Straconemu pokoleniu młodych ludzi,
których marzenia pochłonął ogień wojny

Część I

Gdy słyszę, jak gra Sonatę Księżycową Beethovena, coś we mnie umiera. Patrzę na własne skrwawione dłonie, a potem na diabła, który zasiadł za fortepianem Taty. Kukułka oznajmia nadejście następnej godziny, a ja przysięgam sobie, że któregoś dnia zabiję tego potwora.

Wanda Odwaga

Pierwszy

Wanda

1 kwietnia 1944
Warszawa

Idę w tłumie pełnym ludzi. Niesie się wśród nich jedno słowo: „łapanka”. Skołowana, brnę w głąb ulicy wybrukowanej kocimi łbami, w stronę ruin Zamku Królewskiego.

Szturchają mnie nieznajomi przechodnie. Byle tylko dotrzeć na plac Zamkowy, zniknąć w bocznej uliczce. Dopadają nas nagle kryte brezentem ciężarówki Niemców. Banda żołnierzy pod bronią zagradza drogę. Kobiety płaczą, mężczyźni klną. Ciało jednego z nich, trafionego w biegu, leży na chodniku w kałuży krwi. Nie mogę powstrzymać myśli o tym, jak łatwo odebrać komuś życie. Może ktoś właśnie na niego czeka, zamartwia się, tak jak ja martwię się o brata.

Robię krok w tył i kulę się za wysokim, starszym mężczyzną w kapeluszu i czarnym jak noc płaszczu. Przyciskam do piersi małą paczkę owiniętą papierem pakowym: „Biuletyn Informacyjny”, zakazane pismo z antyniemiecką propagandą. Ostatnie, czego bym chciała, to by zrobili ze mnie więźniarkę polityczną, a niewątpliwie tak się stanie, gdy to przy mnie znajdą. Mam ochotę rzucić paczkę za siebie, w zwały gruzu, ale nie mogę – muszę ją dostarczyć. Rozglądam się więc w panice za okienkiem piwnicy, przez które mogłabym się przekraść. Właśnie tak Mateusz umknął kiedyś z kotła.

Nagle czuję lekkie szarpnięcie z tyłu. Jednoręki chłopiec macha do mnie z wąskiego przesmyku. Stoję w głębi tłumu, więc Niemiec z drugiej strony pewnie mnie nie widzi. To jedyna szansa na ucieczkę. Patrzę na niego, a serce bije mi jak szalone. Gdy tylko odwraca głowę, zaciskam usta i cofam się przykucnięta, czekając na strzały.

Siadam obok chłopca za zwałowiskiem, wewnątrz przesmyku. Trzęsę się, ścieram pot z czoła. Dusi mnie swąd padliny, ale jeszcze gorzej czuję się na widok betonowej ściany zamykającej ucieczkę. Z tej uliczki da się wyjść tylko na główną ulicę, tam, skąd przyszłam. Ogarnia mnie rozpacz.

Chłopiec gwałtownie zasłania usta palcem. Kiwam głową i cichnę. Całkiem sprytny ten maluch. Co on tu robi, sam, z dala od rodziców? Czy oni też są w kotle? Może nie mogli się tu skryć, bo jest za ciasno? Nigdy jeszcze nie dziękowałam Bogu za to, że stworzył mnie tak drobną.

Po chwili zaczyna się: huk wystrzałów w powietrze i rozpaczliwy krzyk ludzi. Krzyk, co tnie jak nóż i rozdziera serce. Jedni błagają o litość, inni bezwstydnie klną, a wszyscy są bezsilni. Żołnierze warczą: „Schnell!”, by tłum nie zbił się w gęstą masę. Zagubione dziecko płacze: „Mamusiu, gdzie jesteś?”. W pierwszym odruchu chcę ruszyć mu na pomoc, ale obezwładnia mnie strach. Skąd ta przemoc? To tak niesprawiedliwe.

Gdy ciężarówki odjeżdżają, a ulica cichnie, nie mogę się podnieść. Przytłacza mnie myśl o tym, co czeka złapanych. Przyciskam dłoń do piersi, by stłumić rozpacz. To pierwsza łapanka, w której się znalazłam, ale jest ich ostatnio coraz więcej, w reakcji na działania podziemia. Myśl o tym, że Niemcy mszczą się na przypadkowych ludziach, budzi we mnie odrazę. Jeżdżą sobie po Warszawie i biorą każdego, kto się im nawinie. Hitler chce, by ten terror odebrał nam wolę walki. Ale ja wiem dobrze, że to nie zadziała. Nie poddamy się, dopóki ta przeklęta wojna się nie skończy i nie odzyskamy wolności.

Czekam z chłopcem w kryjówce, póki hałasy z ulicy nie milkną. Z jego wychudłej, brudnej buzi mrugają do mnie błękitne oczy. Ma na sobie utytłany płaszcz, za duży o kilka rozmiarów. Na płaszczu łata na łacie – jednak ktoś o niego dba. Ma pięć, może sześć lat.

– Jak się nazywasz? – pytam ściszonym głosem. W gardle mam gulę.

– Kubuś – szepcze spierzchłymi wargami, ze wzrokiem wbitym w ziemię.

Uśmiecham się, by dodać mu otuchy.

– Mieszkasz gdzieś w okolicy? – mówię szeptem.

Patrzy na mnie, nagle przestraszony. Drżącą ręką ociera wzbierające łzy.

– Babcia dziś nie wstała.

– Gdzie są twoi rodzice?

Muszę go odprowadzić, pewnie się o niego martwią. On tylko patrzy na mnie.

– Została mi babcia.

– No to zabiorę cię do babci, Kubusiu, pewnie na ciebie czeka. Pokażesz mi, gdzie mieszkasz?

Kręci głową.

– Ona jest już w niebie.

Czuję ukłucie w sercu, ale sama nie wiem, czy mówi prawdę. Bardzo chcę go jakoś pocieszyć.

– Dziękuję, że byłeś taki odważny i mi pomogłeś – mówię.

Mimo łez jego twarz rozjaśnia nieśmiały uśmiech.

– Widziałem, jak się pani kryła za tłumem, chyba miała pani stracha – odpowiada. – A żołnierze byli jeszcze dość daleko, mogła się pani schować.

Ten chłopiec długo nie pożyje bez pomocy. Jest taki mały. Nie mogę go tu zostawić.

– Posłuchaj, Kubusiu. Musisz mi zaufać. – Przyklękam i łapię go za jedyną rękę. – Zabiorę cię do miejsca, gdzie dostaniesz dobre jedzenie i czyste ubrania.

Ściskam go mocno.

– Obiecuję.

Powoli i ostrożnie zmierzamy na północ. Uspokaja mnie nieco pustka na Świętojańskiej – dobrze jest znów pooddychać świeżym powietrzem. Przez nawyk, i trochę ze strachu, przystaję przy drewnianej budce oklejonej ogłoszeniami. Uśmiecham się, by dodać mu otuchy.

– Muszę rzucić na coś okiem, potem idziemy.

Kiwa głową i ściska mocniej moją dłoń. Nerwowo szukam czerwonych niemieckich ogłoszeń z listą uwięzionych na Pawiaku i skazanych na śmierć w ruinach getta i innych, mniej znanych miejscach. Wreszcie natrafiam na nowy plakat z długim ciągiem nazwisk tych, których za dwa dni czeka egzekucja. Zamykam na chwilę oczy i zbieram wszystkie siły, by doczytać do końca. Ocieram pot z czoła. Może nie będzie tu mojego brata.

Po wszystkim biorę głęboki wdech. Znów mam nadzieję, że Mateusz jeszcze żyje, choć podejrzewam, że nie wszystkie nazwiska trafiają na listę. Na to nie starczyłoby im papieru. Jeszcze raz przeglądam wykaz, po czym modlę się za skazańców. Kolejny raz wmawiam sobie, że mój wesoły, zwariowany brat wciąż żyje. Dałabym wszystko, by usłyszeć jeden z jego głupawych dowcipów.

– Chodźmy, Kubusiu – mówię.

Za późno, by dostarczyć paczkę Witkowi. Pewnie już wyjechał z miasta na akcję. Mówił mi, żebym pod żadnym pozorem nie zostawiała jej komukolwiek innemu. A więc wracam z nią do domu. Pal sześć, że to niebezpieczne. Nie ma mowy o przejażdżce tramwajem, bo mogą mnie tam przeszukać. Wzdycham głośno.

– Czeka nas długa droga.

Drugi

Wanda

–Cieszę się, że cię widzę, przyjacielu – mówię do Jacka, gdy mijamy go przy zaparkowanej rikszy.

Walczę ze sobą, by nie prosić go o pomoc. Już i tak ryzykuję życie tego chłopca, bo przecież mam przy sobie bibułę. Nie mogę wciągać w to Jacka.

– Klienci nie dopisali?

– Dzień dobry, panno Wando – odpowiada, a na jego piegowatej twarzy okolonej rudą szczeciną wyrasta niepewny uśmiech. – Na dziś fajrant.

Spogląda na Kubusia.

– Mogę się na coś przydać?

– Idziemy do domu.

– Uuu, to daleko – mówi. Jego spojrzenie zawisa na trzymanej przeze mnie paczuszce. – Chodźcie, podrzucę was.

Wskazuje wełniany koc na siedzeniu rikszy.

– Cieszę się, że go dziś wziąłem – mówi, ściąga rower z chodnika i rozgląda się dookoła, po czym szepcze w moją stronę: – Będziesz miała pod czym to schować.

Za nic w świecie nie chcę, by miał przeze mnie kłopoty, ale jeszcze mniej uśmiecha mi się tak długa droga. Wsiadamy do rikszy, a mnie ogarnia olbrzymie poczucie winy.

Niczego innego się po nim nie spodziewałam: chłopak ma szesnaście lat, a dzień w dzień igra z losem, wożąc wiadomości dla podziemia. Mimo to boli mnie, że dokładam mu zmartwień; że przez to, że mi pomaga, może wpaść w łapy Niemców. Wsiadam jednak do rikszy, bo muszę zaprowadzić Kubusia w bezpieczne miejsce. Paczuszkę kładę sobie u stóp, koc zarzucam nam na nogi. O ile łatwiej byłoby wyrzucić te druki, ale przecież nie mogę. Wiem, ile pracy trzeba, by powstały. Wiem, jak ważne są dla takich jak ja. Ważne, bo przypominają, że ta beznadziejna wojna kiedyś się skończy, a życie wróci do normy: Polska będzie Polską.

Podróż na Żoliborz, cichy północny zachód Warszawy, nieśmiało odsunięty od Wisły, przebiega w całkowitym spokoju. Na Śmiałej jest tylko garstka przechodniów, których mało obchodzi jakaś riksza. Żoliborz, mój Żoliborz, uśmiecha się do mnie drzewami pobielonymi pierwszymi przebłyskami wiosny. Najbardziej lubię go w tej właśnie odsłonie, taki, jakim go pamiętam z dzieciństwa. Za miesiąc rozkwitnie cudowną zielenią parków przytulonych do białych kamienic i will.

Zwalniamy i czar pryska.

– Szkopy – szepcze Jacek, a mi po plecach przechodzą ciarki.

Niech ten dzień już się skończy! Z deszczu pod rynnę, na dodatek nie mam pojęcia, co teraz robić. Z ust Kubusia dobywa się ledwie słyszalne jęknięcie, więc obejmuję go ramieniem.

– Wszystko będzie dobrze – mówię sztucznie spokojnym głosem. – Tylko spokojnie.

W głowie mi huczy. Spycham koc w dół, żeby w pełni przykrył paczkę. Przełykam nerwowo ślinę. Chce mi się płakać jak chyba nigdy w życiu. Jak wtedy gdy byłam malutka i nie wiedziałam, co robić, gdy mama się na mnie zezłościła.

Ulicę tarasuje trójkołowiec. Stoi przy nim dwóch żołnierzy w stalowych hełmach i szarych płaszczach. Lufy szmajserów łypią na nas groźnie.

– Halt!

Jeden z żołnierzy podchodzi, gapiąc się na mnie.

– Kennkarte!

Wydobywam fałszywe papiery, według których nazywam się Irena Małecka i pracuję w zarządzanej przez Niemców szwalni „Helga” w centrum miasta. Życie jest prostsze, gdy pracuje się dla Niemca. Żołnierz ogląda dokumenty z tępawą miną – przynajmniej z pozoru. Jest młody, więc zastanawiam się, czy nie byłoby dobrze posłać mu uśmiech i poflirtować, odwrócić uwagę ogładą i słodyczą. Już parę razy ocaliłam tak skórę; żołnierze tylko niedbale salutowali i pozwalali jechać dalej. Może i tym razem się uda.

Mężczyzna unosi głowę, a jego niebieskie oczy patrzą na mnie zimno.

– Złazić.

Czuję, jak oblewa mnie zimny pot. Jeśli zejdę, zobaczy paczkę i każe ją otworzyć. Może nie zachce mu się buszować w rikszy, ale musimy z niej wyjść tak, by ten przeklęty pakunek pozostał pod kocem.

– Oczywiście, panie oficerze. Jak się pan dzisiaj miewa?

Rozluźnia uchwyt na karabinie i nieco się nachyla.

– Nie narzekam, już prawie koniec zmiany – mówi, a jego spojrzenie wędruje w stronę moich ust. – A jak ty się masz, panienko?

– Trochę się nudzę, przynajmniej na razie – odpowiadam, trzepocząc rzęsami.

– Hehe – rechocze. – Ja mam w planach porządną wyżerkę i przyjemną muzyczkę w Café Greta. Może dołączysz?

Nie podoba mi się jego butna mina, ale jeśli odmówię, pokaże, jaki charakter ma naprawdę. Udaję, że zaproszenie przypada mi do gustu.

– Jasne, tylko o której, przystojniaku?

Będzie tam na mnie czekał choćby całą noc, a się nie doczeka.

– O, właśnie się tam wybieramy, cukiereczku, i nawet mam miejsce dla ciebie – odpowiada z krzywym uśmiechem. – Powiedz rikszarzowi, żeby zawiózł chłopca do domu. Nie wybaczyłbym sobie, gdyby coś mu się przytrafiło.

O nie, nie tak to miało wyglądać. Może przesadziłam z tym flirtem. Pierwszy raz zdarza mi się, że żołnierz zaprasza mnie na randkę. Przechodzi mnie dreszcz. Muszę jakoś z tego wybrnąć. Myślałam, że po prostu się uśmiechnie i puści nas wolno.

– Świetny plan, nie mogę się doczekać. I dziękuję, że pozwolił pan, żeby mój brat dojechał spokojnie do domu. Dużo przeszedł, a teraz jeszcze ten tyfus – wzdycham zatroskana. – To taki biedny dzieciak.

Chwytam prawy rękaw płaszcza Kubusia i podrzucam go do góry.

– Ostatnio musieli mu amputować rękę.

Kubuś wydaje z siebie cichutkie rzężenie. Żołnierz sztywnieje nagle, a jego twarz wykrzywia grymas obrzydzenia. Wpycha mi z powrotem papiery do ręki.

– Zmiataj stąd, pindo.

Odwraca się i odchodzi, nie oglądając się. Jestem tak rozedrgana, że zapominam poprawić koc na naszych nogach, tylko szybko rzucam do Jacka, by jechał.

– Blisko było – mówi, gdy jesteśmy już spory kawałek dalej. Kiwam głową i próbuję się uspokoić.

Tata mówił mi kiedyś, że Niemcy boją się chorób zakaźnych. Taka wiedza potrafi czasem uratować człowiekowi skórę. Mam dwadzieścia trzy lata; to już piąty rok tej krwawej okupacji. Każdego dnia modlę się o bezpieczny powrót do rodziny i trawi mnie lęk, że mnie złapią lub zabiją. Jakbym czekała na wykonanie wyroku, nie znając dnia ani godziny. Ale to nie dziś – jeszcze nie.

Trzeci

Wanda

Kiedy widzę nasz biały domek skryty w cieniu wielkiego srebrzystego świerka, mój umysł ogarnia błogi spokój. Tak dobrze być znów w domu.

– Może wejdziesz? – pytam Jacka, gdy zsiada z roweru, żeby otworzyć bramę.

– Następnym razem, panno Wando. Muszę wrócić przed godziną policyjną.

– Do zobaczenia wkrótce!

Wydaje się, że dom zastygł w zupełnym bezruchu, póki czaru nie rozwiewa brzęk garnków i blach dobiegający z kuchni. Mama chyba znowu ma te swoje humory. Otwieram kolejne, podwójne drzwi. Tata z okrągłymi okularkami na nosie siedzi przy stole w jadalni i grzebie śrubokrętem w skrzynce radia. Nad jego głową, niczym Anioł Stróż, wisi elegancki kryształowy żyrandol, pamiątka lepszych czasów. Z taty zawsze był buntownik – niemieckie dekrety i zakazy tego nie zmieniły.

– Cześć, tato. Przecież wiesz, że mama nie lubi, gdy zabierasz się za swoje radio – mówię, z trudem powstrzymując śmiech. – Przynajmniej oszczędź jej dzisiaj Chopina, bo dostanie zawału.

Nie są to żarty: i jedno, i drugie jest karane śmiercią. Tata, szpakowaty pan po siedemdziesiątce z pomarszczoną twarzą, jest jednak wciąż pełen życia.

– Jesteś, słoneczko – odwraca się do mnie, a jego zmęczone oblicze rozświetla wyraźna ulga. – Tak, tak, dziś żadnego Chopina.

Choć porzucił praktykę lekarską już sześć lat temu, znów zgłosił się do pracy w szpitalu. Pieniądze z naszego konta wyparowały, więc znalazł sposób na to, by nas utrzymać i umożliwić mi kontynuowanie studiów anglistycznych na tajnych kompletach. Tygodniowy przydział kartek, które dostajemy od Niemców, nie wystarcza na przeżycie, więc tata pędzi bimber w piwnicy. Zyski ze sprzedaży wydaje na czarnym rynku – wszystko to, oczywiście, nielegalne, ale na samych kartkach można w najlepszym razie umrzeć z głodu. Jego działalność zwiększa ryzyko, że nas złapią i ukarzą, z czym musimy się liczyć. Mamy teraz dość jedzenia, a przede wszystkim nie straciliśmy godności. Tata często się śmieje, jak to kiwa okupanta, ale ja i mama trzęsiemy się ze strachu, gdy tylko ktoś zapuka do drzwi.

Spojrzenie taty przesuwa się w kierunku Kubusia i wyraz ulgi zastępuje zaskoczenie.

– A cóż to za kawaler? – pyta zdziwiony, jednak spojrzenie ma przyjazne.

W drzwiach kuchni staje mama. Skrzyżowała ręce na brzuchu i patrzy poważnie.

– Wszystko wam powiem, ale najpierw trzeba nakarmić tego brzdąca – mówię nagle wyzuta z wszelkich sił. Surowość mojej matki niezmiennie mnie osłabia.

– O tak, tak, on pewnie umiera z głodu – mówi tata i prowadzi nas do kuchni.

Po kolacji pomagam Kubusiowi się umyć i ubieram go w bawełnianą koszulę, którą znalazłam w sypialni brata. Koszula jest za duża, ale za to czysta; Kubuś będzie dziś spał w jego łóżku. Przykrywam go dokładnie kołdrą, która wciąż pachnie wodą kolońską Mateusza, choć nie spał tu przecież od tak dawna.

– Opowiedzieć ci bajkę? – pytam, z trudem powstrzymując się od ziewania. Może dobrze przespana noc poprawi mi nastrój.

Kubuś kiwa głową.

– Czy on ma jakieś imię? – pyta, przytulając się do starego pluszowego misia.

– Możesz mu nadać własne, kochanie. Kiedy mój brat był mały, mówił na niego Misiu.

Twarz Kubusia rozjaśnia uśmiech.

– Podoba mi się. Wiesz, czemu ma tylko jedno oczko?

– Nie jestem pewna, ale na pewno jest ważny, bo inaczej dawno by go tu nie było – mówię, po czym uśmiecham się. – Mój brat lubił bawić się w lekarza, pluszaki były jego pacjentami. A teraz naprawdę jest lekarzem.

– Babcia mówiła mi, że ja też jestem ważny i że dlatego Bóg zabrał moją rękę do nieba – opowiada Kubuś drżącym głosem. – Ale czasem chciałbym, by mi ją oddał.

Ściska mnie w gardle. Nie wiem, jak należy rozmawiać z dziećmi, więc boję się, że to, co teraz powiem, może go zranić. Dalej patrzę mu w oczy.

– Twoja babcia miała rację. Jesteś wyjątkowy i dzisiaj tego dowiodłeś.

– Tęsknię za nią. Nie wiesz, czemu się nie obudziła?

Starannie dobieram słowa.

– Wiem, że to niełatwo zrozumieć, ale ludzie czasem się nie budzą – mówię i patrzę w górę. – Twoja babcia na pewno czuwa nad tobą w niebie. Jest teraz twoim Aniołem Stróżem.

Robi się jeszcze smutniejszy. Chyba nie pomogłam mu poradzić sobie z bólem. Powinnam poprosić tatę, żeby z nim o tym porozmawiał.

– Babcia mówiła, że mama jest moim Aniołem Stróżem. Ona też jest w niebie.

Co za biedactwo. Nie ma już nikogo na świecie.

– Wiesz może, gdzie jest twój tata?

– Jest tylko mama. W płaszczu mam jej zdjęcie. Pokażę ci jutro.

– Chętnie je zobaczę.

Muszę mu pomóc na wszystkie możliwe sposoby. Nie mogłam ocalić tamtego dziecka z łapanki, które wołało mamę tak przerażone, że czułam się kompletnie bezsilna, ale tego chłopca będę bronić do ostatniej kropli krwi. Prędzej umrę, niż pozwolę komukolwiek go skrzywdzić.

Kubuś ziewa.

– Obiecałaś bajkę.

– Oczywiście, słoneczko. Znasz bajkę o siedmiu krasnoludkach?

– Nie.

Zasypia przed końcem.

Marzę o kąpieli i ciepłym łóżku, ale rodzice na mnie czekają. Taty nie zmartwi, jeśli do nich nie zajdę, lecz mama będzie zła. Pewnie właśnie udoskonala sposób na pozbycie się wszy. Wzdycham i idę do kuchni. Tata siedzi przy małym stoliku i pije kawę, którą mama zrobiła z żołędzi. Z braku tej prawdziwej nauczyliśmy się cenić jej gorzki orzechowy smak.

Mama dalej krząta się przy białym kaflowym piecyku na drewno, nad którym wiszą poczerniałe garnki i drewniane łyżki.

– Mam stary przepis na środek na wszy – mówi, zdejmując fartuch i siadając do stolika. Jej koścista dłoń głaszcze obrus, a brązowe oczy powoli zwracają się w moją stronę.

– Żadnych na nim nie znalazłam. Chyba niedługo mieszkał na ulicy.

– Śpi już?

– Tak – odpowiadam i zaraz milknę, szukając odpowiednich słów. – To taki słodki chłopiec, mamo. Spodobał mu się pluszowy miś Mateusza.

Milczy przez chwilę, ale w jej oczach widzę błysk irytacji. Odkąd mój brat zniknął, mama snuje się jak duch. Zawsze była z niej tyczka, ale teraz jest jeszcze bardziej koścista, a czarne jak smoła włosy zebrane w kok z tyłu głowy wydają się wyblakłe. Stuknęła jej pięćdziesiątka; wciąż jest piękna, ale nie bije od niej dawne światło. Kiedy nie krząta się po kuchni, przesiaduje w pokoju Mateusza, pieszcząc każdy przedmiot jak relikwię.

– Misiu – szepcze. – Tak go nazywał, gdy był mały.

Mam ochotę ją przytulić i powiedzieć, że wszystko się ułoży, ale między nami jest ściana, którą wznosiłyśmy latami. Mama zawsze wielbiła Mateusza, wysokiego przystojniaka – odziedziczył po niej błyszczące czarne włosy. Tata chyba też to widział i starał mi się to wynagrodzić. Moje najlepsze wspomnienia z dzieciństwa wiążą się właśnie z nim. Nauczył mnie grać na fortepianie i kochać muzykę Chopina. Nauczył mnie dostrzegać ból innych i iść im na pomoc. Nauczył mnie, jak ważne jest, by wierzyć w siebie. To on pocieszał mnie, gdy miałam złamane serce, i to do niego przychodziłam, gdy chciałam się wypłakać.

Z tatą miałam taką więź, jaką inne dziewczyny miały ze swoimi matkami. Moja mama była dla mnie zagadką. Jako nastolatka widziałam w niej pięknego łabędzia, a w sobie brzydkie kaczątko z jasną, popielatą czupryną.

Opowiadam rodzicom, jak trafiłam na Kubusia.

– Jak widzicie, to on mnie uratował. Muszę mu pomóc, jak tylko się da.

Tata odzywa się głosem łagodnym, ale pewnym.

– Ten chłopiec zostanie z nami, póki nie dowiemy się więcej o jego rodzinie.

– Kochanie… – odzywa się mama, ale nagle przerywa jej ciche pukanie do drzwi.

Podchodzę do okna i zatyka mnie, gdy widzę dwa czarne samochody i grupkę żołnierzy. Moje serce przestaje bić.

– Gestapo – wyduszam z siebie z trudem niezdolna zapanować nad własną paniką. Patrzę na tatę, który już ruszył do salonu. Jakim cudem nie usłyszeliśmy silników? Idziemy za nim.

– Gdzie twoja paczka? – pyta, nie patrząc na mnie, dziwnie spokojnym głosem.

– W schowku pod podłogą.

Tata dobrze nas przygotował na takie sytuacje. Kiedy zauważył, że zdarza mi się wrócić do domu z bagażem, urządził schowek pod deskami w sypialni Mateusza. Sama myśl o tym, że Gestapo mogłoby odkryć kryjówkę, przyprawia mnie o dreszcze. A teraz jeszcze śpi w tym pokoju niewinny, mały chłopczyk.

Przełykam nerwowo ślinę, gdy znów rozlega się pukanie. Tata patrzy na nas raz jeszcze i pomału podchodzi do drzwi. Kusi mnie, by zabronić mu je otwierać, choć wiadomo, że nie ma wyboru. Wejdą tutaj po dobroci albo siłą. Jednak to ostrożne pukanie wydaje się dziwne, jakby za oknem wcale nie stali żołnierze.

Mama i ja wychylamy się, patrząc, jak tata przyciska klamkę. Gdy drzwi się otwierają, zamieram ze strachu. Oczy mężczyzny w szarym mundurze z odznaką SD są przerażająco zimne i puste. Czuję całym ciałem, że przyszedł tu, aby zadać nam ból, skrzywdzić Kubusia. Znów przełykam nerwowo ślinę, lękając się tego, co powie.

– Witam, doktorze Odwaga – mówi uprzejmym tonem. – Jestem Hauptsturmführer SS Stefan Keller, przyszedłem do pana w pilnej sprawie.

Kolejny raz przełykam nerwowo ślinę i robię krok w tył. Czy przyszedł mnie aresztować? Czy ktoś mnie zdradził?

Czwarty

Wanda

–Czym mogę służyć, panie kapitanie?

Usta gościa wykrzywia cyniczny uśmieszek.

– Mogę wejść? – pyta, wpatrując się w twarz taty.

Tata zaprasza go do środka i obaj siadają przy stole. Co on tu robi? I czemu tamci żołnierze czekają na zewnątrz? Myślę, że z tego faceta jest grubszy manipulator, który nie zawaha się grać nieczysto, by osiągnąć swój cel. Mama serwuje kawę, po czym kładzie mi dłoń na ramieniu, zapraszając do wyjścia.

– Drogie panie, proszę zostać z nami – odzywa się gość.

Ma głęboki głos, który drażni moje nerwy, ale jestem posłuszna i robię to co mama. Siadam przy stole po stronie taty. Gość intensywnie się w niego wpatruje.

– O pańskiej pracy, doktorze, mówi się w samych superlatywach – stwierdza i upija nieco kawy. Nie skrywa niesmaku.

– Dziękuję, kapitanie. Jestem już na emeryturze, ale nigdy nie przestałem lubić mojego zawodu.

Gość śmieje się krótko.

– Na wojnie nie ma czegoś takiego jak emerytura. Poza tym fachowcy tacy jak pan są nam potrzebni.

– Z radością wsparłbym was swoją wiedzą i umiejętnościami, gdybym miał jakieś dziesięć lat mniej…

Tata wzdycha i wyciąga dłoń.

– Ten piekielny artretyzm nie da mi już operować, a i wzrok był kiedyś ostrzejszy.

Niezły z niego łgarz. Gość kiwa głową, odrywając oczy od twarzy taty.

– Rozumiem. Ale pan mnie nie rozumie, doktorze. Szanuję pana, lecz myślałem o kimś innym.

Czy może mu chodzić o Mateusza? Nad stołem zawisa nieprzyjemna cisza, jakby pośrodku salonu leżała tykająca bomba. Jakby nasz los spoczywał w rękach tego gościa i żołnierzy, których w każdej chwili może wezwać, by dopełnili dzieła zniszczenia. Tata odchrząkuje.

– Od lat nie praktykuję, nie jestem więc w stanie polecić kogokolwiek innego – mówi dość niepewnie.

– Pański syn zasłynął zręcznością i nowatorskim podejściem, prawda? – Jego głos jest teraz cichszy i płaski, a ja na moment zapominam oddychać.

Mój ojciec śmieje się w głos i macha lekceważąco ręką, jakby pytanie kompletnie nie miało sensu.

– Moim zdaniem najzręczniejszych lekarzy i prawników znajdzie pan w Rzeszy. My możemy co najwyżej pomarzyć o ich pomysłowości.

Gość nie dzieli wesołości taty; nawet się nie uśmiecha.

– Czy wie pan, gdzie go znajdę?

Tata nie odpowiada. Oficer kieruje ku mnie dziwnie pociemniałe spojrzenie. Przechodzi mnie dreszcz, ale staram się nie pokazać tego po sobie. Jego twarz wykrzywia złowieszczy grymas.

– Ma pan uroczą córkę, doktorze. Moi ludzie… – gestem wskazuje okno. – Oni bardzo lubią takie młode i świeże dziewczęta.

Do gardła podchodzi mi fala nagłej złości. Mam olbrzymią ochotę dać mu w twarz. Za kogo on się uważa, że wchodzi do naszego domu i zachowuje tak, jakby nasze przeżycie zależało od jego dobrej woli? Bezmyślnie, wbrew wszystkiemu, czego nauczyłam się w podziemiu, nachylam się i strącam stojącą przed nim filiżankę. Kawa oblewa jego paskudny mundur. Szok, który maluje się na twarzy Niemca, z początku mnie cieszy, ale potem nagle uświadamiam sobie, co zrobiłam. Jak mogłam być tak beznadziejnie głupia? Idiotka.

Mamę zatyka. Rzuca się do kuchni i chwilę później wraca ze ścierką. Gdy wyciera mundur gościa, ten siedzi prosto na krześle i patrzy na mnie szarymi, pełnymi zimnego gniewu oczami. Ta nienawiść przyprawia mnie o drżenie. On mnie zabije. Zabije nas wszystkich, bo zachowałam się impulsywnie i bezmyślnie.

– Proszę wybaczyć mojej córce, kapitanie – mówi tata głosem tak smutnym, że pęka mi serce. – Jest młoda i niezdarna.

Niemiec wali pięścią w stół.

– Zamknij się, głupcze!

Zastygamy w bezruchu. Niespokojną ciszę zakłóca dźwięk małych stóp, a potem głos Kubusia.

– Panno Wando, chce mi się pić.

Gość śmieje się ostro i za chwilę przez drzwi wpada banda żołnierzy. Chwytam Kubusia w ramiona. Krępy gestapowiec w czarnym skórzanym płaszczu odpycha mnie, by zrobić miejsce pośrodku pokoju. Niechciany gość dalej siedzi przy stole i patrzy na nas gniewnie.

– Doktorze Odwaga, proszę powiedzieć: kiedy ostatnio widział pan syna? – pyta gestapowiec nienaganną polszczyzną. To musi być folksdojcz.

– Ponad rok temu – odpowiada tata, patrząc mu prosto w oczy.

– I w tym czasie nie miał pan od niego żadnych wiadomości?

– Tak jest.

– Kłamiesz, stary głupcze!

Nalaną twarz skrzywia gniewny grymas.

– Pytam ostatni raz.

Jego spojrzenie wędruje do mamy, a potem do mnie. Małe oczka patrzą na mnie jak na pęto kiełbasy na czarnym rynku.

– Ma pan piękną córkę, doktorze. Nie martwi się pan o nią?

Tata nie odpowiada. Mężczyzna zwraca się do gościa siedzącego przy stole i mówi mu czystą niemczyzną, że trzeba nas zabrać na Pawiak. Gość nakazuje mu kontynuować przesłuchanie, więc gestapowiec podchodzi do mnie i przystawia pistolet do potylicy Kubusia.

– Powiedz, gdzie jest Mateusz Odwaga, albo ten chłopiec zginie. Masz trzydzieści sekund.

Sparaliżowana strachem, przyciskam chłopca mocniej do siebie. Nie mogę powstrzymać drżenia. W głowie mi wiruje. Zasłonię go; gdy ten bydlak postanowi strzelać, wezmę kulę na siebie.

– Proszę ich nie krzywdzić. Nie wiemy, gdzie jest nasz syn – mówi zdesperowany tata.

– Panie oficerze, proszę, błagam… – jęczy mama, po czym wybucha płaczem i pada na kolana u jego stóp.

Gestapowiec nie zwraca na nią uwagi. Szarpie zamek parabelki i odlicza.

– Pięć, cztery, trzy…

Nagle rozlega się strzał. Mężczyzna chwieje się i upada. Krew chlusta z jego ust na nasz perski dywan. Jestem tak wstrząśnięta, że czuję tylko adrenalinę. Nagle dostrzegam, że tata trzyma w dłoni mały rewolwer. Chcę do niego podbiec, ale nie mogę. Strach zmienia mnie w słup soli i z każdą chwilą narasta. Pada strzał – w pierś taty; gość przy stole dzierży dymiący pistolet. Wyrywa się ze mnie szloch. Serce boli, jakby za moment miało przestać bić.

Okrutny, paskudny rechot gościa uderza we mnie z taką siłą, że z trudem łapię oddech. Świat wiruje. Wszystko jest rozmazane. Zamykam oczy, a w mojej głowie wciąż brzmi ten strzał i demoniczny śmiech. To niemożliwe. Mój ojciec przecież żyje, przecież to mi się przywidziało. W przypływie nadziei otwieram oczy. Teraz widzę jasno. Spełnił się mój najgorszy koszmar.

– Tato! Nie!

Rzucam się ku niemu, ale mama już go tuli, kładzie jego głowę na swoich kolanach. Jego oczy są otwarte. Patrzy na mamę.

– Przepraszam – mamrocze.

Wstrząśnięta, odsuwam Kubusia i zrywam z siebie sweter. Związuję go i przyciskam do piersi taty, choć wiem, że to nic nie da. Pewnie zaraz nas stąd zgarną. Zabójca taty stoi po prawej stronie i warczy do kogoś, by sprawdził, czy mężczyzna w czarnej skórze żyje. Twarz skręca mu ironiczny uśmiech. Łyska na nas zębami. Nasza tragedia sprawia mu przyjemność.

Łagodne oczy taty zwracają się ku mnie.

– Kocham…

Chwytam jego dłoń, ale już go nie ma. Mama obcałowuje jego głowę i jęczy histerycznie.

– Nie zostawiaj mnie! – powtarza w kółko.

Zakrywam twarz rękami poplamionymi krwią taty. Płaczę. Czuję dłoń Kubusia na ramieniu, ale jestem w szoku i nie mogę się ruszyć, by go objąć.

– Co z kobietami? Zabijamy czy aresztujemy? – pyta po niemiecku jeden z żołnierzy.

– Na nic nam już ten stary dureń – mówi zabójca taty. – To samo ta suka i jej podły pomiot. Nie warto marnować kul.

Gapi się na mnie z satysfakcją i obrzydzeniem. Żołnierze czekają na jego rozkaz.

– Niech sobie pocierpią. Głupiec zdołał zabić tylko tego wieprza, a to przecież nie był nawet prawdziwy Niemiec.

Odchodzi zły, ale przystaje przy fortepianie w rogu i wskazuje na ścianę.

– Ten ze słonecznikami. Nawet kopia van Gogha zasługuje na lepszy dom niż ten chlew.

Żołnierze zdejmują obraz ze ściany, a on siada do fortepianu i kładzie dłonie na klawiszach. Tych samych, których codziennie dotykał tata. Moją pierś rozrywa ból, jakby ktoś tłukł młotem kowalskim. Gdy słyszę, jak gra Sonatę Księżycową Beethovena, coś we mnie umiera. Patrzę na własne skrwawione dłonie, a potem na diabła, który zasiadł do fortepianu taty. Kukułka oznajmia nadejście następnej godziny, a ja przysięgam sobie, że któregoś dnia zabiję tego potwora.

Piąty

Finn

Dwa tygodnie wcześniej
Biuro Służb Strategicznych (OSS), Waszyngton

Dalsza część dostępna w wersji pełnej

Tytuł oryginału

Her Secret Resistance

Copyright © Gosia Nealon, 2021, 2023

Published in Great Britain in 2023 by Bookouture, an imprint of Storyfire Ltd.

Projekt okładki

Mariusz Banachowicz

Źródło ikonograficzne

Archiwum M. Banachowicz

Redaktorka nabywająca

Kinga Janas

Redaktorka prowadząca

Marta Waleszczyk-Brzezińska

Opieka redakcyjna

Katarzyna Mach

Adiustacja

Aleksandra Kiełczykowska

Korekta

Barbara Gąsiorowska

Marta Tyczyńska-Lewicka

Copyright © for the translation by Antoni Górny

© Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2024

ISBN 978-83-240-6916-3

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek