywanym przez Włochów razionalismo.

Po klęsce Włoch w drugiej wojnie światowej kontrola nad wyspami przeszła w ręce Greków, a Lakki (albo Portolago, jak nazywali miasto Włosi) opustoszało. Kiedy w 1967 roku władzę w Grecji przejęli czarni pułkownicy, w dawnych koszarach marynarki Mussoliniego na Leros zaczęli zamykać więźniów politycznych, a później zsyłali tu umysłowo chorych. Z kontynentu przywieziono statkami tysiące pacjentów, których trzymano w średniowiecznych warunkach, aż sprawa stała się głośna dzięki prasie i filmowi dokumentalnemu z 1990 roku, temu, który widziałam. Cała Unia Europejska zapłonęła oburzeniem, co doprowadziło do zamknięcia zakładu w 1997 roku. A potem przypłynęli uchodźcy.

Jadąc do obozu, mijałam po drodze wiele opuszczonych ceglanych budynków i zardzewiałe karetki. Kilka osób wyszło, żeby mi się przyjrzeć, w tym mężczyzna o dzikim spojrzeniu, pchający taczki i wymachujący pięścią – na wyspie zostało trochę pacjentów szpitala.

Było to dziwne miejsce na obóz dla uchodźców. Przebywało w nim mniej więcej siedemset osób z Syrii, Iraku, Afganistanu i Pakistanu, w tym jedna trzecia dzieci. Jezydów było około setki. Wszyscy ci uchodźcy stanowili dziesięć procent populacji tej małej wyspy.

Z bliska okazało się, że za baraki mieszkalne służyły zwykłe białe kontenery, standardowo używane w transporcie morskim do przewozu żywności. Między nimi rozciągały się sznury z praniem, a na zewnątrz kucali starsi mężczyźni i grali kapslami w zaimprowizowanego tryktraka. Warunki nie były złe w porównaniu z niektórymi obozami, jakie zdarzyło mi się odwiedzić, ale – jak zauważył zarządzający tym miejscem Yiannis Hrisafitis – uchodźcy „nie o tym marzyli”. Nie wolno im było opuścić wyspy, więc tkwili w zawieszeniu, podczas gdy kraje Unii Europejskiej nie mogły się dogadać, kto ma ich przyjąć. Tymczasem ludzie nie mieli tu nic do roboty, niczego, czym mogliby zająć myśli, poza strasznymi wspomnieniami, ani żadnej nadziei na przyszłość.

Błąkałam się między sznurami z praniem, a za mną chodził chłopczyk ściskający kurczowo dużego pluszowego misia. Kiedy usiłowałam z nim porozmawiać, uciekł. Zobaczyłam grupę Syryjek o pobrużdżonych twarzach – siedziały na łóżku i paliły papierosy. Wiedziałam z miejscowego szpitala, że regularnie zdarzały się tu próby samobójcze.

Obóz okalały dwa rzędy siatki zwieńczone zwojami drutu kolczastego, jak w więzieniu.

– Ma to powstrzymać osoby z zewnątrz przed dostaniem się do środka – tłumaczył Yiannis. – Ktoś może chcieć porwać dzieci albo młode kobiety, lub kupić czyjeś organy czy sprzedawać narkotyki.

Część zajmowana przez jezydów była otoczona jeszcze jednym ogrodzeniem, tworzącym obóz w obozie. Yiannis wyjaśnił, że dwa tygodnie przed moją wizytą jezydzi zostali zaatakowani przez innych uchodźców, sunnickich muzułmanów, którzy ich potępili jako czcicieli diabła, zupełnie tak jak wcześniej ISIS. Yiannis kazał ich więc odgrodzić, by zapewnić im ochronę. Żeby ze mną porozmawiać, jezydki poszły do budynku psychiatryka, bo uznały, że tak będzie bezpieczniej.

Zauważyłam, że wszystkie mają zawiązane na nadgarstkach splecione czerwono-białe sznureczki. Kiedy zapytałam o ich znaczenie, wyjaśniły, że biały symbolizuje upragniony przez jezydów pokój, a czerwony krew rodaków zabitych w poprzednich falach ludobójstwa – przez muzułmanów, Persów, Mongołów, Turków osmańskich, Irakijczyków… Ich sąsiadów. Powiedziały, że ta ostatnia próba eksterminacji, dokonana przez ISIS, była siedemdziesiątą czwartą. Do przemocy przeciwko jezydom dochodziło tak często, że mieli w swoim języku słowo oznaczające ludobójstwo – ferman – na długo zanim pojawił się jego angielski odpowiednik, genocide, ukuty dopiero w 1944 roku przez polskiego prawnika Rafała Lemkina.

– Tu jest jak w więzieniu, każdy walczy z każdym – oznajmiła Ayesha, dziewczyna, która wydawała się nieruchoma niczym obraz na ścianie. – Nic nam nie zostało, nie mamy już pieniędzy, wydaliśmy wszystko, żeby tu dotrzeć, a świata nic nie obchodzimy.

Ostatniego dnia mojego pobytu na wyspie jezydki opowiedziały mi o sekretnej wiosce w Niemczech, gdzie znalazło schronienie ponad tysiąc dziewcząt, niewolnic seksualnych, które uciekły albo zostały uratowane. Poczułam się zaintrygowana.

2

Dziewczyny w lesie

Badenia-Wirtembergia

Turko spuściła wzrok, spojrzała na swój nadgarstek, bawiąc się bransoletką z niebieskich szklanych paciorków z oczkiem, często noszonych na Bliskim Wschodzie jako ochrona przed „złym okiem”, splecionych czerwono-białym sznureczkiem przypominającym o ludobójstwie jezydów.

– Dlaczego myślisz, że opowiedzenie mojej historii mi pomoże? – spytała.

Trudne pytanie. Turko pochodziła z Koczo, wioski, gdzie ISIS zmasakrowało sześćset osób i skąd uprowadziło wiele dziewczyn. Powiedziała mi, że ma trzydzieści pięć lat, ale ze ściągniętymi do tyłu ciemnymi włosami odsłaniającymi twarz, z której odpłynęło całe światło, wyglądała na dziesięć lat starszą.

Byłam rozdarta między dziennikarskim pragnieniem, by wiedzieć, strachem przed tym, co mogę od niej usłyszeć, i przede wszystkim obawą, że podzielenie się ze mną swoją historią przyniesie jej więcej bólu. Rozejrzałam się po małym pokoju, w którym mieszkała przez ostatni rok, skąpo umeblowanym – łóżko, nieduża szafa, kilka fotografii dzieci przyklejonych do ściany – prawie jak na studenckiej stancji albo w akademiku. Za oknem było widać tylko ciemny las.

– Może warto opowiedzieć po to, żeby coś takiego już nigdy nie spotkało innych kobiet – zasugerowałam. – Ale nie mów niczego, czego nie chcesz powiedzieć.

Turko utkwiła we mnie wzrok, jakby patrzyła mi prosto w duszę. Po chwili popłynęła opowieść.

– Wszystko zaczęło się w pierwszą niedzielę sierpnia dwa lata temu, kiedy Daesh wszedł do Sindżaru. Myśleliśmy, że peszmergowie [kurdyjscy partyzanci], którzy stali na posterunkach, będą nas bronić, ale oni uciekli. Pracowałam wtedy, pomagając przy różnych pracach w polu, a tego dnia wczesnym rankiem byłam z matką i trzyletnią bratanicą, kiedy z rykiem silników podjechały trzy samochody i wyskoczyli z nich uzbrojeni mężczyźni. Zagonili nas, około czterdziestu osób, do kurnika. Tam krzyknęli: „Oddajcie nam telefony, złoto i pieniądze!”. Zabrali nam wszystko, co mieliśmy. Potem oddzielili mężczyzn od kobiet i dzieci. Byli z nami mój wuj i kuzyn, tamci zabrali ich na pole. Usłyszałyśmy wystrzały, ra-ta-ta-ta-ta, jeden po drugim. Zaczęłyśmy się trząść. Wsadzili nas do ciężarówki i zawieźli do więzienia Badusz, mijając po drodze ciała zabitych mężczyzn. Wypuścili więźniów i zapełnili cele kobietami, setkami kobiet. To było piekło. Nie dawali nam wody ani jedzenia, tylko kawałek suchego chleba raz dziennie. Byłyśmy tak zdesperowane, że musiałyśmy pić z latryn. Pierwszego dnia bojownicy przyprowadzili mężczyznę z długą brodą, który przyniósł trzy Korany i powiedział, że nauczy nas islamu. Odparłyśmy, że nie, nie chcemy waszej religii, chcemy odzyskać nasze rodziny. Wtedy się wściekli. Wycelowali w nas karabiny i zawołali: „Zabijemy was, jeśli nie przejdziecie na islam!”. Przyparli nas do muru i bili drewnianymi kijami. Zaznaczałyśmy każdą kolejną noc kreską wydrapywaną na ścianie. Po piętnastu dniach załadowali nas do autobusów i zawieźli do hotelu w Tall Afarze, gdzie nas zamknęli z setkami innych kobiet. Najpierw odseparowali dzieci poniżej dwunastu lat, a potem podzielili nas na mężatki i dziewice. Udawałam, że jestem matką mojej trzyletniej bratanicy, żeby mnie nie zabrali z dziewicami. Trzymali nas w tym hotelu dwa miesiące. Czasem przychodzili bojownicy ISIS, wszystkie bili, zabierali jakąś kobietę albo młodą dziewczynę na dwa dni, a później przywozili z powrotem. Mnie raz zawieźli z kilkoma starszymi kobietami i matkami do sąsiedniej wioski, do pracy w piekarni i przy gotowaniu. Ale potem zorientowali się, że dzieci nie są nasze, i stwierdzili, że zabiorą nas do Syrii.

Przerwała, żeby zapalić papierosa. Zaciągnęła się mocno, ręka jej się trzęsła.

– Dotarliśmy do Rakki około jedenastej wieczorem – kontynuowała. – Zabrali nas do piętrowego budynku, gdzie było jakieś trzysta pięćdziesiąt innych kobiet i dziewczyn. Codziennie przychodzili ludzie, żeby nas oglądać, a następnie niektóre kobiety zabierano i przekazywano mężczyznom z ISIS.

Turko była przetrzymywana na tym targu przez czterdzieści dni okupionych strachem. W końcu przyszła jej kolej. Zawieziono ją i jej małą bratanicę do syryjskiego miasta Dajr az-Zaur i przekazano pewnemu Saudyjczykowi, sędziemu sądów szariackich ustanowionych przez ISIS. Pierwszej nocy wezwał ją do swojej sypialni. „Kupiłem cię, więc jesteś moją sabaya, a w Koranie jest napisane, że mogę cię gwałcić” – oznajmił.

Nawiązywał do broszury wydanej w październiku 2014 roku przez „departament fatw odrodzonego Państwa Islamskiego” ze wskazówkami, jak łapać, przetrzymywać i wykorzystywać niewolnice seksualne. Instrukcja stwierdzała, że jezydzi to niewierni, których zniewolenie jest „ugruntowanym aspektem szariatu”, więc jezydzkie kobiety można systematycznie gwałcić. A także dawać innym w prezencie i sprzedawać według kaprysu pana, bo są „tylko własnością”.

– Próbowałam stawiać mu opór, ale zaczął mnie bić, aż z nosa poleciała mi krew – powiedziała Turko. – Następnego dnia rano chwycił mnie za włosy, przykuł ręce kajdankami do łóżka [pokazała na migi, że była rozciągnięta jak na krzyżu] i wziął mnie siłą. Tak było przez cztery miesiące, gwałcił mnie trzy razy dziennie i nigdy nie wypuszczał. Kiedy szedł do pracy, zamykał mnie w domu na klucz. Moją bratanicę bił, ale jej nie gwałcił. Pewnego dnia wrócił do domu z Brytyjką, z którą się ożenił. Miała dwadzieścia dwa lata i nazywano ją „Muslim” [muzułmanka]. Za każdym razem, kiedy mnie gwałcił, ta kobieta dostawała szału, była bardzo zazdrosna. W końcu miał dosyć, ubrał mnie w czarny hidżab, zawiózł do kwatery głównej ISIS w mieście i zamknął w samochodzie. Wrócił po dziesięciu minutach i powiedział: „Sprzedałem cię za trzysta pięćdziesiąt dolarów”. Handlowali nami w internecie – wyjaśniła.

Bojownicy mieli forum pod nazwą Rynek Kalifatu, gdzie wystawiali na sprzedaż kobiety, obok konsoli PlayStation i używanych samochodów.

– Mój nowy „właściciel” był strażnikiem więziennym z Syrii. Zabrał mnie i moją bratanicę do pewnej kobiety z ISIS, u której zamieszkałyśmy. Było tak samo jak przedtem. Co wieczór zjawiał się Syryjczyk i mnie gwałcił, rano sobie szedł. Kiedy kobieta z ISIS wychodziła, przykuwała mnie do czegoś kajdankami, żebym nie mogła uciec. Za każdym razem, gdy jakaś jezydka zbiegła z niewoli i występowała w telewizji, bardziej nas bili, mówiąc, że ta dziewczyna oczernia ISIS, więc oni teraz dadzą nam nauczkę. Często myślałam o samobójstwie. Nie zabiłam się tylko dlatego, że była ze mną córeczka mojego brata, która wtedy też by zginęła.

Strażnik więzienny przetrzymywał Turko przed dwa miesiące, aż w końcu jeden z jej wujów zapłacił dwa tysiące pięćset dolarów za uwolnienie jej i jej bratanicy. Po ponad dziewięciu miesiącach w niewoli, 25 maja 2015 roku, została przewieziona do obozu dla uchodźców w północnym Iraku.

Na dłoni miała mały tatuaż. Powiedziała mi, że to imię jej brata.

– Nie mam nikogo innego – stwierdziła. – Ojciec umarł wiele lat temu, a mamę ostatni raz widziałam w więzieniu ISIS, zaraz po tym, jak nas złapali. Tyle osób z mojej rodziny zginęło. Dlatego kiedy usłyszałam o moście powietrznym do Niemiec, zgłosiłam się, razem z bratową i bratanicą. Co miałybyśmy jeszcze robić w Iraku, my, zgwałcone i zbrukane?

W Niemczech od dawna żyła spora społeczność jezydów, a pomysł zapewnienia schronienia takim kobietom jak Turko pojawił się we wrześniu 2014 roku, kiedy lokalni jezydzcy przywódcy zwrócili się do Winfrieda Kretschmanna, premiera południowego landu Badenia-Wirtembergia. Błagali go, żeby coś zrobił, pokazując mu zdjęcia masowych egzekucji swoich rodaków w Sindżarze – wielu ścięto lub ukrzyżowano – i opowiadając o dziewczynach przetrzymywanych jako niewolnice seksualne.

Kretschmann, wierzący chrześcijanin i członek Partii Zielonych, był przerażony. Porozmawiał z doktorem Michaelem Blumem, naukowcem, który ożenił się z turecką muzułmanką i odpowiadał za mniejszości religijne w landzie. Ustalili, że niemieckie prawo pozwala na interwencję danego kraju związkowego w kryzysie humanitarnym za granicą, chociaż jeszcze nigdy do czegoś takiego nie doszło.

W październiku 2014 roku rząd Badenii-Wirtembergii zorganizował szczyt w sprawie uchodźców, na którym zebrali się członkowie partii politycznych, przywódcy kościelni oraz burmistrzowie. Wszyscy zgodzili się, że powinni pomóc i utworzyć most powietrzny z Iraku, by sprowadzić do landu tysiąc sto kobiet i dzieci, którym przyznane zostaną wizy na trzy lata. Na ten „specjalny projekt kwotowy”, jak go nazwano, przeznaczono dziewięćdziesiąt milionów euro, a kierować nim miał doktor Blume.

– Rząd federalny stwierdził, że my, kraj związkowy, będziemy musieli zrobić wszystko sami – wspominał Blume. – Nie wiedzieliśmy jak: nie mieliśmy żadnych sił wojskowych, żadnych żołnierzy na miejscu.

Blume skontaktował się z profesorem Janem Kizilhanem, psychotraumatologiem, który sam pochodził z rodziny jezydzkich Kurdów. Dołączył do nich jeszcze lekarz i w lutym 2015 roku wyruszyli do Iraku.

Do tego czasu wiele kobiet uciekło z niewoli albo, jak Turko, zostało wykupionych i przebywało teraz w obozach w Kurdystanie i północnym Iraku. Do ekipy Blumego skierowano około tysiąca sześciuset kobiet. Każda przeszła godzinne badanie psychologiczne, badanie lekarskie, a także rozmowę o korzyściach, jakie może przynieść jej program.

Trzem przybyszom z Niemiec ich opowieści nie mieściły się w głowie.

– Po wysłuchaniu tych historii nie da się spać – stwierdził Blume.

Rozmawiał z pewną matką, która opowiedziała mu, jak zmuszono ją do przejścia na islam i czytania Koranu, ale zająknęła się przy jakimś fragmencie, więc bojownicy na jej oczach torturowali i zabili jej dziecko. Była też ośmioletnia dziewczynka, odsprzedawana po kolei różnym mężczyznom i gwałcona setki razy. Albo młoda kobieta o twarzy i szyi pokrytej głębokimi bliznami, bo z desperacji się podpaliła.

– Jako mężczyzna czuję wstyd, podobnie jak moja żona, która jest muzułmanką – powiedział Blume. – A jako Niemiec wiem, że niecałe sto lat temu takie straszne rzeczy robiła nasza własna europejska cywilizacja i najwyraźniej niczego się nie nauczyliśmy.

Może to nie przypadek, że to właśnie Niemcy przyjęły jezydki, podobnie jak nieprzypadkowo to przywódczyni tego kraju Angela Merkel powiedziała wir schaffen das – „damy radę” – kiedy otworzyła granice dla miliona uchodźców, przed którymi reszta Europy się zamykała.

– Najtrudniej było zdecydować, kogo wziąć, a kogo zostawić – opowiadał Blume. – Jak dokonać wyboru między kobietą, która straciła dwoje dzieci, a taką, która straciła tylko jedno, ale zabito je na jej oczach?

Priorytetem były sytuacje zagrożenia życia.

– Niektóre kobiety miały myśli samobójcze – mówił Blume – albo umarłyby bez leczenia: miały uszkodzenia ginekologiczne lub były potwornie poparzone po próbie samospalenia.

W przypadku pozostałych brano pod uwagę trzy kryteria – czy padły ofiarą przemocy powodującej traumę; czy były pozbawione wsparcia rodziny (kobiety, których mężowie żyli, na ogół zostawiano); oraz czy wyjazd do Niemiec im pomoże.

– To okropne, że nie mogliśmy wziąć wszystkich – powiedział doktor Blume. – Ale każde życie jest warte wysiłku, by je ratować.

W marcu 2015 roku pierwsze kobiety przyleciały z Irbilu do Stuttgartu. Przez następny rok Blume odbył dwanaście wypraw do Iraku i sprowadził do Niemiec pięćset kobiet i sześćset dzieci. Mniej więcej tysiąc z nich trafiło do Badenii-Wirtembergii, sześcdziesięcioro do Dolnej Saksonii, a trzydzieścioro dwoje do Szlezwika-Holsztynu.

Był to zdumiewający gest ze strony jednego niemieckiego landu. Jak jednak przypuszczano, w niewoli ISIS znalazło się ponad pięć tysięcy kobiet, Blume szacował więc, że zapewnili schronienie tylko jednej trzeciej potrzebujących.

– Ostatecznie skierowano ich do nas mniej więcej dwa tysiące, a jednocześnie liczba uchodźczyń rosła, bo kolejnym dziewczynom udawało się uciec albo wykupić. Sądzimy więc, że pomocy nadal potrzebuje ponad dwa tysiące kobiet w obozach dla uchodźców w Iraku.

Wśród uratowanych dzieci znaleźli się chłopcy, których bito i zmuszono do zostania żołnierzami. Wszyscy mieli mniej niż trzynaście lat, bo czternastolatków i starszych zabijano.

– Byli zabijani, jeśli na kostkach stóp rosły im włosy – powiedział Blume.

Jako ojcu dwóch chłopców i dziewczynki szczególnie przejmujące wydały mu się historie dzieci.

– Wszedłem kiedyś do swojego biura w Iraku i zobaczyłem stojącą tam trzynastoletnią jezydkę, odwróconą tyłem do mnie. Wyglądała zupełnie jak moja córka – wspominał. – Była bardzo podobna, włosy, wszystko… Zdałem sobie wtedy sprawę, że to mogły być nasze dzieciaki. Że te dzieci są jak nasze.

* * *

Po wyjeździe z Leros kilka tygodni zajęło mi ustalenie, po odbyciu licznych rozmów telefonicznych, że nie ma jednej sekretnej wioski uratowanych jezydzkich dziewcząt, o której opowiadały mi uchodźczynie, lecz raczej chodzi tu o cały niemiecki land. Zakwaterowano je w dwudziestu trzech tajnych schroniskach w dwudziestu jeden różnych miasteczkach, na ogół w odległych zakątkach, by chronić je przed niechcianym zainteresowaniem.

Doktor Blume wyraził zgodę, żebym przyjechała i spotkała się z kilkoma kobietami, gotowymi opowiedzieć swoje historie. Pierwszy sygnał, że będzie to trudna podróż, pojawił się, kiedy Shaker Jeffrey, mieszkający w Niemczech młody jezydzki uchodźca, który zgodził się być moim tłumaczem, przestał odbierać telefon na kilka dni przed moim przylotem do Stuttgartu.

– Przechodzi osobisty kryzys – usprawiedliwiał go jezydzki lekarz, który nas skontaktował.

Kiedy się w końcu spotkaliśmy, mruknęłam do Shakera coś na temat jego nieuchwytności. Później, w samochodzie, powiedział mi cicho, że jego narzeczona Dil-Mir była jedną z dziewczyn pojmanych przez ISIS i zabranych do Rakki, ich stolicy w Syrii.

– Wszystko mi się układało, miałem zaplanowane życie – powiedział. Po angielsku mówił znakomicie, wcześniej pracował jako tłumacz dla amerykańskiego wojska w Iraku. – Studiowałem farmację na Uniwersytecie w Mosulu, zaoszczędziłem część zarobionych pieniędzy i miałem się ożenić z dziewczyną, którą kochałem. Ślub zaplanowaliśmy na 4 września 2014 roku, w moje urodziny. Ale miesiąc wcześniej przyszli ci z ISIS i ją zabrali.

Jak dziesiątki tysięcy jezydów Shaker z matką i pięciorgiem rodzeństwa uciekli w góry, wspinając się po skałach w potwornym upale.

– Nie było wody, jedzenia ani cienia. To było piekło – stwierdził.

Rozpaczliwie szukał jabłek i wody dla swojej rodziny, kiedy zadzwoniła do niego Dil-Mir i oznajmiła, że została porwana. O dziwo, bojownicy ISIS nie skonfiskowali dziewczynom telefonów, mogły się więc skontaktować z niewoli z udręczonymi bliskimi.

– Pierwszego dnia zgwałcili ją trzy razy – powiedział Shaker. – Potem została przekazana dwóm braciom, którzy byli bojownikami i kazali jej gotować dla nich i tańczyć… i robić inne rzeczy.

Eskortując chorą mamę do Turcji, Shaker desperacko usiłował znaleźć sposób, by wyciągnąć Dil-Mir z niewoli. Dwa razy próbowała ucieczki, bez skutku. Shaker przebrał się nawet za bojownika ISIS i poszedł na targ niewolników koło Aleppo, w nadziei, że ją kupi.

– Kiedy ostatni raz udało jej się do mnie zadzwonić, powiedziała: „Chciałabym już nie żyć”. Miała taki zmęczony głos.

W ostatnim esemesie napisała: „Przyjedź po mnie, Shaker. Pospiesz się”. Potem przestała dzwonić. W końcu dowiedział się, że popełniła samobójstwo. Pokazał mi ustawione jako wygaszacz ekranu w swoim telefonie zdjęcie pięknej dziewczyny z długimi kasztanowymi włosami, szerokim uśmiechem i błyskiem w oku.

– Nie potrafiłem jej uratować – powiedział. – Miałaby dwadzieścia jeden lat.

Oczy zaszły mu łzami.

– Dlatego tu jestem – powiedział po chwili. – Po tym, co widziałem w górach i co zrobili mojej narzeczonej, skamieniało mi serce. Było mi już wszystko jedno, czy przeżyję, czy umrę. Najpierw chciałem walczyć z ludźmi, którzy zgotowali to piekło. Ale potem uznałem, że najlepszą zemstą będzie dostać się do Europy, pomóc dziewczynom, które przeżyły, i opowiedzieć o tym światu.

Pożegnał się z matką i opuścił obóz w Turcji, w którym mieszkali, później przeprawił się przez rzekę do Bułgarii, a dalej przez Serbię, Węgry i Austrię przedostał się do Niemiec, płacąc cztery tysiące dolarów, zaoszczędzone na wesele, przemytnikowi ludzi. Podróż trwała dwadzieścia dwa dni, kilka razy został w jej trakcie zatrzymany. W Niemczech przyznano mu azyl i zaczął prowadzić na Facebooku grupę jezydzkich aktywistów, starających się uratować pozostałe dziewczyny, ale nie takie życie sobie wyobrażał.

Pierwsze schronisko leżało daleko od Stuttgartu, więc po drodze w samochodzie zapytałam Shakera o jezydyzm, o którym zaczęłam czytać, odkąd spotkałam się z uchodźczyniami na Leros.

– Jeśli wpiszesz „jezydyzm” w Google, tylko jeden procent tego, co znajdziesz, jest prawdą – stwierdził.

To starożytna, tajemnicza religia, wywodząca się z Mezopotamii, starsza od islamu, łącząca elementy chrześcijaństwa, sufizmu i zoroastryzmu. Nazwa „jezydyzm” pochodzi od słowa „Ezid” oznaczającego Boga, a yezidi to dosłownie „wyznawcy Boga”.

Niektórzy twierdzą, że nie jest to prawdziwa religia, bo w przeciwieństwie do chrześcijaństwa, islamu i judaizmu nie ma swojej księgi. Shaker zapewniał jednak, że to bzdura.

– Mieliśmy księgę, nazywaną Czarną Księgą, w której wszystko było zapisane, ale została skradziona – tłumaczył.

Powiedziałam, że jestem zdziwiona, widząc go w niebieskiej koszuli – czytałam, że jezydzi mają awersję do tego koloru, a także do sałaty. Roześmiał się.

– To starsze pokolenie, jak moja mama: nie chce jeść sałatek!

Nie potrafił wyjaśnić wstrętu do sałaty, ale sądził, że awersja do błękitu pochodzi z czasów osmańskiego władcy Ahmeda Paszy, którego wojska przeprowadziły jedną z licznych prób ludobójstwa wymierzonych w jezydów – żołnierze ci nosili niebieskie nakrycia głowy.

Na świecie żyje około miliona jezydów, z czego czterysta pięćdziesiąt tysięcy mieszkało w Sindżarze. Wielu znalazło dom w Niemczech, ale też w Stanach Zjednoczonych. Wyznawcy jezydyzmu czczą Słońce oraz Anioła-Pawia, którego, jak wierzą, Bóg stworzył przed człowiekiem, a następnie zesłał na Ziemię, by pomalował ją kolorami swoich piór, tworząc najpiękniejszą planetę. Jezydzi w środy się nie myją, bo właśnie w tym dniu przybył Anioł-Paw.

ISIS mówiło swoim członkom, że Anioł-Paw to w istocie Iblis, kojarzona z Szatanem postać, która pojawia się w Koranie. Jezydzi to zatem czciciele diabła. Mnie się wydawali najłagodniejszymi ludźmi, jakich spotkałam.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

3

Siła hashtagu

Dostępne w wersji pełnej

4

Rozmowa z ofiarą gwałtu: obowiązuje kolejka

Dostępne w wersji pełnej

5

Kobiety, które gapią się w przestrzeń

Dostępne w wersji pełnej

6

Kobiety, które zmieniły historię

Dostępne w wersji pełnej

7

Róże Sarajewa

Dostępne w wersji pełnej

8

Tak wygląda ludobójstwo

Dostępne w wersji pełnej

9

Godzina łowów

Dostępne w wersji pełnej

10

A potem zapadła cisza

Dostępne w wersji pełnej

11

Pszczelarz z Aleppo

Dostępne w wersji pełnej

12

Procesy w Niniwie

Dostępne w wersji pełnej

13

Doktor Cud i Miasto Radości

Dostępne w wersji pełnej

14

Mamusia nie zamknęła porządnie drzwi…

Dostępne w wersji pełnej

15

Lole – do ostatniego tchu

Dostępne w wersji pełnej

16

Musimy iść, gdzieś nas zabierają

Dostępne w wersji pełnej

Postscriptum

Pieśń słowiczycy

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Wybrana bibliografia

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału
Our Bodies, Their Battlefield: What War Does to Women

Copyright © Christina Lamb, 2020

Translation copyright © 2022, by Agnieszka Sobolewska

Adaptacja oryginalnego projektu okładki
Maria Gromek

Fotografia na okładce
© Dijana Muminović

Mapy w książce
Martin Brown

Redaktorka nabywająca
Ewa Bolińska-Gostkowska

Redaktorka prowadząca
Agnieszka Rzonca

Opracowanie tekstu
CHAT BLANC Anna Poinc-Chrabąszcz

ISBN 978-83-240-8651-1

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie II, Kraków 2023

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski