Ta opowieść mogłaby wyglądać zupełnie inaczej, przedstawiać zupełnie inne bohaterki i innych bohaterów. Moim celem było jak najbardziej inkluzywne podejście do tematu i oddanie głosu osobom o różnych tożsamościach, płciach i orientacjach, które – z pewnymi wyjątkami – nadal aktywnie kształtują rodzimą scenę performatywną. Dlatego nie jest to książka historyczna, tylko współczesne spojrzenie na polski drag. Uczyniłem, co w mojej mocy, aby osoby szukające reprezentacji mogły ją znaleźć, aby nieheteronormatywne dzieciaki wiedziały, że nie są same. Nie jest to opowieść skończona, tylko zaledwie fragment pejzażu polskiego dragu.

Dwa światy

Pasaż Muranów w Warszawie. Ściany obwieszone szyldami chwilówek, ksero, salonu sukien ślubnych, pizzerii i kebabów. Schodzę na poziom −1. Idę wzdłuż ciągu identycznych drzwi i szukam tych właściwych. Za nimi czeka na mnie Kim Lee, „najpopularniejsza polska drag queen”, jak się ją wielokrotnie nazywa.

Dzień wcześniej widziałem ją podczas jedenastej edycji Kim Lee Drag Queen Festiwalu w zapełnionym aż po sufit Clubie Galeria. Od lat impreza daje szansę startu blisko stu osobom. Niektóre, jak inna bohaterka tej książki, Shady Lady, przebijają się do performerskiej czołówki.

W Galerii Kim jedenaście razy przechodzi metamorfozę. Rozpoczyna od blond anielicy w obwieszonej lampkami ledowymi różowej sukni z gorsetem, w pluszowej aureoli i ze skrzydłami, by na scenie przemienić się w mrocznego demona, z którego body wystrzeliwują czerwone lasery. W trakcie show Kim, za każdym razem w innym looku, zapowiada kolejną z dziesięciu uczestniczek. W pamięci utkwi mi czerwony kostium łyżwiarki figurowej, długie rude włosy oraz kusa kiecka, jak z rewii, kolia na szyi i bujne włosy na Violettę Villas. Tylko makijaż jest stały – wielkie podkręcone rzęsy, brokatowe cienie do powiek i czerwona pomadka. Na nogach obowiązkowo obcasy.

Teraz, kiedy pukam do odpowiednich drzwi, nie wiem, jakiej Kim mam się spodziewać. Otwiera mi niski, szczupły, około pięćdziesięcioletni[1] facet z krótkimi czarnymi włosami, w dresach i w klapkach.

– Chodź, chodź, właśnie parzę herbatę. – Uśmiecha się i podaje mi dłoń.

Jest październik 2020 roku. Dwa miesiące przed jego śmiercią[2].

***

Poza dragiem jest Andym Nguyenem, chociaż to również jego pseudonim[3]. Z Wietnamu do Polski przyjeżdża w latach dziewięćdziesiątych[4] studiować fizykę jądrową. Zostaje na stałe i wrasta w tutejszą kulturę do tego stopnia, że w snach rozmawia z wietnamskimi kumplami po polsku[5]. Po skończeniu uczelni pracuje w Instytucie Fizyki Plazmowej, ale za marne wynagrodzenie nie może się utrzymać. Rezygnuje więc z kariery naukowej i angażuje się w różnego rodzaju biznesy. Jednym z nich jest sklepik z rzeczami z Chin i Wietnamu, który otwiera wraz ze znajomym. Później zakochuje się w Polce i bierze z nią ślub. Rodzi im się syn.

Kim Lee przychodzi na świat podczas Halloween w 2002 roku. Andy razem z przyjacielem postanawiają przebrać się za kobiety, by rozbawić znajomych. Jedną z peruk pożycza, drugą, taką dla kobiet po chemii, kupuje w Halach Banacha[6]. Jak wspomina, kolega „ma zrobić się” na Polkę, on na Japonkę. W trakcie wieczoru zamierza przebrać się też w wielką suknię balową i wystąpić jako Maryla Rodowicz z piosenką Małgośka[7]. W niedalekiej przyszłości włoży pierwsze szpilki. Okupi to bólem łydek i zakrwawionymi piętami. Teraz, przed halloweenowym występem, na nogach ma wygodne kapcie. Maluje się dość niezdarnie. Andy rozważa wybór pseudonimu. Po namyśle stawia na Kim Lee (opowiada, że pierwszy człon oznacza[8] „mały”, drugi „jedną z nazw kwiatu”, ale zapis z podwójnym „e” ma kojarzyć się widowni z Bruce’em Lee) i jest gotowy na pierwszy w życiu występ. Wtedy jego przyjaciel tchórzy i rezygnuje z duetu.

„Dziś, kiedy chłopak robi drag queen i wychodzi na scenę, nie odczuwa takiego strachu. Gdy zaczynałem[9], panowało przekonanie, że facet, który przebiera się za kobietę, jest mniej wartościowy. Uważano, że to szczyt wyuzdania, perwersji, coś niezdrowego. Oczywiście dziś też bywa, że drag queen rezygnuje, bo facet jej nie pozwala występować, ale wtedy było to spotęgowane. Musiałem przełamać myślenie, że ucząc się chodzić na szpilkach, nie robię niczego złego” – wspomina Andy w rozmowie z queer performerem Gąsiem[10].

Zdjęcia z debiutanckiego występu Kim ogląda Paweł Pawełkiewicz, prywatnie miłośnik Azji i drag queens, zawodowo – właściciel Rasko, klubu dla osób LGBT+. Z marszu proponuje angaż. Przez pierwsze kilka miesięcy Kim Lee „weekenduje” za darmo, aby – jak opowiada Gąsiowi – przekonać się, czy chce dragować. Ma szansę wcielać się w ulubione diwy i wokalistki, jak Liza Minnelli, Shirley Bassey, Kora, Beata Kozidrak, Cher, Hanna Banaszak czy wspomniana Rodowicz. Pawełkiewicz od czasu do czasu wciska Andy’emu stówę na „nową sukienkę czy wachlarz”.

Andy uważa, że drag queen powinna być piękną, olśniewającą kobietą. Zawsze przed występem robi sobie biust, makijaż, wkłada wielką perukę, kieckę, szpilki i wychodzi na scenę. Karmi się uwielbieniem ludzi.

I tak już od osiemnastu lat. Przez ponad tysiąc pięćset występów[11].

***

Ten czas materializuje się w garderobie. Równie dobrze można ją nazwać muzeum. Każdy skrawek ścian wąskiego i długiego pomieszczenia pokrywają mało- i wielkoformatowe zdjęcia Kim i obrazy, do których pozowała. Chociażby cykl grafik Tomasza Płatka wzorowanych na klasykach światowego malarstwa. Kim wciela się[12] między innymi w Mona Lizę Leonarda da Vinci, Dziewczynę z perłą Vermeera i Bachusa Caravaggia. Wiszą tu też zamknięte w okrągłych ramach portrety z serii Bajka Magdaleny Wiśniewskiej-Krasińskiej, na których kolorowe są tylko kwietne czepce, smutna twarz Kim pozostaje czarno-biała. Wzdłuż pomieszczenia ciągną się półki z dziesiątkami butów, posegregowanych nie tylko kolorystycznie, lecz także według wysokości szpilki. U sufitu i w wolnych przestrzeniach na ścianach powieszonych jest ponad tysiąc kostiumów. Do tego mnóstwo kosmetyków, ozdób, biżuterii, boa, peleryn i parasolek. Peruki znajdują się w pudełkach po butach, każde jest odpowiednio podpisane: „Urszula”, „Afro duże mahoń”, „Długa Pamela”, „Pudelek Łosoś”, „Kozidrak”, „Anna Jantar”, „Kalina Jędrusik”, „Meluzyna Niebieska”, „Złota lalka”, „Rogi czarne”. Lata na scenie zaszyfrowane w kilku słowach.

Andy z herbatą wyłania się z kanciapy na końcu pomieszczenia.

– Byłem biednym studentem, więc nauczyłem się szyć – opowiada, pokazując głową na stół z dwiema maszynami. – Teraz przerabiam moje stare sukienki, niektóre wiele razy. Wszystko może się jeszcze przydać. Pierwsze wysokie obcasy wyrzuciłem dopiero po dziesięciu latach.

Siadamy na ustawionej pośrodku kanapie. Kubki z herbatą lądują na stoliku, tuż obok ciastek. Andy wstaje i podchodzi do telewizora naprzeciwko. Włącza pierwszy film ze swoich występów. Od tego momentu wyciszone nagrania, niczym wideo-arty na wystawach, będą tłem naszej rozmowy.

Mimo nocy zarwanej przez Wybory Najlepszej Drag Queen Andy jest rześki.

– Po występie chcę iść do domu, a nie siedzieć godzinami przy barze, zakładać nogę na nogę i pić wódeczkę. Szkoda mi na to czasu – opowiada. – Nie ma między mną a innymi „dragami” wielkiej przyjaźni, ale nie ma też konfliktów. Czasami piszemy sobie życzenia świąteczne. Przyjaźnię się tylko z Lullą [La Polacą].

Mówi z akcentem, który stał się jednym z jego znaków rozpoznawczych. Zwraca na niego uwagę chociażby pisarka Kaja Malanowska, która wzorowaną na Kim postać umieszcza w opowiadaniu Butterfly z tomu Imigracje. Pisze[13] o „śmiesznym zmiękczaniu każdego słowa”, o „próźności”, „teź”, „śkomplikowaniu”. Dziesięć lat później te słowa brzmią politycznie niepoprawnie. W 2010 roku wzorowana na Kim postać pojawia się również w powieści Balladyny i romanse Ignacego Karpowicza.

Na początku dragowej drogi, być może z powodu charakterystycznie brzmiącego głosu, Andy boi się, że ktoś rozpozna w nim Kim i doniesie rodzinie. Dlatego na scenie milczy i pozwala, by jego ustami „śpiewały” gwiazdy estrady. Nie potrzebuje rozmów z publicznością, ponieważ – jak stwierdza – w tamtym okresie występuje dla siebie, widownia jest po to, aby go oklaskiwać.

– Nie wierz, kiedy „dragsy” ci mówią, że robią drag, by aktywizować. To jest bzdura – stwierdza znad parującego kubka herbaty. – Większość, jeśli nie wszystkie z nich, występuje z powodu własnej próżności, bo mają parcie na szkło. Przebieranie się, by aktywizować LGBT, to dla mnie jest naciągane. Oczywiście aktywizacja jest wskazana, też ją uprawiam[14], ale zawsze powtarzam, że to nigdy nie był mój pierwszy cel. Kim Lee jest od występowania, a nie politykowania. Parcie na szkło jest jednak bardzo kosztowne i męczące. Kobieta przecież nie może występować tylko w jednej sukience. Cały czas musisz się starać dobrze wyglądać i prezentować, bo inaczej nikt cię nie będzie chciał zapraszać. A jeśli zaspokoisz swoje ego, to co dalej robić? To przekazywałem moim córkom[15] scenicznym, które przyuczałem do zawodu, ale prawie[16] żadna z nich nie przetrwała.

Kim mówi, że jej dragowe córki „umarły na szyjkę macicy”, czym tłumaczy ich brak samozaparcia, który doprowadza do rezygnacji z występów scenicznych. Bez show, jak uważa, nie może być mowy o dragu. Ten przypisuje tylko osobom performującym. W innym wypadku jest to cross-dressing.

Kim Lee przechodzi pozytywny proces weryfikacji wśród innych drag queens[17], które przychodzą obejrzeć „tę nową” na jej pierwszym występie w klubie Rasko. To tam będzie występowała niemal co tydzień przez pięć kolejnych lat.

– W tym czasie bardziej się wspierałyśmy. Na przykład moje starsze koleżanki powiedziały, gdzie kupić podkład i inne dobre kosmetyki, bo te z bazaru, które miałam, się nie nadawały. Podpowiadały też, żeby czytać rubryki o modzie i urodzie w kobiecych pismach. Były uwagi, ale lżejsze niż dzisiaj – opowiada.

W wywiadzie udzielonym Gąsiowi dodaje: „Wtedy internet nie był tak popularny, filmików się nie wrzucało. Dzisiaj dziewczyny naprawdę są hejtowane”.

W garderobie oglądamy jeden z archiwalnych występów, na którym Kim Lee z drag queen Lady Brigitte w duecie Siostrzyczki Jednojajowe[18] występuje w Clubie Galeria w Warszawie. Performerki noszą takie same rokokowe peruki i dzielą wielką srebrną suknię symbolizującą ich bliźniaczość. Andy odzywa się z żalem w głosie, jakby nagle sobie coś przypomniał:

– Brigitte wygrała na moim Festiwalu Drag Queen i zaczęłyśmy razem występować. Ale były też takie lata, że debiutujące u mnie dziewczyny były bardzo niewdzięczne. Dostawały ode mnie paczkę za kilkaset złotych i po tym wszystkim żadna nie napisała ani jednego słowa podziękowania. Są takie, które w wywiadach nie przyznają się, że u mnie zaczynały, że zdobyły nagrodę[19]. Teraz [w czasie pandemii] też mnie nie zapraszają do żadnego projektu. A ja je zapraszałem. Uważają, że nie pasuję do nich. Lulla mówi, że brak im kindersztuby.

„Im więcej drag queens zaczyna pojawiać się w społeczności, tym więcej jest zazdrości”, stwierdza. „Kiedy drag king Morfi z boysbandu Da Boyz wygrywa statuetkę Najlepsza Drag Queen na II Edycji Festiwalu Drag Queen w 2010 roku, uczestniczki protestują, bo uważają, że drag kingowie zabierają im przestrzeń wspomina Kim na panelu w klubie burleskowym Madame Q[20]. Dodaje, brzmiąc niemal proroczo: „Od tego czasu nie ma drag kingów”[21].

Zachowanie drag queens tłumaczy trudną sytuacją na rynku klubowym. „Dziewczyny”, jak mówi, muszą walczyć o to, by być widoczne. Występują za darmo, byleby wyjść na scenę. Kim już od samego początku ma „ustawione” występy w Rasko. Po kilku miesiącach zaczyna dostawać wynagrodzenie, a z czasem zaproszenia od innych klubów w Warszawie. Wyrusza też w Polskę.

Mimo że Nguyen ma polskie obywatelstwo, Polacy wciąż traktują go jak obcokrajowca. Na co dzień styka się z rasizmem. Jako Andy słyszy, że zabiera pracę Polakom, a przecież, jak sam mówi[22], jego firma ich zatrudnia. Do Kim Lee spod sceny dociera: „Zamiast tańczyć, powinieneś ryż sadzić”.

– Kiedyś podczas występu usłyszałem, jak facet się drze: „Przestań już tańczyć, bo rozsiewasz tę azjatycką ptasią grypę!”. Wtedy włączyłem mikrofon i mówię: „Proszę państwa, słusznie, że ten pan boi się ptasiej grypy, bo jego ptak jest tak minimalny, że jakby ją złapał, to byłoby już po nim”. Trzeba ostro zareagować, wtedy rasiści milkną – opowiada Gąsiowi.

W reportażu Wojciecha Karpieszuka dla „Gazety Wyborczej”[23] Kim Lee mówi, że zdarza jej się zacząć występ od żartu ze stereotypu Wietnamczyka w Polsce:

„Zaczynam od dowcipu typu: »Sprzedawałam majtki na Stadionie Dziesięciolecia. Wykończyliście stadion. To teraz oglądajcie mój show, bo muszę jakoś przecież zarobić na życie«”.

Na scenie najczęściej „małpuje inne gwiazdy”[24], jak Andy określa występowanie do hitów ulubionych diw.

– Jeśli robisz znaną gwiazdę, taką bardzo charakterystyczną jak Kora czy Cher, nie możesz wyglądać inaczej niż ona, bo głos będzie kłócił się z wizerunkiem – opowiada. – Jak tylko wychodzisz na scenę, widownia musi wiedzieć, że to jest Kozidrak, a nie dopiero wtedy, gdy poleci piosenka.

Dlatego szyje lub przerabia kostiumy, by jak najbardziej przypominały te, które noszą podziwiane przez Kim piosenkarki. Kiedy wchodzi w postać, zachowuje się tak jak ona – wspomina w dokumencie W garderobie drag queen w reżyserii Joanny Łopat. Mówi, że jako Violetta Villas jest lekko histeryczną, niespełnioną diwą, słodką i wrażliwą. Jako Cher natomiast będzie mocną, seksualną kobietą.

Niezależnie od tego, czy wciela się w Kim Lee, czy jako Kim Lee w jedną z piosenkarek, najważniejszy jest moment założenia peruki. Wtedy zaczyna się czuć jak drag persona.

„Na co dzień jestem Andy, a w Kim zamieniam się tylko wtedy, gdy jestem przebrany (…) Nie umiem tego dokładnie wyjaśnić. Może tak też mają aktorki, które przez dziesięć lat w serialu grają tę samą postać?”[25], pyta retorycznie w wywiadzie dla portalu dwutygodnik.com.

Prowadzi podwójne życie. Jest drag queen, która po show pospiesznie wraca do garderoby, aby odwiesić kostiumy i starannie zetrzeć brokat, a następnie dotrzeć do domu i na powrót stać się ojcem i mężem. Pilnuje się, by ze wspólnego konta nie wydać ani złotówki na drag. Kim Lee sama na siebie zarabia.

Andy się boi, bo – jak określa Marta Wroniszewska – „ekscentryków od person non grata dzieli cienka granica”[26]. Im więcej występuje, a sieć niedomówień staje się gęstsza, tym bardziej ma dojmujące wrażenie, że jego tajemnica wkrótce wyjdzie na jaw.

„Stracić dziecko mentalnie to byłoby dla mnie najbardziej bolesne”[27], stwierdza.

W 2008 roku sytuacja dodatkowo się komplikuje. W klubie Andy poznaje trzydziestoletniego Remka Szeląga. Wielogodzinne rozmowy przeradzają się we wzajemną fascynację, ta z czasem w miłość. Andy w obawie przed dragqueenfobią, jak nazywa niechęć gejów do drag queens, przez rok nie wyjawia partnerowi swojej drugiej tożsamości. Nie mówi mu też o żonie i synu. Z czasem stawia na szczerość.

Umawiają się w Rasko. Remek pojawia się pierwszy i rozgląda po klubie. Po Andym ani śladu. Spogląda na zegarek. Spóźnia się. Zaraz ma się odbyć występ drag queen Kim Lee, o której Remek słyszał, ale nigdy nie widział na żywo. W tym czasie Andy obserwuje partnera zza kulis. Zżera go stres. Ma nadzieję, że mężczyzna nie opuści klubu – ani teraz, ze zniecierpliwienia, ani potem, jak dowie się o Kim. Przed lustrem w garderobie, gdzie przez tyle lat przechodził metamorfozę przed weekendowymi występami, wykonuje ostatnie poprawki makijażu. Jest gotowy. Wierzy, że wszystko będzie w porządku. Jego drag, jak mówi, nie kłóci się z codzienną tożsamością.

– Jeśli ktoś chce robić dobrze drag, to musi być sobą, nie będąc sobą – wielokrotnie powtarza podczas rozmowy ze mną.

W Rasko Kim witają gromkie brawa, na których dźwięk od razu się rozpromienia. Rozpoczyna lip sync. Andy jednak nie może skupić się na show. Dobrze, że wcześniej, jak ma w zwyczaju, czterokrotnie powtarzał występ i uczył się słów piosenki; te są najważniejsze, bo jeżeli pomyli ruchy, może improwizować, brak znajomości tekstu oznacza utratę kontroli nad całością. Lecz zamiast koncentrować się na publiczności, wzrokiem szuka Remka. Ten podejrzliwie spogląda na scenę, jakby sam siebie chciał przekonać, że ma przywidzenia. Andy, aby mieć pewność, że partner rozpozna go w Kim, po skończonym utworze odzywa się własnym głosem, zapowiada kolejny numer: „Ten taniec Renaty Przemyk. Dedykuję go Remkowi”.

– Do tej piosenki wcześniej razem tańczyliśmy w innym klubie – wspomina Szeląg.

Remek akceptuje Kim.

„Niedługo później wyjawił mi jeszcze jedno: że ma rodzinę, że jest biseksualny. Gdybym dowiedział się o tym na początku naszego związku, prawdopodobnie nie chciałbym się z nim spotykać, ale było za późno. Wcześniej mówił, że mieszka z rodzicami, pracuje w sklepie i że jest księgowym – wszystko było nieprawdą. Coś zacząłem zresztą podejrzewać, bo robienie tej księgowości dziwnie często wypadało mu w sobotnie wieczory”[28], opowiada Szeląg po śmierci Kim w wywiadzie dla „Repliki”. Rozmawiając ze mną, dodaje:

– Andy do końca na scenie odgrywał młodość, ale nie był już taki młody, jego związek z żoną trwał bardzo długo. Kiedy go poznałem, byli już bardziej na etapie przyjaźni i przywiązania.

Andy wierzy, że jego związek z rodziną jest na tyle silny, że wyjawienie prawdy o Remku go nie zniszczy. Początkowo nie jest to łatwa relacja[29], ale z czasem poliamoryczny związek zaczyna działać. Żona opiekuje się mężem i jego partnerem, często przygotowuje wspólne obiady. Andy żartuje, że czasami tworzą przeciwko niemu wspólny front[30].

„[D]ługo nad tym pracowałem. Moja żona jest bardzo konserwatywna, często chodzi do kościoła. Na pewno nie jest jej lekko, ale zrozumiała to. Ona dużo rozumie”[31], opowiada Andy w wywiadzie zamieszczonym na portalu kmag.pl.

O Kim Lee Andy mówi tylko żonie. Synowi, już dorosłemu, swoją drugą tożsamość wyjawi dopiero na kilka miesięcy przed śmiercią. Ani żona, ani syn nie zabronią Andy’emu występów, ale nigdy nie zobaczą go na scenie. Żona wprawdzie chciałaby przyjść na show, lecz mężczyzna za bardzo się krępuje i nie pozwala jej na spotkanie z Kim Lee[32]. Niestety nie udaje mi się dotrzeć do żony i syna mojego rozmówcy. Jego partner również odmawia pośredniczenia. Komentuje:

– Andy miał też w Polsce rodziców, brata i jego rodzinę. Żona Andy’ego jest związana z Kościołem i ze środowiskiem PiS-owskim, angażuje się w działalność społeczną i polityczną. O biseksualizmie męża niemal od początku wiedziała. Mnie poznała przypadkowo, trzynaście lat temu, i od razu domyśliła się, kim jestem. Mimo to bardzo się polubiliśmy i tak jest do dzisiaj. Przez te lata zawsze we czwórkę wyjeżdżaliśmy na wszystkie wakacje. Andy był szczęśliwy, że mam bliską relację z jego synem. Jak wspomniałem, żona jest prawicowa i bardzo antyLGBT. Brzmi to wszystko dziwnie, ale jej się to nie kłóci. Absolutnie nie będzie chciała z nikim o tym rozmawiać. Syna też nie chcę namawiać. Po śmierci Andy’ego zapytałem jego żonę, czy chciałaby zobaczyć garderobę. Odmówiła. Stwierdziła, że skoro za życia Andy nie życzył sobie, żeby tam przyszła, to uszanuje to i nie będzie jej oglądać.

Jedynym łącznikiem między światami dragu i out of drag jest właśnie Remek, który staje się managerem Kim, jej szoferem, operatorem, zajmuje się social mediami, pomaga przy festiwalach.

– Na prośbę żony Andy unikał, rozgłosu w mediach głównego nurtu – kontynuuje Szeląg. – Jeśli audycja, w której brał udział, była niszowa, a ryzyko, że któryś z sąsiadów czy ktoś z rodziny będzie to oglądał, niewielkie, mówił swoim głosem. Jeśli to było coś dla szerszej publiki, jak w przypadku wywiadu dla Radia Tok FM, jego głos był zniekształcany. Jeżeli pojawiały się propozycje z zupełnego mainstreamu, wtedy odmawiał. Na przykład wielokrotnie zapraszali go do Dzień Dobry TVN, a przed 2015 rokiem (przed dojściem PiS-u do władzy) do TVP. Kiedy TVN chciało zrobić z nim program o sukniach ślubnych, uznał, że ryzyko byłoby za duże. Zresztą po pogrzebie okazało się, że te obawy były niepotrzebne. Wszyscy wszystko wiedzieli.

Mimo tych ograniczeń Kim Lee z występami i recitalami pojawia się w przestrzeniach, które nie kojarzą się z występami osób w dragu, takich jak Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki w Warszawie czy Centrum Kultury Nowy Wspaniały Świat „Krytyki Politycznej”. Występuje w teledyskach, dokumentach, z dragiem wchodzi na deski teatrów[33], przez pięć lat wraz z Fundacją Trans-Fuzja organizuje Ogólnopolski Festiwal Miss Trans, czyli „konkurs kobiecości”[34] dla kobiet trans.

Ze scen klubów LGBT+ słychać głos Kim. Rozmawia z publicznością, zachęca ją do zabawy. Wraz z pojawieniem się Remka i zwiększoną popularnością Andy uznaje, że skoro odważa się na bycie drag queen i na otwarty związek, musi liczyć się z ewentualnymi konsekwencjami. Zmiana następuje też w podejściu do samych występów.

– Nasyciłem się sobą – opowiada Andy w garderobie. – Doszedłem do takiego momentu, że zrobiłem to, co chciałem, byłem oklaskiwany, podziwiany, zatrudniany, przejeździłem całą Polskę, byłem nawet za granicą. Zacząłem się zastanawiać: „Co dalej?”. Wtedy zauważyłem, że czerpię przyjemność z tego, że ludzie po prostu dobrze bawią się na moich występach. Dalej staram się świetnie wyglądać i dopracowywać moje stroje, jednak nie robię tego już tylko dla siebie, lecz też dla innych.

Oglądamy jeden z jego najbardziej znanych występów, do utworu[35] My, Słowianie duetu Donatan i Cleo, który powstał specjalnie na Konkurs Piosenki Eurowizji w 2014 roku. Po zwycięstwie Conchity Wurst Donatan kpi, że Europa wybiera „babę z brodą”, a nie polskie piękne dziewczyny. Kim Lee wraz z „Krytyką Polityczną” w odpowiedzi na seksizm i homofobię kręci wspominany teledysk – w stroju krakowianki tańczy wśród mazurskich pól i lasów.

Andy na pilocie wciska pauzę i mówi:

– Mam szczęście, że od tylu lat robię coś, co uwielbiam, a do tego publiczność się przy tym świetnie bawi. Wydaje mi się, że kiedy mnie ściągną ze sceny, to po prostu zniknę.

Ponownie uruchamia nagranie. Kim na powrót lipsyncuje do słów piosenki: „Nie ma lepszych od naszych Słowianek. Ten, kto widział i próbował, ten wie”, kręci biodrami i odwiązuje gorset. Na koniec zrzuca perukę i czepiec, „pokazując”, jeśli ktoś ma wątpliwości, że jest drag queen.

– Ostatnio znajomy mi powiedział: „Kim, jakbyś ogłosiła zakończenie kariery, tobyś dostała tyle kwiatów, że brakłoby miejsca w twojej garderobie” – śmieje się, a następnie dodaje: – To co, może dorobię herbaty? Mamy jeszcze bardzo dużo filmów do obejrzenia.

[1] Andy wielokrotnie zatajał prawdę o swoim wieku, na przykład w reportażu Marty Mazuś Impreza u Lulli, najstarszej drag queen w Polsce z 2019 roku autorka błędnie podaje, że Kim ma czterdzieści lat, za: https://www.polityka.pl/fotoreportaze/1935164,1,impreza-u-lulli-najstarszej-drag-queen-w-polsce.read (dostęp: 19.08.2021).

[2] Zmarł 18 grudnia 2020 roku po trzydziestu jeden dniach przebywania w śpiączce farmakologicznej z powodu wirusa COVID-19.

[3] Według partnera Andy’ego Remka Szeląga nikt w społeczności LGBT+ nie znał jego prawdziwego imienia i nazwiska ani nie wiedział, gdzie mieszka. Tym pseudonimem zdarzało się mu podpisywać również dokumenty.

[4] W innym źródle mowa o końcu lat osiemdziesiątych, zob. Mój Andy, Remek Szeląg w rozmowie z Mariuszem Kurcem, „Replika” 2021, nr 89, s. 16.

[5] Tamże, s. 18.

[6] Mówi, że wielkie i kolorowe, typowo dragqueenowskie peruki nie tylko były niedostępne, lecz także nie wiedział o ich istnieniu.

[7] Remek Szeląg: „Andy bez pytania pożyczył suknię od bratowej. Po kilku tygodniach dyskretnie odłożył strój na miejsce”.

[8] W wywiadach Andy podaje różne tłumaczenia swojego pseudonimu, czasami mówi, że imię pochodzi z wietnamskiego, innym razem, że z chińskiego. Z tego względu skonsultowałem tłumaczenie. Zuza Chorodeńska, sinolożka z Miłej Szkoły Językowej w Poznaniu, mówi: „Słowo kim nie istnieje w języku chińskim. Jest to popularne nazwisko w Wietnamie i w Korei i rzeczywiście je się tak tam wymawia. Pochodzi z języka chińskiego i wymawia się je jin. Oznacza »złoto/metal«. Nawiązanie do Bruce’a Lee. Li w zależności od znaku ma różne znaczenia. Akurat w przypadku Bruce’a »Lee« było jego nazwiskiem i oznaczało »śliwkę – 李«, dlatego że jego pseudonim artystyczny był ułożony na zagraniczną modłę, gdzie najpierw szło imię, a potem nazwisko. W przypadku Kim został chiński wzorzec, czyli najpierw nazwisko, a potem imię. W takim wypadku »Li« może znaczyć kwiat, a konkretnie »jaśmin«. Pełne słowo określające jaśmin to moli 茉莉 i jest spotykane w kobiecych chińskich imionach. Gdyby jej imię i nazwisko rzeczywiście było w pełni chińskie, to brzmiałoby »Jin Li«, czyli »Złoty Jaśmin«. »Kim« to wymowa z innego kraju – najprawdopodobniej właśnie z Wietnamu. 小 xiao w języku chińskim oznacza »mały« i jest używane często jako zdrobnienie przed sylabą imienia. Tutaj nie widzę w ogóle związku z jej imieniem”.

[9] Rozmowy z drag personami nauczyły mnie, że należy pytać o to, jakimi zaimkami się do nich zwracać. Bardzo często osoby, które występują w książce, używają wymiennie końcówek męskich i żeńskich. Innym razem, mówiąc o sobie w dragu, stosują końcówki żeńskie, będąc bez dragu – męskie i na odwrót. Zachowałem tę naprzemienność. W każdym z rozdziałów stosuję końcówki, które wcześniej skonsultowałem z poszczególnymi bohaterkami i bohaterami reportażu. W cytowanych wypowiedziach, dla zachowania ich autentyczności, nie zmieniam też form językowych, jak również nie poprawiam „błędów” równościowych.

[10] Transkrypcję rozmowy z Kim Lee otrzymałem od Gąsia. Bardzo mu za to dziękuję.

[11] Mój Andy, dz. cyt., s. 20.

[12] Wśród obrazów znaleźć można również Olimpię Édouarda Maneta, na którym pojawia się naga pracownica seksualna, a obok czarna niewolnica. Kim Lee wciela się w obie postaci. Reprodukcje powstały w 2014 roku na podstawie zrobionych fotografii, Kim musiała więc wcześniej nałożyć blackface, a właściwie „czarne ciało”. O tej problematycznej kwestii nie zdążyliśmy porozmawiać. Znalazłem wypowiedź Andy’ego dla Radia Gdańsk, w której stanowczo odżegnuje się on od rasizmu, mówiąc, że jeżeli ktoś go o niego posądza, ma „nie po kolei w głowie”. Zob. Jedyna w Polsce azjatycka drag queen. Kim Lee o tolerancji i „eleganckim rasizmie”, Kim Lee w rozmowie z Małgorzatą Żerwe w Radiu Gdańsk, marzec 2018, nagranie otrzymałem dzięki uprzejmości Remka Szeląga.

[13] Kaja Malanowska, Butterfly [fragment], https://krytykapolityczna.pl/kultura/kim-lee-pozegnanie-fragment-opowiadania-kai-malanowskiej (dostęp: 19.08.2021).

[14] Kim angażowała się w akcje społeczne, na przykład w Parady Równości, Manify, Żywą Bibliotekę, Marsz Szmat, Memorial AIDS Day, festiwale filmowe, konferencje naukowe, warsztaty dragowe. Współpracowała z organizacjami równościowymi, takimi jak: Kampania przeciw Homofobii, Lambda, Fabryka Równości, Bez!Miar, Bifor Love, Stowarzyszenie Miłość Nie Wyklucza, Fundacja Q, Tolerado, Grupa Stonewall, Stowarzyszenie Tęczówka, Stowarzyszenie Jeden Świat, Porozumienie 8 Marca, Festiwal Równe Prawa do Miłości, UFA, Zjednoczenie Pozytywni w Tęczy, za: https://www.encyklopedia.edu.pl/wiki/Kim_Lee#Festiwale_wsp.C3.B3.C5.82organizowane (dostęp: 23.08.2021).

[15] Kim Lee była matką wielu drag queens, między innymi: Tatiany, Adeli, Drugiej Priscilli, Fatimy, Renesme, Reginy, Lolity, Alexis Colby oraz Ciotki Rebeki, za: tamże.

[16] Remek Szeląg: „Drag queen Tatiana popełniła samobójstwo kilkanaście tygodni po śmierci Kim. Na scenie obecna jest drag queen Renesme, która radzi sobie bardzo dobrze”.

[17] Andy opowiada Gąsiowi, że przez pierwsze lata dragowania w Polsce było niewiele drag queens – Daruma, Żaklina, Priscilla, Lady Brigitte; z czasem pojawiły się Elektroda i Pussycat.

[18] „Sceniczny duet dwóch polskich drag queen – Kim Lee oraz Lady Brigitte. Duet narodził się 27 kwietnia 2009 roku podczas Ogólnopolskiego Festiwalu Drag Queen organizowanego przez Kim Lee i klub Rasko. Stroje są dopasowane (zazwyczaj identyczne), repertuar obejmuje zaś piosenki kabaretowe, operowe oraz mixy zawierające elementy burleski, skeczu i fragmenty standardowych piosenek pop/rock/disco”, za: https://www.encyklopedia.edu.pl/wiki/Siostrzyczki_Jednojajowe (dostęp: 20.08.2021).

[19] Dyplomy i nagrody przyznawane są w kategoriach: Królowa Festiwalu, Drag queen publiczności, Interpretacja, Foto, Image.

[20] Drag Showgirl – dyskusja, panel w Madame Q, https://www.facebook.com/176187429090013/videos/197971947811429 (dostęp: 20.08 2021).

[21] Tamże.

[22] Jedyna w Polsce azjatycka drag queen, dz. cyt.

[23] Wojciech Karpieszuk, Kolorowy ptak Kim Lee. Najbardziej znany drag queen w Polsce, https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/7,34862,18292946,kolorowy-ptak-kim-lee-najbardziej-znany-drag-queen-w-polsce.html (dostęp: 24.08.2021).

[24] Marta Wroniszewska, Podwójne życie. Kim Lee: pół Azjata, pół Polka, https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/10,97398,12657620,Podwojne_zycie__Kim_Lee__pol_Azjata__pol_Polka.html (dostęp: 24.08.2021).

[25] Wszystkie moje sukienki. Rozmowa z Kim Lee, Kim Lee w rozmowie z Katarzyną Niedurny, https://www.dwutygodnik.com/artykul/8178-wszystkie-moje-sukienki.html (dostęp: 20.08.2021).

[26] Marta Wroniszewska, Podwójne życie, dz. cyt.

[27] W garderobie drag queen, reż. Joanna Łopat, 2013.

[28] Mój Andy, dz. cyt., s. 17.

[29] Lubiłem tańczyć, śpiewać, przebierałem się w chusty mamy i udawałem dziewczynkę. Chciałem sprawdzić jak to jest być kobietą, https://k-mag.pl/article/chcesz-kim-kimmm (dostęp: 23.08.2021).

[30] Jedyna w Polsce azjatycka drag queen, dz. cyt.

[31] Lubiłem tańczyć, śpiewać…, dz. cyt.

[32] Tamże.

[33] Wystąpiła między innymi w teledyskach Margaret Wasted czy Moniki Jarosińskiej Sex Shop; w dokumentach, na przykład w Trans-akcji w reżyserii Sławomira Grünberga i Katki Reszke z 2010 roku czy Trans-Euro w reżyserii Piotra Wysockiego z 2012 roku; w spektaklach, w tym: #jaś #i #małgosia w reżyserii Elżbiety Depty w TR Warszawa, Wietnam/Warszawa w reżyserii Aleksandry Jakubczak w Teatrze Powszechnym w Warszawie czy w opartym na własnej biografii Kim w reżyserii Elżbiety Depty, który gościnnie wystawiano między innymi w Teatrze Nowym im. Tadeusza Łomnickiego w Poznaniu, zob. https://www.encyklopedia.edu.pl/wiki/Kim_Lee (dostęp: 23.08.2021).

[34] Ogólnopolski Festiwal Miss Trans, https://www.encyklopedia.edu.pl/wiki/Og%C3%B3lnopolski_Festiwal_Miss_Trans (dostęp: 23.08.2021).

[35] Kim Lee & Dżastina Dżary „My, Słowianie” (cover „Krytyki Politycznej”), https://www.youtube.com/watch?v=zUu-4Ny68PI&ab_channel=KimLee (dostęp: 24.08.2021).

„Boom, dzieciaczki!”

Piotr Buśko stoi przed lustrem, w jego dłoni wibruje maszynka do strzyżenia. Odkąd pamięta, liche i skłonne do wypadania włosy wpędzają go w kompleksy, a wizja wyłysienia powoduje bezsenność. Jest zmęczony spełnianiem własnego oczekiwania, że tylko z włosami może dobrze wyglądać. Wreszcie podejmuje decyzję o ogoleniu się na zapałkę. Myśli o sobie w kategorii Samsona na opak. Jednak teraz, pod koniec grudnia 2016 roku, wewnętrzna Dalila zaczyna się cykać. Co, jeśli pozbywając się włosów, pozbędzie się nieodłącznego elementu własnej tożsamości? A może postrzyżyny okażą się uwalniające?

Potrzebuje odwagi. Czy to nie o jej odnajdywaniu opowiadają amerykańskie ikony dragu w Feast of Fun? Ten prowadzony przez parę z Chicago podcast przerywa monotonię pracy Piotra w korporacji finansowej. Pracy, która – jak mówi – gdyby nie odbywała się elektronicznie, polegałaby najprawdopodobniej na przekładaniu kartek z lewej na prawą stronę biurka.

Dragiem interesuje się na długo przed tym, zanim odkrywa Feast of Fun. Najpierw fascynuje się reżyserem Pedrem Almodóvarem i jego felietonami, które pisze pod pseudonimem Patty Diphusa. Z tej inspiracji rodzi się Pepa Oralia, alter ego Piotra, recenzentka książek i zabawek erotycznych na blogu proseksualna.pl. Następnie wciągają go kolejne odcinki reality show RuPaul’s Drag Race[36], które piratuje z torrentów. Dwukrotnie jedzie zobaczyć uczestników i uczestniczki programu podczas ich światowej trasy dragowej.

– Zrozumiałem, że drag to gra w skalę. Wszystko jest wielkie: makijaże, peruki, buty, pady na biodra[37], kiecki. Dziewczyny nigdy nie przedstawiają letnich emocji, ich lip synki są gorące, a jeżeli tarzają się po podłodze, robią to naprawdę. Górują nad ludźmi, są niczym greckie posągi: przeciwieństwo naturalności. Chcesz tym posągom oddać cześć. Totalnie mnie to przeskalowanie zafascynowało – opowiada.

Właśnie ten brak skali przez lata odpycha go od polskiego dragu. Nie pomaga przeświadczenie wyniesione z nastoletniości, że każdy gej kończy jako umalowany facet w potarganej peruce i damskich ciuchach. W tych mężczyznach widzi własne odbicie – kogoś, kim nie chce się stać. Wszystko przez dorastanie naznaczone homofobią, przed którą Piotr ucieka w świat filmu i teatru, a w szkole chowa się w bibliotece. Na korytarzu nie spotyka „swoich ludzi”, tych, z którymi mógłby dzielić wspólne zainteresowania i wrażliwość. Mija głównie takich, którzy w każdej chwili mogą go obrazić za to, jaką ma ekspresję płciową, bo – jak tłumaczy[38] – jego homoseksualność to tylko fragment całej osoby. Wstydzi się, że jest za „mało jakiś, za mało męski, za chudy, albo znów za bardzo rozgadany, zbyt emocjonalny i przegięty”[39]. Słyszy: „Jesteś zniewieściały!”. Podobnie w przyszłości, już jako dorosła osoba po coming oucie, właśnie ze wstydu będzie uważał, że również kultura LGBT+, jak i on, jest wybrakowana, gorsza od tej dominującej. Będzie w niej uczestniczył, ale z pełną uprzedzeń ironią. Przejdzie Marsz Równości w Poznaniu, ale nazwie go „Barszczem Równości” i będzie z siebie bardzo zadowolony. Dopiero działalność aktywistyczna we wrocławskiej Kulturze Równości i wchodzenie w świat dragu poprzez oglądanie programu RuPaula, a później słuchanie wspomnianego podcastu pozwolą Piotrowi zrozumieć własną homoseksualność i „przerzucić cały syf z głowy”, czyli przepracować narosłe przez lata autouprzedzenia.

„[Oglądając RuPaul’s Drag Race] ludzie (…) [mogą] wsłuchać się nie tylko w te żarty, w ten świat takiego niesamowicie cudownego przegięcia, ale mogą się też wsłuchać w historie tych bohaterów i bohaterek programu. Usłyszeć taki ludzki wymiar, który się pod tym kryje. Dla mnie to zawsze będzie o uznaniu człowieka, który jest pod spodem. Nieważne, czy ten konstrukt nazywa się drag, gej, czy lesbijka, czy osoba heteroseksualna, czy transpłciowa, zawsze pod spodem jest moje ludzkie doświadczenie. Uważam, że drag jest taką formą sztuki, która odzyskuje człowieczeństwo”, mówi w wywiadzie dla portalu poptown.eu[40].

***

Piotr wyłącza maszynkę do strzyżenia. Na głowie nadal sterczą włosy. Ich ścięcie to ostatni krok metamorfozy. Jednak teraz, gapiąc się w lustro, stara się przywołać fascynację dragiem. Ma pustkę w głowie. Na co mu to? Przecież zaraz stuknie mu trzydziestka. Debiut sceniczny to zabawa dla radosnych dziewiętnastolatek, nie dla starych koni. Co prawda mógłby zostawić szczecinę, ale przez ostatnie półtora roku przymierza peruki i wszystkie „śmierdzą fałszem” na kilometr. Przez ten czas ćwiczy też „malowanie pyska” z tutoriali na YouTubie. Nie cierpi tego. Najbardziej przeraża go robienie oka. Jest przekonany, że wykole je sobie eyelinerem. Mimo to – jego zdaniem – drag jest odpowiedzią na struktury, w których tkwi, tak jak praca, nijak mająca się do jego filmoznawczego i filologicznego wykształcenia i w żaden sposób niepozwalająca na działania artystyczne.

W wywiadzie dla portalu poptown.eu wspomina[41] o swoim procesie otwarcia się na dragową ekspresję. Czuje się gotowy, by z niej korzystać, ponieważ znajduje tam miejsce na własne doświadczenie, fascynacje i pragnienia. Krok po kroku zaczyna kreować swoją postać dragową. Lepi ją z tego, co do tej pory go pochłaniało.

Imię według Piotra to najistotniejszy element drag persony. Jego rodzi się w bólach. Najpierw jest Petra von Cunt, z jednej strony jako gra z imieniem bohaterki filmu Gorzkie łzy Petry von Kant [ang. cunt – pizda] w reżyserii Rainera Wernera Fassbindera z 1972 roku, z drugiej, podobnie jak w przypadku recenzentki Pepy Oralii, jako zabawa samym imieniem „Piotr”.

– Fajne, co nie? Szkoda, że zrozumiałe tylko dla mnie – żartuje.

Właściwe imię odkrywa pod prysznicem. Jak oparzony wybiega z łazienki. W korytarzu, mokrymi stopami ślizgając się po panelach, mija swojego partnera Tomka, wpada do pokoju, odpala laptopa i googluje.

„Pomyślałem: albo ktoś tego imienia już używa, albo dziewczyny w Polsce są głupie. Okazało się, że są. To [imię] leży na ziemi (…) Bierzesz i używasz”[42], opowiada na vlogu drag queen Adelon.

Tak rodzi się Twoja Stara, „matka, której nigdy nie mieliście i mieć nie chcecie”, jak będzie się przedstawiała w niedalekiej przyszłości. Teraz w łazience, pod koniec grudnia 2016 roku, Piotr zbiera się na odwagę. Maszynka idzie w ruch. Do widzenia, włosy. Na drugi dzień partner, przyjaciele i przyjaciółki komplementują jego nowy wygląd. Łasy na głaski czuje przypływ siły. Wewnątrz niego Twoja Stara zaciera ręce.

Jest gotowa, by zabłysnąć na scenie.

***

„Ja wam pokażę!”, Piotr mówi z przekąsem, przygotowując Twoją Starą na sceniczny debiut. Jego drag persona pojawia się po założeniu rzęs. Oczy stają się większe, zupełnie niepodobne do Piotrowych. Zaczyna snuć się fantazja.

Do budowania postaci podchodzi bardzo poważnie. Wie, że nie jest prekursorem polskiego dragu, ale ma ambicje, by zaprezentować nową jakość. U amerykańskich królowych z RuPaul’s Drag Race podgląda ich olbrzymiość. Jednak sam na własne życzenie ścina włosy i rezygnuje z peruk, a w butach na nawet najwyższych koturnach nie góruje nad tłumem. Zatem w zupełnie inny sposób musi rosnąć w oczach. Maluje się mocniej, oczy robi większe, dokleja duże brwi, usta pokrywa szminką o wyrazistym kolorze. Make-up jest dla Piotra stresujący, dlatego rzadko udaje mu się osiągnąć identyczny efekt. Ogranicza się do dwóch stałych elementów – konturowania nosa z często podkreślonym czubkiem i charakterystycznego wąsa, który osypuje złotym brokatem.

Podkręca też ekspresję mimiczną i gestykulację. Jako „matka” dostaje licencję na patrzenie z góry i pouczanie innych. Początkowo opiera postać na własnych matczynych cechach. Będąc w grupie, zimą pyta wszystkich, czy mają czapki, parzy herbatę, latem pilnuje, aby byli odpowiednio nawodnieni. Ma ciężki matczyny dowcip i zdarza mu się wyjaśniać innym, dlaczego coś uważa za śmieszne.

„Gdy mówimy »twoja Stara«, to chcemy kogoś obrazić albo zignorować. Biorę to na warsztat. Mogę prezentować się jako żart, ale to moja wartość. Zignorować mnie nie można”[43], opowiada w wywiadzie dla Vogue.pl.

Dodaje, że każdy, słysząc jego dragowy pseudonim, od razu widzi w głowie konkretną postać. Twoja Stara działa jak emocja, impuls albo powidok własnej matki. Wtedy on wchodzi na scenę i wywraca to wyobrażenie.

– Jestem tą matką, której nie mieliście, ale czy chcecie ją mieć? – pyta, parafrazując swoje „hasło reklamowe”, kiedy łączymy się na Skypie. Półleżąc na kanapie, z kawą w dłoni, mówi: – Lubię dziwne macierzyństwo, dziwne dla mnie, bo zaangażowane. Jestem matką zdystansowaną, ale jednocześnie wyrozumiałą i kochającą. Między słowami możesz złapać się na haczyk bardzo osobistej opowieści o matce, której sam nigdy nie miałem.

Po latach Piotr powie, że Stara i on to symbiot, organizm wzmacniający umiejętności nosiciela i dodający nowe.

„Stara korzysta z tego, czego doświadczył i co wie Piotr Buśko. Transformacja w drag to nie jest zmiana, wymazywanie osobowości, to jej podkręcanie. Jestem »Czarodziejką z Księżyca«, może łysą i z wąsem, ale tak samo walczę o miłość i sprawiedliwość w dragu, jak i [poza nim]”[44] – stwierdza w podcaście QueerAntena Mateusza Bzówki.

Z czasem drag stanie się dla Piotra środkiem, nie celem. Jednak pod koniec lutego 2017 roku chodzi tylko o to, by nie potknąć się na scenie wrocławskiego klubu Uff, nie pomylić słów lipsyncowanych piosenek i mieć debiut za sobą. Podczas organizowanej przez Kulturę

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Polska na dopalaczach

Dostępne w wersji pełnej.

Krokodyl jedzący słonia

Dostępne w wersji pełnej.

Oszukana drag queen

Dostępne w wersji pełnej.

Siostra z powołania

Dostępne w wersji pełnej.

Trzy marzenia Gąsia

Dostępne w wersji pełnej.

Bezwstydny drag

Dostępne w wersji pełnej.

Warkoczyki z pończoch

Dostępne w wersji pełnej.

Whatever!

Dostępne w wersji pełnej.

Boysband

Dostępne w wersji pełnej.

Modlę się do pani, Divo

Dostępne w wersji pełnej.

Zamerykanizowana

Dostępne w wersji pełnej.

Podcieranie się Trumpem

Dostępne w wersji pełnej.

Żywa rzeźba

Dostępne w wersji pełnej.

Impersonifikatorzy[319]

Dostępne w wersji pełnej.

Trzy katharsis Kaśki

Dostępne w wersji pełnej.

Fajtłapa

Dostępne w wersji pełnej.

Cukierki strzelające na języku

Dostępne w wersji pełnej.

Za zamkniętymi drzwiami

Dostępne w wersji pełnej.

Zamiast zakończenia

Dostępne w wersji pełnej.

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej.

Słowniczek

Dostępne w wersji pełnej.

Wybrana bibliografia

Dostępne w wersji pełnej.

Projekt okładki

Jasiek Krzysztofiak

www.jasiek.co.uk

Zdjęcie Piotra Buśko na okładce

Krystian Lipiec / Bulletproof Warsaw

Redaktorka inicjująca

Dorota Gruszka

Redaktorka prowadząca

Sylwia Ciuła

Opieka redakcyjna

Katarzyna Mach

Redakcja merytoryczna

dr hab. Maciej Duda, prof. US

Redakcja

Ida Świerkocka

Adiustacja

Anastazja Oleśkiewicz

Korekta

Edyta Chrzanowska / e-Dytor

Aurelia Hołubowska

Copyright © by Jakub Wojtaszczyk

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2022

ISBN 978-83-240-6556-1

Zrealizowano przy pomocy środków budżetu Województwa Wielkopolskiego.

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek